||atha caturthādhyāye caturthaḥ pādaḥ||

५२४ सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात्॥४।४।१॥

एवम् एवैष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति किꣳ परꣳ ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्य प्रत्यगात्मनः स्वरूपाविर्भावः प्रतिपाद्यते, उतान्येन साध्येन रूपेण सम्बन्ध इति सꣳशयः। स्व-स्वरूपस्य सुषुप्त्य्-आदौ निरानन्दत्व-दर्शनात्, स्वरूप-मात्रस्य नित्याविर्भूतत्वाच् च, साध्येन सुखैकान्तेन रूपेण सम्बध्यते। एवꣳ च--- अभिनिष्पद्यते इति वचनꣳ सङ्गच्छते। परꣳ ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्य ह्य् आनन्दित्वꣳ श्रूयते--- रसꣳ ह्य् एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवति, स एको ब्रह्मण आनन्दः, श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य, इत्य् आदिषु। अतः साध्येन रूपेणेति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति विशेषणात् स्वरूपाविर्भाव एव। स्वरूपस्य चापहत-पाप्मत्वादि-गुणकतया प्रजापति-वाक्योदितस्य कर्म-कृत-देह-सम्बन्ध-तत्-कृत-तिरोधानस्य पर-ज्योतिर्-उपसम्पत्त्या सूक्ष्म-देह-विनिर्मुक्तस्यासङ्कुचित-ज्ञानादि-गुणक-स्वरूपाविर्भावात् स्व-याथात्म्यानुभव-पूर्वकानवधिकातिशयानन्द-ब्रह्मानुभवः सम्पत्स्यत इति, अभिनिष्पद्यते, इति चोपपन्नतरम्। सूत्रार्थस् तु--- परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्व-स्वरूपाविर्भावः प्रतिपाद्यते। कुतः। स्वेन-शब्दात्--- साध्यस्यापि रूपस्य स्वासाधारणत्वेन स्वेनेति विशेषणꣳ ह्य् अनर्थकम्॥१॥

स्व-स्वरूप-मात्रस्य अहꣳ जानामीति नित्याविर्भूतत्वेन, परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्येत्य् अनर्थकम् इत्य् आशङ्क्याह---

५२५ मुक्तः प्रतिज्ञानात्॥४।४।२॥

कर्म-सम्बन्ध-तत्-कृत-देहादेर् मुक्त-स्वरूपम् अत्र, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्य् उच्यते। कथम् इदम् अवगम्यते। एतꣳ त्व् एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि, इति कर्म-हेतुक-देह-सम्बन्ध-तत्-कृत-जागरिताद्य्-अवस्थाविनिर्मुक्त-स्वरूपस्यात्र वक्तव्यतया प्रतिज्ञानात्॥२॥

एवम् अपि स्वरूप-मात्राविर्भावस्य पुरुषार्थत्वꣳ न सिद्ध्यतीत्य् आशङ्क्य् आह---

५२६ आत्मा प्रकरणात्॥४।४।३॥

देहादि-विनिर्मुक्तः स्वरूपेणावस्थित आत्मा अपहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्त-गुणकः। तस्य ह्य् आविर्भाव उच्यते। कुतः। प्रकरणात्। य आत्मा अपहत-पाप्मा, इति प्रकृत्य हि, एतꣳ त्व् एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीत्य् आदिनोच्यते। अतोऽपहत-पाप्मत्वादि-गुणक-स्वरूपस्य कर्माख्याविद्या-तिरोहितस्य परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य निवृत्त-तिरोधानस्याविर्भावः प्रतिपाद्यते॥३॥ इति सम्पद्याविर्भावाधिकरणम्॥१॥

५२७ अविभागेन दृष्टत्वात्॥४।४।४॥

किम् अयꣳ मुक्तः आविर्भूत-स्वरूपः प्रत्यगात्मा परꣳ ब्रह्म स्वात्मनो विभक्तम् अनुभवति, उत स्वात्मनोऽप्य् आत्मतयाविभागेन, अहꣳ ब्रह्मास्मीतीति सꣳशयः। निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विपश्चितेति, इदꣳ ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः, इति श्रुति-स्मृतिभ्यो विभक्तम् अनुभवतीति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्\॥॥ तत्त्वम् असि, इत्य् आदिना सामानाधिकरण्येन, यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्\॥॥यस्य पृथिवी शरीरꣳ, य आत्मनि तिष्ठन्\॥॥यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदिषु सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-शरीरतया ब्रह्म-प्रकारत्वात् तत्-तद्-वस्तु-बुद्धि-शब्दास् तत्-पर्यन्त-विषया इत्य् अवगम्य, आत्मेति तूपगच्छन्तीति न्यायेन स्वात्मनोऽप्य् आत्मतया अहꣳ ब्रह्मास्मीत्य् उपासनेन यथावस्थित-परमात्मात्मक-स्वात्मनो दृष्टत्वान् मुक्तः स्वात्मनोऽप्य् आत्म-भूतꣳ ब्रह्म अहꣳ ब्रह्मास्मीत्य् अविभागेनैवानुभवति॥

सूत्रार्थस् तु--- अहꣳ ब्रह्मास्मीत्य् अविभागेनैव ब्रह्मानुभवति मुक्तः, स्वात्मनोऽप्य् आत्मतयोपासनेन यथावस्थित-परमात्मात्मक-स्वरूपस्य दृष्टत्वात्। साधर्म्य-श्रुतिस् तु परमात्म-शरीर-भूतस्य साधर्म्य-श्रुतिस् तु परमात्म-शरीर-भूतस्य प्रत्यगात्मनोऽपहत-पाप्मत्वादि-गुणैस् तत्-साधर्म्यꣳ प्रतिपादयति। सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विपश्चिता इति ब्रह्म-शरीरतया ब्रह्म-प्रकार-भूतत्वात् स्वात्म-भूतेन ब्रह्मणा सह तद्-गुणान् अनुभवतीति वदति। काम्यन्ते इति कामाः--- कल्याण-गुणाः, कल्याण-गुण-विशिष्टꣳ ब्रह्मानुभवतीत्य् अर्थः॥४॥ इत्य् अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्॥२॥

५२८ ब्राह्मेण जैमिनिर् उपन्यासादिभ्यः॥४।४।५॥

किꣳ जीवस्य स्वाभाविक रूपम् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणकम् उत चैतन्य-मात्रम् उतोभयम् इति सꣳशयः। अपहत-पाप्मत्वादि-गुणकम् इति प्रथमः पक्षः, य आत्मापहत-पाप्मा, इति प्रतिपादनात्। चैतन्य-मात्रम् इति द्वितीयः पक्षः, एवꣳ वा अरेऽयम् आत्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञान-घन एव, विज्ञान-घन एव, इत्य् अवधारणात्। राद्धान्तस् तु--- ज्ञान-स्वरूपस्यैवापहत-पाप्मत्वादि-गुणकत्व-प्रतिपादनाद् अविरोधाच् चोभयꣳ स्वरूपम्। न च, विज्ञान-घन एवेत्य् अवधारणꣳ गुणान्तरासहꣳ यथा सैन्धव-घनस्य, रस-घन एवेत्य् अवधारणेऽपि रसाश्रय-द्रव्यꣳ रूप-स्पर्शादि-गुणान्तरꣳ च सहते; रस-घन एवेत्य् अवधारणꣳ तु रसवद् द्रवव्यान्तर-स्वभाव-व्यावृत्ति-परम्; द्रव्यान्तराणाꣳ हि स्वैकदेशे रसवत्त्वम्। सैन्धव-घनस्य तु सर्वत्र। एवम् अत्रापि जड-वस्तु-व्यावृत्त-स्व-स्वभावस्य सगुणस्यात्मनः स्व-प्रकाशतावधारणꣳ, विज्ञान-घन एवेति क्रियते॥

