||atha caturthādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ||

५०९ अर्चिर्-आदिना तत्-प्रथितेः॥४।३।१॥

किꣳ विद्वान् अर्चिर्-आदिनैकेन मार्गेण गच्छति, उत तेन वान्येन वेत्य् अनियम इति सꣳशयः। तद्-अर्थꣳ परीक्ष्यते--- किꣳ सर्वासु श्रुतिष्व्-अर्चिर्-आदिर् एक एव मार्ग आम्नायते, उत तत्र तत्रान्य इति। यदाचिर्-आदिर् एक एव सर्वत्रोक्तस् तदा तेनैव गच्छति। यदा तत्र तत्राम्नाता अन्ये, तदान्यैर् वानेन वेत्य् अनियम इति। छान्दोग्य-वाजसनेयकादिषु नाना-विधाः गति-प्रकाराः श्रूयन्ते। छान्दोग्ये--- यथा पुष्कर-पलाश आपो न श्लिप्यन्ते इत्य् उपक्रम्य, सर्वाणि \॥॥नयति, सर्वेषु लोकेषु भाति य एवꣳ वेद, अथ यद् उ चैवास्मिञ् छव्यꣳ कुर्वन्ति यद् उ च नार्चिषम् एवाभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहर् अह्न आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद्यान् षड् उदङ्ङ् एति मासाꣳस् तान् मासेभ्यः सꣳवत्सरꣳ सꣳवत्सराद् आदित्यम् आदित्याच् चन्द्रमसꣳ चन्द्रमसो विद्युतꣳ तत्-पुरुषोऽमानवस्य एनान् ब्रह्म गमयत्य् एष देव-पथो ब्रह्म-पथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमꣳ मानवम् आवर्तꣳ नावर्तन्ते इति। बृहदारण्यके--- य एवम् एतद् विदुर् ये चामी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यम् इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहर् अह्न आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद्यान् षण् मासान् उदङ्ङ् आदित्य एति मासेभ्यो देव-लोकꣳ देव-लोकाद् आदित्यम् आदित्याद् वैद्युतꣳ वैद्युतात् पुरुषोऽमानवः स एत्य ब्रह्म-लोकान् गमयति, इति। तत्रैवान्यथा--- यदा वै पुरुषोऽस्माल् लोकात् प्रेति स वायु-लोकम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथ-चक्रस्य खꣳ तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथाडम्बरस्य खꣳ तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स चन्द्रमसम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खम् इत्य् आदिषु। तेषाꣳ ब्रह्म-प्राप्तौ नैरपेक्ष्य-श्रवणात् तैर् वार्चिर्-आदिना वेति विकल्प इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- सर्वत्रार्चिर्-आद्य्-अन्तर्भूतादित्यादीनाꣳ दर्शनात् स एवेति प्रत्यभिज्ञानात्, अन्यत्रोक्तानाम् अन्यत्रोपसꣳहाराच् च, सर्वत्रार्चिर्-आदिर् एक एव मार्ग इति तेनैव गच्छति विद्वान्। सूत्रार्थस् तु--- अर्चिर्-आदिनैव गच्छति विद्वान्। कुतः। तत्-प्रथितेः। प्रथितिः--- प्रसिद्धिः; सर्वत्र तत्-प्रत्यभिज्ञानाद् इत्य् अर्थः॥१॥ इत्य् अर्चिर्-आद्य्-अधिकरणम्॥१॥

५१० वायुम् अब्दाद् अविशेष-विशेषाभ्याम्॥४।३।२॥

तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहर् अह्नः, इत्य् आरभ्य, मासेभ्यः सꣳवत्सरꣳ सꣳवत्सराद् आदित्यम् इति छान्दोग्ये श्रुतम्। तत्र सꣳवत्सरादित्ययोर् मध्ये देव-लोको वायुश् च श्रुतौ श्रुत्य्-अन्तरे। द्वयोः प्रकरणयोः किꣳ देव-लोको वायुश् चार्थान्तर-भूतौ, उत वायुर् एक एवेति सꣳशयः। शब्द-भेदादर्थान्तर-भूताव् इति पूर्वः पक्षः। अर्थान्तरत्वे सति, देव-लोकाद् आदित्यम् इति देव-लोकस्य, तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् इति वायोश् चादित्यात् पूर्वत्वेन श्रौत-क्रम-निर्दिष्टत्वाद् देव-लोक-वायू यथेष्ट-क्रमेण निवेशयितन्यौ।

राद्धान्तस् तु--- वायुर् एव देव-लोक-शब्देन निर्दिष्ट इति तस्माद् अनन्यः। देवानाꣳ लोक इति हि देव-लोकः, देवानाꣳ वासस्थानम् इत्य् अविशेषेण निर्दिष्टम्। योऽयꣳ पवत एष एव देवानाꣳ गृहाः, इति वायोर् विशेषेण देवानाꣳ वासस्थानत्वेन श्रुतत्वाद् अविशेष-निर्दिष्टो देव-लोको वायुर् एवेति निश्चीयत इति। सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वꣳ वायुर् वायोर् आदित्य इति क्रमश् च स्यात्॥

सूत्रार्थस् तु--- अब्दात्--- सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वम् आदित्यात् पूर्वꣳ वायुम् एकम् एव निवेशयेत्, देव-लोक-वायु-शब्दाभ्याम् अविशेष-विशेषाभ्याꣳ वायोर् एकस्यैव निर्दिष्टत्वात्। देवानाꣳ वासस्थानम् इत्य् अविशेषेण हि देव-लोक-शब्दो वायु-देवानाम् आवास-स्थान-भूतम् अभिदधाति, वायु-शब्दस् तम् एव विशेषेणेति द्वयोः प्रकरण-द्वय-विहितयोर् एकत्वाद् इत्य् अर्थः॥२॥ इति वाय्व्-अधिकरणम्॥२॥

