||atha tṛtīyādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ||

३५५। सर्व-वेदान्त-प्रत्ययꣳ चोदनाद्य्-अविशेषात्॥३।३।१॥

किꣳ सर्वेषु वेदान्तेषु श्रूयमाणा दहरादि-विद्या एकैव, उत विद्यान्तरम् इति सꣳशयः। अविशेष-पुनः-श्रवणस्य प्रकरणान्तरस्य च विद्या-भेद-हेतुत्वाद् विद्यान्तरम् इति पूर्वः पक्षः। चोदना-फल-सꣳयोग-रूपाख्यानाम् अविशेषात्, प्रतिपत्तृ-भेदेन पुनः-श्रवणोपपत्तेः, तत एव प्रकरणान्तरत्वाभावाच् च, विद्यैक्यम् इति राद्धान्तः। विद्यासु गुणोपसꣳहारादि-चिन्तार्थꣳ शाखान्तराधिकरणोक्तन्यायस् तत्-फलꣳ च स्थिरीकृतम्। सूत्रार्थस् तु--- सर्व-वेदान्त-प्रत्ययम् एकꣳ दहराद्य्-उपासनम्। कुतः। चोदनाद्य्-अविशेषात्॥१॥

३५६। भेदान् नेति चेद् एकस्याम् अपि॥३।३।२॥

अविशेष-पुनः-श्रुत्या विद्या-भेदावगमान् न विद्यैक्यम् इति चेत्; एकस्याम् अपि विद्यायाꣳ शाखान्तरे प्रतिपत्तृ-भेदात् पुनः-श्रवणम् अर्थवद् इति न विद्या-भेदः॥२॥

तेषाम् एवैताꣳ ब्रह्म-विद्याꣳ वदेत शिरोव्रतꣳ विधिवद् यैस् तु चीर्णम्, इत्य् आथर्वणिकानाꣳ शिरोव्रतस्य विद्योपदेशाङ्गत्व-नियम-दर्शनꣳ विद्या-भेदꣳ द्योतयति, विद्यैक्ये ह्य् आवणिकानाम् एवेति नियमो नोपपद्यत इत्य् आशङ्क्याह---

३५७। स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच् च सववच् च तन्-नियमः॥३।३।३॥

शिरोव्रतꣳ न विद्याङ्गम्, अपि तु स्वाध्यायस्य तथात्वे हि--- स्वाध्यायस्य तज्-जन्य-सꣳस्कार-भाक्त्वे हि तन्-नियमः, नैतद् अचीर्ण-व्रतोऽधीयीत, इत्य् अध्ययन-सम्बन्धात्, समाचाराख्ये ग्रन्थे, इदम् अपि वेद-व्रतेन व्याख्यातम् इति वेद-व्रतत्वावगमाच् च। ब्रह्म-विद्याꣳ वदेत--- वेद-विद्याम् इत्य् अर्थः। सववच् च तन्-नियमः--- यथा हि सव-होमाः सप्त-सूर्यादयः शतौदन-पर्यन्ता आथर्वणिकैकाग्नि-सम्बन्धिनस् तत्रैव भवन्ति, तथेदम् अप्य् आथर्वण-वेद-सम्बन्धित्वेन तत्रैव भवति॥३॥

३५८। दर्शयति च॥३।३।४॥

दर्शयति च श्रुतिर् उपासनस्य सर्व-वेदान्त-प्रत्ययत्वम्; छान्दोग्ये दहर-विद्यायाꣳ--- तस्मिन् यद् अन्तः, इति विहितम् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणाष्टकꣳ तैत्तिरीयके केवलꣳ--- तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् इत्य् एवोक्तम्; तद् उभयत्र विद्यैकत्वे सम्भवति॥४॥

३५९। उपसꣳहारोऽर्थाभेदाद् विधि-शेषवत् समाने च॥३।३।५॥

तद् एवꣳ सर्व-वेदान्तेषु दहराद्य्-उपासने समाने--- एकस्मिन् सति, तत्-तद्-उपासने वेदान्तान्तर-विहितस्य गुणस्य वेदान्तान्तरे चोपसꣳहारः कर्तव्यः। कुतः। अर्थाभेदात्--- तद्-विद्याङ्गत्वेन तद्-उपकाराभेदात्। विधिशेषवत्--- यथैकस्मिन् वेदान्ते वैश्वानर-विद्यादि-विशेषतया विहितस्य गुणस्य तद्-उपकारायोपसꣳहारः; तथा वेदान्तान्तरेऽपि तद्-विद्याङ्गत्वाविशेषाद् उपसꣳहारो न्याय्यः॥५॥

इति सर्व-वेदान्त-प्रत्ययाधिकरणम्॥१॥

३६०। अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेन् नाविशेषात्॥३।३।६॥

अस्ति ह्य् उद्गीथ-विद्या वाजिनाꣳ छन्दोगानाꣳ च। वाजिनाꣳ तावत्--- हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् आरभ्य उद्गीथे प्राण-दृष्ट्योपासनꣳ शत्रु-परिभव-फलꣳ विहितम्। छन्दोगानाम् अपि--- तद् ध देवा उद्गीथम् आजह्रुर् अनेनैनान् अभिहनिष्यामः, इत्य् आरभ्य उद्गीथे प्राण-दृष्ट्योपासनम् एव शत्रु-परिभव-फलम् उक्तम्। किम् उभयत्र विद्यैक्यम्, उत विद्या-भेद इति सꣳशयः। चोदनाद्य्-अविशेषाद् विद्यैक्यम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- यद्य् अप्य् उभयत्रोद्गीथे प्राण-दृष्ट्योपासनम् अविशिष्टम् उक्तम्। तथापि छन्दोगानाम्--- ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इति प्रकृत्य, उद्गीथम् आजह्रुर् अनेनैनान् अभिहनिष्यामः, इत्य् उद्गीथावयवे प्रणवे प्राण-दृष्ट्योपासनम् उक्तम्; वाजिनाꣳ तु--- हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् उपक्रमाद् अविशेषेण कृत्स्नोद्गीथे प्राण-दृष्ट्योपासनम् उक्तम्। अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इति च्छन्दोगानाम् उद्गान-कर्मण्य् उद्गीथावयवे प्रणवे प्राण-दृष्टि-विधानात्। वाजिनाꣳ तु--- अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उद्गायत्, इति कृत्स्नोद्गीथस्य कर्तरि प्राण-दृष्टि-विधानाच् चोभयत्र रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति॥

सूत्रार्थस् तु--- अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेद् इति राद्धान्त-च्छायया परिचोद्य, नाविशेषाद् इति पूर्व-पक्षी परिहरति। अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्, इत्य् एकत्रोद्गीथे प्राण-दृष्टि-शब्दात्, इतरत्रोद्गातरि प्राण-दृष्टि-शब्दाच् च, रूपान्यथात्वम् इति चेन् न रूप-भेदः। कुतः। अविशेषात्--- उपक्रमे ह्य् अविशेषेण, उद्गीथेनात्ययाम, उद्गीथम् आजह्रुर् अनेनैनान् अभिहनिष्यामः इत्य् उद्गीथस्यैवोपास्यत्व-प्रतीतेः। त्वꣳ न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायद् इति कर्मण्य् एवोद्गीथे कर्तृत्वम् उपचर्यत इति युक्तम्; अन्यथोपक्रम-विरोधः स्यात्॥६॥

३६१। न वा प्रकरण-भेदात् परो वरीयस्त्वादिवत्॥३।३।७॥

न चैतद् अस्ति। यद् रूपैक्याद् विद्यैक्यम् इति। कुतः। प्रकरण-भेदात्। छान्दोग्ये हि--- ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथावयव-भूतꣳ प्रणवम् उपास्यꣳ प्रकृत्य, उद्गीथम् आजह्रुः, इति वचनाद् उद्गीथावयव-भूतः प्रणव एवोद्गीथ-शब्देनोच्यत इत्य् अवगम्यते; वाजसनेयकेत्व-विशेषेण, उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् उपक्रमात् कृत्स्नोद्गीथ उपास्यः प्रकृतः; अत उद्गीथे प्राण-दृष्ट्य्-अविशेषेऽपि रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। परोवरीयस्त्वादिवत्--- यथैकस्याम् अपि शाखायाम् उद्गीथावयव-भूते प्रणवे परमात्म-दृष्टि-विधान-साम्येऽपि हिरण्मय-पुरुष-दृष्टि-विधानात् परोवरीयस्त्वादि-गुण-विशिष्ट-दृष्टि-विधानम् अर्थान्तरम् इति रूप-भेदः; तद्वद् अत्रापि। एवꣳ प्रकरण-भेदेनोपक्रम एवैकत्रोद्गीथावयव-विषयत्वेनान्यत्र कृत्स्नोद्गीथ-विषयत्वेन चोपासन-भेदे सिद्धे सत्य् उपसꣳहारस्य कर्म-विषयꣳ कर्तृ-विषयꣳ च प्राण-दृष्टि-विधानꣳ यथाश्रुतम् अवतिष्ठत इत्य् अभिप्रायः॥७॥

३६२। सꣳज्ञातश् चेत् तद् उक्तम् अस्ति तु तद् अपि॥३।३।८॥

उद्गीथ-विद्येति सꣳज्ञैक्यात्, तत्--- विधेयैक्यम् उक्तꣳ चेत्, तत्--- सꣳज्ञैक्यꣳ विधेय-भेदेऽपि, अस्ति तु--- अस्त्य् एवेत्य् अर्थः; यथा नित्याग्निहोत्रे, कुण्डपायिनाम् अयनाग्निहोत्रे च; यथा च च्छान्दोग्ये प्रथम-प्रपाठकोदितासु बह्वीषु विद्यासूद्गीथ-विद्येति सꣳज्ञैक्यम्॥८॥

३६३। व्याप्तेश् च समञ्जसम्॥३।३।९॥

प्रथम-प्रपाठके उपक्रमवद् उत्तरास्व् अप्य् उद्गीथ-विद्यासूद्गीथावयवस्य प्रणवस्यैवोपास्यत्व-व्याप्तेर् मध्य-गतस्य--- तद् ध देवा उद्गीथम् आजर्हुः, इत्य् उद्गीथ-शब्दस्यापि प्रणव-विषयत्वम् एव समञ्जसम्॥९॥ इत्य् अन्यथात्वाधिकरणम्॥२॥

३६४। सर्वाभेदाद् अन्यत्रेमे॥३।३।१०॥

यो ह वै ज्येष्ठꣳ च श्रेष्ठꣳ च वेद ज्येष्ठश् च ह वै श्रेष्ठश् च भवति प्राणो वा व ज्येष्ठश् च श्रेष्ठश् च, इति च्छन्दोगानाꣳ वाजिनाꣳ कौषीतकिनाꣳ च प्राण-विद्याम्नाता। तत्र च्छान्दोग्य-वाजसनेयकयोः सर्वस्यैकरूप्यात् प्राण-विद्यैकैव। कौषीतकि-प्राण-विद्यायास् तस्याश् च भेदोऽस्ति, उत नास्तीति सꣳशयः। अस्ति भेद इति पूर्वः पक्षः। यद्य् अपि सर्वत्र ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-गुणकः प्राण एक एवोपास्यः; तथापि च्छन्दोगानाꣳ वाजसनेयिनाꣳ च ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-गुणकस्य प्राणस्य वाग्-आदि-गत-वसिष्ठत्वादि-गुण-सम्बन्धित्वम् अपि शब्दाद् एव प्रतीयते। कौषीतकिनाꣳ तु न तथेति रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। राद्धान्तस् तु--- यद्य् अपि कौषीतकि-प्राण-विद्यायाꣳ वाग्-आदि-भात-वसिष्टत्वादि-सम्बन्धित्वम् अपि प्राणस्य शब्दान् नाभिहितम्, तथापि तत्रापि प्राणस्य ज्येष्ठ्य-श्रेष्ठ्योपपादनꣳ वाग्-आदीनाꣳ स्थितेस् तत्-तत्-कार्यस्य च प्राणाधीनत्वेनेत्य् एतद् अविशिष्टम् इति वाग्-आदि-गत-वसिष्ठत्वादेर् अपि प्राण-हेतुकत्वानुसन्धानेन विना प्राणस्य ज्यैष्ठ्य-श्रेष्ठ्यानुसन्धानम् अनुपपन्नम् इति कौषीतकि-प्राण-विद्यायाम् अपि वाग्-आदि-गत-वसिष्ठत्वादि-सम्बन्ध्य् एव प्राण उपास्य इति रूपाभेदाद् विद्यैक्यम्॥