सूत्रार्थस् तु--- ब्राह्मेण अपहत-पाप्मत्वादिना स्वरूपाविर्भावः। अपहत-पाप्मत्वादयो दहर-वाक्ये ब्रह्म-गुणाः श्रुताः। उपन्यासादिभ्यः--- तेषाꣳ ब्रह्म-गुणानाꣳ प्रत्यगात्मन्य् अपि, य आत्मापहत-पाप्मा, इत्य् आदिनोपन्यासात्। आदि-शब्दात्, जक्षत् क्रीडन् रममाणः, इत्य् आदिभ्योऽपि सत्य-सङ्कल्पत्वादयोऽवगम्यन्त इति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते॥५॥

५२९ चिति तन्-मात्रेण तदात्मकत्वाद् इत्य् औडलोमिः॥४।४।६॥

चैतन्य-मात्रेण स्वरूपाविर्भावः, विज्ञान-घन एवेति तदात्मकत्वावधारणाद् इत्य् औडुलोमिर् आचार्यो मन्यते॥६॥

५३० एवम् अप्य् उपन्यासात् पूर्व-भावाद् अविरोधꣳ बादरायणः॥४।४।७॥

एवꣳ- विज्ञान-स्वरूपस्यैव, स्व-प्रकाश-स्वरूपस्यैव पूर्वेषाम्--- अपहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्तानाम् अपि, य आत्मापहत-पाप्मा, इत्य् उपन्यासात् सद्-भावावगमाद् उभयोः स्वरूपयोर् अविरोधꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। उभय-श्रुत्य्-अवगतस्येतरेतर-विरोधाभावान् नान्यतर-बाधे प्रमाणम् अस्तीत्य् अभिप्रायः॥७॥ इति ब्राह्माधिकरणम्॥३॥

५३१ सङ्कल्पाद् एव तच्-छ्रुतेः॥४।४।८॥

परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा ज्ञातिभिर् वा, इत्य् आदिर् आम्नायते। किम् एते ज्ञात्य्-आदयो मुक्तस्य सङ्कल्पाद् एव भवन्ति, उत प्रयत्नान्तर-सव्यपेक्षात् सङ्कल्पाद् इति सꣳशयः। लोके राजादीनाꣳ सत्य-सङ्कल्पत्वेन व्यवह्रियमाणानाम् अपि कार्ये प्रयत्नान्तर-सापेक्षत्व-दर्शनान् मुक्तस्यापि तथैव सापेक्षत्वाद् इति पूर्वः पक्षः, सङ्कल्पाद् एवेत्य् अवधारणꣳ, विज्ञान-घन एवेतिवद् भविष्यति। राद्धान्तस् तु--- सङ्कल्पाद् एवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीत्य् अवधारणान् नान्यापेक्षत्वम्। न चेह सत्य-कामत्वाद्य्-उपन्यासवन् मुक्तस्यान्यापेक्षत्वे प्रमाणम् अस्ति। लोके सत्य-सङ्कल्पत्वाभावाद् एव प्रयत्नान्तरापेक्षत्वम्; न हि परम-पुरुष-व्यतिरिक्तः कश्चित् सत्य-सङ्कल्पोऽस्ति। मुक्तश् च तत्-प्रसादात् तत्-साम्यम् उपगतस् तथैव। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥८॥

५३२ अत एव चानन्याधिपतिः॥४।४।९॥

अतः--- श्रुतेर् एव मुक्तोऽनन्याधिपतिश् च। अन्याधिपतित्वꣳ--- कर्माधीनत्वम्। अपहत-पाप्मा\॥॥सत्य-सङ्कल्पः, इति श्रूयते। अतोऽनन्याधिपतिः॥९॥ इति सङ्कल्पाधिकरणम्॥४॥

५३३ अभावꣳ बादरिर् आह ह्य् एवम्॥४।४।१०॥

किꣳ मुक्तस्य शरीरेन्द्रियाद्य् अस्ति, उत न, अथ यथासङ्कल्पम् अस्ति च नेति सꣳशयः। न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्त्य् अशरीरꣳ वाव सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः, इति मुक्तस्याशरीरत्व-श्रवणान् नास्त्य् एवेत्य् एकः पक्षः। स एकधा भवति त्रिधा भवति, इति सशरीरत्व-श्रुतेर् अशरीरत्व-श्रुतिः कर्म-गृहीत-शरीर-विषयेति शरीरेन्द्रियाद्य् अस्त्य् एवेति द्वितीयः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म-लोके, इत्य् अशरीरस्यैव भोग-श्रुतेः, स एकधा भवति त्रिधा भवति, इति श्रुतेश् च यथासङ्कल्पम् अस्ति च न चेति। सूत्रार्थस् तु--- शरीराभावꣳ बादरिर् मेने; एवम् आह हि श्रुतिः--- अशरीरꣳ वाव सन्तम् इति॥१०॥

५३४ भावꣳ जैमिनिर् विकल्पामननात्॥४।४।११॥

शरीरादि-भावꣳ जैमिनिर् मेने। कुतः। विकल्पामननात्--- विविधः कल्पः--- विकल्पः, स एकधा भवति त्रिधा भवतीत्य् आदिना मुक्तस्य हि विविध-कल्पनम् आम्नायते आत्मन एक-रूपस्याच्छेद्यस्य वैविध्यासम्भवाच् छरीर-द्वारेणैव हि विज्ञायते वैविध्यम्॥११॥

५३५ द्वादशाहवद् उभय-विधꣳ बादरायणोऽतः॥४।४।१२॥

अतः--- उभय-श्रुतेर् इच्छातः, उभय-विधम्, शरीरवत्त्वम् अशरीरत्वꣳ च भगवान् बादरायणो मेने; द्वादशाहवत्--- यथा द्वादशाह उभय-श्रुतेः सत्रम् अहीनꣳ च, द्वादशाहम् ऋद्धि-कामा उपेयुः, इति सत्रꣳ भवति, द्वादशाहेन प्रजा-कामꣳ याजयेत्, इत्य् अहीनम्॥१२॥

५३६ तन्व्-अभावे सन्ध्यवद् उपपत्तेः॥४।४।१३॥

स्वेनैव सृष्ट-तनु-प्रभृत्य्-उपकरणाभावे परम-पुरुष-सृष्टैर् उपकरणैर् भोगोपपत्तेः सत्य-सङ्कल्पोऽपि स्वयꣳ न सृजति, सन्ध्यवत्--- यथा स्वप्ने, अथ रथान्, इत्य् आरभ्य, स हि कर्ता, इति, य एष सुप्तेषु, इत्य् आरभ्य, तद् उ नात्येति कश्चन, इति चेश्वर-सृष्टैर् उपकरणैर् जीवो भुङ्क्ते; तथा मुक्तोऽपि लीला-प्रवृत्तेश्वर-सृष्टैः पितृ-लोकादिभिर् लीला-रसꣳ भुङ्क्ते॥१३॥