५११ तटितोऽधि वरुणः सम्बन्धात्॥४।३।३॥

छान्दोग्य-वाजसनेयक-कौषीतकी-प्रभृतिष्व् आम्नातस्यार्चिर्-आदि-मार्गस्यार्चिर् अहर् आपूर्यमाण-पक्षोत्तरायण-सꣳवत्सर-वाय्व्-आदित्य-चन्द्र-विद्युद्-वरुणेन्द्र-प्रजापति-रूपस्योपसꣳहारे वायु-पर्यन्तस्य श्रुत्यादिभिः क्रम-प्रकार उक्तः। वरुणेन्द्र-प्रजापतीनाꣳ किꣳ विद्युत उपरि निवेशः, उत वायोर् उपरीति सꣳशयः। स वायु-लोकꣳ स वरुण-लोकम् इति कौषीतकी-पाठ-क्रमेण वायोर् उपरि वरुणस्य निवेशः। इन्द्रादेर् अपि वरुण-निवेशाय वाय्व्-आदित्ययोः क्रमस्य बाधितत्वात् तत्रैव वरुणोपरीति पूर्वः पक्षः।

राद्धान्तस् तु--- विद्युतो मेधोदर-वर्तित्वेन विद्युद्-वरुणयोर् लोके वेदे च सम्बन्धावगमात् पाठ-क्रमाद् अर्थ-क्रमस्य बलीयस्त्वेन वरुणस्य विद्युत उपरि निवेशः कार्यः। इन्द्रादेर् अपि वरुण-निवेशाय विद्युतो व्यवधान-सहत्व-दर्शनाद् वरुणोपरि निवेशः। सूत्रꣳ च व्याख्यातम्॥३॥ इति वरुणाधिकरणम्॥३॥

५१२ आतिवाहिकास् तल्-लिङ्गात्॥४।३।४॥

किम् अर्चिर्-आदयो विदुषो ब्रह्म-प्रेप्सोर् मार्ग-चिह्न-भूताः, उत गमयितार इति सꣳशयः। अमुकꣳ वृक्षम् अमुकाꣳ नदीम् अमुकꣳ पर्वत-पार्श्वꣳ गत्वामुकꣳ ग्रामꣳ गच्छ, इत्य् आदि देशिकोपदेश-प्रकार-दर्शनान् मार्ग-चिह्न-भूताः, इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- स एनान् ब्रह्म गमयति, इति वैद्युत-पुरुषस्य गमयितृत्व-दर्शनाद् इतरेषाꣳ चाविशेष-निर्दिष्टानाꣳ स एव सम्बन्ध इति निश्चीयते। अग्नि-लोकम् इत्य् आदि लोक-शब्दोऽपि मध्ये भोगाभावाद् गमयितृत्व एवोपपद्यते। सूत्रार्थस् तु--- आतिवाहिकाः--- विदुषाम् अतिवाहे परम-पुरुषेण नियुक्ताः, अर्चिर्-आद्य्-अभिमानि-देवता-विशेषाः गमयितार इत्य् अर्थः। स एनान् ब्रह्म गमयतीति लिङ्गात्॥४॥

५१३ वैद्युतेनैव ततस् तच्-छ्रुतेः॥४।३।५॥

ततः--- विद्युत उपरि, वैद्युतेन विदुषो गमनम्, तच्-छ्रुतेः--- स एनान् ब्रह्म गमयतीति तस्यैव श्रुतेः। वरुणादीनाꣳ तद्-अनुग्राहकत्वेन गमयितृत्वम् इति निश्चीयत इत्य् अर्थः॥५॥

इत्य् आतिवाहिकाधिकरणम्॥४॥

५१४ कार्यꣳ बादरिर् अस्य गत्य्-उपपत्तेः॥४।३।६॥

किम् अर्चिर्-आदिको गणः कार्यꣳ हिरण्यगर्भम् उपासीनान् नयति, उत परꣳ ब्रह्मोपासीनान्, अथ परꣳ ब्रह्मोपासीनान् प्रत्यगात्मानꣳ ब्रह्मात्मकतयोपासीनाꣳश् चेति सꣳशयः। कार्यꣳ--- हिरण्यगर्भम् उपासीनान् इति पूर्वः पक्षः, तेषाम् एव गत्य्-उपपत्तेः। न हि परिपूर्णꣳ सर्व-गतꣳ परꣳ ब्रह्मोपासीनानाꣳ तत्-प्राप्तये गतिर् उपपद्यते, नित्य-प्राप्तत्वात्। अविद्या-निवृत्तिर् एव हि कार्या। परम् एवोपासीनान् इत्य् अपरः पक्षः, स एनान् ब्रह्म गमयतीति ब्रह्म-शब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात्। अविद्या-निवृत्तेः फलाभिसन्धि-रहित-यज्ञाद्य्-अपेक्षावत् श्रवणाद्य्-अपेक्षावच् च गति-श्रुत्या देश-विशेषापेक्षा च विद्यत इति निश्चीयते। राद्धान्तस् तु--- परम् उपासीनान् अन्यान् अपि नयति, तद् य इत्थꣳ विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इति पञ्चाग्नि-विदाꣳ परꣳ ब्रह्मोपासीनानाꣳ चार्चिर्-आदि-गति-श्रुतेः। पञ्चाग्नि-विदो हि प्रकृति-विमुक्त-ब्रह्मात्मकात्म-स्वरूप-विदः। ते च तत् प्राप्य पुनर् न निवर्तन्ते। परꣳ ब्रह्मोपासीनास् तु यथावस्थितꣳ परिपूर्णꣳ परꣳ ब्रह्मैव प्राप्य पुनर् न निवर्तन्ते। तद् य इत्थꣳ विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति * इत्य् उभय-विधान् भेदेनोपादायार्चिर्-आदि-गति-श्रुतेर् अपुनर्-आवृत्ति-श्रुतेश् चैवम् इति निश्चीयते॥

