||atha caturthādhyāye prathamaḥ pādaḥ||

४७० आवृत्तिर् असकृद् उपदेशात्॥४।१।१॥

ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्, तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति, इत्य् आदि वेदान्त-विहितꣳ वेदनꣳ किꣳ सकृत् कृतम् एव शास्त्रार्थः, उतासकृद् आवृत्तम् इति सꣳशयः। सकृत् कृतम् एवेति पूर्वः पक्षः, स यो ह वै तत् परमꣳ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, इत्य् आदौ वेदनस्यैव मुक्त्य्-उपायत्व-प्रतिपादनात्, सकृत् कृतेऽपि वेदने शास्त्रार्थ-निर्वृत्तेः, तस्यासकृद् आवृत्तौ प्रमाणाभावात्। राद्धान्तस् तु--- यस् तद् वेद यत् स वेद स मयैतद् उक्तः, इत्य् उपक्रम्य, अनु म एताꣳ भगवो देवताꣳ शाधि याꣳ देवताम् उपाः से, इत्य् एकस्मिन् वाक्ये विद्युपास्योर् व्यतिकरेण प्रयोग-दर्शनात्, समानार्थेषु, ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, इत्य् आदिषु ध्यान-विद्योर् व्यतिकर-दर्शनाच् च, ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्यम् असकृद् आवृत्तꣳ स्मृति-सन्तान-रूप-वेदनम् एव शास्त्रार्थ इति निश्चीयते। सूत्रार्थस् तु--- आवृत्तिर् असकृत्--- ब्रह्म-प्राप्ति-साधनꣳ वेदनम् असकृद् आवृत्तम् एव शास्त्रार्थः, वेदनꣳ ध्यान-शब्द-वाच्यम् इत्य् अर्थः। कुतः। उपदेशात्--- ओम् इत्य् एवꣳ ध्यायथात्मानम्, निचाय्य तꣳ मृत्यु-मुखात् प्रमुच्यते, आत्मानम् एव लोकम् उपासीत, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, इत्य् आदिना उपासनोपसꣳहारोपदेशात्। उपासनꣳ चाविच्छिन्न-स्मृति-सन्तान-रूपम् इति पूर्वम् एवोक्तम्॥१॥

४७१ लिङ्गाच् च॥४।१।२॥

लिङ्गꣳ--- स्मृतिः। स्मर्यते चायम् अर्थः--- माꣳ ध्यायन्त उपासते, तेषाम् अहꣳ समुद्धर्ता मृत्यु-सꣳसार-सागरात्, ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तꣳ पर्युपासते, तद्-रूप-प्रत्यये चैका सन्ततिश् चान्य-निस्पृहा। तद्-ध्यानꣳ प्रथमैः षड्भिर् अङ्गैर् निष्पाद्यते तथा, इति॥२॥ इत्य् आवृत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

४७२ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च॥४।१।३॥

किम् उपास्यꣳ ब्रह्मोपासितुर् अन्यत्वेनानुसन्धेयम्, उतात्मत्वेनेति सꣳशयः। अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, अधिकोपदेशात्, इत्य् आदिषूपासितुर् उपास्यस्यार्थान्तरत्वेनैवोपपादनाद् यथावस्थितस्यैवोपास्यत्वाच् चान्यत्वेनोपास्यम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- त्वꣳ वा अहम् अस्मि भगवो देवते अहꣳ वै त्वम् असि भगवो देवते, इति पूर्वे उपासितारः उपास्यमात्मत्वेनोपगच्छन्ति। अत आत्मेत्य् एवोपास्यम्। तानुपासितॄन् प्रत्यर्थान्तर-भूतस्यापि ब्रह्मणः उपासितुरात्मत्वꣳ ग्राहयन्ति शास्त्राणि, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, इत्य् आरभ्योपासिता परमात्मनः शरीरम्, परमात्मा चोपासितुर् आत्मेति प्रतिपादनेन; तथा--- सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, तज् जलान् इति, सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः\॥॥ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इति च तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तिता-प्रतिपादनेन च। एवम् उपासितुः स्वात्मनोऽप्य् आत्मत्वाद् ब्रह्मणः यथावस्थितस्व् आत्म-शरीरक-ब्रह्मानुसन्धानेऽहम् इत्य् एषानुसन्धेयम्। यथा मनुष्योऽहम् अस्मीति स्व-शरीरस्य स्व-प्रकारतक-स्वभावतया प्रकारिणि स्वात्मनि पर्यवसानम्; तथा स्वात्मनोऽहꣳ-प्रत्ययोऽहꣳ-शब्दश् च न केवल-स्वात्म-विषयौ, परमात्म-शरीरतया तद्-विशेषणत्वेनैव स्वात्मनोऽवस्थानात्। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥३॥ इत्य् आत्मत्वोपासनाधिकरणम्॥२॥