५३७ भावे जाग्रद्वत्॥४।४।१४॥

स्व-सङ्कल्प-सृष्ट-तनु-प्रभृत्य्-उपकरण-सद्-भावे जाग्रत्-पुरुष-भोगवन् मुक्तो लीला-रसꣳ भुङ्क्ते, परम-पुरुषोऽपि दशरथ-वसुदेवादि-पितृ-लोकादिकम् आत्मनः सृष्ट्वा तैर् मनुष्य-धर्म-लीला-रसꣳ भुङ्क्ते; तथा मुक्तश् च सत्य-सङ्कल्पत्वात् परम-पुरुष-लीलान्तर्गत-स्व-पितृ-लोकादिकꣳ स्वयम् एव सृष्ट्वा तैर् लीला-रसम् अनुभवति॥१४॥

नन्व् आत्माणु-परिमाण इत्य् उक्तम्, कथम् अनेक-शरीरेष्वेकस्याणोर् आत्माभिमान-सम्भव इत्य् अत्राह---

५३८ प्रदीपवद् आवेशस् तथा हि दर्शयति॥४।४।१५॥

यथा प्रदीपस्यैकस्यैकदेश-वर्तिनः स्वया प्रभयानेक-देश-प्रवेशः, तद्वद् आत्मनोऽप्य् एक-देश-स्थस्य स्व-प्रभा-रूपेण ज्ञानेन सर्व-देहेषु यथासङ्कल्पम् आत्माभिमानानुगुणा व्याप्तिः सम्भवति। यथैकस्मिन् देहे हृदयादि-देशे वर्तमानस्याणोर् अपि सर्वस्मिन् देहे अहम् इत्य् अभिमानानुगुण-व्याप्तिः स्व-प्रभा-रूप-चैतन्येन तद्वत्। तथा दर्शयति हि श्रुतिः--- बालाग्र-शत-भागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते, इति। प्रत्यगात्मनोऽणुत्वम् एव स्वरूपम् इति सूत्र-कार-मतम्, नाणुर् अतच्-छ्रुतेर् इति चेन् नेतराधिकारात्, इति परस्यैव महत्त्व-वचनात्॥१५॥

ननु परꣳ ब्रह्म प्राप्तस्यान्तर-बाह्य-ज्ञान-लोपꣳ दर्शयति श्रुतिः--- प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यꣳ किञ्चन वेद नान्तरम् इति; तत् कथꣳ मुक्तस्य ज्ञानानन्त्यम् उच्यत इत्य् अत्राह---

५३९ स्वाप्यय-सम्पत्त्योर् अन्यतरापेक्षम् आविष्कृतꣳ हि॥४।४।१६॥

नेदꣳ मुक्त-विषयम्; सुषुप्ति-मरणयोर् अन्यतरापेक्षम्। आविष्कृतꣳ हि श्रुत्या सुषुप्ति-मरणयोर् निःसम्बोधत्वम्, मोक्ष-दशायाꣳ सर्वज्ञत्वꣳ च। सुषुप्तौ तावत्, ना ह खल्व् अयम् एवꣳ सम्प्रत्यात्मानꣳ जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशम् एवापीतो भवति, विनाशम्--- अदर्शनम् इत्य् अर्थः। मरणे च--- एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानु विनश्यति, इति। विनश्यति--- न पश्यतीत्य् अर्थः। मोक्षे तु--- स वा एष दिव्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म-लोके, इति; सर्वꣳ ह पश्यः पश्यति सर्वम् आप्नोति सर्वशः, इति च॥१६॥ इत्य् अभावाधिकरणम्॥५॥

५४० जगद्-व्यापार-वर्जꣳ प्रकरणाद् असन्निहितत्वाच् च॥४।४।१७॥

किꣳ मुक्तस्य भोगः निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतान-सकलेतर-विलक्षणानवधिकातिशयानन्द-महा-विभूति-रूप-परब्रह्मानुभव एव। उत जगत्-सृष्ट्य्-आदि-जगन्-नियमन-रूप-लीलापीति सꣳशयः। निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, इत्य् आदि श्रुतेर् जगन्-नियमन-रूप-लीलापीति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इदम् एक एवाग्र आसीत्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, एको ह वै नारायण आसीत्, इत्य् आदिषु परꣳ ब्रह्म प्रकृत्यैव जगद्-व्यापारः श्रूयते। तत्र तत्र प्रकरणे न मुक्तस्य सन्निधिर् अप्य् अस्ति। अतो जगन्-नियमन-रूप-धुरावर्जꣳ, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, स एको ब्रह्मण आनन्दः, श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य, इत्य् अनवधिकातिशयानन्द-ब्रह्मानुभवे मुक्तस्य साम्यम्। ब्रह्म हि स्वस्य परस्य चानुभूयमानम् अविशेषेणानवधिकातिशयानन्दꣳ भवति, आनन्द-स्वरूपत्वाविशेषात्। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१७॥

५४१ प्रत्यक्षोपदेशाद् इति चेन् नाधिकारिक-मण्डल-स्थोक्तेः॥४।४।१८॥

प्रत्यक्षꣳ--- श्रुतिः; तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इमाꣳल् लोकान् कामान्नी काम-रूप्य् अनुसञ्चरन्, इत्य् आदि श्रुत्या मुक्तस्य जगद्-व्यापारोपदेशात् सोऽपीति चेत् तन् न, आधिकारिक-मण्डल-स्थोक्तेः, आधिकारिकाः--- परम-पुरुषेण लोक-नियमनाधिकारे नियुक्ता हिरण्यगर्भादयः; मण्डलानि--- तेषाꣳ लोकाः; तत्-स्थ-भोगेषु मुक्तस्य यद् ईच्छा वर्तते, तत्र तत्र यथाकामꣳ परम-पुरुषानुग्रहेण वर्तमानस् तत्र-स्थान् भोगान् भुङ्क्ते, इति तया श्रुत्योक्तेः। कामान्नी, काम-चारो भवति, इति हि श्रूयते; न नियुङ्क्त इति॥१८॥

उत्पत्त्य्-आदि-विकारवर्ती हेय-मिश्रोऽत्यल्पश् च कथꣳ मुक्तस्य भोगो भवति, यद्-इच्छातः सर्वेषु लोकेषु काम-चार उच्यत इत्य् अत्राह---