सूत्रार्थस् तु--- सर्वाभेदाद् अन्यत्रेमे। अन्यत्र--- कौषीतकि-प्राणविद्यायाम् अपि, इमे वसिष्ठत्वादयः सन्त्य् एव। कुतः। सर्वाभेदात्--- प्राण-ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्योपपादन-प्रकारस्य सर्वस्य तत्राप्य् अभेदात्। वाग्-आदीनाꣳ स्थितेः कार्यस्य च प्राण-हेतुत्वेन हि प्राणस्य ज्यैष्ठ्यꣳ श्रैष्ठ्यꣳ चात्राप्य् उपपादितम्। अतो वाग्-आदि-गत-कार्य-सामर्थ्य-रूप-वसिष्ठत्वादि-सम्बन्धित्वꣳ प्राणस्यात्राप्य् उक्तम् एवेत्य् अर्थः॥१०॥ इति सर्वाभेदाधिकरणम्॥३॥

३६५। आनन्दादयः प्रधानस्य॥३।३।११॥

सत्य-ज्ञानानन्दामलत्वानन्तत्व-रूपा ब्रह्म-स्वरूप-निरूपक-गुणाः सर्वासु पर-विद्यासूपसꣳहर्तव्याः, उत नेति सꣳशयः। नोपसꣳहर्तव्या इति पूर्वः पक्षः, अप्रकरणाधीतानाम् उपसꣳहारे प्रमाणाभावात्, ब्रह्म-गुणानाम् असङ्ख्येयत्वेनोपसꣳहाराशक्तेश् च। राद्धान्तस् तु--- ज्ञानानन्दादीनाꣳ ब्रह्म-स्वरूप-निरूपक-गुणत्वेन तैर् विना ब्रह्म-स्वरूपानुसन्धानानुपपत्तेः सर्वासूपसꣳहर्तव्या इति। सूत्रार्थस् तु--- सर्वाभेदाद् इत्य् अतोऽभेदाद् इति वर्तते, आनन्दादयो गुणाः सर्वासूपसꣳहर्तव्याः, प्रधानस्य--- गुणिनो ब्रह्मणः सर्वासु विद्यास्व् अभेदात्। सर्वासु पर-विद्यासु ब्रह्मैकम् एवानुसन्धेयꣳ चेत्, यैर् गुणैर् विना ब्रह्म-स्वरूपानुसन्धानम् अशक्यम्, ते च ज्ञानानन्दादयोऽनुसन्धेया इत्य् अर्थः॥११॥

३६६। प्रियशिरस्त्वाद्य्-अप्राप्तिर् उपचयापचयौ हि भेदे॥३।३।१२॥

आनन्दादीनाꣳ प्राप्ताव् अपि--- तस्य प्रियम् एव शिरः, मोदो दक्षिणः पक्षः, इति प्रियशिरस्त्वादीनाम् अप्राप्तिः, ब्रह्म-स्वरूप-गुणत्वाभावात् तेषाम्। ब्रह्मणः शिरः-पक्षादि-भेदे स्वरूपे सति ब्रह्मण उपचयापचयौ प्रसज्येयाताम्। ततश् च--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, आनन्दोऽजरः, इत्य् आदि विरुध्यते॥१२॥

प्रियशिरस्त्वादिभ्य आनन्दादीनाꣳ विशेषम् आह---

३६७। इतरे त्व् अर्थ-सामान्यात्॥३।३।१३॥

इतरे--- आनन्दादयः, अर्थ-सामान्यात्--- ब्रह्म-स्वरूप-सामान्यात् सर्वास्व् अनुवर्तन्ते। ब्रह्म-स्वरूप-निरूप-रूपण-धर्मत्वेन ब्रह्म-स्वरूप-समाना हि ते॥१३॥

प्रियशिरस्त्वादयो ब्रह्म-स्वरूप-धर्मा न भवन्ति चेत्; तद्-अभिधानꣳ किम् अर्थम् इत्य् अत आह---

३६८। आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥३।३।१४॥

अनुचिन्तनार्थꣳ तद्-अभिधानꣳ, प्रयोजनान्तराभावात्। ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इति वेदितव्यतयोपदिष्टꣳ ब्रह्मानन्द-मयꣳ प्रिय-मोदादि-रूपेण विभज्य शिरः-पक्षादित्वेन रूपयित्वा बुद्धाव् आरोप्यत इत्य् अर्थः॥१४॥

३६९। आत्म-शब्दाच् च॥३।३।१५॥

अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मयः, इत्य् आत्म-शब्दाच् च प्रियशिरस्त्वादयो न ब्रह्म-स्वरूप-धर्माः; शिरः-पक्षादयो हि नात्म-धर्माः॥१५॥

३७०। आत्म-गृहीतिर् इतरवद् उत्तरात्॥३।३।१६॥

अन्योऽन्तर आत्मेत्य् आत्म-शब्देन परमात्मन एव गृहीतिः--- ग्रहणम्; इतरवत्--- आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, इत्य् आत्म-शब्देन यथा परमात्मनो ग्रहणम्, तद्वत्। कथम् इदम् अवगम्यते। तद्-एकार्थाद् उत्तरात्--- सोऽकामयत, बहु स्याꣳ प्रजायेयेत्य् आदि वाक्यात्॥

३७१। अन्वयाद् इति चेत् स्याद् अवधारणात्॥३।३।१७॥

पूर्वेषु--- अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः, इत्य् आदि वाक्येष्व् अनात्मस्व् अप्य् आत्म-शब्दान्वयात् कथम् उत्तर-वाक्यान् निर्णय इति चेत्; तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इति प्रकृतस्यात्मन एव प्राण-मयादिष्व् आनन्द-मय-पर्यन्तेष्व् आत्म-शब्देनावधारणात् स्याद् एव निर्णयः। अतः प्रियशिरस्त्वादीनाम् अनात्म-धर्मत्वात्, ज्ञानानन्दादीनाम् आत्म-स्वरूप-निरूपण-धर्मत्वाच् च, तेषाम् एव सर्वत्रोपसꣳहारः॥१७॥ इत्य् आनन्दाद्य्-अधिकरणम्॥४॥

३७२। कार्याख्यानाद् अपूर्वम्॥३।३।१८॥

छान्दोग्य-वाजसनेयकयोर् ज्येष्ठꣳ च श्रेष्ठꣳ च प्राणम् उपास्यꣳ विधाय, सहोवाच किꣳ मे वासो भविष्यतीत्य् आप इति होचुः, इत्य् अपाꣳ प्राणस्य वासस्त्वम् उक्त्वा, तस्माद् वा एतद् अशिष्यन्तः पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्य् अनग्नो भवति, इति च्छान्दोग्ये। वाजसनेयके चापाꣳ प्राण-वासस्त्वम् उक्त्वा, तस्माद् एवꣳविद् अशिष्यन्न् आचामेद् अशित्वा चाचामेद् एतम् एव तद् अन्नम् अनग्नꣳ कुरुते, इति। आचमनेन प्राणम् अनग्नꣳ कुरुत इत्य् अर्थः। अत्राशनात् पुरस्ताद् उपरिष्टाच् च किम् आचमनꣳ प्राण-विद्याङ्गꣳ विधीयते, उताचमनीयानाम् अपाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानꣳ विधीयत इति सꣳशयः। आचामेद् इत्य् आचमने विधि-प्रत्यय-श्रवणात्, स्मृत्य्-आचार-प्राप्ताद् आचमनाद् आचमनान्तरꣳ प्राण-विद्याङ्गꣳ विधीयत इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- अशित्वा चाचामेद् इत्य् आचमनꣳ चात्र प्रतीयते; आचमनीयानाम् अपाꣳ प्राण-वासः स्वानुसन्धानꣳ च, आपो वासः, अद्भिः परिदधति, एतम् एव तद् अन्नम् अनग्नꣳ कुरुते, इति प्रतीयते। तत्राचमनꣳ तावत् स्मृत्य्-आचार-प्राप्तम्; अपाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानम् अप्राप्तम्। अनग्नꣳ कुर्वन्तो मन्यते। अनग्नꣳ कुरुते, इत्य् अनुवाद-सरूपꣳ प्रतीयते। तत्राचमनान्तर-कल्पनाद् आचमनम् अनूद्याचमनीयानाम् अपाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानम् अप्राप्तꣳ विधीयत इति युक्तम्। तद् अन्नम् अनग्नꣳ कुरुते, इति वचनानि त्व् अपूर्वत्वात्, विधिर् वास्याद् अपूर्वत्वात्, इति न्यायेन विधि-वचनम् एव भवति। सूत्रार्थस् तु--- अपूर्वम्, अप्राप्तम् अपाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानꣳ विधेयम्, न पुनः प्राप्तम् आचमनम्। कुतः। कार्याख्यानात्--- कार्यस्य अप्राप्तार्थस्याख्यान-स्वभावत्वाच् छास्त्रस्येत्य् अर्थः॥१८॥ इति कार्याख्यानाधिकरणम्॥५॥

३७३। समान एवꣳ चाभेदात्॥३।३।१९॥

वाजसनेयकेऽग्निरहस्ये बृहदारण्यके च शाण्डिल्य-विद्याम्नाता। अग्निरहस्ये तावत्--- स आत्मानम् उपासीत मनो-मयꣳ प्राण-शरीरꣳ भा-रूपꣳ सत्य-सङ्कल्पम् आकाशात्मानम् इति। बृहदारण्यके च--- मनो-मयोऽयꣳ पुरुषो भाः सत्यꣳ तस्मिन्न् अन्तर् हृदये यथा व्रीहिर् वा यवो वा स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वम् इदꣳ प्रशास्ति, इति। किम् अत्र विद्या-भेदः, उत नेति सꣳशयः। एकत्र सत्य-सङ्कल्पत्वम् अधिकꣳ श्रुतम्; इतरत्र वशित्वादयोऽधिका इति रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु---उभयत्र मनो-मयत्वादिके समाने सति वशित्वादेः सत्य-सङ्कल्पत्व-वितति-रूपतया तेनाभेदान् न रूप-भेद इति विद्यैक्यम्। सूत्रार्थस् तु--- मनो-मयत्वादिके समाने सति विद्यैक्यम्, एवꣳ चाभेदात्--- वशित्वादि-गुणेनाप्य् अभेदात्। वशित्वादिर् हि सत्य-सङ्कल्पत्व-विततिः॥१९॥ इति समानाधिकरणम्॥६॥

३७४। सम्बन्धाद् एवम् अन्यत्रापि॥३।३।२०॥

बृहदारण्यके--- य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश् चायꣳ दक्षिणोऽक्षिन्, इत्य् उपक्रम्य आदित्य-मण्डलेऽक्षणि च सत्यस्य ब्रह्मणो व्याहृति-शरीरत्वेनोपास्यत्वम् उक्त्वा, तस्योपनिषद् अहर् इत्य् अधिदैवतम्, तस्योपनिषद् अहम् इत्य् अध्यात्मम् इति द्वे रहस्य-नामनी उपासन-शेषतयाम्नायेते। ते किꣳ यथाश्रुत-स्थान-नियते, उतोभयत्रोभे इति सꣳशयः। उभयोः स्थानयोर् एक-रूपस्यैवोपास्यत्वाद् विद्यैक्यम् इत्य् अनियते नामनी इति पूर्वः पक्षः। अक्ष्य्-आदित्य-स्थान-सम्बन्धित्व-रूपाकार-भेदाद् रूप-भेद इति विद्या-भेदाद् द्वे नामनी नियते इति राद्धान्तः। सूत्रार्थस् तु--- यथा मनो-मयत्वादि-गुण-विशिष्टस्यैकस्यैवोपास्यत्वेनोभयत्र विद्यैक्यम्; एवम् अन्यत्राक्ष्य्-आदित्याधारस्याप्य् एकस्यैव सत्यस्य ब्रह्मणः स्थान-द्वय-सम्बन्धान् न रूप-भेद इति विद्यैक्याद् द्वे नामनी अनियते॥२०॥

३७५। न वा विशेषात्॥३।३।२१॥

न चैतद् अस्ति यद् विद्यैक्याद् उभयत्रोभे नामनी अनियते इति। कुतः। विशेषात्। उभयत्र हि रूपꣳ विशिष्यते, एकत्रादित्य-स्थान-सम्बन्धि इतरत्राक्षि-स्थान-सम्बन्धि ब्रह्मेति रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति नियते नामनी॥२१॥

३७६। दर्शयति च॥३।३।२२॥

दर्शयति च श्रुतिर् विद्या-भेदेन गुणानुपसꣳहारम्--- तस्यैतस्य तद् एव रूपꣳ यद् अमुष्य रूपम् इत्य् आदिना रूपाद्य्-अतिदेशेन। स्वतो ह्य् अप्राप्ताव् अतिदेशेन प्राप्त्य्-अपेक्षा॥२२॥ इति सम्बन्धाधिकरणम्॥७॥