४७३-४७४ न प्रतीके न हि सः॥४।१।४॥

ब्रह्म-दृष्टिर् उत्कर्षात्॥४।१।५॥

मनो ब्रह्मेत्य् उपासीत, इत्य् आदिषु प्रतीकोपासनेष्व् अप्य् आत्मत्वेनानुसन्धानꣳ कर्तव्यम् उत नेति सꣳशयः। मनो ब्रह्मेत्य् उपासीतेति ब्रह्मोपासनत्व-विशेषाद् आत्मेत्य् एवानुसन्धानम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- न प्रतीके आत्मत्वानुसन्धानꣳ कार्यम्। कुतः। न हि मन आदिर् उपासितुर् आत्मा न च तत्र ब्रह्मोपास्यम्, ब्रह्म-दृष्ट्या मन आदिर् उपास्यः। अपकृष्टे उत्कृष्ट-दृष्टिर् अभ्युदयाय भवति; यथा भृत्यादौ राज-दृष्टिः। सूत्र-द्वयꣳ च व्याख्यातम्॥४-५॥ इति प्रतीकाधिकरणम्॥३॥

४७५ आदित्यादिमतयश् चाङ्ग उपपत्तेः॥४।१।६॥

य एवासौ तपति तम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् आदिषु कर्माङ्गाश्रयोपासनेषु किम् उद्गीथादाव् आदित्यादि-दृष्टिः कार्या, उतादित्यादाव् उद्गीथादि-दृष्टिर् इति सꣳशयः। कर्मणः फल-साधनतयोत्कर्षाद् आदित्यादेर् देवतात्वेन तद्-गुणत्वाच् चादित्यादाव् उद्गीथादि-दृष्टिः कार्येति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- कर्मणोऽपि फल-साधनत्वम् आदित्यादि-देवताराधन-द्वारेणेत्य् आदित्यादेर् एवोत्कर्षोपपत्तेर् आदित्यादिमतय एव कर्माङ्गोद्गीथादौ कार्याः। सूत्रꣳ च व्याख्यातम्॥६॥ इत्य् आदित्यादिमत्य्-अधिकरणम्॥४॥

४७६ आसीनः सम्भवात्॥४।१।७॥

किम् इदꣳ ब्रह्मोपासनम् आसीनः कुर्यात्, उतासीनः शयानस् तिष्ठन् गच्छन् वेत्य् अनियमः, इति सꣳशयः। विशेषाश्रवणाद् अनियम इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- आसीनस्यैवैकाग्रतासम्भवात्, एकाग्रता-मूलत्वाच् चोपासनस्य, आसीनः कुर्यात्। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥७॥

४७७ ध्यानाच् च॥४।१।८॥

निदिध्यासितव्यः, इत्य् उपासनस्य ध्यान-रूपत्वाच् चैकाग्र-चित्ततावश्यम्भाविनी। ध्यानꣳ हि विजातीय-प्रत्ययान्तराव्यवहितꣳ तैलधारावद् अविच्छिन्न-स्मृति-सन्तति-रूपम्॥८॥

४७८ अचलत्वꣳ चापेक्ष्य॥४।१।९॥

निश्चलत्वꣳ चापेक्ष्य ध्यान-वाचो-युक्तिः पृथिव्य्-आदिषु दृश्यते, ध्यायतीव पृथिवी, ध्यायतीवान्तरिक्षꣳ, ध्यायतीव द्यौः, इत्य् आदिका। अतो ध्यायतः पृथिव्यादिवद् अचलत्वम् आसीनस्यैव सम्भवति॥९॥

४७९ स्मरन्ति च॥४।१।१०॥

स्मरन्ति चासीनस्यैव ध्यानम्--- उपविश्यासने युज्यायोगम् आत्म-विशुद्धये, इति॥१०॥

४८० यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्॥४।१।११॥

यस्मिन् देशे यस्मिꣳश् च काले मनस एकाग्रता, तत्र देशे काले चोपासनꣳ कार्यम्; शर्करादि-रहिते मनो-ऽनुकूले शुचौ देशे, इत्य् एतद्-अतिरिक्त-विशेषाग्रहणात्। यथा देश-कालयोर् एकाग्रतायाम् अविशेषः, न तथा स्थिति-गत्य्-आदौ, आसीनस्य तु विशेषोऽस्तीत्य् अभिप्रायः॥११॥