५४२ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिम् आह॥४।४।१९॥

च-शब्दोऽवधारणे; उत्पत्त्य्-आदि-विकारेषु न वर्तत इति विकारावर्ति परꣳ ब्रह्मैव। निर्धूत-निखिल-विकारꣳ निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानꣳ निरतिशयानन्दꣳ परब्रह्म सविभूति सकल-कल्याण-गुणꣳ मुक्तस्य भोग्यम्; तद्-विभूत्य्-अन्तर्गतत्वेन विकार-वर्तिनाꣳ लोकानाम् अपि मुक्त-भोग्यत्वम्। तथा हि परस्मिन् ब्रह्मणि मुक्तस्यानुभवितृत्वेन स्थितिम् आह श्रुतिः--- यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयꣳ प्रतिष्ठाꣳ विन्दते, अथ सोऽभयꣳ गतो भवति, रसो वै सः, रसꣳ ह्य् एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवति, ब्रह्म-निष्ठो ब्रह्मैव लब्ध्वानन्दी भवतीत्य् अर्थः। ब्रह्म हि निरतिशय-कल्याणानन्त-गुणकम् अनन्त-महा-विभूति च। तत्र सविभूतिक-ब्रह्मानुभवाय विभूत्य्-एकदेश-भूत-लोकेषु सञ्चरतस् तत्र तत्र काम-चारो भवतीत्य् उच्यते॥१९॥

५४३ दर्शयतश् चैवꣳ प्रत्यक्षानुमाने॥४।४।२०॥

उत्पत्त्य्-आदि-जगन्-नियमनꣳ परस्यैव; मुक्तस्य तु परब्रह्मानुभव एव भोग इत्य् उक्तम् एवार्थꣳ प्रत्यक्षानुमाने--- श्रुति-स्मृती दर्शयतः, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः, भीषास्माद् वातः पवते, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, इत्य् आदिका श्रुतिः; स्मृतिर् अपि--- अहꣳ सर्वस्य प्रभवः, अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा, विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत्, मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते, सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः प्रशासितारꣳ सर्वेषाम्, इत्य् आदिका पर-विषया। अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्त-काम आत्म-कामः, इत्य् आदिका श्रुतिः। स्मृतिर् अपि--- प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहम्, आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमाꣳ गतिम्, वासुदेवः सर्वम् इति स महात्मा सुदुर्लभः, माꣳ च योऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते। स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च, इत्य् आदिका मुक्त-विषया॥२०॥

५४४ भोग-मात्र-साम्य-लिङ्गाच् च॥४।४।२१॥

सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता, इति मुक्तस्य ब्रह्मानुभव-भोग-मात्र-ब्रह्म-साम्य-वचनाल् लिङ्गाच् च जगद्-व्यापार-वर्जम् इति निश्चीयते॥२१॥

यदि नियन्तृत्वꣳ परस्यैव, एवꣳ तर्हि स्वतन्त्रत्वेन मुक्तꣳ परः कदाचित् पुनर् आवर्तयिष्यतीत्य् आशङ्क्याह---

५४५ अनावृत्तिः शब्दाद् अनावृत्तिः शब्दात्॥४।४।२२॥

अस्य मुक्तस्यानावृत्तिः शब्दाद् अवगम्यते--- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति, य आत्मानम् अन्तरो यमयति, इति शब्दात् परम-पुरुषस्य स्रष्टुत्वꣳ नियन्तृत्वꣳ चावगम्यते। तथा--- एतेन प्रतिपद्यमाना इमꣳ मानवम् आवर्तꣳ नावर्तन्ते, स खल्व् एवꣳ वर्तयन् यावद् आयुषꣳ ब्रह्म-लोकम् अभिसम्पद्यते न च पुनर् आवर्तते, माम् उपेत्य पुनर् जन्म दुःखालयम् अशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः सꣳसिद्धिꣳ परमाꣳ गताः॥ आब्रह्म-भुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनोऽर्जुन। माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते, इदꣳ ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च, इति शब्दाद् एवैनꣳ कदाचिद् अपि नावर्तयतीत्य् अवगम्यते। सूत्रावृत्तिस् तु शास्त्र-परिसमाप्तिꣳ द्योतयतीति सर्वꣳ समञ्जसम्॥२२॥ इति जगद्-व्यापार-वर्जाधिकरणम्॥८॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

॥समाप्तश् चाध्यायः॥

शास्त्रꣳ च परिसमाप्तम्॥

౫౨౪ సమ్పద్యావిర్భావః స్వేన శబ్దాత్॥౪।౪।౧॥

ఏవమ్ ఏవైష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇతి కిṁ పరṁ జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్య ప్రత్యగాత్మనః స్వరూపావిర్భావః ప్రతిపాద్యతే, ఉతాన్యేన సాధ్యేన రూపేణ సమ్బన్ధ ఇతి సṁశయః। స్వ-స్వరూపస్య సుషుప్త్య్-ఆదౌ నిరానన్దత్వ-దర్శనాత్, స్వరూప-మాత్రస్య నిత్యావిర్భూతత్వాచ్ చ, సాధ్యేన సుఖైకాన్తేన రూపేణ సమ్బధ్యతే। ఏవṁ చ--- అభినిష్పద్యతే ఇతి వచనṁ సఙ్గచ్ఛతే। పరṁ జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్య హ్య్ ఆనన్దిత్వṁ శ్రూయతే--- రసṁ హ్య్ ఏవాయṁ లబ్ధ్వానన్దీ భవతి, స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, శ్రోత్రియస్య చాకామహతస్య, ఇత్య్ ఆదిషు। అతః సాధ్యేన రూపేణేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇతి విశేషణాత్ స్వరూపావిర్భావ ఏవ। స్వరూపస్య చాపహత-పాప్మత్వాది-గుణకతయా ప్రజాపతి-వాక్యోదితస్య కర్మ-కృత-దేహ-సమ్బన్ధ-తత్-కృత-తిరోధానస్య పర-జ్యోతిర్-ఉపసమ్పత్త్యా సూక్ష్మ-దేహ-వినిర్ముక్తస్యాసఙ్కుచిత-జ్ఞానాది-గుణక-స్వరూపావిర్భావాత్ స్వ-యాథాత్మ్యానుభవ-పూర్వకానవధికాతిశయానన్ద-బ్రహ్మానుభవః సమ్పత్స్యత ఇతి, అభినిష్పద్యతే, ఇతి చోపపన్నతరమ్। సూత్రార్థస్ తు--- పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వ-స్వరూపావిర్భావః ప్రతిపాద్యతే। కుతః। స్వేన-శబ్దాత్--- సాధ్యస్యాపి రూపస్య స్వాసాధారణత్వేన స్వేనేతి విశేషణṁ హ్య్ అనర్థకమ్॥౧॥

స్వ-స్వరూప-మాత్రస్య అహṁ జానామీతి నిత్యావిర్భూతత్వేన, పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్యేత్య్ అనర్థకమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౫౨౫ ముక్తః ప్రతిజ్ఞానాత్॥౪।౪।౨॥

కర్మ-సమ్బన్ధ-తత్-కృత-దేహాదేర్ ముక్త-స్వరూపమ్ అత్ర, స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇత్య్ ఉచ్యతే। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। ఏతṁ త్వ్ ఏవ తే భూయోఽనువ్యాఖ్యాస్యామి, ఇతి కర్మ-హేతుక-దేహ-సమ్బన్ధ-తత్-కృత-జాగరితాద్య్-అవస్థావినిర్ముక్త-స్వరూపస్యాత్ర వక్తవ్యతయా ప్రతిజ్ఞానాత్॥౨॥