३७७। सम्भृति-द्यु-व्याप्त्य् अपि चातः॥३।३।२३॥

तैत्तिरीयके राणायनीयानाꣳ खिलेषु च--- ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठꣳ दिवम् आततान। ब्रह्म भूतानाꣳ प्रथमो जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुꣳ कः, इति ब्रह्मणि ज्येष्ठानाꣳ गुणानाꣳ सम्भृतिर् द्यु-व्याप्तिश् चेत्य् आदि-गुण-जातम् आम्नातम्। किम् एषाꣳ सर्वासु विद्यासूपसꣳहारः, उत स्थान-विशेषोपासनेषु नियम इति सꣳशयः। अनारभ्याधीतत्वाद् एषाꣳ सर्वासूपसꣳहारः, इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- यद्य् अपि न स्थान-विशेष-सम्बन्ध्य्-उपासनम् आरभ्याधीता एते; तथापि द्यु-व्याप्ति-सामर्थ्यात् तस्य हृदयाद्य्-अल्प-स्थानेषूपसꣳहारायोगात् तत्-साहचर्याच् चेतरेषाम् अल्प-स्थान-विहितासु विद्यासु नोपसꣳहारः, इति। सूत्रार्थस् तु--- सम्भृति-द्यु-व्याप्तीति समाहार-द्वन्द्वैकवद् भावः। सम्भृति-प्रभृति-गुण-जातम् अप्य् अत एव--- स्थान-विशेष-सम्बन्ध-नियमान् नियतम्; न सर्वत्रोपसꣳहार्यम्। द्यु-व्याप्तिर् हि स्व-सामर्थ्याद् अल्प-स्थानानहतया तद्-इतर-स्थान-नियता। सम्भृत्य्-आद्य् अपि तत्-साहचर्यात् तथैव॥२३॥ इति सम्भृत्य्-अधिकरणम्॥८॥

३७८। पुरुष-विद्यायाम् अपि चेतरेषाम् अनाम्नानात्॥३।३।२४॥

तैत्तिरीयके पुरुष-विद्याम्नाता, तस्यैवꣳ विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरम् इत्य् आदिका। छान्दोग्येऽपि--- पुरुषो वाव यज्ञस् तस्य यानि चतुर्-विꣳशति-वर्षाणि, इत्य् आदिका। किम् अत्र विद्या-भेदः, उत नेति सꣳशयः। पुरुष-विद्येति सꣳज्ञैक्यात्, तैत्तिरीयके फल-सम्बन्धानाम्नानात्, छान्दोग्ये--- शतꣳ जीवति, इत्य् अनेनैक-फलत्वाच् च विद्यैक्यम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- पुरुष-विद्येति सꣳज्ञैक्येऽपि सवन-त्रय-कल्पना-प्रकार-भेदाद् यजमान-पत्न्य्-आदि-कल्पना-प्रकार-भेदाच् च रूप-भेदात्, तैत्तिरीयके पूर्वानुवाक-गतस्य--- ब्रह्मणो महिमानम् आप्नोति, इति ब्रह्म-विद्या-फलस्यैव सन्निधानाद् अफलस्यास्य तद्-अङ्गतया तत्-फलत्वात् फल-भेदाच् च विद्या-भेदः। सूत्रार्थस् तु--- पुरुष-विद्यायाम् अप्य् उभयत्र रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। कुतः। इतरेषाम् अनाम्नानात्--- इतर-शाखोदितानाꣳ तद्-इतर-शाखायाम् अनाम्नानात्। छान्दोग्ये तैत्तिरीयकाम्नातानाꣳ यजमान-पत्न्य्-आदीनाꣳ सवनानाꣳ चानाम्नानात्, तैत्तिरीयके च छान्दोग्याम्नातानाꣳ यज्ञावयवानाम् अनाम्नानाद् इत्य् अर्थः। तैत्तिरीयके हि--- आत्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी, इति यजमानादि-कल्पनम्, यत् सायꣳ प्रातर् मध्यन्दिनꣳ च तानि सवनानि, इति च सवन-त्रय-कल्पनम्; छान्दोग्ये चाशिशिषादीनाꣳ दीक्षात्वादि-कल्पनम्, पुरुषायुषꣳ त्रेधा विभज्य सवन-त्रय-कल्पनꣳ चेति यज्ञावयव-कल्पन-प्रकार-भेदाद् रूप-भेदः स्पष्टः। फलम् अपि तथैवेति। इतरेषाम् इति फलस्यापि ग्रहणम्॥२४॥ इति पुरुष-विद्याधिकरणम्॥।९॥

३७९। वेधाद्य्-अर्थ-भेदात्॥३।३।२५॥

आथर्वणिकास् तैत्तिरीयका ऐतरेयिण इत्य् एवम् आदयः उपनिषद्-आरम्भेषु--- शुक्रꣳ प्रविध्य हृदयꣳ प्रविध्य, शꣳ नो मित्रः शꣳ वरुणः, सह नाव् अवतु, इत्य् आदि मन्त्रान् महाव्रतादीनि च कर्माण्य् अधीयते। किम् एषाꣳ विद्याङ्गत्वम्, उत नेति सꣳशयः। सन्निधि-समाम्नानाद् विद्याङ्गत्वम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- शुक्रꣳ प्रविध्य हृदयꣳ प्रविध्येत्य् आदि मन्त्र-सामर्थ्यात्, महाव्रतादीनाꣳ च कर्मणाꣳ श्रुत्य्-आदिभिश् चाभिचार-द्वादशाहादिषु विनियोगवत्, शꣳ नो मित्रः श वरुणः, सहनाववतु, इत्य् आदेर् मन्त्रस्य च, ऋतꣳ वदिष्यामि, सत्यꣳ वदिष्यामि, तेजस्वि नावधीतम् अस्तु, इति मन्त्र-सामर्थ्याद् अध्ययने विनियोग इति न विद्याङ्गत्वम्। सूत्रार्थस् तु--- वेधाद्य्-अर्थ-भेदाद् इत्य् अस्य वेधाद्य्-अर्थ-भेदवत्, सत्यꣳ वदिष्यामि, तेजस्वि नावधीतम् अस्तु, इति शꣳ नो मित्रादेर् मन्त्रस्याप्य् अध्ययन-सम्बन्ध-रूपार्थ-भेदान् न विद्याङ्ग्त्वम् इत्य् अभिप्रायः। अतः शꣳ नो मित्रादि-मन्त्र एवाधिकरणस्य विषयः॥२५॥ इति वेधाद्य्-अधिकरणम्॥१०॥

३८०। हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वात् कुशाच्छन्दः स्तुत्य्-उपगानवत् तद् उक्तम्॥३।३।२६॥

विदुषो ब्रह्म प्राप्नुवतः पुण्य-पापयोर् विर्मोचनꣳ द्वयोः शाखयोः श्रुतम्; विमुक्तयोः पुण्य-पापयोर् अन्यत्र प्रवेश एकस्याꣳ शाखायाꣳ श्रुतः; विमोचनꣳ प्रवेशश् चोभयम् एकस्याम्। तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवानि, इति च केवल-विमोचनम्; तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति सुहृदः साधु-कृत्याꣳ द्विषन्तः पाप-कृत्याम् इति केवल-प्रवेशः; तत् सुकृत-दुष्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतम् उपयन्त्य् अप्रिया दुष्कृतम् इत्य् उभयम्। किꣳ केवल-हानि-चिन्तनꣳ केवलोपायन-चिन्तनम् उभय-चिन्तनꣳ च सर्वासु विद्यासु विकल्पेनानुष्ठेयम्, उत समुच्चयेनेति सꣳशयः। तथाम्नातस्यार्थवत्त्वाय विकल्प इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- पुण्य-पाप-प्रवेशस्य विमोचनापेक्षत्वेन शाखान्तर-स्थस्यापि प्रवेश-वाक्यस्य शाखान्तर-स्थ-विमोचन-वाक्य-शेषत्वाद् वाक्य-द्वयेनैकार्थ-विधानात् समुच्चयः। एकस्याꣳ शाखायाम् उभय-विधानꣳ प्रतिपत्तृ-भेदेन परिह्रियते॥

सूत्रार्थस् तु--- हानौ त्व् इति तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। हानाव् इति प्रदर्शनार्थम्; केवल-विमोचने केवले चोपायने श्रूयमाणे तयोर् इतरेतर-समुच्चयोऽवश्यम्भावी। कुतः। उपायन-शब्द-शेषत्वात्--- उपायन-शब्दस्य हानि-वाक्य-शेषत्वाद् इत्य् अर्थः। त्यक्तयोः पुण्य-पापयोः प्रवेश-स्थान-वाचित्वाद् उपायन-वाक्यस्य हानि-वाक्य-शेषत्वम् अवगम्यते। प्रदेशान्तराम्नात-वाक्यस्य प्रदेशान्तराम्नात-वाक्य-शेषत्वे दृष्टान्तान् आह--- कुशाच्छन्दः स्तुत्य्-उपगानवद् इति। यथा--- वानस्पत्याः कुशाः, इति प्रदेशान्तराम्नातस्य वाक्यस्य, औदुम्बर्यः कुशाः, इति तद्-विशेष-वाचि-प्रदेशान्तर-स्थम्; यथा च--- देवासुराणाꣳ छन्दोभिः, इति सामान्यतः प्रदेशान्तराम्नातस्य, देव-च्छन्दाꣳसि पूर्वम् इति तत्-क्रम-विशेष-वाचि प्रदेशान्तर-स्थम्; यथा च--- हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोति, इति प्रदेशान्तर-स्थस्य तत्-काल-विशेष-वाचि, समयाविषिते सूर्य षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोति, इति प्रदेशान्तर-स्थम्; यथा च--- ऋत्विज उपगायन्ति, इति प्रदेशान्तर-स्थस्य, नाध्वर्युर् उपगायेत्, इति तत्-पर्युदास-रूपꣳ प्रदेशान्तर-स्थम्; एवम् उपायन-वाक्यस्य हानि-वाक्य-शेषतया सम्भवन्त्याꣳ गतौ न विकल्पो युक्तः। तद् उक्तꣳ पूर्वस्मिन् काण्डे--- अपि तु वाक्य-शेषः स्याद् अन्याय्यत्वाद् विकल्पस्य, इत्य् आदिना॥२६॥ इति हान्य्-अधिकरणम्॥११॥

३८१। साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्य् अन्ये॥३।३।२७॥

किम् इदꣳ सुकृत-दुष्कृतयोर् हानि-चिन्तनꣳ देह-वियोग-काले एकदेशः क्षीयते, अध्वनि शिष्टम् इत्य् उभयत्र कर्तव्यम्, उत देह-वियोग-काल एव सर्वꣳ क्षीयत इति सꣳशयः। उभयत्र श्रुतेर् देवयानेन पथा गमनान्यथानुपपत्त्या चोभयत्रेति पूर्वः पक्षः, अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य, धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् इति देह-वियोग-काले, स आगच्छति विरजाꣳ नदीꣳ\॥॥तत् सुकृत-दुष्कृते धूनुते इत्य् अध्वन्य् अपि हानि-श्रुतेः। देह-वियोग-काले सर्व-कर्म-क्षये हि देवयानेन गमन-साधनꣳ कर्म न सम्भवति। राद्धान्तस् तु--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये, इति देह-वियोगाद् ऊर्ध्वꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरेकेणानुभाव्य-पुण्य-पाप-फलाभावात्, अश्व इव रोमाणि विधूय पापम् इत्य् आदिनैकार्थ्यात्, अध्वन्य् आम्नातम् अपि, तत् सुकृत-दुष्कृते धूनुते इति वाक्यꣳ देह-वियोग-काले सङ्गमयितव्यम् इति देह-वियोग-काल एव हानि-चिन्तनम्। सर्व-कर्म-क्षयेऽपि हि विद्या-सामर्थ्याद् एव देवयानेन पथा गमनꣳ चोपपद्यते। विद्या हि स्वयꣳ सूक्ष्म-शरीरस्यानारम्भिकापि प्रकृत-सुख-दुःखोपभोग-साधन-स्थूल-शरीरस्य सर्व-कर्मणाꣳ च निरवशेष-क्षयेऽपि स्व-फल-भूत-ब्रह्म-प्राप्ति-प्रतिपादनाय देवयानेन पथैन गयितुꣳ सूक्ष्म-शरीरꣳ स्थापयति॥

सूत्रार्थस् तु--- साम्पराये, देह-वियोग-काल एव चिन्तनीयः। कुतः। तर्तव्याभावात्--- देह-वियोगाद् ऊर्ध्वꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरेकेण तरितव्य-भोगाभावात्। तथा ह्य् अन्येऽधीयते--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये, अथ सम्पत्स्ये, इति, अशरीरꣳ वाव सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः, इति च॥२७॥