सूत्रार्थस् तु--- कार्यꣳ--- हिरण्यगर्भम् उपासीनम् आतिवाहिको गणो नयतीति बादरिर् आचार्यो मन्यते, अस्यैव गत्य्-उपपत्तेः। परम् उपासीनस्य हि न तत्-प्राप्तये गतिर् उपपद्यते, सर्व-गतत्वात् परस्य ब्रह्मणः॥६॥

५१५ विशेषितत्वाच् च॥४।३।७॥

पुरुषोऽमानव एत्य ब्रह्म-लोकान् गमयति, इति, प्रजापतेः सभाꣳ वेश्म प्रपद्ये इति च प्राप्य-स्थानस्य विशेषितत्वाच् च हिरण्यगर्भम् उपासीनम् एव नयति॥७॥

५१६ सामीप्यात् तु तद्-व्यपदेशः॥४।३।८॥

एवꣳ निश्चिते सति, स एनान् ब्रह्म गमयतीति हिरण्यगर्भस्य ब्रह्म-शब्द-व्यपदेशो ब्रह्म-सामीप्यात्। यो ब्रह्माणꣳ विदधाति पूर्वम् इति प्रथमजत्वेन ब्रह्म-सामीप्यꣳ हि विद्यते॥८॥

५१७ कार्यात्यये तद्-अध्यक्षेण सहातः परम् अभिधानात्॥४।३।९॥

हिरण्यगर्भ-प्राप्ताव् अप्य् अपुनर्-आवृत्तिर् उपपद्यते। कार्यस्य--- हिरण्यगर्भ-लोकस्यात्यये, तद्-अध्यक्षेण--- हिरण्यगर्भेणाधिकारिक-पुरुषेण विदुषा सह पर-प्राप्त्य्-अभिधानात्, ते ब्रह्म-लोके तु परान्त-काले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे इति॥९॥

५१८ स्मृतेश् च॥४।३।१०॥

ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परꣳ पदम्॥ इति स्मृतेश् चावगम्यते॥१०॥

५१९ परꣳ जैमिनि-मुख्यत्वात्॥४।३।११॥

परꣳ ब्रह्मोपासीनम् एव नयत्य् आतिवाहिको गण इति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते, ब्रह्म गमयतीति ब्रह्म-शब्दस्य तत्रैव मुख्यत्वात्। ब्रह्म-लोकान् इति शब्दश् च ब्रह्मैव लोको ब्रह्म-लोक इति कर्मधारय-परिग्रहस्यैव न्याय्यत्वाद् उपपद्यते। एवꣳ निश्चिते सति बहुवचनꣳ च, अदितिः पाशान् इतिवद् उपपन्नम्॥११॥

५२० दर्शनाच् च॥४।३।१२॥

अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, इत्य् अर्चिर्-आदिना गतस्य परब्रह्म-प्राप्तिꣳ दर्शयति च॥१२॥

५२१ न च कार्ये प्रत्यभिसन्धिः॥४।३।१३॥

प्रजापतेः सभाꣳ वेश्म प्रपद्ये इति प्रत्यभिसन्धिश् च न कार्ये, धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवामि, इत्य् अकृतꣳ ब्रह्म-लोकम् इति तत्रैव विशेषितत्वात्, यशोऽहꣳ भवामि ब्राह्मणानाम् इति सर्वात्म-भावाभिसन्धानाच् च॥१३॥

५२२ अप्रतीकालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयधा च दोषात् तत्-क्रतुश् च॥४।३।१४॥

कार्यम् उपासीनानेवेति नायꣳ नियमः, परम् एवोपासीनान् इत्य् अयम् अपि नियमो न सम्भवति। कुतः। उभयथा च दोषात्--- कार्यम् उपासीनान् एवेति नियमे, अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्य् आदिकाः श्रुतयः, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तपः, इति च प्रकुप्येयुः; परम् एति नियमे, तद् य इत्थꣳ विदुः, इति प्रकुप्येत्। तस्माद् अप्रतीकालम्बनान् नयतीति भगवान् बादरायणो मन्यते। प्रतीकालम्बनास् तु--- अचिन्-मिश्रम्, केवलम् अचिद्-वस्तु च "सिꣳहो देवदत्तः" इतिवत् ब्रह्म-दृष्ट्या स्वरूपेण वा तद् वस्तु य उपासते, ते; अप्रतीकालम्बनाः--- तद्-व्यतिरिक्ताः। सर्व-ज्ञꣳ सर्व-कारणꣳ सत्य-सङ्कल्पꣳ निखिल-हेय-प्रत्यनीकानवधिकातिशयानन्द-स्वरूपꣳ ब्रह्मोपासते ये ये च प्रत्यगात्मनꣳ भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तꣳ सर्वत्र वर्तमानꣳ भूत-सूक्ष्म-व्यतिरिक्तꣳ ज्ञानक-स्वरूपꣳ नित्यꣳ निर्विकारꣳ, य आत्मनि तिष्ठन्न् इत्य् आदिनावगत-ब्रह्मात्म-भावꣳ पञ्चाग्नि-विद्योदितम् उपासते, तान् उभय-विधान् नयति, तद् य इत्थꣳ विदुर् ये चेमेऽरण्ये इत्य् उभय-विषय-श्रुतेः। तत्-क्रतुश् च--- यथाक्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, इत्य् उभयेषाम् एवापुनर्-आवृत्तिः सम्भवति। अचिन्-मिश्रꣳ केवलम् अचिद्-वस्तु चोपासीनानाꣳ तत्-क्रतु-न्यायाद् एव पुनर्-आवृत्तिर् अवर्जनीया॥१४॥