इत्य् आसीनाधिकरणम्॥५॥

४८१ आप्रयाणात् तत्रापि हि दृष्टम्॥४।१।१२॥

तद् इदम् अपवर्ग-साधनम् उपासनम् एकस्मिन्न् अहनि कार्यम् उत प्रत्यहम् आप्रयाणाद् अनुवर्तनीयम् इति सꣳशयः। एकस्मिन्न् एवाहनि शास्त्रार्थस्य कृतत्वात् तावतैव परिसमापनीयम्। यावद् आयुषम् इति तु वचनꣳ विधि-शब्दस्याभावाद् विद्यायाः फलेनोपसꣳहार-परम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- आप्रयाणाद् अनुवर्तनीयम्। कुतः। तत्रापि हि दृष्टꣳ--- स खल्व् एवꣳ वर्तयन् यावद् आयुषꣳ ब्रह्म-लोकम् अभिसम्पद्यते, इति। अप्राप्तत्वेनानुवादत्वासम्भवाद् विधिर् एवायम् इति॥१२॥ इत्य् आप्रयाणाधिकरणम्॥६॥

४८२ तद्-अधिगम उत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाशौ तद्-व्यपदेशात्॥४।१।१३॥

विदुष उत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाशौ किꣳ सम्भवतः, उत नेति सꣳशयः। नाभुक्तꣳ क्षीयते कर्म कल्प-कोटि-शतैर् अपि, इति भोगाद् एव कर्म-क्षय-श्रवणाद् अश्लेष-विनाश-श्रुतिः कथञ्चिद् विद्या-स्तुत्य्-अर्थतया नेयेति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- द्वयोः शास्त्रयोर् भिन्न-विषयत्वेन विरोधाभावात् सम्भवत एव; कर्मणाꣳ फल-जनन-सामर्थ्यꣳ द्रढयति--- नाभुक्तꣳ क्षीयते, इति। एवम् एवꣳविदि पापꣳ कर्म न श्लिष्यते, एवꣳ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, इति च श्रुतिर् विद्यायास् तत्-सामर्थ्य-निवारण-शक्ति-विषयेति यथा अप्-तेजसोः शीत-जनन-तन्-निवारण-शक्ति-विषये प्रमाणे न विरुध्येते इति। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१३॥ इति तद्-अधिगमाधिकरणम्॥७॥

४८३ इतरस्याप्य् एवम् असꣳश्लेषः पाते तु॥४।१।१४॥

किम् असꣳश्लेष-विनाशौ पुण्य-कर्मणोऽपि समानौ, उत नेति सꣳशयः। पुण्य-कर्म-फलस्य सुख-रूपत्वेन विदुषोऽनिष्टत्वाभावान् न समानाव् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु---मुमुक्षोर् मोक्ष-विरोधित्वेनानिष्टत्व-साम्याद् अश्लेष-विनाशौ समानाव् एव। सूत्रार्थस् तु--- इतरस्य्--- पुण्यस्याप्य् अनिष्ट-फलत्व-साम्याद् एवम्--- अश्लेष-विनाशौ; विद्यानुगुणस्य तु वृष्ट्य्-अन्नारोग्यादि-फलस्य शरीर-पाताद् ऊर्ध्वम् अनिष्टत्वाद् अश्लेषः॥१४॥ इति इतराधिकरणम्॥८॥

४८४ अनारब्ध-कार्ये एव तु पूर्वे तद्-अवधेः॥४।१।१५॥

विद्योत्पत्तेः पूर्व-कृतयोः पुण्य-पापयोर् अविशेषेण विनाशः, उतानारब्ध-कार्ययोर् एवेति सꣳशयः। सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, इति विशेषाभावाद् अविशेषेणेति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये, इत्य् उत्पन्न-विद्यस्यापि शरीर-मोक्षावधित्व-श्रुतेः, सर्व-विनाशे शरीर-स्थित्य्-अनुपपत्तेश् चानारब्ध-कार्ययोर् एव विनाशः। सूत्रꣳ च व्याख्यातम्॥१५॥

इत्य् अनारब्ध-कार्याधिकरणम्॥९॥

४८५ अग्निहोत्रादि तु तत्-कार्यायैव तद्-दर्शनात्॥४।१।१६॥

अग्निहोत्राद्य्-आश्रम-धर्मः किꣳ विदुषोऽनुष्ठेयः, उत नेति सꣳशयः। सुकृत-दुष्कृतयोर् अश्लेष-विनाशाभिधानाद् आश्रम-धर्मस्यापि सुकृतत्व-साम्येन कार्याश्लेषाद् अननुष्ठेय इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- आश्रम-धर्मस्य तु विद्योत्पत्तिर् एव कार्यम् इति तत्-कार्यायैवानुष्ठेयः। दृश्यते हि--- तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्य् आदिना विद्योत्पत्ति-कार्यत्वम्। विद्या चाप्रयाणाद् अहर् अहर् अभ्यासाधेयातिशयोत्पाद्यैव। सूत्रꣳ च व्याख्यातम्॥१६॥