३८२। छन्दत उभयाविरोधात्॥३।३।२८॥

एवम् अर्थ-स्वाभाव्याद् देह-वियोग-काल एव निरवशेष-कर्म-क्षयेऽवधृते सति, तत् सुकृत-दुष्कृते धूनुते इति वाक्य-खण्डः उभयाविरोधात्--- उभय-श्रुत्य्-अविरोधाच् छन्दतो नेयः, अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ\॥॥धूत्वा शरीरम् अकृतम्, तस्य तावद् एव चिरम् इत्य् उभय-श्रुत्य्-अविरोधाच् चरम-श्रुतोऽपि, तत् सुकृत-दुष्कृते धूनुते इति वाक्य-खण्डः, एतꣳ देवयानꣳ पन्थानम् आपद्यते, इति प्रथम-श्रुत-खण्डात् प्राग् अनुगमयितव्य इत्य् अर्थः॥२८॥

अत्र चोदयति---

३८३। गतेर् अर्थवत्त्वम् उभयधान्यथा हि विरोधः॥३।३।२९॥

देवयानेन गति-श्रुतेर् अर्थवत्त्वꣳ देह-वियोग-कालेऽध्वनि चेत्य् उभयथा कर्म-क्षये सत्य् एव; अन्यथा देह-वियोग-काले एव सर्व-कर्म-क्षये सति सूक्ष्म-शरीरस्याप्य् आरम्भक-नाशेन स्थित्य्-अनुपपत्तेर् देवयान-गति-श्रुतिर् हि विरुध्यते॥२९॥

परिहरति---

३८४। उपपन्नस् तल्-लक्षणार्थोपलब्धेर् लोकवत्॥३।३।३०॥

भगवन्तम् उपासीनानाꣳ देह-वियोग-काले सर्व-कर्म-क्षयेऽप्य् उपपन्नो देवयानः पन्थाः। कुतः। तल्-लक्षणार्थोपलब्धेः--- तल्-लक्षणार्थः, तज्-जातीयार्थः, अकर्म-लभ्यार्थोपलब्धेर् इत्य् अर्थः। उपलभ्यते ह्य् अकर्म-लभ्यार्थो ब्रह्मोपासीनानाꣳ--- स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इत्य् आदिषु। लोकवत्--- यथा लोके राजानम् उपासीनानाꣳ प्राकृत-पुरुषासाधारणातिरमणीयानेकार्थ-सिद्धिः; तद्वत् सर्व-ज्ञꣳ सत्य-सङ्कल्प महोदारꣳ परꣳ ब्रह्मोपासीनानाꣳ सर्वम् उपपन्नम् इत्य् अर्थः॥३०॥

परꣳ ब्रह्मोपासीनानाꣳ देहपात-समये सर्व-कर्म-क्षयाद् देह-पाताद् ऊर्ध्वꣳ कर्म-फलानुभवो न विद्यत इत्य् एतन् न सम्भवति, वसिष्ठादीनाꣳ ज्ञानिनाम् अपि कर्म-फल-रूप-देहान्तर-सꣳयोगः, पुत्र-जन्म-विपत्त्य्-आदिषु सुख-दुःखानुभवोऽपि दृश्यते, इत्य् आशङ्क्याह---

३८५। यावद्-अधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम्॥३।३।३१॥

येषाꣳ ज्ञानिनाꣳ देह-पाताद् अनन्तरम् अर्चिर्-आदिका गतिः प्राप्ता; तेषाꣳ देह-पाताद् ऊर्ध्वꣳ तरितव्य-कर्म-फल-भोगाभावाद् देह-पात-समय एव सर्व-कर्म-क्षय उक्तः। वसिष्ठादीनाꣳ त्व् आधिकारिकाणाꣳ यावद्-अधिकार-समाप्ति नार्चिर्-आदिका गतिर् अस्ति; अपि त्व् अधिकारेऽवस्थितिर् एव, अधिकार-हेतु-भूत-कर्मणः फल-दानायारब्धत्वात्। ज्ञानिनोऽप्य् आरब्धꣳ हि कर्म फलानुभवेनैव क्षीयते॥३१॥ इति साम्परायाधिकरणम्॥१२॥

३८६। अनियमः सर्वेषाम् अविरोधः शब्दानुमानाभ्याम्॥३।३।३२॥

येषूपासनेषूपकोसलादिष्व् अर्चिर्-आदिका गतिराम्नाता किꣳ तन्-निष्ठानाम् एव तया ब्रह्म-प्राप्तिः, उत सर्वेषाꣳ ब्रह्मोपासन-निष्ठानाम् इति सꣳशयः। तन्-निष्ठानाम् एवेति पूर्वः पक्षः, इतरेषाꣳ तया ब्रह्म-प्राप्तौ प्रमाणाभावात्। यत् तु पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ साधारणꣳ वचनम्, तद् अप्य् उपकोसलादि-विषयम् इति निश्चीयते। अन्यथोपकोसलादिष्व् आम्नानानर्थक्यꣳ स्यात्। राद्धान्तस् तु--- पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ, य एवम् एतद् विदुः ये चामी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यम् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इति सामान्येन सर्व-विषयꣳ गति-श्रवणम् उपकोसलादिष्व् आम्नानꣳ न बाधितुꣳ क्षमम्, सङ्कोचकꣳ च न भवति, विद्या-स्तुत्य्-अर्थतयानुवादेनाप्य् उपपत्तेः। अतः सर्वेषाꣳ तथैव ब्रह्म-प्राप्तिः। सूत्रार्थस् तु--- अनियमः सर्वेषाꣳ सर्वेषाम् अविशेषेण तयैव प्राप्तिः। कुतः। अविरोधः शब्दानुमानाभ्याꣳ--- तथा सत्य् एव श्रुति-स्मृतिभ्याम् अविरोधः। श्रुतिश् च--- ये चेमेऽरण्ये इत्य् आदिका पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ निदर्शिता; स्मृतिः--- अग्निर् ज्योतिर् अहः शुक्लः, इत्य् आदिका॥३२॥ इत्य् अनियमाधिकरणम्॥१३॥

३८७। अक्षर-धियाꣳ त्व् अवरोधः सामान्य-तद्-भावाभ्याम् औपसदवत् तद् उक्तम्॥३।३।३३॥

बृहदारण्यके--- एतद् वै तद् अक्षरꣳ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् इत्य् आदि श्रूयते। तथा आथर्वणे च--- अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यते यत् तद् अद्रेश्यम् अग्राह्यम् इत्य् आदि। किम् एषाम् अस्थूलत्वादीनाꣳ सर्वासु ब्रह्म-विद्यासूपसꣳहारः, उत यत्र श्रुतास् तत्रैवेति सꣳशयः। विद्या-विशेष-रूपतया श्रुतानाꣳ सर्व-विद्यासाधरणत्वाभावाद् यत्र श्रुतास् तत्रैव नियता इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- अस्थूलत्वादीनाम् अप्य् आनन्दादिवद् ब्रह्म-स्वरूपानुसन्धानान्तर्भावात् सर्वत्रैवोपसꣳहारः, न केवलम् आनन्दादिर् ब्रह्म-स्वरूपꣳ प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तम्, तस्यापि हि तद् एव स्वरूपम्। अस्थूलत्वादि-विशेषितम् आनन्दादि ब्रह्मणः प्रत्यगात्मनो व्यावृत्त्य्-आकारः। यद्य् अपि प्रत्यगात्मा स्वभावतः स्थूलत्वाद्य्-अचेतन-धर्मासम्बन्धी, तथापि तत्-सम्बन्धर्हतास्त्य् एव। तद्-अर्हतयापि हि पूर्वꣳ तत्-सम्बन्धः सञ्जातः। अतो ब्रह्मणस् तद्-अनर्ह-स्वरूपानुसन्धानार्थतयास्थूलत्वादयः सर्वत्रानुसन्धेयाः। सूत्रार्थस् तु--- अक्षरधियाम्, अक्षर-सम्बन्धिनीनाम् अस्थूलत्वादि-धियाꣳ सर्व-विद्यास्व् अवरोधः सङ्ग्रहणम्। कुतः। सामान्य-तद्-भावाभ्याꣳ ब्रह्मणः सर्वत्र समानत्वात् ब्रह्मानुसन्धानान्तर्भावाच् च तासाम्। गुणानाꣳ प्रधानानुवर्तित्वꣳ स्वभावः; औपसदवत्--- यथा जामदग्न्य-चतूरात्र-पुरोडाश्युपसद्-गुण-भूतः, अग्निर् होत्रꣳ वेतु, इति मन्त्रः साम-वेद-पठितत्वेन साम-वेद-स्वर-नियतोऽपि प्रधान-भूतोपसद्-अनुवर्तित्वाद् याजुर् वैदिकत्वाच् चोपसदो याजुर् वैदिकोपाꣳशुत्व-सम्बन्धी; तद्वद् अक्षर-विद्या-सम्बन्धितयाधीतत्वेन तद्-विद्यानियता अपि प्रधानानुवर्तित्व-स्वाभाव्यात् सर्व-विद्या-सम्बन्धिनः। तद् उक्तꣳ प्रथम-काण्डे--- गुण-मुख्य-व्यतिक्रमे तद्-अर्थत्वाद् इत्य् आदिना॥३३॥

एवꣳ तर्हि--- सर्व-कर्मा सर्व-गन्धः, इत्य् आदीनाम् अपि सर्वेषाꣳ ब्रह्म-गुणत्वान् न क्वचिद् वयवस्थेत्य् अत्राह---

३८८। इयद् आमननात्॥३।३।३४॥

इयत्--- अस्थूलत्वादि-विशेषितम् आनन्दाद्य् एव सर्वत्रानुसन्धेयम्। कुतः। आमननाद् धेतोः। आमननम्--- आभिमुख्येन मननꣳ, ब्रह्मानुसन्धानम्। ब्रह्म-स्वरूपानुसन्धानꣳ येन विना नोपपद्यते; तद् एव सर्वत्रानुसन्धेयम्। अन्यत् तु तत्र तत्र व्यवस्थितम् इत्य् अर्थः॥३४॥ इत्य् अक्षर-ध्य्-अधिकरणम्॥१४॥

३८९। अन्तरा भूत-ग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा प्रतिवचन-भेदानुपपत्तिर् इति चेन् नोपदेशवत्॥३।३।३५॥

बृहदारण्यके उषस्त-प्रश्न-प्रतिवचनꣳ--- यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरः योऽपानेनापान् इति स त आत्मा, इत्य् आदि, अतोऽन्यद् आर्तम् इत्य् अन्तम् आम्नातम्। तथा तद्-अनन्तरꣳ कहोल-प्रश्न-प्रतिवचनꣳ--- योऽशनायापिपासे शोकꣳ मोहꣳ जराꣳ मृत्युम् अत्येत्य् एतꣳ हैतम् आत्मनꣳ विदित्वा, इत्य् आदि, अतोऽन्यद् आर्तम् इत्य् अन्तम्। किम् उभयत्र विद्यैक्यम्, उत विद्या-भेद इति सꣳशयः। पूर्वत्र प्राणनादि-हेतुः प्रत्यगात्मा; उत्तरत्राशनायाद्य्-अतीतः परमात्मेत्य् उपास्य-भेदाद् विद्या-भेदः, इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः तन् मे व्याचक्ष्व, इत्य् उभयत्र प्रश्नस्य परमात्म-विषयत्वाद् एक-रूपत्वाच् च, सर्व-प्राणि-प्राणनापाननादि-हेतुत्वस्य अशनायाद्य्-अतीतत्वस्य च प्रतिवचन-द्वयावगतस्य परमात्मन्य् एकस्मिन्न् एवोपास्ये सम्भवाच् च, न विद्या-भेदः। सूत्रार्थस् तु--- अन्तरा, य आत्मा सर्वान्तरः, इत्य् उषस्त-प्रश्नो भूत-ग्रामवत् स्वात्मनः--- प्रत्यगात्मन इत्य् उपगन्तव्यः; अन्यथा प्रतिवचन-भेदानुपपत्तिर् इति चेन् नात्र प्रत्यगात्म-परमात्म-विषयꣳ प्रश्न-द्वयम्; प्रतिवचन-द्वयꣳ च परमात्मन्य् एकस्मिन्न् एवोपास्ये सम्भवतीत्य् अर्थः। उपदेशवत्--- स्तब्धोऽस्युत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यः, इति प्रक्रान्तायाम् एकस्याम् एव सद्-विद्यायाꣳ, भगवाꣳस् त्व् एव मे तद् ब्रवीत्व् इति, भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु, इत्य् आदिका प्रश्नावृत्तिः, प्रतिवचन-भेदश् चोपास्य-माहात्म्य-विशेष-प्रतिपादन-परत्वेन दृश्यते; तद्वत्॥३५॥