५२३ विशेषꣳ च दर्शयति॥४।३।१५॥

प्रतीकाद्य्-उक्त-लक्षणम् अचिन्-मिश्रꣳ केवलम् अचिद्-वस्तु चोपासीनानाꣳ सर्वेषाꣳ गत्य्-अनपेक्षꣳ परिमित-फल-विशेषꣳ च दर्शयति श्रुतिः--- यावन्न् आम्नो गतꣳ तत्रास्य यथाकाम-चारो भवति, इत्य् आदिका। अतः--- ब्रह्मणा सह ते सर्वे इति वचनꣳ नार्चिर्-आदिना गतानाꣳ गति-प्रकार-विषयम्; अर्चिरादिना गतानाꣳ देहावसान-समय एव सुकृत-दुष्कृतयोर् हानाद् धिरण्यगर्भ-लोकावाप्ति-तद्-वास-तत्र-स्थ-भोगानुभव-हेत्व्-अभावात्, तत्-क्रतु-न्याय-विरोधात्, तदानीम् एव ब्रह्म-प्राप्ति-श्रुति-विरोधाच् च। ब्रह्मणा सह ते सर्वे इति वचनꣳ तु पुण्य-कर्म-विशेषेण हिरण्यगर्भ-लोकꣳ प्राप्तानाꣳ, तद्-उपर्य् अपि बादरायणः, इति न्यायेन तत्रैव निष्पन्न-विद्यानाꣳ गति-प्रकार-विषयम्। ते ब्रह्म-लोके, इति तु ब्रह्म-लोक-शब्दस्य कर्मधारय-वृत्त्या ब्रह्म-विषयत्वाद् ब्रह्मण्य् उपास्ये वर्तमानाः परान्त-काले चरम-देहावसान-समये परामृतात्--- परस्माद् ब्रह्मण उपासन-प्रीताद् धेतोः, परिमुच्यन्ति सर्वे सर्वस्माद् बन्धाद् विमुच्यन्त इति, वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः, इति प्रकरणाद् अवगम्यते। तद् य इत्थꣳ विदुर् इति पञ्चाग्नि-विदाꣳ ब्रह्म-प्राप्त्य्-अपुनर्-आवृत्ति-श्रवणात् तत्-क्रतु-न्यायेनाचिद्-वियुक्त-ब्रह्मात्मकात्मक-स्वरूपोपासनꣳ विवक्षितम् इति निश्चीयते तथैव तत्र श्रुतिर् अपि, इति तु पञ्चम्याम् आहुतावापः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति, रमणीय-चरणाः इति च कर्म-हेतुक-मनुष्यादि-भावोऽपाम् एव भूतान्तर-सꣳसृष्टानाम् इति चिद्-अचिद्-विवेकꣳ प्रतिपाद्य, तद् य इत्थꣳ विदुः, इति भूत-सूक्ष्म-व्यतिरिक्तात्म-स्वरूपोपासनम् एव विदधाति॥१५॥ इति कार्याधिकरणम्॥५॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥

౫౦౯ అర్చిర్-ఆదినా తత్-ప్రథితేః॥౪।౩।౧॥

కిṁ విద్వాన్ అర్చిర్-ఆదినైకేన మార్గేణ గచ్ఛతి, ఉత తేన వాన్యేన వేత్య్ అనియమ ఇతి సṁశయః। తద్-అర్థṁ పరీక్ష్యతే--- కిṁ సర్వాసు శ్రుతిష్వ్-అర్చిర్-ఆదిర్ ఏక ఏవ మార్గ ఆమ్నాయతే, ఉత తత్ర తత్రాన్య ఇతి। యదాచిర్-ఆదిర్ ఏక ఏవ సర్వత్రోక్తస్ తదా తేనైవ గచ్ఛతి। యదా తత్ర తత్రామ్నాతా అన్యే, తదాన్యైర్ వానేన వేత్య్ అనియమ ఇతి। ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకాదిషు నానా-విధాః గతి-ప్రకారాః శ్రూయన్తే। ఛాన్దోగ్యే--- యథా పుష్కర-పలాశ ఆపో న శ్లిప్యన్తే ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, సర్వాణి \॥॥నయతి, సర్వేషు లోకేషు భాతి య ఏవṁ వేద, అథ యద్ ఉ చైవాస్మిఞ్ ఛవ్యṁ కుర్వన్తి యద్ ఉ చ నార్చిషమ్ ఏవాభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహర్ అహ్న ఆపూర్యమాణ-పక్షమ్ ఆపూర్యమాణ-పక్షాద్యాన్ షడ్ ఉదఙ్ఙ్ ఏతి మాసాṁస్ తాన్ మాసేభ్యః సṁవత్సరṁ సṁవత్సరాద్ ఆదిత్యమ్ ఆదిత్యాచ్ చన్ద్రమసṁ చన్ద్రమసో విద్యుతṁ తత్-పురుషోఽమానవస్య ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయత్య్ ఏష దేవ-పథో బ్రహ్మ-పథ ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమṁ మానవమ్ ఆవర్తṁ నావర్తన్తే ఇతి। బృహదారణ్యకే--- య ఏవమ్ ఏతద్ విదుర్ యే చామీ అరణ్యే శ్రద్ధాṁ సత్యమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహర్ అహ్న ఆపూర్యమాణ-పక్షమ్ ఆపూర్యమాణ-పక్షాద్యాన్ షణ్ మాసాన్ ఉదఙ్ఙ్ ఆదిత్య ఏతి మాసేభ్యో దేవ-లోకṁ దేవ-లోకాద్ ఆదిత్యమ్ ఆదిత్యాద్ వైద్యుతṁ వైద్యుతాత్ పురుషోఽమానవః స ఏత్య బ్రహ్మ-లోకాన్ గమయతి, ఇతి। తత్రైవాన్యథా--- యదా వై పురుషోఽస్మాల్ లోకాత్ ప్రేతి స వాయు-లోకమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా రథ-చక్రస్య ఖṁ తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథాడమ్బరస్య ఖṁ తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స చన్ద్రమసమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా దున్దుభేః ఖమ్ ఇత్య్ ఆదిషు। తేషాṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తౌ నైరపేక్ష్య-శ్రవణాత్ తైర్ వార్చిర్-ఆదినా వేతి వికల్ప ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- సర్వత్రార్చిర్-ఆద్య్-అన్తర్భూతాదిత్యాదీనాṁ దర్శనాత్ స ఏవేతి ప్రత్యభిజ్ఞానాత్, అన్యత్రోక్తానామ్ అన్యత్రోపసṁహారాచ్ చ, సర్వత్రార్చిర్-ఆదిర్ ఏక ఏవ మార్గ ఇతి తేనైవ గచ్ఛతి విద్వాన్। సూత్రార్థస్ తు--- అర్చిర్-ఆదినైవ గచ్ఛతి విద్వాన్। కుతః। తత్-ప్రథితేః। ప్రథితిః--- ప్రసిద్ధిః; సర్వత్ర తత్-ప్రత్యభిజ్ఞానాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౧॥ ఇత్య్ అర్చిర్-ఆద్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౫౧౦ వాయుమ్ అబ్దాద్ అవిశేష-విశేషాభ్యామ్॥౪।౩।౨॥

తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహర్ అహ్నః, ఇత్య్ ఆరభ్య, మాసేభ్యః సṁవత్సరṁ సṁవత్సరాద్ ఆదిత్యమ్ ఇతి ఛాన్దోగ్యే శ్రుతమ్। తత్ర సṁవత్సరాదిత్యయోర్ మధ్యే దేవ-లోకో వాయుశ్ చ శ్రుతౌ శ్రుత్య్-అన్తరే। ద్వయోః ప్రకరణయోః కిṁ దేవ-లోకో వాయుశ్ చార్థాన్తర-భూతౌ, ఉత వాయుర్ ఏక ఏవేతి సṁశయః। శబ్ద-భేదాదర్థాన్తర-భూతావ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। అర్థాన్తరత్వే సతి, దేవ-లోకాద్ ఆదిత్యమ్ ఇతి దేవ-లోకస్య, తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమ్ ఇతి వాయోశ్ చాదిత్యాత్ పూర్వత్వేన శ్రౌత-క్రమ-నిర్దిష్టత్వాద్ దేవ-లోక-వాయూ యథేష్ట-క్రమేణ నివేశయితన్యౌ।

రాద్ధాన్తస్ తు--- వాయుర్ ఏవ దేవ-లోక-శబ్దేన నిర్దిష్ట ఇతి తస్మాద్ అనన్యః। దేవానాṁ లోక ఇతి హి దేవ-లోకః, దేవానాṁ వాసస్థానమ్ ఇత్య్ అవిశేషేణ నిర్దిష్టమ్। యోఽయṁ పవత ఏష ఏవ దేవానాṁ గృహాః, ఇతి వాయోర్ విశేషేణ దేవానాṁ వాసస్థానత్వేన శ్రుతత్వాద్ అవిశేష-నిర్దిష్టో దేవ-లోకో వాయుర్ ఏవేతి నిశ్చీయత ఇతి। సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వṁ వాయుర్ వాయోర్ ఆదిత్య ఇతి క్రమశ్ చ స్యాత్॥

సూత్రార్థస్ తు--- అబ్దాత్--- సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వమ్ ఆదిత్యాత్ పూర్వṁ వాయుమ్ ఏకమ్ ఏవ నివేశయేత్, దేవ-లోక-వాయు-శబ్దాభ్యామ్ అవిశేష-విశేషాభ్యాṁ వాయోర్ ఏకస్యైవ నిర్దిష్టత్వాత్। దేవానాṁ వాసస్థానమ్ ఇత్య్ అవిశేషేణ హి దేవ-లోక-శబ్దో వాయు-దేవానామ్ ఆవాస-స్థాన-భూతమ్ అభిదధాతి, వాయు-శబ్దస్ తమ్ ఏవ విశేషేణేతి ద్వయోః ప్రకరణ-ద్వయ-విహితయోర్ ఏకత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౨॥ ఇతి వాయ్వ్-అధికరణమ్॥౨॥