ఏవమ్ అపి స్వరూప-మాత్రావిర్భావస్య పురుషార్థత్వṁ న సిద్ధ్యతీత్య్ ఆశఙ్క్య్ ఆహ---

౫౨౬ ఆత్మా ప్రకరణాత్॥౪।౪।౩॥

దేహాది-వినిర్ముక్తః స్వరూపేణావస్థిత ఆత్మా అపహత-పాప్మత్వాది-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పర్యన్త-గుణకః। తస్య హ్య్ ఆవిర్భావ ఉచ్యతే। కుతః। ప్రకరణాత్। య ఆత్మా అపహత-పాప్మా, ఇతి ప్రకృత్య హి, ఏతṁ త్వ్ ఏవ తే భూయోఽనువ్యాఖ్యాస్యామీత్య్ ఆదినోచ్యతే। అతోఽపహత-పాప్మత్వాది-గుణక-స్వరూపస్య కర్మాఖ్యావిద్యా-తిరోహితస్య పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య నివృత్త-తిరోధానస్యావిర్భావః ప్రతిపాద్యతే॥౩॥ ఇతి సమ్పద్యావిర్భావాధికరణమ్॥౧॥

౫౨౭ అవిభాగేన దృష్టత్వాత్॥౪।౪।౪॥

కిమ్ అయṁ ముక్తః ఆవిర్భూత-స్వరూపః ప్రత్యగాత్మా పరṁ బ్రహ్మ స్వాత్మనో విభక్తమ్ అనుభవతి, ఉత స్వాత్మనోఽప్య్ ఆత్మతయావిభాగేన, అహṁ బ్రహ్మాస్మీతీతి సṁశయః। నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ, బ్రహ్మణా విపశ్చితేతి, ఇదṁ జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః, ఇతి శ్రుతి-స్మృతిభ్యో విభక్తమ్ అనుభవతీతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్\॥॥ తత్త్వమ్ అసి, ఇత్య్ ఆదినా సామానాధికరణ్యేన, యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్\॥॥యస్య పృథివీ శరీరṁ, య ఆత్మని తిష్ఠన్\॥॥యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇత్య్ ఆదిషు సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-శరీరతయా బ్రహ్మ-ప్రకారత్వాత్ తత్-తద్-వస్తు-బుద్ధి-శబ్దాస్ తత్-పర్యన్త-విషయా ఇత్య్ అవగమ్య, ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తీతి న్యాయేన స్వాత్మనోఽప్య్ ఆత్మతయా అహṁ బ్రహ్మాస్మీత్య్ ఉపాసనేన యథావస్థిత-పరమాత్మాత్మక-స్వాత్మనో దృష్టత్వాన్ ముక్తః స్వాత్మనోఽప్య్ ఆత్మ-భూతṁ బ్రహ్మ అహṁ బ్రహ్మాస్మీత్య్ అవిభాగేనైవానుభవతి॥

సూత్రార్థస్ తు--- అహṁ బ్రహ్మాస్మీత్య్ అవిభాగేనైవ బ్రహ్మానుభవతి ముక్తః, స్వాత్మనోఽప్య్ ఆత్మతయోపాసనేన యథావస్థిత-పరమాత్మాత్మక-స్వరూపస్య దృష్టత్వాత్। సాధర్మ్య-శ్రుతిస్ తు పరమాత్మ-శరీర-భూతస్య సాధర్మ్య-శ్రుతిస్ తు పరమాత్మ-శరీర-భూతస్య ప్రత్యగాత్మనోఽపహత-పాప్మత్వాది-గుణైస్ తత్-సాధర్మ్యṁ ప్రతిపాదయతి। సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ, బ్రహ్మణా విపశ్చితా ఇతి బ్రహ్మ-శరీరతయా బ్రహ్మ-ప్రకార-భూతత్వాత్ స్వాత్మ-భూతేన బ్రహ్మణా సహ తద్-గుణాన్ అనుభవతీతి వదతి। కామ్యన్తే ఇతి కామాః--- కల్యాణ-గుణాః, కల్యాణ-గుణ-విశిష్టṁ బ్రహ్మానుభవతీత్య్ అర్థః॥౪॥ ఇత్య్ అవిభాగేన దృష్టత్వాధికరణమ్॥౨॥

౫౨౮ బ్రాహ్మేణ జైమినిర్ ఉపన్యాసాదిభ్యః॥౪।౪।౫॥

కిṁ జీవస్య స్వాభావిక రూపమ్ అపహత-పాప్మత్వాది-గుణకమ్ ఉత చైతన్య-మాత్రమ్ ఉతోభయమ్ ఇతి సṁశయః। అపహత-పాప్మత్వాది-గుణకమ్ ఇతి ప్రథమః పక్షః, య ఆత్మాపహత-పాప్మా, ఇతి ప్రతిపాదనాత్। చైతన్య-మాత్రమ్ ఇతి ద్వితీయః పక్షః, ఏవṁ వా అరేఽయమ్ ఆత్మానన్తరోఽబాహ్యః కృత్స్నః ప్రజ్ఞాన-ఘన ఏవ, విజ్ఞాన-ఘన ఏవ, ఇత్య్ అవధారణాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- జ్ఞాన-స్వరూపస్యైవాపహత-పాప్మత్వాది-గుణకత్వ-ప్రతిపాదనాద్ అవిరోధాచ్ చోభయṁ స్వరూపమ్। న చ, విజ్ఞాన-ఘన ఏవేత్య్ అవధారణṁ గుణాన్తరాసహṁ యథా సైన్ధవ-ఘనస్య, రస-ఘన ఏవేత్య్ అవధారణేఽపి రసాశ్రయ-ద్రవ్యṁ రూప-స్పర్శాది-గుణాన్తరṁ చ సహతే; రస-ఘన ఏవేత్య్ అవధారణṁ తు రసవద్ ద్రవవ్యాన్తర-స్వభావ-వ్యావృత్తి-పరమ్; ద్రవ్యాన్తరాణాṁ హి స్వైకదేశే రసవత్త్వమ్। సైన్ధవ-ఘనస్య తు సర్వత్ర। ఏవమ్ అత్రాపి జడ-వస్తు-వ్యావృత్త-స్వ-స్వభావస్య సగుణస్యాత్మనః స్వ-ప్రకాశతావధారణṁ, విజ్ఞాన-ఘన ఏవేతి క్రియతే॥

సూత్రార్థస్ తు--- బ్రాహ్మేణ అపహత-పాప్మత్వాదినా స్వరూపావిర్భావః। అపహత-పాప్మత్వాదయో దహర-వాక్యే బ్రహ్మ-గుణాః శ్రుతాః। ఉపన్యాసాదిభ్యః--- తేషాṁ బ్రహ్మ-గుణానాṁ ప్రత్యగాత్మన్య్ అపి, య ఆత్మాపహత-పాప్మా, ఇత్య్ ఆదినోపన్యాసాత్। ఆది-శబ్దాత్, జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః, ఇత్య్ ఆదిభ్యోఽపి సత్య-సఙ్కల్పత్వాదయోఽవగమ్యన్త ఇతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే॥౫॥