प्रष्टृ-भेद-पूर्वक-प्रतिवचन-प्रकार-भेदाद् विद्या-भेदोऽवर्जनीय एवेत्य् आशङ्क्याह---

३९०। व्यतिहारो विशिꣳषन्ति हीतरवत्॥३।३।३६॥

यद् एव साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, इति द्वयोः प्रष्ट्रोः प्रश्नस्यैकरूपत्वेनैक-विषयत्वे निश्चिते सत्य् उषस्त-कहोलयोः प्रतिवचन-गत-बुद्धि-व्यतिहारः कार्यः। प्राणनादि-हेतुत्व-बुद्धिः सर्वान्तरात्म-विषया कहोलेनापि कार्या, तथाशनायाद्य्-अतीतत्व-बुद्धिर् उषस्तेनापि कार्या। विशिषन्ति ह्य् उभयत्रापि याज्ञवल्क्य-वचनान्य् एकꣳ सर्वान्तरम् एवोपास्यम्। इतरवत्--- यथेतरत्र सद्-विद्यायाꣳ सर्वाणि प्रतिवचनानि परम-कारण-परब्रह्म-विषयाणि; तद्वत्॥३६॥

सद्-विद्यायाम् अप्य् उपास्यैक्यꣳ प्रश्न-प्रतिवचनावृतौ सत्याꣳ कथम् अवगम्यत इत्य् अत्राह---

३९१। सैव हि सत्यादयः॥३।३।३७॥

सेयꣳ देवतैक्षत, इत्य् आदिषु सर्वत्र सैव परा देवतैकानुवर्तते। ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यꣳ स आत्मा तत्त्वम् असि, इति त एव सत्यादयः सर्वेषु प्रतिवचनेषूपसꣳह्रियन्ते॥३७॥ इत्य् अन्तरत्वाधिकरणम्॥१५॥

३९२। कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥३।३।३८॥

छान्दोग्ये श्रूयते--- अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डरीकꣳ वेश्म दहरोऽस्मिन्न् अन्तर आकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् आदि प्रक्रम्य, तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामाꣳस् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवतीति; वाजसनेयके च--- य एषोऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, इत्य् आदि। किम् उभयत्र विद्यैक्यम्, उत विद्या-भेद इति सꣳशयः। रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति पूर्वः पक्षः। यद्य् अप्य् उभयत्र परमात्मैवोपास्यः, तथाप्य् एकत्राकाश-शब्दाभिधेयः परमात्मोपास्यः, इतरत्राकाशे शयानः परमात्मेति हि रूपꣳ भिद्यते। राद्धान्तस् तु--- हृदयायतनत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-सत्य-कामत्वादेर् अभेदाद् उभयत्र तद्-विशिष्टः परमात्मैवोपास्य इति रूपाभेदाद् विद्यैक्यम्; छान्दोग्ये हि--- दहरोऽस्मिन्न् अन्तर आकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् आरभ्य, किꣳ तद् अत्र विद्यते, इत्य् आदिना परिचोद्य, तस्मिन् कामाः समाहिताः, एष आत्मापहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् इत्य् आरभ्य, सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, इत्य् उक्त्वा, तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान्, इत्य् आकाश-शब्द-निर्दिष्टः परमात्मा तद्-अन्तर्गताश् च सत्य-कामत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वापहत-पाप्मत्वादयो गुणाः, अतः परमात्मा हृदयायतनः सत्य-कामत्वादि-विशिष्ट उपास्य इति वाक्येनैव निर्णीतम्। वाजसनेयके च--- य एषोऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् शेते सर्वस्य वशी; इत्य् उक्ते सति वशित्वादेः सत्य-सङ्कल्पत्व-विशेष-रूपतया स एव परमात्मा हृदयायतनः सत्य-सङ्कल्पत्व-विशिष्ट उपास्य इति प्रतीयते। अतो दहर-विद्या-प्रत्यभिज्ञानात् स एव परमात्मा सत्य-सङ्कल्पत्वादि-गुणाष्टक-विशिष्ट उपास्य इति निश्चीयते। एवꣳ निश्चिते सत्याकाशे शयान इत्य् आकाश-शब्दोऽपि हृदय-पुण्डरीक-वर्त्य्-आकाश-वाचीति रूपाभेदाद् विद्यैक्यम् एव॥

सूत्रार्थस् तु--- कामादीतरत्र तत्र च, वाजसनेयके छान्दोग्ये च सत्य-कामत्वाद्य् एव रूपम्। कुतः। आयतनादिभ्यः हृदयायतनत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-विशेष-रूप-वशित्वादिभ्यस् तत्-सहचारिणः सत्य-कामत्वादेः प्रत्यभिज्ञानात्। परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, अभयꣳ वै ब्रह्म भवति, इति ब्रह्म-प्राप्ति-रूपꣳ फलꣳ चैकम् इति विद्यैक्यम्॥३८॥

मनसैवानुद्रष्टव्यꣳ नेह नानास्ति किञ्चनेत्य् आदेः पूर्व-प्रकृतत्वात्, स एष नेति नेत्य् आत्मा, इति च वक्ष्यमाणत्वात्, सर्वस्व वशी सर्वस्येशानः, इत्य् आदि-विशेषाणाꣳ ब्रह्म-स्वरूपत्वाभावात् कथꣳ सत्य-कामत्वादेर् मोक्ष-साधनोपासन-रूपत्वम् इत्य् अत आह---

३९३। आदराद् अलोपः॥३।३।३९॥

वशित्वादेः प्रमाणान्तराविदित-रूपस्य श्रुत्य्-एक-समधिगम्यस्यादरेण प्रतिपादनाद् अलोपः--- अप्रतिषेधः; तस्यापि ब्रह्म-गुणत्वम् अवश्याश्रयणीयम्; अविशेष-निषेधास् तु सकलेतर-प्राकृत-विशेष-विषयाः; नानात्व-निषेधस् तु सर्वस्य ब्रह्म-कार्यतयाब्रह्मात्मकत्वाभिप्रायः॥३९॥

सगुणोपासनस्य--- स यदि पितृलोक-कामो भवतीति साꣳसारिक-फलत्वेन न मोक्ष-फलत्वम् इत्य् आशङ्क्याह---

३९४। उपस्थितेऽतस् तद्-वचनात्॥३।३।४०॥

उपस्थितिः--- उपस्थानम्, ब्रह्मोपसम्पत्तिः; उपस्थिते ब्रह्मोपसम्पन्ने, अतः--- ब्रह्मोपसम्पत्तेर् एव हेतोः, तद्-वचनात्--- पितृलोकादि-प्राप्ति-वचनात्, न तत्-साꣳसारिकꣳ फलम्, अपि तु साक्षान् मुक्तस्यैव। अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा ज्ञातिभिर् वा नोपजनꣳ स्मरन्न् इदꣳ शरीरम् इति, स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इति च निवृत्ताविद्यस्य हि स्वेन रूपेणाभिनिष्पन्नस्यैवोच्यते; अतो ब्रह्मोपसम्पत्ति-हेतुकत्वꣳ क्रीडनादेर् अवगम्यते॥४०॥ इति कामाद्य्-अधिकरणम्॥१६॥

३९५। तन्-निर्धारणानियमस् तद्-दृष्टेः पृथग्-ध्य्-अप्रतिबन्धः फलम्॥३।३।४१॥

छान्दोग्ये--- ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीतेति कर्माङ्गाश्रयम् उद्गीथाद्य्-उपासनꣳ श्रूयते; तत् किꣳ तस्मिन् कर्मणि पर्णतादिवन् नियमेनोपादेयम्, उत गो-दोहनादिवद् अनियमेनेति सꣳशयः। कर्माङ्गाश्रयत्वेन पर्णतादिवत् तद्-द्वारेण निरूढ-कार्यतया, यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवति, इति वर्तमान-निर्देशस्य पृथक्-फल-प्रतिपादनायोगात् क्रत्व्-अर्थतया नियमेनोपादेयम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- तेनोभौ कुरुतो यश् चैतद् एवꣳ वेद यश् च न वेद, इत्य् उद्गीथोपासन-रहितस्यापि क्रत्व्-अनुष्ठान-दर्शनात् क्रतु-फलात् स्वर्गादेः पृथग्-भूत-वीर्यवत्तरत्व-फलम् इदम् उपासनम् इति गो-दोहनादिवद् अनियमः। वर्तमान-निर्देशे सत्य् अप्य् अधिकारान्तर-निश्चये सति रात्रिसन्नवत् क्रतोर् वीर्यवत्तरत्वम् अस्योपासनस्य कल्पनीयम्। सूत्रार्थस् तु--- तन्-निर्धारणानियमः। निर्धारणम्--- निश्चयेन चेतसोऽवधारणम्, उपासनम् इत्य् अर्थः; तस्य उद्गीथोपासनस्यानियमः। कुतः। तद्-दृष्टेः--- तेनोभौ कुरुतः, इत्य् अनियम-दृष्टेः; पृथग्-भूतꣳ ह्य् अस्य फलम्; तच् चाप्रतिबन्ध-रूपम्; वीर्यवत्तरत्वꣳ नाम प्रबल-कर्मान्तर-फलेनैतस्य कर्मणः फलस्याप्रतिबन्धः, अविलम्बितत्वम् इत्य् अर्थः॥४१॥

इति तन्-निर्धारणानियमाधिकरणम्॥१७॥

३९६। प्रदानवद् एव तद् उक्तम्॥३।३।४२॥

दहर-विद्यायाꣳ--- तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान् इत्य् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणानाम् अपि परमात्म-स्वरूप-चिन्तनवत् पृथक् चिन्तनꣳ विहितम्। किꣳ गुण-चिन्तने तत्-तद्-गुण-विशिष्टतया परमात्म-चिन्तनम् आवर्तनीयम्, उत नेति सꣳशयः। परमात्मन एकस्यैव सर्वेषाꣳ गुणानाꣳ गुणित्वेन सकृद् एव तच्-चिन्तनोपपत्तेर् नावर्तनीयम् इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- गुणिनः स्वरूपैक्येऽपि तत्-तद्-गुण-विशिष्टाकार भेदाद् आवर्तनीयम् इति। सूत्रार्थस् तु--- प्रदानवद् आवर्तनीयम् एव; यथा--- इन्द्राय राज्ञे पुरोडाशम् एकादश-कपालम् इन्द्रायाधिराजायेन्द्राय स्वराज्ञे, इतीन्द्रस्यैकत्वेऽपि राजत्वादि-विशिष्टाकार-भेदाद् देवता-भेद इति प्रदानावृत्तिः; तद्वद् एव। तद् उक्तꣳ सङ्कर्षे--- नाना वा देवता पृथक्त्वाद् इति॥४२॥ इति प्रदानाधिकरणम्॥१८॥

३९७। लिङ्ग-भूयस्त्वात् तद् धि बलीयस्तद् अपि॥३।३।४३॥

तैत्तिरीया अधीयते--- सहस्र-शीर्षꣳ देवम् इत्य् आरभ्य, सोऽक्षरः परमः स्वराट्, इत्यन्तम्। अस्मिन्न् अनुवाके नोपासनꣳ विधीयते। किम् अयꣳ पूर्वानुवाकोदित-दहर-विद्योपास्य-विशेष-निर्धारणार्थः, उत सर्व-वेदान्तोदित-सर्व-पर-विद्योपास्य-विशेष-निर्धारणार्थ इति सꣳशयः। दहर-विद्याया आनन्तर्यात् तद्-उपास्य-विशेष-निर्धारणार्थ इति पूर्वः पक्षः; सहस्र-शीर्षꣳ देवम् इति द्वितीया-निर्देशस्यानन्तरोदितोपासिना सम्बन्धस्यैव युक्तत्वाच् च। राद्धान्तस् तु--- परब्रह्म-पर-तत्त्व-पर-ज्योतिः-परमात्माक्षर-शिव-शम्भु-शब्दैः सर्व-पर-विद्योपास्याननूद्य वाक्येनैव तेषाꣳ नारायणत्व-विधानात् तस्य च प्रकरणाद् बलीयस्त्वेन सर्व-विद्योपास्य-निर्धारणार्थ इति निश्चीयते। न च--- सहस्र-शीर्षम् इति द्वितीया-निर्देशः पूर्वेणोपासिना सम्बध्यते, तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् इति कृत्-प्रत्ययेन कर्माभिहितम् इति तत्र द्वितीया-निर्देशायोगात्। नारायणः परः, व्याप्य नारायणः स्थितः, परमात्मा व्यवस्थितः, इत्य् आदिभिर् ऐकार्थ्यात् प्रथमार्थे द्वितीया। सूत्रार्थस् तु--- सर्व-पर-विद्योपास्य-निर्धारणे लिङ्ग-भूयस्त्वात् तच्-चिह्न-भूत-वाक्य-भूयस्त्वाद् इत्य् अर्थः। तद् धि--- वाक्यꣳ प्रकरणाद् बलीयः, तद् अपि पूर्वस्मिन् काण्डे--- श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्यानाꣳ समवाये पर-दौर्बल्यम् अर्थ-विप्रकर्षात्, इत्य् आदिनोक्तम्। एवꣳ सर्वोपास्य-निर्धारणे निश्चिते सति दहर-विद्यायाम् अप्य् अयम् एवोपास्य इति, पद्म-कोश-प्रतीकाशम् इत्य् आदिना हृदयाद्य्-अभिधानꣳ च युज्यत इत्य् अभिप्रायः॥४३॥ इति लिङ्ग-भूयस्त्वाधिकरणम्॥१९॥