౫౧౧ తటితోఽధి వరుణః సమ్బన్ధాత్॥౪।౩।౩॥

ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయక-కౌషీతకీ-ప్రభృతిష్వ్ ఆమ్నాతస్యార్చిర్-ఆది-మార్గస్యార్చిర్ అహర్ ఆపూర్యమాణ-పక్షోత్తరాయణ-సṁవత్సర-వాయ్వ్-ఆదిత్య-చన్ద్ర-విద్యుద్-వరుణేన్ద్ర-ప్రజాపతి-రూపస్యోపసṁహారే వాయు-పర్యన్తస్య శ్రుత్యాదిభిః క్రమ-ప్రకార ఉక్తః। వరుణేన్ద్ర-ప్రజాపతీనాṁ కిṁ విద్యుత ఉపరి నివేశః, ఉత వాయోర్ ఉపరీతి సṁశయః। స వాయు-లోకṁ స వరుణ-లోకమ్ ఇతి కౌషీతకీ-పాఠ-క్రమేణ వాయోర్ ఉపరి వరుణస్య నివేశః। ఇన్ద్రాదేర్ అపి వరుణ-నివేశాయ వాయ్వ్-ఆదిత్యయోః క్రమస్య బాధితత్వాత్ తత్రైవ వరుణోపరీతి పూర్వః పక్షః।

రాద్ధాన్తస్ తు--- విద్యుతో మేధోదర-వర్తిత్వేన విద్యుద్-వరుణయోర్ లోకే వేదే చ సమ్బన్ధావగమాత్ పాఠ-క్రమాద్ అర్థ-క్రమస్య బలీయస్త్వేన వరుణస్య విద్యుత ఉపరి నివేశః కార్యః। ఇన్ద్రాదేర్ అపి వరుణ-నివేశాయ విద్యుతో వ్యవధాన-సహత్వ-దర్శనాద్ వరుణోపరి నివేశః। సూత్రṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౩॥ ఇతి వరుణాధికరణమ్॥౩॥

౫౧౨ ఆతివాహికాస్ తల్-లిఙ్గాత్॥౪।౩।౪॥

కిమ్ అర్చిర్-ఆదయో విదుషో బ్రహ్మ-ప్రేప్సోర్ మార్గ-చిహ్న-భూతాః, ఉత గమయితార ఇతి సṁశయః। అముకṁ వృక్షమ్ అముకాṁ నదీమ్ అముకṁ పర్వత-పార్శ్వṁ గత్వాముకṁ గ్రామṁ గచ్ఛ, ఇత్య్ ఆది దేశికోపదేశ-ప్రకార-దర్శనాన్ మార్గ-చిహ్న-భూతాః, ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి, ఇతి వైద్యుత-పురుషస్య గమయితృత్వ-దర్శనాద్ ఇతరేషాṁ చావిశేష-నిర్దిష్టానాṁ స ఏవ సమ్బన్ధ ఇతి నిశ్చీయతే। అగ్ని-లోకమ్ ఇత్య్ ఆది లోక-శబ్దోఽపి మధ్యే భోగాభావాద్ గమయితృత్వ ఏవోపపద్యతే। సూత్రార్థస్ తు--- ఆతివాహికాః--- విదుషామ్ అతివాహే పరమ-పురుషేణ నియుక్తాః, అర్చిర్-ఆద్య్-అభిమాని-దేవతా-విశేషాః గమయితార ఇత్య్ అర్థః। స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి లిఙ్గాత్॥౪॥

౫౧౩ వైద్యుతేనైవ తతస్ తచ్-ఛ్రుతేః॥౪।౩।౫॥

తతః--- విద్యుత ఉపరి, వైద్యుతేన విదుషో గమనమ్, తచ్-ఛ్రుతేః--- స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి తస్యైవ శ్రుతేః। వరుణాదీనాṁ తద్-అనుగ్రాహకత్వేన గమయితృత్వమ్ ఇతి నిశ్చీయత ఇత్య్ అర్థః॥౫॥

ఇత్య్ ఆతివాహికాధికరణమ్॥౪॥

౫౧౪ కార్యṁ బాదరిర్ అస్య గత్య్-ఉపపత్తేః॥౪।౩।౬॥

కిమ్ అర్చిర్-ఆదికో గణః కార్యṁ హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనాన్ నయతి, ఉత పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్, అథ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్ ప్రత్యగాత్మానṁ బ్రహ్మాత్మకతయోపాసీనాṁశ్ చేతి సṁశయః। కార్యṁ--- హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనాన్ ఇతి పూర్వః పక్షః, తేషామ్ ఏవ గత్య్-ఉపపత్తేః। న హి పరిపూర్ణṁ సర్వ-గతṁ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనానాṁ తత్-ప్రాప్తయే గతిర్ ఉపపద్యతే, నిత్య-ప్రాప్తత్వాత్। అవిద్యా-నివృత్తిర్ ఏవ హి కార్యా। పరమ్ ఏవోపాసీనాన్ ఇత్య్ అపరః పక్షః, స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి బ్రహ్మ-శబ్దస్య తత్రైవ ముఖ్యత్వాత్। అవిద్యా-నివృత్తేః ఫలాభిసన్ధి-రహిత-యజ్ఞాద్య్-అపేక్షావత్ శ్రవణాద్య్-అపేక్షావచ్ చ గతి-శ్రుత్యా దేశ-విశేషాపేక్షా చ విద్యత ఇతి నిశ్చీయతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- పరమ్ ఉపాసీనాన్ అన్యాన్ అపి నయతి, తద్ య ఇత్థṁ విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇతి పఞ్చాగ్ని-విదాṁ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనానాṁ చార్చిర్-ఆది-గతి-శ్రుతేః। పఞ్చాగ్ని-విదో హి ప్రకృతి-విముక్త-బ్రహ్మాత్మకాత్మ-స్వరూప-విదః। తే చ తత్ ప్రాప్య పునర్ న నివర్తన్తే। పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాస్ తు యథావస్థితṁ పరిపూర్ణṁ పరṁ బ్రహ్మైవ ప్రాప్య పునర్ న నివర్తన్తే। తద్ య ఇత్థṁ విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి * ఇత్య్ ఉభయ-విధాన్ భేదేనోపాదాయార్చిర్-ఆది-గతి-శ్రుతేర్ అపునర్-ఆవృత్తి-శ్రుతేశ్ చైవమ్ ఇతి నిశ్చీయతే॥