౫౨౯ చితి తన్-మాత్రేణ తదాత్మకత్వాద్ ఇత్య్ ఔడలోమిః॥౪।౪।౬॥

చైతన్య-మాత్రేణ స్వరూపావిర్భావః, విజ్ఞాన-ఘన ఏవేతి తదాత్మకత్వావధారణాద్ ఇత్య్ ఔడులోమిర్ ఆచార్యో మన్యతే॥౬॥

౫౩౦ ఏవమ్ అప్య్ ఉపన్యాసాత్ పూర్వ-భావాద్ అవిరోధṁ బాదరాయణః॥౪।౪।౭॥

ఏవṁ- విజ్ఞాన-స్వరూపస్యైవ, స్వ-ప్రకాశ-స్వరూపస్యైవ పూర్వేషామ్--- అపహత-పాప్మత్వాది-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పర్యన్తానామ్ అపి, య ఆత్మాపహత-పాప్మా, ఇత్య్ ఉపన్యాసాత్ సద్-భావావగమాద్ ఉభయోః స్వరూపయోర్ అవిరోధṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। ఉభయ-శ్రుత్య్-అవగతస్యేతరేతర-విరోధాభావాన్ నాన్యతర-బాధే ప్రమాణమ్ అస్తీత్య్ అభిప్రాయః॥౭॥ ఇతి బ్రాహ్మాధికరణమ్॥౩॥

౫౩౧ సఙ్కల్పాద్ ఏవ తచ్-ఛ్రుతేః॥౪।౪।౮॥

పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే స ఉత్తమః పురుషః స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః స్త్రీభిర్ వా యానైర్ వా జ్ఞాతిభిర్ వా, ఇత్య్ ఆదిర్ ఆమ్నాయతే। కిమ్ ఏతే జ్ఞాత్య్-ఆదయో ముక్తస్య సఙ్కల్పాద్ ఏవ భవన్తి, ఉత ప్రయత్నాన్తర-సవ్యపేక్షాత్ సఙ్కల్పాద్ ఇతి సṁశయః। లోకే రాజాదీనాṁ సత్య-సఙ్కల్పత్వేన వ్యవహ్రియమాణానామ్ అపి కార్యే ప్రయత్నాన్తర-సాపేక్షత్వ-దర్శనాన్ ముక్తస్యాపి తథైవ సాపేక్షత్వాద్ ఇతి పూర్వః పక్షః, సఙ్కల్పాద్ ఏవేత్య్ అవధారణṁ, విజ్ఞాన-ఘన ఏవేతివద్ భవిష్యతి। రాద్ధాన్తస్ తు--- సఙ్కల్పాద్ ఏవాస్య పితరః సముత్తిష్ఠన్తీత్య్ అవధారణాన్ నాన్యాపేక్షత్వమ్। న చేహ సత్య-కామత్వాద్య్-ఉపన్యాసవన్ ముక్తస్యాన్యాపేక్షత్వే ప్రమాణమ్ అస్తి। లోకే సత్య-సఙ్కల్పత్వాభావాద్ ఏవ ప్రయత్నాన్తరాపేక్షత్వమ్; న హి పరమ-పురుష-వ్యతిరిక్తః కశ్చిత్ సత్య-సఙ్కల్పోఽస్తి। ముక్తశ్ చ తత్-ప్రసాదాత్ తత్-సామ్యమ్ ఉపగతస్ తథైవ। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౮॥

౫౩౨ అత ఏవ చానన్యాధిపతిః॥౪।౪।౯॥

అతః--- శ్రుతేర్ ఏవ ముక్తోఽనన్యాధిపతిశ్ చ। అన్యాధిపతిత్వṁ--- కర్మాధీనత్వమ్। అపహత-పాప్మా\॥॥సత్య-సఙ్కల్పః, ఇతి శ్రూయతే। అతోఽనన్యాధిపతిః॥౯॥ ఇతి సఙ్కల్పాధికరణమ్॥౪॥

౫౩౩ అభావṁ బాదరిర్ ఆహ హ్య్ ఏవమ్॥౪।౪।౧౦॥

కిṁ ముక్తస్య శరీరేన్ద్రియాద్య్ అస్తి, ఉత న, అథ యథాసఙ్కల్పమ్ అస్తి చ నేతి సṁశయః। న హ వై సశరీరస్య సతః ప్రియాప్రియయోర్ అపహతిర్ అస్త్య్ అశరీరṁ వావ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః, ఇతి ముక్తస్యాశరీరత్వ-శ్రవణాన్ నాస్త్య్ ఏవేత్య్ ఏకః పక్షః। స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి, ఇతి సశరీరత్వ-శ్రుతేర్ అశరీరత్వ-శ్రుతిః కర్మ-గృహీత-శరీర-విషయేతి శరీరేన్ద్రియాద్య్ అస్త్య్ ఏవేతి ద్వితీయః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- మనసైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమతే య ఏతే బ్రహ్మ-లోకే, ఇత్య్ అశరీరస్యైవ భోగ-శ్రుతేః, స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి, ఇతి శ్రుతేశ్ చ యథాసఙ్కల్పమ్ అస్తి చ న చేతి। సూత్రార్థస్ తు--- శరీరాభావṁ బాదరిర్ మేనే; ఏవమ్ ఆహ హి శ్రుతిః--- అశరీరṁ వావ సన్తమ్ ఇతి॥౧౦॥

౫౩౪ భావṁ జైమినిర్ వికల్పామననాత్॥౪।౪।౧౧॥

శరీరాది-భావṁ జైమినిర్ మేనే। కుతః। వికల్పామననాత్--- వివిధః కల్పః--- వికల్పః, స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతీత్య్ ఆదినా ముక్తస్య హి వివిధ-కల్పనమ్ ఆమ్నాయతే ఆత్మన ఏక-రూపస్యాచ్ఛేద్యస్య వైవిధ్యాసమ్భవాచ్ ఛరీర-ద్వారేణైవ హి విజ్ఞాయతే వైవిధ్యమ్॥౧౧॥

౫౩౫ ద్వాదశాహవద్ ఉభయ-విధṁ బాదరాయణోఽతః॥౪।౪।౧౨॥

అతః--- ఉభయ-శ్రుతేర్ ఇచ్ఛాతః, ఉభయ-విధమ్, శరీరవత్త్వమ్ అశరీరత్వṁ చ భగవాన్ బాదరాయణో మేనే; ద్వాదశాహవత్--- యథా ద్వాదశాహ ఉభయ-శ్రుతేః సత్రమ్ అహీనṁ చ, ద్వాదశాహమ్ ఋద్ధి-కామా ఉపేయుః, ఇతి సత్రṁ భవతి, ద్వాదశాహేన ప్రజా-కామṁ యాజయేత్, ఇత్య్ అహీనమ్॥౧౨॥