यद्य् अग्निहोत्रादि-साधु-कृत्या विद्योत्पत्त्य्-अर्था, पूर्व-कृता च साधु-कृत्या अनुभूत-फला प्रारब्ध-फला च, सुहृदः साधु-कृत्याम् इत्य् अस्य विषयः क इत्य् आशङ्क्याह---

४८६ अतोऽन्यापि ह्य् एकेषाम् उभयोः॥४।१।१७॥

अतः--- अग्निहोत्रादि-साधु-कृत्यायाः अन्यापि विद्याधिगमात् पूर्वोत्तरयोः पुण्य-कर्मणोर् उभयोश् च कारीर्य्-आदिका वृष्ट्य्-अन्नाद्य्-अर्थतया विदुषानुष्ठिता, विद्योत्पत्तेः पूर्वꣳ कृतानादि-काल-प्रवृत्ता च प्रबल-कर्मान्तर-प्रतिबद्ध-फला, साधु-कृत्यास्ति हि। अत एकेषाꣳ शाखिनाꣳ--- सुहृदः साधु-कृत्याम् इति वचनꣳ तद्-विषयम्; विद्ययाश्लेष-विनाश-श्रुतिश् च तद्-विषया॥१७॥

अनुष्ठितस्य कर्मणः प्रबल-कर्म-प्रतिबन्ध-सम्भवꣳ पूर्वोक्तꣳ स्मारयति---

४८७ यद् एव विद्ययेति हि॥४।१।१८॥

उक्तꣳ ह्य् उद्गीथ-विद्यायाः क्रतोः कर्मान्तर-प्रतिबन्धाभावः फलम् इति; अतः प्रतिबद्ध-फल-साधु-कृत्यस्यैव सुहृत्-सङ्क्रमणम्॥१८॥ इत्य् अग्निहोत्राद्य्-अधिकरणम्॥१०॥

४८८ भोगेन त्व् इतरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते॥४।१।१९॥

इतरे--- आरब्ध-कार्ये पुण्य-पापे, किꣳ विद्या-योनि-शरीरावसान एव विनश्येते, उत तच्-छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने वेत्यनियम इति सꣳशयः। यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये, इति सम्पत्तेः शरीर-विमोक्ष-विलम्ब-मात्र-श्रुतेस् तच्-छरीरावसान इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- प्रारब्ध-फलयोः कर्मणोः भोगेनैव क्षपयितव्यत्वाभिप्रायेण, यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये, इत्य् उच्यते, न शरीर-मात्रम्। कर्म-विषयौ हि बन्ध-मोक्षौ। अतः प्रारब्ध-फले पुण्य-पापे यावता शरीरेण समापनीये, तावता क्षपयित्वा अथ सम्पद्यत इत्य् अनियम एव। सूत्रꣳ च व्याख्यातम्॥१९॥ इति इतर-क्षपणाधिकरणम्॥११॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥

౪౭౦ ఆవృత్తిర్ అసకృద్ ఉపదేశాత్॥౪।౧।౧॥

బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్, తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి, ఇత్య్ ఆది వేదాన్త-విహితṁ వేదనṁ కిṁ సకృత్ కృతమ్ ఏవ శాస్త్రార్థః, ఉతాసకృద్ ఆవృత్తమ్ ఇతి సṁశయః। సకృత్ కృతమ్ ఏవేతి పూర్వః పక్షః, స యో హ వై తత్ పరమṁ బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి, ఇత్య్ ఆదౌ వేదనస్యైవ ముక్త్య్-ఉపాయత్వ-ప్రతిపాదనాత్, సకృత్ కృతేఽపి వేదనే శాస్త్రార్థ-నిర్వృత్తేః, తస్యాసకృద్ ఆవృత్తౌ ప్రమాణాభావాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- యస్ తద్ వేద యత్ స వేద స మయైతద్ ఉక్తః, ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, అను మ ఏతాṁ భగవో దేవతాṁ శాధి యాṁ దేవతామ్ ఉపాః సే, ఇత్య్ ఏకస్మిన్ వాక్యే విద్యుపాస్యోర్ వ్యతికరేణ ప్రయోగ-దర్శనాత్, సమానార్థేషు, బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్, ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మన్తవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః, ఇత్య్ ఆదిషు ధ్యాన-విద్యోర్ వ్యతికర-దర్శనాచ్ చ, ధ్యానోపాసనాది-శబ్ద-వాచ్యమ్ అసకృద్ ఆవృత్తṁ స్మృతి-సన్తాన-రూప-వేదనమ్ ఏవ శాస్త్రార్థ ఇతి నిశ్చీయతే। సూత్రార్థస్ తు--- ఆవృత్తిర్ అసకృత్--- బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-సాధనṁ వేదనమ్ అసకృద్ ఆవృత్తమ్ ఏవ శాస్త్రార్థః, వేదనṁ ధ్యాన-శబ్ద-వాచ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। కుతః। ఉపదేశాత్--- ఓమ్ ఇత్య్ ఏవṁ ధ్యాయథాత్మానమ్, నిచాయ్య తṁ మృత్యు-ముఖాత్ ప్రముచ్యతే, ఆత్మానమ్ ఏవ లోకమ్ ఉపాసీత, ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః, ఇత్య్ ఆదినా ఉపాసనోపసṁహారోపదేశాత్। ఉపాసనṁ చావిచ్ఛిన్న-స్మృతి-సన్తాన-రూపమ్ ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్॥౧॥