సూత్రార్థస్ తు--- కార్యṁ--- హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనమ్ ఆతివాహికో గణో నయతీతి బాదరిర్ ఆచార్యో మన్యతే, అస్యైవ గత్య్-ఉపపత్తేః। పరమ్ ఉపాసీనస్య హి న తత్-ప్రాప్తయే గతిర్ ఉపపద్యతే, సర్వ-గతత్వాత్ పరస్య బ్రహ్మణః॥౬॥

౫౧౫ విశేషితత్వాచ్ చ॥౪।౩।౭॥

పురుషోఽమానవ ఏత్య బ్రహ్మ-లోకాన్ గమయతి, ఇతి, ప్రజాపతేః సభాṁ వేశ్మ ప్రపద్యే ఇతి చ ప్రాప్య-స్థానస్య విశేషితత్వాచ్ చ హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనమ్ ఏవ నయతి॥౭॥

౫౧౬ సామీప్యాత్ తు తద్-వ్యపదేశః॥౪।౩।౮॥

ఏవṁ నిశ్చితే సతి, స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి హిరణ్యగర్భస్య బ్రహ్మ-శబ్ద-వ్యపదేశో బ్రహ్మ-సామీప్యాత్। యో బ్రహ్మాణṁ విదధాతి పూర్వమ్ ఇతి ప్రథమజత్వేన బ్రహ్మ-సామీప్యṁ హి విద్యతే॥౮॥

౫౧౭ కార్యాత్యయే తద్-అధ్యక్షేణ సహాతః పరమ్ అభిధానాత్॥౪।౩।౯॥

హిరణ్యగర్భ-ప్రాప్తావ్ అప్య్ అపునర్-ఆవృత్తిర్ ఉపపద్యతే। కార్యస్య--- హిరణ్యగర్భ-లోకస్యాత్యయే, తద్-అధ్యక్షేణ--- హిరణ్యగర్భేణాధికారిక-పురుషేణ విదుషా సహ పర-ప్రాప్త్య్-అభిధానాత్, తే బ్రహ్మ-లోకే తు పరాన్త-కాలే పరామృతాత్ పరిముచ్యన్తి సర్వే ఇతి॥౯॥

౫౧౮ స్మృతేశ్ చ॥౪।౩।౧౦॥

బ్రహ్మణా సహ తే సర్వే సమ్ప్రాప్తే ప్రతిసఞ్చరే। పరస్యాన్తే కృతాత్మానః ప్రవిశన్తి పరṁ పదమ్॥ ఇతి స్మృతేశ్ చావగమ్యతే॥౧౦॥

౫౧౯ పరṁ జైమిని-ముఖ్యత్వాత్॥౪।౩।౧౧॥

పరṁ బ్రహ్మోపాసీనమ్ ఏవ నయత్య్ ఆతివాహికో గణ ఇతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే, బ్రహ్మ గమయతీతి బ్రహ్మ-శబ్దస్య తత్రైవ ముఖ్యత్వాత్। బ్రహ్మ-లోకాన్ ఇతి శబ్దశ్ చ బ్రహ్మైవ లోకో బ్రహ్మ-లోక ఇతి కర్మధారయ-పరిగ్రహస్యైవ న్యాయ్యత్వాద్ ఉపపద్యతే। ఏవṁ నిశ్చితే సతి బహువచనṁ చ, అదితిః పాశాన్ ఇతివద్ ఉపపన్నమ్॥౧౧॥

౫౨౦ దర్శనాచ్ చ॥౪।౩।౧౨॥

అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, ఇత్య్ అర్చిర్-ఆదినా గతస్య పరబ్రహ్మ-ప్రాప్తిṁ దర్శయతి చ॥౧౨॥

౫౨౧ న చ కార్యే ప్రత్యభిసన్ధిః॥౪।౩।౧౩॥

ప్రజాపతేః సభాṁ వేశ్మ ప్రపద్యే ఇతి ప్రత్యభిసన్ధిశ్ చ న కార్యే, ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవామి, ఇత్య్ అకృతṁ బ్రహ్మ-లోకమ్ ఇతి తత్రైవ విశేషితత్వాత్, యశోఽహṁ భవామి బ్రాహ్మణానామ్ ఇతి సర్వాత్మ-భావాభిసన్ధానాచ్ చ॥౧౩॥