३९८। पूर्व-विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत्॥३।३।४४॥

वाजसनेयकेऽग्निरहस्ये--- मनश्-चितो वाक्-चितः प्राण-चितश् चक्षुश्-चितः, इत्य् आदिना मनश्-चितादयोऽग्नयो विद्या-रूपाः श्रूयन्ते। किम् एते क्रिया-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूताः, उत विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूता इति सꣳशयः। अस्मिन् प्रकरणे विद्या-मय-क्रत्व्-अनुबन्धि-मानस-ग्रह-स्तोत्रादि-दर्शनेऽपि क्रतोर् विधानाभावात्, फलान्तराप्रतीतेश् च, पूर्वत्र--- असद् वा इदम् अग्र आसीद् इत्य् आदिनेष्टक-चितस्याग्नेः प्रकृतत्वात्, मनश्-चितादिषु च, तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इति तत्-कार्यातिदेशादिष्टक-चितेनैषाꣳ विकल्प-प्रतीतेश् चेष्टक-चिताग्नि-शेष-भूत-क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन तद्-अङ्ग-भूता इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- ते हैते विद्या-चित एव विद्यया हैवैत एवꣳ विदश्-चिता भवन्ति, इति मनश्-चितादीनाꣳ साम्पादिकाग्नित्वेन विद्या-रूपत्वे सिद्धेऽपि, ते हैते विद्या-चित एवेत्य् अवधारण-श्रुतिर् विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्गत्वेनैषाꣳ विद्या-रूपतावगत्य् अर्थेति निश्चयात् सन्निहितैर् मानसैः ग्रह-स्तोत्रादिभिः क्रत्व्-अनुबन्धैर् अनुवाद-सरूप-वाक्य-प्रतिपादितैः क्रतु-दर्शने सति, वचनानि त्व् अपूर्वत्वाद् इति न्यायेन मनश्-चितादीनाꣳ शेषि-भूत-विद्या-मय-क्रतोर् विधिः परिकल्प्यते। तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इत्य् अतिदेशेनेष्टक-चिताग्नेः स्व-शेषि-भूत-क्रतु-द्वारेण यत् फलम्, तद् एवैषाꣳ स्व-शेषि-भूत-विद्या-मय-क्रतु-द्वारेण फलम् इति निश्चीयत इति विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूता एव मनश्-चितादयः। सूत्रार्थस् तु--- मनश्-चितादिः क्रिया स्यात्, क्रिया-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूत इत्य् अर्थः। कुतः। प्रकरणात्--- पूर्व-प्रकृतेनेष्टक-चितेनाव्यभिचरित-क्रतु-सम्बन्धिनोपस्थित-क्रतु-गृहीतत्वेन तद्-अङ्ग-भूतानाम् एषाꣳ चाग्नित्वात् तेनेष्टक-चितेन विकल्पः; विद्या-रूपाणाम् अप्य् एषाꣳ क्रिया-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भावो न विरुध्यते, द्वादशाहाङ्ग-भूत-मानस-ग्रहवत्॥४४॥

३९९। अतिदेशाच् च॥३।३।४५॥

तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इति तेषु पूर्वेष्टक-चित-कार्यातिदेशाच् च तेनैषाꣳ विकल्पः प्रतीयते। तेन विकल्पो हि तच्-छेषि-भूत-क्रत्व्-अङ्गत्वेन विनैषाꣳ नोपपद्यते। अतश् च तद्-अङ्ग-भूताः॥४५॥

४००। विद्यैव तु निर्धारणाद् दर्शनाच् च॥३।३।४६॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; मनश्-चितादिर् विद्यैव विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूत एवेत्य् अर्थः। कुतः। निर्धारणात्--- तेषाꣳ विद्या-रूपत्वे सिद्धेऽपि, ते हैते विद्या-चित एवेति निर्धारणꣳ विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्गतयैषाꣳ विद्या-मयत्व-ख्यापनार्थम्। अत्रैव विद्या-मय-क्रतु-दर्शनाच् च तद्-अङ्गत्वम् एवैषाम्। दृश्यते चात्र विद्या-मयः क्रतुः, मनसैषु ग्रहा अगृह्यन्त मनसास्तुवन्त मनसाशꣳसन्, इत्य् आदौ॥४६॥

अत्र विद्या-मय-क्रतौ विधि-पदाश्रवणात्, तत्-फल-सम्बन्धाप्रतीतेश् च, प्रकरणेनेष्टक-चिताग्न्य्-उपस्थापित-क्रत्व्-अङ्गताप्रतीतेश् च विद्या-मय-क्रत्व्-अन्वयो बाध्यत इत्य् आशङ्क्याह ---

४०१। श्रुत्य्-आदि-बलीयस्त्वाच् च न बाधः॥३।३।४७॥

श्रुत्य्-आदेः प्रकरणाद् बलीयस्त्वेन श्रुत्य्-आद्य्-अवगतस्य विद्या-मय-क्रत्व्-अन्वयस्य प्रकरणेन न बाधः। श्रुतिस्तावत्--- ते हैते विद्या-चित एवेति। ताꣳ विवृणोति--- विद्यया हैवैत एवꣳविदश् चिता भवन्तीति। लिङ्ग-वाक्ये च भाष्ये दर्शिते। एवꣳविदो मनश्-चक्षुर्-आदि-व्यापारेष्व् अग्नित्वꣳ सम्पादयितुः, एते मनश्-चितादयः, विद्यया प्रधान-भूतया चिता भवन्तीत्य् अर्थः॥४७॥

मनसैषु ग्रहा अगृह्यन्तेत्य् आदौ विधि-पदाश्रवणाद् विद्या-मय-क्रतु-विधिर् न सम्भवतीति तद्-असम्भवाच् च तद्-अन्वयोऽपि न सम्भवतीत्य् आशङ्क्याह---

४०२। अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर-पृथक्त्ववद् दृष्टश् च तद् उक्तम्॥३।३।४८॥

ग्रह-स्तोत्र-शस्त्रेभ्यो यज्ञानुबन्धेभ्य इष्टक-चितान्वयिनः क्रतोर् अत्र विधीयमान-विद्या-मय-क्रतु-पृथक्त्वम् अवगम्यते; प्रज्ञान्तर-पृथक्त्ववत्--- यथा प्रज्ञान्तराणाꣳ दहर-विद्यादीनाꣳ पृथक्त्व-हेतुभ्यः पृथक्त्वम्; आदि-शब्दात् पूर्वोक्तः श्रुत्य्-आदिर् गृह्यते; श्रुत्य्-आदिनानुबन्धैश् च विद्या-मय-क्रतु-विधिः कल्प्यत इत्य् अर्थः। दृष्टश् चानुवाद-सरूपेऽपि कल्प्यमानो विधिः--- यद् एव विद्यया करोतीत्य् आदौ। तद् उक्तꣳ--- वचनानि त्व् अपूर्वत्वाद् इति॥४८॥

यत् तूक्तम् अतिदेशाच् चेष्टक-चित-शेषि-भूत-क्रत्व्-अन्वयोऽवगम्यत इति, तत्राह---

४०३। न सामान्याद् अप्य् उपलब्धेर् मृत्युवन् न हि लोकापत्तिः॥३।३।४९॥

नावश्यम् अतिदेशेनेष्टक-चिताग्नि-तुल्य-देशत्वम् अप्य् आश्रयणीयम्, येन केनचित् सामान्येनातिदेशोपलब्धेः। स एष मृत्युर् य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः, इतिवत् फल-सामान्येन भविष्यत्य् अतिदेशः। न हि तत्र मण्डल-पुरुषे मृत्यु-लोकापत्तिर् अप्य् अतिदिश्यते; अपि तु मृत्युवत् सर्व-सꣳहर्तृत्वम् एव॥४९॥

४०४। परेण च शब्दस्य ताद्विध्यꣳ भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः॥३।३।५०॥

परेण च ब्राह्मणेनास्य मनश्-चिताद्य्-अभिधायिनः शब्दस्य ताद्विध्यꣳ--- तद्-विधत्वम्, विद्या-मय-प्रतिपादकत्वम् अवगम्यते। परेण हि ब्राह्मणेन--- अयꣳ वाव लोक एषोऽग्नि-चितस् तस्याप एव, इत्य् आदिना पृथक्-फला विद्यैव विधीयते। अग्निरहस्ये क्रिया-मया एव विधीयन्त इति नास्ति नियम इत्य् अर्थः। क्रिया-प्रकरणे त्व् एषाꣳ मनश्-चितादीनाम् अनुबन्धः सम्पादनीयानाम् अग्न्य्-अङ्गानाम् अत्र भूयस्त्वात् क्रियते। अतो विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूता एव मनश्-चितादयोऽग्नयः॥५०॥ इति पूर्व-विकल्पाधिकरणम्॥२०॥

४०५। एक आत्मनः शरीरे भावात्॥३।३।५१॥

प्रत्यगात्मन आत्मतया हि परमात्मोपास्यः; उपासकस्यापि स्वरूपम् उपास्योपासन-स्वरूपवज् ज्ञातव्यम् इत्य् उक्तम्--- त्रयाणाम् इत्य् आदिना; वक्ष्यते च--- आत्मेति तूपगच्छन्तीति। तत्र किꣳ प्रत्यगात्मनः शरीरे वर्तमानस्य कर्तृत्व-भोक्तृत्वादि-विशिष्टꣳ रूपम् अनुसन्धेयम्, उत प्रजापति-वाक्योदितापहत-पाप्मत्वादि-गुणकꣳ यथावस्थितꣳ रूपम् इति सꣳशयः। शरीरे वर्तमानस्य यादृशꣳ रूपम्, तद् एवानुसन्धेयम् इति पूर्वः पक्षः, कर्म-विधिष्व् इवोपासन-विधिष्व् अपि तावतैव साधनानुष्ठान-फलानुभवयोः सम्भवात्। यथाक्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवतीति तु, तꣳ यथायथोपासते, इत्य् अनेनैकार्थ्यात् परमात्म-विषयम्। राद्धान्तस् तु--- तत् त्वम् असि, स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, इति प्रत्यगात्मन आत्मतयैव परमात्मोपास्य इति प्रत्यगात्मनः स्वरूपम् अप्य् उपासनान्तर्गतम्। परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, इति यथावस्थितात्म-स्वरूपस्यैव ब्रह्मानुभवः फलम् इत्य् अतः, यथाक्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवतीति न परमात्म-मात्र-विषयम्; अपि तु प्रत्यगात्मात्म-भूतोपास्य-विषयम् इति प्रजापति-वाक्योदितꣳ यथावस्थित-स्वरूपम् एवानुसन्धेयम्; अन्यथा प्राप्योपास्ययोः प्रकार-भेदात्, यथाक्रतुर् अस्मिन्न् इति विरुध्यते। यजेत स्वर्ग-कामः, इत्य् आदि कर्म-विधौ तु कर्तृ-स्वरूपानुसन्धानꣳ न साधनान्तर्गतम् इति विशेषः। सूत्रार्थस् तु--- कर्तृत्वादि-विशिष्टम् एवत्मनः स्वरूपम् अनुसन्धेयम् इत्य् एके मन्यन्ते। कुतः। शरीरे वर्तमानस्योपासितुर् आत्मनस् तथाभावात्॥५१॥

४०६। व्यतिरेकस् तद्-भाव-भावित्वान् न तूपलब्धिवत्॥३।३।५२॥

न कर्तृत्वादि-विशिष्टम् अनुसन्धेयम्, अपि तु साꣳसारिक-स्वरूपवन् मुक्त-स्वरूपस्य यो व्यतिरेकः, सोऽनुसन्धेयः। कुतः। तथोपासन-भाव-भावित्वात् तद्-व्यतिरिक्त-स्वरूप-प्राप्तेः। यथाक्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवतीति ह्य् आह। उपलब्धिवत्--- यथा ब्रह्म-स्वरूपोपलब्धिर् यथावस्थित-ब्रह्मानुसन्धान-युक्तस्यैव, तथा आत्मोपलब्धिर् अपि॥५२॥ इति शरीरेभावाधिकरणम्॥२१॥