౪౭౧ లిఙ్గాచ్ చ॥౪।౧।౨॥

లిఙ్గṁ--- స్మృతిః। స్మర్యతే చాయమ్ అర్థః--- మాṁ ధ్యాయన్త ఉపాసతే, తేషామ్ అహṁ సముద్ధర్తా మృత్యు-సṁసార-సాగరాత్, యే త్వ్ అక్షరమ్ అనిర్దేశ్యమ్ అవ్యక్తṁ పర్యుపాసతే, తద్-రూప-ప్రత్యయే చైకా సన్తతిశ్ చాన్య-నిస్పృహా। తద్-ధ్యానṁ ప్రథమైః షడ్భిర్ అఙ్గైర్ నిష్పాద్యతే తథా, ఇతి॥౨॥ ఇత్య్ ఆవృత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౪౭౨ ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తి గ్రాహయన్తి చ॥౪।౧।౩॥

కిమ్ ఉపాస్యṁ బ్రహ్మోపాసితుర్ అన్యత్వేనానుసన్ధేయమ్, ఉతాత్మత్వేనేతి సṁశయః। అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, అధికోపదేశాత్, ఇత్య్ ఆదిషూపాసితుర్ ఉపాస్యస్యార్థాన్తరత్వేనైవోపపాదనాద్ యథావస్థితస్యైవోపాస్యత్వాచ్ చాన్యత్వేనోపాస్యమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- త్వṁ వా అహమ్ అస్మి భగవో దేవతే అహṁ వై త్వమ్ అసి భగవో దేవతే, ఇతి పూర్వే ఉపాసితారః ఉపాస్యమాత్మత్వేనోపగచ్ఛన్తి। అత ఆత్మేత్య్ ఏవోపాస్యమ్। తానుపాసితౄన్ ప్రత్యర్థాన్తర-భూతస్యాపి బ్రహ్మణః ఉపాసితురాత్మత్వṁ గ్రాహయన్తి శాస్త్రాణి, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, ఇత్య్ ఆరభ్యోపాసితా పరమాత్మనః శరీరమ్, పరమాత్మా చోపాసితుర్ ఆత్మేతి ప్రతిపాదనేన; తథా--- సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, తజ్ జలాన్ ఇతి, సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠాః\॥॥ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇతి చ తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తితా-ప్రతిపాదనేన చ। ఏవమ్ ఉపాసితుః స్వాత్మనోఽప్య్ ఆత్మత్వాద్ బ్రహ్మణః యథావస్థితస్వ్ ఆత్మ-శరీరక-బ్రహ్మానుసన్ధానేఽహమ్ ఇత్య్ ఏషానుసన్ధేయమ్। యథా మనుష్యోఽహమ్ అస్మీతి స్వ-శరీరస్య స్వ-ప్రకారతక-స్వభావతయా ప్రకారిణి స్వాత్మని పర్యవసానమ్; తథా స్వాత్మనోఽహṁ-ప్రత్యయోఽహṁ-శబ్దశ్ చ న కేవల-స్వాత్మ-విషయౌ, పరమాత్మ-శరీరతయా తద్-విశేషణత్వేనైవ స్వాత్మనోఽవస్థానాత్। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౩॥ ఇత్య్ ఆత్మత్వోపాసనాధికరణమ్॥౨॥