౫౨౨ అప్రతీకాలమ్బనాన్ నయతీతి బాదరాయణ ఉభయధా చ దోషాత్ తత్-క్రతుశ్ చ॥౪।౩।౧౪॥

కార్యమ్ ఉపాసీనానేవేతి నాయṁ నియమః, పరమ్ ఏవోపాసీనాన్ ఇత్య్ అయమ్ అపి నియమో న సమ్భవతి। కుతః। ఉభయథా చ దోషాత్--- కార్యమ్ ఉపాసీనాన్ ఏవేతి నియమే, అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇత్య్ ఆదికాః శ్రుతయః, యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తపః, ఇతి చ ప్రకుప్యేయుః; పరమ్ ఏతి నియమే, తద్ య ఇత్థṁ విదుః, ఇతి ప్రకుప్యేత్। తస్మాద్ అప్రతీకాలమ్బనాన్ నయతీతి భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। ప్రతీకాలమ్బనాస్ తు--- అచిన్-మిశ్రమ్, కేవలమ్ అచిద్-వస్తు చ "సిṁహో దేవదత్తః" ఇతివత్ బ్రహ్మ-దృష్ట్యా స్వరూపేణ వా తద్ వస్తు య ఉపాసతే, తే; అప్రతీకాలమ్బనాః--- తద్-వ్యతిరిక్తాః। సర్వ-జ్ఞṁ సర్వ-కారణṁ సత్య-సఙ్కల్పṁ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీకానవధికాతిశయానన్ద-స్వరూపṁ బ్రహ్మోపాసతే యే యే చ ప్రత్యగాత్మనṁ భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్తṁ సర్వత్ర వర్తమానṁ భూత-సూక్ష్మ-వ్యతిరిక్తṁ జ్ఞానక-స్వరూపṁ నిత్యṁ నిర్వికారṁ, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఇత్య్ ఆదినావగత-బ్రహ్మాత్మ-భావṁ పఞ్చాగ్ని-విద్యోదితమ్ ఉపాసతే, తాన్ ఉభయ-విధాన్ నయతి, తద్ య ఇత్థṁ విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే ఇత్య్ ఉభయ-విషయ-శ్రుతేః। తత్-క్రతుశ్ చ--- యథాక్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతి తథేతః ప్రేత్య భవతి, ఇత్య్ ఉభయేషామ్ ఏవాపునర్-ఆవృత్తిః సమ్భవతి। అచిన్-మిశ్రṁ కేవలమ్ అచిద్-వస్తు చోపాసీనానాṁ తత్-క్రతు-న్యాయాద్ ఏవ పునర్-ఆవృత్తిర్ అవర్జనీయా॥౧౪॥

౫౨౩ విశేషṁ చ దర్శయతి॥౪।౩।౧౫॥

ప్రతీకాద్య్-ఉక్త-లక్షణమ్ అచిన్-మిశ్రṁ కేవలమ్ అచిద్-వస్తు చోపాసీనానాṁ సర్వేషాṁ గత్య్-అనపేక్షṁ పరిమిత-ఫల-విశేషṁ చ దర్శయతి శ్రుతిః--- యావన్న్ ఆమ్నో గతṁ తత్రాస్య యథాకామ-చారో భవతి, ఇత్య్ ఆదికా। అతః--- బ్రహ్మణా సహ తే సర్వే ఇతి వచనṁ నార్చిర్-ఆదినా గతానాṁ గతి-ప్రకార-విషయమ్; అర్చిరాదినా గతానాṁ దేహావసాన-సమయ ఏవ సుకృత-దుష్కృతయోర్ హానాద్ ధిరణ్యగర్భ-లోకావాప్తి-తద్-వాస-తత్ర-స్థ-భోగానుభవ-హేత్వ్-అభావాత్, తత్-క్రతు-న్యాయ-విరోధాత్, తదానీమ్ ఏవ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-శ్రుతి-విరోధాచ్ చ। బ్రహ్మణా సహ తే సర్వే ఇతి వచనṁ తు పుణ్య-కర్మ-విశేషేణ హిరణ్యగర్భ-లోకṁ ప్రాప్తానాṁ, తద్-ఉపర్య్ అపి బాదరాయణః, ఇతి న్యాయేన తత్రైవ నిష్పన్న-విద్యానాṁ గతి-ప్రకార-విషయమ్। తే బ్రహ్మ-లోకే, ఇతి తు బ్రహ్మ-లోక-శబ్దస్య కర్మధారయ-వృత్త్యా బ్రహ్మ-విషయత్వాద్ బ్రహ్మణ్య్ ఉపాస్యే వర్తమానాః పరాన్త-కాలే చరమ-దేహావసాన-సమయే పరామృతాత్--- పరస్మాద్ బ్రహ్మణ ఉపాసన-ప్రీతాద్ ధేతోః, పరిముచ్యన్తి సర్వే సర్వస్మాద్ బన్ధాద్ విముచ్యన్త ఇతి, వేదాన్త-విజ్ఞాన-సునిశ్చితార్థాః, ఇతి ప్రకరణాద్ అవగమ్యతే। తద్ య ఇత్థṁ విదుర్ ఇతి పఞ్చాగ్ని-విదాṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్త్య్-అపునర్-ఆవృత్తి-శ్రవణాత్ తత్-క్రతు-న్యాయేనాచిద్-వియుక్త-బ్రహ్మాత్మకాత్మక-స్వరూపోపాసనṁ వివక్షితమ్ ఇతి నిశ్చీయతే తథైవ తత్ర శ్రుతిర్ అపి, ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావాపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి, రమణీయ-చరణాః ఇతి చ కర్మ-హేతుక-మనుష్యాది-భావోఽపామ్ ఏవ భూతాన్తర-సṁసృష్టానామ్ ఇతి చిద్-అచిద్-వివేకṁ ప్రతిపాద్య, తద్ య ఇత్థṁ విదుః, ఇతి భూత-సూక్ష్మ-వ్యతిరిక్తాత్మ-స్వరూపోపాసనమ్ ఏవ విదధాతి॥౧౫॥ ఇతి కార్యాధికరణమ్॥౫॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః॥