౫౩౬ తన్వ్-అభావే సన్ధ్యవద్ ఉపపత్తేః॥౪।౪।౧౩॥

స్వేనైవ సృష్ట-తను-ప్రభృత్య్-ఉపకరణాభావే పరమ-పురుష-సృష్టైర్ ఉపకరణైర్ భోగోపపత్తేః సత్య-సఙ్కల్పోఽపి స్వయṁ న సృజతి, సన్ధ్యవత్--- యథా స్వప్నే, అథ రథాన్, ఇత్య్ ఆరభ్య, స హి కర్తా, ఇతి, య ఏష సుప్తేషు, ఇత్య్ ఆరభ్య, తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చన, ఇతి చేశ్వర-సృష్టైర్ ఉపకరణైర్ జీవో భుఙ్క్తే; తథా ముక్తోఽపి లీలా-ప్రవృత్తేశ్వర-సృష్టైః పితృ-లోకాదిభిర్ లీలా-రసṁ భుఙ్క్తే॥౧౩॥

౫౩౭ భావే జాగ్రద్వత్॥౪।౪।౧౪॥

స్వ-సఙ్కల్ప-సృష్ట-తను-ప్రభృత్య్-ఉపకరణ-సద్-భావే జాగ్రత్-పురుష-భోగవన్ ముక్తో లీలా-రసṁ భుఙ్క్తే, పరమ-పురుషోఽపి దశరథ-వసుదేవాది-పితృ-లోకాదికమ్ ఆత్మనః సృష్ట్వా తైర్ మనుష్య-ధర్మ-లీలా-రసṁ భుఙ్క్తే; తథా ముక్తశ్ చ సత్య-సఙ్కల్పత్వాత్ పరమ-పురుష-లీలాన్తర్గత-స్వ-పితృ-లోకాదికṁ స్వయమ్ ఏవ సృష్ట్వా తైర్ లీలా-రసమ్ అనుభవతి॥౧౪॥

నన్వ్ ఆత్మాణు-పరిమాణ ఇత్య్ ఉక్తమ్, కథమ్ అనేక-శరీరేష్వేకస్యాణోర్ ఆత్మాభిమాన-సమ్భవ ఇత్య్ అత్రాహ---

౫౩౮ ప్రదీపవద్ ఆవేశస్ తథా హి దర్శయతి॥౪।౪।౧౫॥

యథా ప్రదీపస్యైకస్యైకదేశ-వర్తినః స్వయా ప్రభయానేక-దేశ-ప్రవేశః, తద్వద్ ఆత్మనోఽప్య్ ఏక-దేశ-స్థస్య స్వ-ప్రభా-రూపేణ జ్ఞానేన సర్వ-దేహేషు యథాసఙ్కల్పమ్ ఆత్మాభిమానానుగుణా వ్యాప్తిః సమ్భవతి। యథైకస్మిన్ దేహే హృదయాది-దేశే వర్తమానస్యాణోర్ అపి సర్వస్మిన్ దేహే అహమ్ ఇత్య్ అభిమానానుగుణ-వ్యాప్తిః స్వ-ప్రభా-రూప-చైతన్యేన తద్వత్। తథా దర్శయతి హి శ్రుతిః--- బాలాగ్ర-శత-భాగస్య శతధా కల్పితస్య చ। భాగో జీవః స విజ్ఞేయః స చానన్త్యాయ కల్పతే, ఇతి। ప్రత్యగాత్మనోఽణుత్వమ్ ఏవ స్వరూపమ్ ఇతి సూత్ర-కార-మతమ్, నాణుర్ అతచ్-ఛ్రుతేర్ ఇతి చేన్ నేతరాధికారాత్, ఇతి పరస్యైవ మహత్త్వ-వచనాత్॥౧౫॥

నను పరṁ బ్రహ్మ ప్రాప్తస్యాన్తర-బాహ్య-జ్ఞాన-లోపṁ దర్శయతి శ్రుతిః--- ప్రాజ్ఞేనాత్మనా సమ్పరిష్వక్తో న బాహ్యṁ కిఞ్చన వేద నాన్తరమ్ ఇతి; తత్ కథṁ ముక్తస్య జ్ఞానానన్త్యమ్ ఉచ్యత ఇత్య్ అత్రాహ---

౫౩౯ స్వాప్యయ-సమ్పత్త్యోర్ అన్యతరాపేక్షమ్ ఆవిష్కృతṁ హి॥౪।౪।౧౬॥

నేదṁ ముక్త-విషయమ్; సుషుప్తి-మరణయోర్ అన్యతరాపేక్షమ్। ఆవిష్కృతṁ హి శ్రుత్యా సుషుప్తి-మరణయోర్ నిఃసమ్బోధత్వమ్, మోక్ష-దశాయాṁ సర్వజ్ఞత్వṁ చ। సుషుప్తౌ తావత్, నా హ ఖల్వ్ అయమ్ ఏవṁ సమ్ప్రత్యాత్మానṁ జానాత్య్ అయమ్ అహమ్ అస్మీతి నో ఏవేమాని భూతాని వినాశమ్ ఏవాపీతో భవతి, వినాశమ్--- అదర్శనమ్ ఇత్య్ అర్థః। మరణే చ--- ఏతేభ్యో భూతేభ్యః సముత్థాయ తాన్య్ ఏవాను వినశ్యతి, ఇతి। వినశ్యతి--- న పశ్యతీత్య్ అర్థః। మోక్షే తు--- స వా ఏష దివ్యేన చక్షుషా మనసైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమతే య ఏతే బ్రహ్మ-లోకే, ఇతి; సర్వṁ హ పశ్యః పశ్యతి సర్వమ్ ఆప్నోతి సర్వశః, ఇతి చ॥౧౬॥ ఇత్య్ అభావాధికరణమ్॥౫॥

౫౪౦ జగద్-వ్యాపార-వర్జṁ ప్రకరణాద్ అసన్నిహితత్వాచ్ చ॥౪।౪।౧౭॥

కిṁ ముక్తస్య భోగః నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతాన-సకలేతర-విలక్షణానవధికాతిశయానన్ద-మహా-విభూతి-రూప-పరబ్రహ్మానుభవ ఏవ। ఉత జగత్-సృష్ట్య్-ఆది-జగన్-నియమన-రూప-లీలాపీతి సṁశయః। నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, ఇత్య్ ఆది శ్రుతేర్ జగన్-నియమన-రూప-లీలాపీతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీత్, ఇత్య్ ఆదిషు పరṁ బ్రహ్మ ప్రకృత్యైవ జగద్-వ్యాపారః శ్రూయతే। తత్ర తత్ర ప్రకరణే న ముక్తస్య సన్నిధిర్ అప్య్ అస్తి। అతో జగన్-నియమన-రూప-ధురావర్జṁ, సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ బ్రహ్మణా విపశ్చితా, స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, శ్రోత్రియస్య చాకామహతస్య, ఇత్య్ అనవధికాతిశయానన్ద-బ్రహ్మానుభవే ముక్తస్య సామ్యమ్। బ్రహ్మ హి స్వస్య పరస్య చానుభూయమానమ్ అవిశేషేణానవధికాతిశయానన్దṁ భవతి, ఆనన్ద-స్వరూపత్వావిశేషాత్। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౭॥