౪౭౩-౪౭౪ న ప్రతీకే న హి సః॥౪।౧।౪॥

బ్రహ్మ-దృష్టిర్ ఉత్కర్షాత్॥౪।౧।౫॥

మనో బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఆదిషు ప్రతీకోపాసనేష్వ్ అప్య్ ఆత్మత్వేనానుసన్ధానṁ కర్తవ్యమ్ ఉత నేతి సṁశయః। మనో బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీతేతి బ్రహ్మోపాసనత్వ-విశేషాద్ ఆత్మేత్య్ ఏవానుసన్ధానమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- న ప్రతీకే ఆత్మత్వానుసన్ధానṁ కార్యమ్। కుతః। న హి మన ఆదిర్ ఉపాసితుర్ ఆత్మా న చ తత్ర బ్రహ్మోపాస్యమ్, బ్రహ్మ-దృష్ట్యా మన ఆదిర్ ఉపాస్యః। అపకృష్టే ఉత్కృష్ట-దృష్టిర్ అభ్యుదయాయ భవతి; యథా భృత్యాదౌ రాజ-దృష్టిః। సూత్ర-ద్వయṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౪-౫॥ ఇతి ప్రతీకాధికరణమ్॥౩॥

౪౭౫ ఆదిత్యాదిమతయశ్ చాఙ్గ ఉపపత్తేః॥౪।౧।౬॥

య ఏవాసౌ తపతి తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఆదిషు కర్మాఙ్గాశ్రయోపాసనేషు కిమ్ ఉద్గీథాదావ్ ఆదిత్యాది-దృష్టిః కార్యా, ఉతాదిత్యాదావ్ ఉద్గీథాది-దృష్టిర్ ఇతి సṁశయః। కర్మణః ఫల-సాధనతయోత్కర్షాద్ ఆదిత్యాదేర్ దేవతాత్వేన తద్-గుణత్వాచ్ చాదిత్యాదావ్ ఉద్గీథాది-దృష్టిః కార్యేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- కర్మణోఽపి ఫల-సాధనత్వమ్ ఆదిత్యాది-దేవతారాధన-ద్వారేణేత్య్ ఆదిత్యాదేర్ ఏవోత్కర్షోపపత్తేర్ ఆదిత్యాదిమతయ ఏవ కర్మాఙ్గోద్గీథాదౌ కార్యాః। సూత్రṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౬॥ ఇత్య్ ఆదిత్యాదిమత్య్-అధికరణమ్॥౪॥

౪౭౬ ఆసీనః సమ్భవాత్॥౪।౧।౭॥

కిమ్ ఇదṁ బ్రహ్మోపాసనమ్ ఆసీనః కుర్యాత్, ఉతాసీనః శయానస్ తిష్ఠన్ గచ్ఛన్ వేత్య్ అనియమః, ఇతి సṁశయః। విశేషాశ్రవణాద్ అనియమ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఆసీనస్యైవైకాగ్రతాసమ్భవాత్, ఏకాగ్రతా-మూలత్వాచ్ చోపాసనస్య, ఆసీనః కుర్యాత్। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౭॥

౪౭౭ ధ్యానాచ్ చ॥౪।౧।౮॥

నిదిధ్యాసితవ్యః, ఇత్య్ ఉపాసనస్య ధ్యాన-రూపత్వాచ్ చైకాగ్ర-చిత్తతావశ్యమ్భావినీ। ధ్యానṁ హి విజాతీయ-ప్రత్యయాన్తరావ్యవహితṁ తైలధారావద్ అవిచ్ఛిన్న-స్మృతి-సన్తతి-రూపమ్॥౮॥

౪౭౮ అచలత్వṁ చాపేక్ష్య॥౪।౧।౯॥

నిశ్చలత్వṁ చాపేక్ష్య ధ్యాన-వాచో-యుక్తిః పృథివ్య్-ఆదిషు దృశ్యతే, ధ్యాయతీవ పృథివీ, ధ్యాయతీవాన్తరిక్షṁ, ధ్యాయతీవ ద్యౌః, ఇత్య్ ఆదికా। అతో ధ్యాయతః పృథివ్యాదివద్ అచలత్వమ్ ఆసీనస్యైవ సమ్భవతి॥౯॥

౪౭౯ స్మరన్తి చ॥౪।౧।౧౦॥

స్మరన్తి చాసీనస్యైవ ధ్యానమ్--- ఉపవిశ్యాసనే యుజ్యాయోగమ్ ఆత్మ-విశుద్ధయే, ఇతి॥౧౦॥

౪౮౦ యత్రైకాగ్రతా తత్రావిశేషాత్॥౪।౧।౧౧॥

యస్మిన్ దేశే యస్మిṁశ్ చ కాలే మనస ఏకాగ్రతా, తత్ర దేశే కాలే చోపాసనṁ కార్యమ్; శర్కరాది-రహితే మనో-ఽనుకూలే శుచౌ దేశే, ఇత్య్ ఏతద్-అతిరిక్త-విశేషాగ్రహణాత్। యథా దేశ-కాలయోర్ ఏకాగ్రతాయామ్ అవిశేషః, న తథా స్థితి-గత్య్-ఆదౌ, ఆసీనస్య తు విశేషోఽస్తీత్య్ అభిప్రాయః॥౧౧॥