४०७। अङ्गावबद्धास् तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्॥३।३।५३॥

ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् उद्गीथादि-क्रत्व्-अङ्गाश्रया उपासनाः श्रूयन्ते। ताः किꣳ यासु शाखासु श्रूयन्ते, तास्व् एव व्यवस्थिताः, उत सर्वासु शाखासु सम्बद्धा इति सꣳशयः। शाखासु स्वर-भेदात् प्रतिशाखम् उद्गीथ-भेदेन यत्र श्रूयन्ते, तत्रस्थोद्गीथादेः सन्निधानात् तेनैवान्विता व्यवस्थिता इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- यद्य् अप्य् उद्गीथ-व्यक्ति-भेदो विद्यते, तथापि तत्र तत्र चोद्गीथ-जातीयत्वेन सम्बन्धात् सर्वेषाꣳ चोद्गीथ-जातीयत्वाविशेषात्, उद्गीथम् उपासीतेति श्रुत्यैव सर्व-सम्बन्ध इति सर्व-शाखासु सम्बध्यन्ते। सूत्रार्थस् तु--- न त्व् अङ्गावबद्धा उपासनास् तासु शाखासु व्यवस्थिताः, अपि तु प्रतिवेदꣳ सर्व-शाखासु सम्बध्यन्त इत्य् अर्थः। हिर् हेतौ। यस्माद् उद्गीथ-जातीयत्वाविशेषेण सर्व-सम्बन्धः, तस्माद् इत्य् अर्थः॥५३॥

४०८। मन्त्रादिवद् वाविरोधः॥३।३।५४॥

वा-शब्दश् चार्थे यथा मन्त्रादीनाꣳ क्रत्व्-अङ्ग-भूतानाम् एकैक-शाखाभिहितानाꣳ सर्व-शाखासु क्रतोर् एकत्वेन सर्वत्र सम्बन्धो न विरुध्यते; तद्वच् चाविरोधः॥५४॥ इत्य् अङ्गावबद्धाधिकरणम्॥२२॥

४०९। भूम्नः क्रतुवज् जायस्त्वꣳ तथा हि दर्शयति॥३।३।५५॥

वैश्वानर-विद्यायाꣳ स्वर्लोकादित्य-वाय्व्-आकाश-पृथिव्य्-अवयवो वैश्वानरात्मोपास्यः श्रुतः। तत्र किꣳ व्यस्तस्यैवोपासनꣳ कार्यम्, उत व्यस्तस्य समस्तस्य च, अथ समस्तस्यैवेति सꣳशयः। औपमन्यव कꣳ त्वम् आत्मानम् उपास्स इति दिवम् एव भगवो राजन्, इत्य् आदिना स्वर्लोकादि-पृथिव्य्-अन्तानाꣳ वैश्वानरात्मनो मूर्धादि-पादान्तावयवत्वम् अभिधाय, तत्र तत्र व्यस्तस्यैवोपासनꣳ फलꣳ च विहितम् इति पश्चात्, यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते, इति पूर्वोक्तस्य समासेनोपसꣳहार इति युक्तम्; अतो व्यस्तस्यैवोपासनꣳ कार्यम् इति प्रथमः पक्षः। समस्तोपासनस्ये--- सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्ति, इति व्यस्तोपासन-फलेभ्यः फलान्तर-विधानाद् व्यस्तस्य समस्तस्य चोपासनꣳ कार्यम् इति द्वितीयः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- आत्मानꣳ वैश्वानरꣳ सम्प्रत्यध्येषि तम् एव नो ब्रूहि, इत्य् आरभ्य वैश्वानरात्मनः स्वर्लोकादि-पृथिव्य्-अन्तानाꣳ मूर्धादि-पादान्तावयवत्वम् अभिधाय, यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते स सर्वेषु लोकेषु, इत्य् उपसꣳहाराद् एकस्यैव वैश्वानरात्मनस् त्रैलोक्य-शरीरस्य परस्य ब्रह्मण उपासनꣳ विधाय, फलꣳ च--- सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्तीति, तद् यथेषीक-तूल-मग्नौ प्रोतꣳ प्रदूयेतैवꣳ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, इति च सर्वेषाम् आत्मनाम् अविशेषेण भोग्य-भूतꣳ परꣳ ब्रह्मानुभवति, तद्-विरोधिनश् च सर्व-पाप्मनो दहतीत्य् उक्तम् इति गम्यते। अत एक-वाक्यत्वात् समस्तस्यैवोपासनꣳ कार्यम्। व्यस्त-वादस् तु स्वर्लोकादीनाꣳ मूर्धाद्य्-अवयवत्व-ज्ञापनर्था। तत्र तत्र च फल-वादो वैश्वानरꣳ द्वादश-कपालꣳ निर्वपेत् पुत्रे जाते यद् अष्टा-कपालो भवति, इत्य् आदिवद् द्रष्टव्यः। सूत्रार्थस् तु--- भूम्नो ज्यायस्त्वम्, समस्तोपासनस्य श्रैष्ठयम्; प्रामाणिकत्वम् इत्य् अर्थः। एक-वाक्यत्वावगतेर् व्यस्तवादः ऋतुवद् द्रष्टव्यः।

वैश्वानरꣳ द्वादश-कपालꣳ निर्वपेत् \॥॥यद् अष्टा-कपालः, इत्य् आदिः क्रताव् इवेत्य् अर्थः। तथा हि दर्शयति--- समस्तोपासनस्य ज्यायस्त्वम् एव दर्शयति श्रुतिः, मूर्धा ते व्यपतिष्यद् यन् माꣳ नागमिष्यः, इत्य् आदिना व्यस्तोपासनेऽनर्थꣳ ब्रुवती॥५५॥

इति भूम-ज्यायस्त्वाधिकरणम्॥२३॥

४१०। नाना शब्दादि-भेदात्॥३।३।५६॥

सद्-विद्या-दहर-विद्या-शाण्डिल्य-विद्या-भूम-विद्यादिका ब्रह्मोपासन-रूपा ब्रह्म-प्राप्ति-फलाः किम् एक-विद्या, उत नानेति सꣳशयः। उपास्यस्य ब्रह्मणः फलस्य चैकत्वात्, वेद, उपासीतेति च पर्यायत्वाद् एक-विद्येति पूर्वः पक्षः। ब्रह्मण एकत्वेऽपि जगद्-एक-कारणत्वापहत-पाप्मत्वाद्य्-अनुबन्ध-भेद-हेतुभिः पूर्व-काण्डोदितानुबन्ध-भेद-हेतुभिः शब्दान्तरादिभिर् एवानुबन्ध-भेदान् नाना-भूता इति राद्धान्तः। शब्दान्तरादिभिस् तत्रोदितैर् एव विद्या-भेद-सिद्धाव् अपीह पुनर् वचनꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-हेतु-भूतꣳ वेदान्तोदितꣳ ज्ञानम् अविधेयम् इति कुदृष्टि-निरासार्थम्। सूत्रार्थस् तु--- सद्-विद्या-भूम-विद्यादिका नाना-भूताः, ब्रह्मण एकत्वेऽपि सद्-भूमापहत-पाप्मादि-शब्द-भेदात्। आदि-शब्दाद् अभ्यास-सङ्ख्या-गुण-प्रक्रिया-नामधेयानि गृह्यन्ते॥५६॥ इति शब्दादि-भेदाधिकरणम्॥२४॥

४११। विकल्पोऽविशिष्ट-फलत्वात्॥३।३।५७॥

सद्-विद्या-भूम-विद्यादिकानाꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-फलानाम् एकस्मिन् पुरुषे समुच्चयोऽपि सम्भवति, नेति सꣳशयः। अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमास-ज्योतिष्टोमादीनाꣳ स्वर्गैक-फलानाꣳ तत्र भूयस्त्वापेक्षया यथैकस्मिन् पुरुषे समुच्चयो दृश्यतेस् तथात्रापि ब्रह्मानुभव-भूयस्त्वापेक्षयैकस्मिन् पुरुषे समुच्चयः सम्भवतीति पूर्वः पक्षः। देशतः कालतः स्वरूपतश् चानवच्छिन्नानन्द-स्वरूप-ब्रह्मानुभवः सर्वासाꣳ पर-विद्यानाꣳ फलꣳ तच् चैकया विद्ययावाप्तम् इत्य् एकस्मिन् पुरुषे विद्यान्तर-समुच्चयः प्रयोजनाभावान् न सम्भवतीति सर्वासाꣳ विकल्पः, इति राद्धान्तः। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥५७॥

४१२। काम्यास् तु यथा-कामꣳ समुच्चीयेरन् न वा पूर्व-हेत्व्-अभावात्॥३।३।५८॥

ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरिक्त-फला विद्याः काम्याः। तास् तु यथेष्टꣳ समुच्चीयेरन् विकल्प्येरन् वा, पूर्व-हेत्व्-अभावात्--- तत्-फलस्यापरिमितत्वाभावात्; भूयस्त्वापेक्षया समुच्चयः सम्भवतीत्य् अर्थः॥५८॥ इति विकल्पाधिकरणम्॥२५॥

४१३। अङ्गेषु यथाश्रय-भावः॥३।३।५९॥

कर्माङ्गाश्रयाणाम् उद्गीथाद्य्-उपासनानाꣳ गो-दोहनादिवद् अधिकारान्तरत्वेनोपादानानियमः पूर्वोक्तः सम्भवति, नेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः, उद्गीथम् उपासीतेत्य् उपासन-विधौ फलान्तराश्रवणात्, उद्गीथ-सम्बन्धावगत-क्रत्व्-अङ्ग-भावाविरोधात्। एवꣳ विधि-वाक्येनैव क्रत्व्-अङ्ग-भावेऽवगते सति, यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवति\॥॥तेनेभौ कुरुतः, इति च वर्तमान-निर्देशः, न स पापꣳ श्लोक शृणोति, इतिवद् अर्थवाद-मात्रꣳ स्यात्। राद्धान्तस् तु--- यद् एव विद्यया करोति\॥॥तद् एव वीर्यवत्तरम् इति विद्यायाः क्रतु-वीर्यवत्तरत्वꣳ प्रति साक्षात् साधन-भावोऽवगम्यते। एवꣳ फल-साधनतयावगता विद्या किम् आश्रित्य फलꣳ करोतीत्य् अपेक्षायाम्, ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् उद्गीथम् आश्रित्य कुर्याद् इति क्रत्व्-अङ्ग-भूतोद्गीथाश्रयत्व-मात्रꣳ प्रतीयते; अतः फलान्तर-साधनतयावगतस्य क्रत्व्-अङ्ग-भावो नोपपद्यत इति गो-दोहनादि-तुल्यतयोपादानानियमः सिध्यत्य् एव। यस्य पर्ण-मयी जुहूर् भवति न स पापꣳ श्लोकꣳ शृणोतीत्य् अत्र तु पर्णताया जुहू-सम्बन्धात् प्राग् अपाप-श्लोक-श्रवणꣳ प्रति साक्षात् साधन-भावो न श्रूयते; पर्णता-सम्बन्धि-पुरुष-सम्बन्ध-मात्रꣳ श्रुतम्; तत् तु--- पर्ण-मयी जुहूर् इति श्रुत्यैव प्रथमावगत-क्रत्व्-अङ्ग-भावꣳ न निरुणद्धीत्य् अर्थवाद-मात्रम् इति विशेषः। सूत्रार्थस् तु--- अङ्गेषु, उद्गीथादिषु आश्रितानाम् उपासनानाꣳ यथाश्रय-भावः--- उद्गीथादिवद् अङ्ग-भावः। गो-दोहनादिवत् तस्मिन् वाक्ये फल-सम्बन्धाश्रवणाद् अङ्ग-भावो न विरुध्यत इत्य् अर्थः॥५९॥

४१४। शिष्टेश् च॥३।३।६०॥

शिष्टः--- शाशनम्, विधानम्; उद्गीथम् उपासीतेति विधानाच् च वर्तमान-निर्देशावगत-फल-सम्बन्धात् प्राग् एवोद्गीथ-सम्बन्धोऽवगत इति तद्-अङ्ग-भावो । न विरुध्यते। अत उपादान-नियमः॥६०॥