౫౪౧ ప్రత్యక్షోపదేశాద్ ఇతి చేన్ నాధికారిక-మణ్డల-స్థోక్తేః॥౪।౪।౧౮॥

ప్రత్యక్షṁ--- శ్రుతిః; తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇమాṁల్ లోకాన్ కామాన్నీ కామ-రూప్య్ అనుసఞ్చరన్, ఇత్య్ ఆది శ్రుత్యా ముక్తస్య జగద్-వ్యాపారోపదేశాత్ సోఽపీతి చేత్ తన్ న, ఆధికారిక-మణ్డల-స్థోక్తేః, ఆధికారికాః--- పరమ-పురుషేణ లోక-నియమనాధికారే నియుక్తా హిరణ్యగర్భాదయః; మణ్డలాని--- తేషాṁ లోకాః; తత్-స్థ-భోగేషు ముక్తస్య యద్ ఈచ్ఛా వర్తతే, తత్ర తత్ర యథాకామṁ పరమ-పురుషానుగ్రహేణ వర్తమానస్ తత్ర-స్థాన్ భోగాన్ భుఙ్క్తే, ఇతి తయా శ్రుత్యోక్తేః। కామాన్నీ, కామ-చారో భవతి, ఇతి హి శ్రూయతే; న నియుఙ్క్త ఇతి॥౧౮॥

ఉత్పత్త్య్-ఆది-వికారవర్తీ హేయ-మిశ్రోఽత్యల్పశ్ చ కథṁ ముక్తస్య భోగో భవతి, యద్-ఇచ్ఛాతః సర్వేషు లోకేషు కామ-చార ఉచ్యత ఇత్య్ అత్రాహ---

౫౪౨ వికారావర్తి చ తథా హి స్థితిమ్ ఆహ॥౪।౪।౧౯॥

చ-శబ్దోఽవధారణే; ఉత్పత్త్య్-ఆది-వికారేషు న వర్తత ఇతి వికారావర్తి పరṁ బ్రహ్మైవ। నిర్ధూత-నిఖిల-వికారṁ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానṁ నిరతిశయానన్దṁ పరబ్రహ్మ సవిభూతి సకల-కల్యాణ-గుణṁ ముక్తస్య భోగ్యమ్; తద్-విభూత్య్-అన్తర్గతత్వేన వికార-వర్తినాṁ లోకానామ్ అపి ముక్త-భోగ్యత్వమ్। తథా హి పరస్మిన్ బ్రహ్మణి ముక్తస్యానుభవితృత్వేన స్థితిమ్ ఆహ శ్రుతిః--- యదా హ్య్ ఏవైష ఏతస్మిన్న్ అదృశ్యేఽనాత్మ్యేఽనిరుక్తేఽనిలయనేఽభయṁ ప్రతిష్ఠాṁ విన్దతే, అథ సోఽభయṁ గతో భవతి, రసో వై సః, రసṁ హ్య్ ఏవాయṁ లబ్ధ్వానన్దీ భవతి, బ్రహ్మ-నిష్ఠో బ్రహ్మైవ లబ్ధ్వానన్దీ భవతీత్య్ అర్థః। బ్రహ్మ హి నిరతిశయ-కల్యాణానన్త-గుణకమ్ అనన్త-మహా-విభూతి చ। తత్ర సవిభూతిక-బ్రహ్మానుభవాయ విభూత్య్-ఏకదేశ-భూత-లోకేషు సఞ్చరతస్ తత్ర తత్ర కామ-చారో భవతీత్య్ ఉచ్యతే॥౧౯॥

౫౪౩ దర్శయతశ్ చైవṁ ప్రత్యక్షానుమానే॥౪।౪।౨౦॥

ఉత్పత్త్య్-ఆది-జగన్-నియమనṁ పరస్యైవ; ముక్తస్య తు పరబ్రహ్మానుభవ ఏవ భోగ ఇత్య్ ఉక్తమ్ ఏవార్థṁ ప్రత్యక్షానుమానే--- శ్రుతి-స్మృతీ దర్శయతః, తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః, భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః, ఇత్య్ ఆదికా శ్రుతిః; స్మృతిర్ అపి--- అహṁ సర్వస్య ప్రభవః, అహṁ కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్ తథా, విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్, మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే, సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్ స్వాత్ సిసృక్షుర్ వివిధాః ప్రజాః ప్రశాసితారṁ సర్వేషామ్, ఇత్య్ ఆదికా పర-విషయా। అథాకామయమానో యోఽకామో నిష్కామ ఆప్త-కామ ఆత్మ-కామః, ఇత్య్ ఆదికా శ్రుతిః। స్మృతిర్ అపి--- ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహమ్, ఆస్థితః స హి యుక్తాత్మా మామ్ ఏవానుత్తమాṁ గతిమ్, వాసుదేవః సర్వమ్ ఇతి స మహాత్మా సుదుర్లభః, మాṁ చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్తి-యోగేన సేవతే। స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే॥ బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ। శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాన్తికస్య చ, ఇత్య్ ఆదికా ముక్త-విషయా॥౨౦॥

౫౪౪ భోగ-మాత్ర-సామ్య-లిఙ్గాచ్ చ॥౪।౪।౨౧॥

సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ బ్రహ్మణా విపశ్చితా, ఇతి ముక్తస్య బ్రహ్మానుభవ-భోగ-మాత్ర-బ్రహ్మ-సామ్య-వచనాల్ లిఙ్గాచ్ చ జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్ ఇతి నిశ్చీయతే॥౨౧॥

యది నియన్తృత్వṁ పరస్యైవ, ఏవṁ తర్హి స్వతన్త్రత్వేన ముక్తṁ పరః కదాచిత్ పునర్ ఆవర్తయిష్యతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౫౪౫ అనావృత్తిః శబ్దాద్ అనావృత్తిః శబ్దాత్॥౪।౪।౨౨॥

అస్య ముక్తస్యానావృత్తిః శబ్దాద్ అవగమ్యతే--- యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే, సోఽకామయత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి, యః పృథివీమ్ అన్తరో యమయతి, య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి, ఇతి శబ్దాత్ పరమ-పురుషస్య స్రష్టుత్వṁ నియన్తృత్వṁ చావగమ్యతే। తథా--- ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమṁ మానవమ్ ఆవర్తṁ నావర్తన్తే, స ఖల్వ్ ఏవṁ వర్తయన్ యావద్ ఆయుషṁ బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్పద్యతే న చ పునర్ ఆవర్తతే, మామ్ ఉపేత్య పునర్ జన్మ దుఃఖాలయమ్ అశాశ్వతమ్। నాప్నువన్తి మహాత్మానః సṁసిద్ధిṁ పరమాṁ గతాః॥ ఆబ్రహ్మ-భువనాల్ లోకాః పునర్ ఆవర్తినోఽర్జున। మామ్ ఉపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్ జన్మ న విద్యతే, ఇదṁ జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ, ఇతి శబ్దాద్ ఏవైనṁ కదాచిద్ అపి నావర్తయతీత్య్ అవగమ్యతే। సూత్రావృత్తిస్ తు శాస్త్ర-పరిసమాప్తిṁ ద్యోతయతీతి సర్వṁ సమఞ్జసమ్॥౨౨॥ ఇతి జగద్-వ్యాపార-వర్జాధికరణమ్॥౮॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః॥

॥సమాప్తశ్ చాధ్యాయః॥

శాస్త్రṁ చ పరిసమాప్తమ్॥