ఇత్య్ ఆసీనాధికరణమ్॥౫॥

౪౮౧ ఆప్రయాణాత్ తత్రాపి హి దృష్టమ్॥౪।౧।౧౨॥

తద్ ఇదమ్ అపవర్గ-సాధనమ్ ఉపాసనమ్ ఏకస్మిన్న్ అహని కార్యమ్ ఉత ప్రత్యహమ్ ఆప్రయాణాద్ అనువర్తనీయమ్ ఇతి సṁశయః। ఏకస్మిన్న్ ఏవాహని శాస్త్రార్థస్య కృతత్వాత్ తావతైవ పరిసమాపనీయమ్। యావద్ ఆయుషమ్ ఇతి తు వచనṁ విధి-శబ్దస్యాభావాద్ విద్యాయాః ఫలేనోపసṁహార-పరమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఆప్రయాణాద్ అనువర్తనీయమ్। కుతః। తత్రాపి హి దృష్టṁ--- స ఖల్వ్ ఏవṁ వర్తయన్ యావద్ ఆయుషṁ బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్పద్యతే, ఇతి। అప్రాప్తత్వేనానువాదత్వాసమ్భవాద్ విధిర్ ఏవాయమ్ ఇతి॥౧౨॥ ఇత్య్ ఆప్రయాణాధికరణమ్॥౬॥

౪౮౨ తద్-అధిగమ ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశౌ తద్-వ్యపదేశాత్॥౪।౧।౧౩॥

విదుష ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశౌ కిṁ సమ్భవతః, ఉత నేతి సṁశయః। నాభుక్తṁ క్షీయతే కర్మ కల్ప-కోటి-శతైర్ అపి, ఇతి భోగాద్ ఏవ కర్మ-క్షయ-శ్రవణాద్ అశ్లేష-వినాశ-శ్రుతిః కథఞ్చిద్ విద్యా-స్తుత్య్-అర్థతయా నేయేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ద్వయోః శాస్త్రయోర్ భిన్న-విషయత్వేన విరోధాభావాత్ సమ్భవత ఏవ; కర్మణాṁ ఫల-జనన-సామర్థ్యṁ ద్రఢయతి--- నాభుక్తṁ క్షీయతే, ఇతి। ఏవమ్ ఏవṁవిది పాపṁ కర్మ న శ్లిష్యతే, ఏవṁ హాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే, ఇతి చ శ్రుతిర్ విద్యాయాస్ తత్-సామర్థ్య-నివారణ-శక్తి-విషయేతి యథా అప్-తేజసోః శీత-జనన-తన్-నివారణ-శక్తి-విషయే ప్రమాణే న విరుధ్యేతే ఇతి। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౩॥ ఇతి తద్-అధిగమాధికరణమ్॥౭॥

౪౮౩ ఇతరస్యాప్య్ ఏవమ్ అసṁశ్లేషః పాతే తు॥౪।౧।౧౪॥

కిమ్ అసṁశ్లేష-వినాశౌ పుణ్య-కర్మణోఽపి సమానౌ, ఉత నేతి సṁశయః। పుణ్య-కర్మ-ఫలస్య సుఖ-రూపత్వేన విదుషోఽనిష్టత్వాభావాన్ న సమానావ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు---ముముక్షోర్ మోక్ష-విరోధిత్వేనానిష్టత్వ-సామ్యాద్ అశ్లేష-వినాశౌ సమానావ్ ఏవ। సూత్రార్థస్ తు--- ఇతరస్య్--- పుణ్యస్యాప్య్ అనిష్ట-ఫలత్వ-సామ్యాద్ ఏవమ్--- అశ్లేష-వినాశౌ; విద్యానుగుణస్య తు వృష్ట్య్-అన్నారోగ్యాది-ఫలస్య శరీర-పాతాద్ ఊర్ధ్వమ్ అనిష్టత్వాద్ అశ్లేషః॥౧౪॥ ఇతి ఇతరాధికరణమ్॥౮॥

౪౮౪ అనారబ్ధ-కార్యే ఏవ తు పూర్వే తద్-అవధేః॥౪।౧।౧౫॥

విద్యోత్పత్తేః పూర్వ-కృతయోః పుణ్య-పాపయోర్ అవిశేషేణ వినాశః, ఉతానారబ్ధ-కార్యయోర్ ఏవేతి సṁశయః। సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే, ఇతి విశేషాభావాద్ అవిశేషేణేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే, ఇత్య్ ఉత్పన్న-విద్యస్యాపి శరీర-మోక్షావధిత్వ-శ్రుతేః, సర్వ-వినాశే శరీర-స్థిత్య్-అనుపపత్తేశ్ చానారబ్ధ-కార్యయోర్ ఏవ వినాశః। సూత్రṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౫॥

ఇత్య్ అనారబ్ధ-కార్యాధికరణమ్॥౯॥

౪౮౫ అగ్నిహోత్రాది తు తత్-కార్యాయైవ తద్-దర్శనాత్॥౪।౧।౧౬॥

అగ్నిహోత్రాద్య్-ఆశ్రమ-ధర్మః కిṁ విదుషోఽనుష్ఠేయః, ఉత నేతి సṁశయః। సుకృత-దుష్కృతయోర్ అశ్లేష-వినాశాభిధానాద్ ఆశ్రమ-ధర్మస్యాపి సుకృతత్వ-సామ్యేన కార్యాశ్లేషాద్ అననుష్ఠేయ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఆశ్రమ-ధర్మస్య తు విద్యోత్పత్తిర్ ఏవ కార్యమ్ ఇతి తత్-కార్యాయైవానుష్ఠేయః। దృశ్యతే హి--- తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణా వివిదిషన్తీత్య్ ఆదినా విద్యోత్పత్తి-కార్యత్వమ్। విద్యా చాప్రయాణాద్ అహర్ అహర్ అభ్యాసాధేయాతిశయోత్పాద్యైవ। సూత్రṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౬॥

యద్య్ అగ్నిహోత్రాది-సాధు-కృత్యా విద్యోత్పత్త్య్-అర్థా, పూర్వ-కృతా చ సాధు-కృత్యా అనుభూత-ఫలా ప్రారబ్ధ-ఫలా చ, సుహృదః సాధు-కృత్యామ్ ఇత్య్ అస్య విషయః క ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౪౮౬ అతోఽన్యాపి హ్య్ ఏకేషామ్ ఉభయోః॥౪।౧।౧౭॥

అతః--- అగ్నిహోత్రాది-సాధు-కృత్యాయాః అన్యాపి విద్యాధిగమాత్ పూర్వోత్తరయోః పుణ్య-కర్మణోర్ ఉభయోశ్ చ కారీర్య్-ఆదికా వృష్ట్య్-అన్నాద్య్-అర్థతయా విదుషానుష్ఠితా, విద్యోత్పత్తేః పూర్వṁ కృతానాది-కాల-ప్రవృత్తా చ ప్రబల-కర్మాన్తర-ప్రతిబద్ధ-ఫలా, సాధు-కృత్యాస్తి హి। అత ఏకేషాṁ శాఖినాṁ--- సుహృదః సాధు-కృత్యామ్ ఇతి వచనṁ తద్-విషయమ్; విద్యయాశ్లేష-వినాశ-శ్రుతిశ్ చ తద్-విషయా॥౧౭॥

అనుష్ఠితస్య కర్మణః ప్రబల-కర్మ-ప్రతిబన్ధ-సమ్భవṁ పూర్వోక్తṁ స్మారయతి---

౪౮౭ యద్ ఏవ విద్యయేతి హి॥౪।౧।౧౮॥

ఉక్తṁ హ్య్ ఉద్గీథ-విద్యాయాః క్రతోః కర్మాన్తర-ప్రతిబన్ధాభావః ఫలమ్ ఇతి; అతః ప్రతిబద్ధ-ఫల-సాధు-కృత్యస్యైవ సుహృత్-సఙ్క్రమణమ్॥౧౮॥ ఇత్య్ అగ్నిహోత్రాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥

౪౮౮ భోగేన త్వ్ ఇతరే క్షపయిత్వాథ సమ్పద్యతే॥౪।౧।౧౯॥

ఇతరే--- ఆరబ్ధ-కార్యే పుణ్య-పాపే, కిṁ విద్యా-యోని-శరీరావసాన ఏవ వినశ్యేతే, ఉత తచ్-ఛరీరావసానే శరీరాన్తరావసానే వేత్యనియమ ఇతి సṁశయః। యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే, ఇతి సమ్పత్తేః శరీర-విమోక్ష-విలమ్బ-మాత్ర-శ్రుతేస్ తచ్-ఛరీరావసాన ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ప్రారబ్ధ-ఫలయోః కర్మణోః భోగేనైవ క్షపయితవ్యత్వాభిప్రాయేణ, యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే, ఇత్య్ ఉచ్యతే, న శరీర-మాత్రమ్। కర్మ-విషయౌ హి బన్ధ-మోక్షౌ। అతః ప్రారబ్ధ-ఫలే పుణ్య-పాపే యావతా శరీరేణ సమాపనీయే, తావతా క్షపయిత్వా అథ సమ్పద్యత ఇత్య్ అనియమ ఏవ। సూత్రṁ చ వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౯॥ ఇతి ఇతర-క్షపణాధికరణమ్॥౧౧॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః॥