४१५। समाहारात्॥३।३।६१॥

इतश् च--- होतृ-षदनाद् धैवापि दुरुद्गीथम् अनुसमाहरति, इत्य् उद्गीथ-वेदन-हानाव् अन्येन समाधानꣳ ब्रुवद् वेदनस्योपादान-नियमꣳ दर्शयति। दुरुद्गीथꣳ--- वेदन-हीनम् उद्गीथम्॥६१॥

४१६। गुण-साधारण्य-श्रुतेश् च॥३।३।६२॥

इतश् चोपादान-नियमोऽवगम्यते। प्रणव-गुणत्वेनावगतस्योपासनस्य साधारण्यꣳ हि श्रूयते--- तेनेयꣳ त्रयी विद्या वर्तते ओम् इत्य् आश्रावयत्य् ओम् इति शꣳसत्य् ओम् इत्य् उद्गायति, इति तेनेति प्रकृत-परामर्शात् सोपासन एव प्रणवः सर्वत्र सञ्चरति। अतः प्रणव-सहभाव-नियम-दर्शनाद् उपादान-नियमो निश्चीयते॥६२॥

४१७। न वा तत्-सहभावाश्रुतेः॥३।३।६३॥

न वोपादान-नियमः, तत्-सहभावाश्रुतेः--- उद्गीथाद्य्-अङ्ग-भावा श्रुतेर् इत्य् अर्थः। क्रत्व्-अङ्ग-भावो हि सहभावः। यद् एव विद्यया करोति\॥॥तद् एव वीर्यवत्तरम् इति वीर्यवत्तर-स्वसाधनतयावगताया विद्यायाः क्रत्व्-अङ्गतया विनियोगासम्भवात् तद्-अङ्ग-भावो हि न श्रूयते। यत्र साक्षात् फल-साधनत्वꣳ प्रतिपाद्यते; तत्र फल-साधनत्वꣳ प्रथमꣳ प्रतीयत इति तस्य क्रत्व्-अङ्गतया विनियोगो न सम्भवतीत्य् अभिप्रायः॥६३॥

४१८। दर्शनाच् च॥३।३।६४॥

एवꣳ-विद् ध वै ब्रह्मा यज्ञꣳ यजमानꣳ सर्वाꣳश् चर्त्विजोऽभिरक्षति, इति ब्रह्मणो वेदनेन यज्ञस्य यजमानस्य ऋत्विजाꣳ च रक्षणꣳ ब्रुवत्य् अन्येषाꣳ वेदनाभावꣳ दर्शयति। तच् चोद्गीथोपासनस्यानङ्गत्वे सत्य् एवोपपद्यते। अतश् चोपादान-नियमः॥६४॥ इति यथाश्रय-भावाधिकरणम्॥२६॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥

౩౫౫। సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయṁ చోదనాద్య్-అవిశేషాత్॥౩।౩।౧॥

కిṁ సర్వేషు వేదాన్తేషు శ్రూయమాణా దహరాది-విద్యా ఏకైవ, ఉత విద్యాన్తరమ్ ఇతి సṁశయః। అవిశేష-పునః-శ్రవణస్య ప్రకరణాన్తరస్య చ విద్యా-భేద-హేతుత్వాద్ విద్యాన్తరమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। చోదనా-ఫల-సṁయోగ-రూపాఖ్యానామ్ అవిశేషాత్, ప్రతిపత్తృ-భేదేన పునః-శ్రవణోపపత్తేః, తత ఏవ ప్రకరణాన్తరత్వాభావాచ్ చ, విద్యైక్యమ్ ఇతి రాద్ధాన్తః। విద్యాసు గుణోపసṁహారాది-చిన్తార్థṁ శాఖాన్తరాధికరణోక్తన్యాయస్ తత్-ఫలṁ చ స్థిరీకృతమ్। సూత్రార్థస్ తు--- సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయమ్ ఏకṁ దహరాద్య్-ఉపాసనమ్। కుతః। చోదనాద్య్-అవిశేషాత్॥౧॥

౩౫౬। భేదాన్ నేతి చేద్ ఏకస్యామ్ అపి॥౩।౩।౨॥

అవిశేష-పునః-శ్రుత్యా విద్యా-భేదావగమాన్ న విద్యైక్యమ్ ఇతి చేత్; ఏకస్యామ్ అపి విద్యాయాṁ శాఖాన్తరే ప్రతిపత్తృ-భేదాత్ పునః-శ్రవణమ్ అర్థవద్ ఇతి న విద్యా-భేదః॥౨॥

తేషామ్ ఏవైతాṁ బ్రహ్మ-విద్యాṁ వదేత శిరోవ్రతṁ విధివద్ యైస్ తు చీర్ణమ్, ఇత్య్ ఆథర్వణికానాṁ శిరోవ్రతస్య విద్యోపదేశాఙ్గత్వ-నియమ-దర్శనṁ విద్యా-భేదṁ ద్యోతయతి, విద్యైక్యే హ్య్ ఆవణికానామ్ ఏవేతి నియమో నోపపద్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౫౭। స్వాధ్యాయస్య తథాత్వే హి సమాచారేఽధికారాచ్ చ సవవచ్ చ తన్-నియమః॥౩।౩।౩॥

శిరోవ్రతṁ న విద్యాఙ్గమ్, అపి తు స్వాధ్యాయస్య తథాత్వే హి--- స్వాధ్యాయస్య తజ్-జన్య-సṁస్కార-భాక్త్వే హి తన్-నియమః, నైతద్ అచీర్ణ-వ్రతోఽధీయీత, ఇత్య్ అధ్యయన-సమ్బన్ధాత్, సమాచారాఖ్యే గ్రన్థే, ఇదమ్ అపి వేద-వ్రతేన వ్యాఖ్యాతమ్ ఇతి వేద-వ్రతత్వావగమాచ్ చ। బ్రహ్మ-విద్యాṁ వదేత--- వేద-విద్యామ్ ఇత్య్ అర్థః। సవవచ్ చ తన్-నియమః--- యథా హి సవ-హోమాః సప్త-సూర్యాదయః శతౌదన-పర్యన్తా ఆథర్వణికైకాగ్ని-సమ్బన్ధినస్ తత్రైవ భవన్తి, తథేదమ్ అప్య్ ఆథర్వణ-వేద-సమ్బన్ధిత్వేన తత్రైవ భవతి॥౩॥

౩౫౮। దర్శయతి చ॥౩।౩।౪॥

దర్శయతి చ శ్రుతిర్ ఉపాసనస్య సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయత్వమ్; ఛాన్దోగ్యే దహర-విద్యాయాṁ--- తస్మిన్ యద్ అన్తః, ఇతి విహితమ్ అపహత-పాప్మత్వాది-గుణాష్టకṁ తైత్తిరీయకే కేవలṁ--- తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ ఉపాసితవ్యమ్ ఇత్య్ ఏవోక్తమ్; తద్ ఉభయత్ర విద్యైకత్వే సమ్భవతి॥౪॥

౩౫౯। ఉపసṁహారోఽర్థాభేదాద్ విధి-శేషవత్ సమానే చ॥౩।౩।౫॥

తద్ ఏవṁ సర్వ-వేదాన్తేషు దహరాద్య్-ఉపాసనే సమానే--- ఏకస్మిన్ సతి, తత్-తద్-ఉపాసనే వేదాన్తాన్తర-విహితస్య గుణస్య వేదాన్తాన్తరే చోపసṁహారః కర్తవ్యః। కుతః। అర్థాభేదాత్--- తద్-విద్యాఙ్గత్వేన తద్-ఉపకారాభేదాత్। విధిశేషవత్--- యథైకస్మిన్ వేదాన్తే వైశ్వానర-విద్యాది-విశేషతయా విహితస్య గుణస్య తద్-ఉపకారాయోపసṁహారః; తథా వేదాన్తాన్తరేఽపి తద్-విద్యాఙ్గత్వావిశేషాద్ ఉపసṁహారో న్యాయ్యః॥౫॥

ఇతి సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయాధికరణమ్॥౧॥

౩౬౦। అన్యథాత్వṁ శబ్దాద్ ఇతి చేన్ నావిశేషాత్॥౩।౩।౬॥

అస్తి హ్య్ ఉద్గీథ-విద్యా వాజినాṁ ఛన్దోగానాṁ చ। వాజినాṁ తావత్--- హన్తాసురాన్ యజ్ఞ ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఆరభ్య ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యోపాసనṁ శత్రు-పరిభవ-ఫలṁ విహితమ్। ఛన్దోగానామ్ అపి--- తద్ ధ దేవా ఉద్గీథమ్ ఆజహ్రుర్ అనేనైనాన్ అభిహనిష్యామః, ఇత్య్ ఆరభ్య ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యోపాసనమ్ ఏవ శత్రు-పరిభవ-ఫలమ్ ఉక్తమ్। కిమ్ ఉభయత్ర విద్యైక్యమ్, ఉత విద్యా-భేద ఇతి సṁశయః। చోదనాద్య్-అవిశేషాద్ విద్యైక్యమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్య్ అప్య్ ఉభయత్రోద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యోపాసనమ్ అవిశిష్టమ్ ఉక్తమ్। తథాపి ఛన్దోగానామ్--- ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇతి ప్రకృత్య, ఉద్గీథమ్ ఆజహ్రుర్ అనేనైనాన్ అభిహనిష్యామః, ఇత్య్ ఉద్గీథావయవే ప్రణవే ప్రాణ-దృష్ట్యోపాసనమ్ ఉక్తమ్; వాజినాṁ తు--- హన్తాసురాన్ యజ్ఞ ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఉపక్రమాద్ అవిశేషేణ కృత్స్నోద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యోపాసనమ్ ఉక్తమ్। అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, ఇతి చ్ఛన్దోగానామ్ ఉద్గాన-కర్మణ్య్ ఉద్గీథావయవే ప్రణవే ప్రాణ-దృష్టి-విధానాత్। వాజినాṁ తు--- అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుస్ త్వṁ న ఉద్గాయేతి తథేతి తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉద్గాయత్, ఇతి కృత్స్నోద్గీథస్య కర్తరి ప్రాణ-దృష్టి-విధానాచ్ చోభయత్ర రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి॥

సూత్రార్థస్ తు--- అన్యథాత్వṁ శబ్దాద్ ఇతి చేద్ ఇతి రాద్ధాన్త-చ్ఛాయయా పరిచోద్య, నావిశేషాద్ ఇతి పూర్వ-పక్షీ పరిహరతి। అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుస్ త్వṁ న ఉద్గాయేతి తథేతి తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉదగాయత్, ఇత్య్ ఏకత్రోద్గీథే ప్రాణ-దృష్టి-శబ్దాత్, ఇతరత్రోద్గాతరి ప్రాణ-దృష్టి-శబ్దాచ్ చ, రూపాన్యథాత్వమ్ ఇతి చేన్ న రూప-భేదః। కుతః। అవిశేషాత్--- ఉపక్రమే హ్య్ అవిశేషేణ, ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఉద్గీథమ్ ఆజహ్రుర్ అనేనైనాన్ అభిహనిష్యామః ఇత్య్ ఉద్గీథస్యైవోపాస్యత్వ-ప్రతీతేః। త్వṁ న ఉద్గాయేతి తథేతి తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉదగాయద్ ఇతి కర్మణ్య్ ఏవోద్గీథే కర్తృత్వమ్ ఉపచర్యత ఇతి యుక్తమ్; అన్యథోపక్రమ-విరోధః స్యాత్॥౬॥

౩౬౧। న వా ప్రకరణ-భేదాత్ పరో వరీయస్త్వాదివత్॥౩।౩।౭॥

న చైతద్ అస్తి। యద్ రూపైక్యాద్ విద్యైక్యమ్ ఇతి। కుతః। ప్రకరణ-భేదాత్। ఛాన్దోగ్యే హి--- ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేత్య్ ఉద్గీథావయవ-భూతṁ ప్రణవమ్ ఉపాస్యṁ ప్రకృత్య, ఉద్గీథమ్ ఆజహ్రుః, ఇతి వచనాద్ ఉద్గీథావయవ-భూతః ప్రణవ ఏవోద్గీథ-శబ్దేనోచ్యత ఇత్య్ అవగమ్యతే; వాజసనేయకేత్వ-విశేషేణ, ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఉపక్రమాత్ కృత్స్నోద్గీథ ఉపాస్యః ప్రకృతః; అత ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్య్-అవిశేషేఽపి రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। పరోవరీయస్త్వాదివత్--- యథైకస్యామ్ అపి శాఖాయామ్ ఉద్గీథావయవ-భూతే ప్రణవే పరమాత్మ-దృష్టి-విధాన-సామ్యేఽపి హిరణ్మయ-పురుష-దృష్టి-విధానాత్ పరోవరీయస్త్వాది-గుణ-విశిష్ట-దృష్టి-విధానమ్ అర్థాన్తరమ్ ఇతి రూప-భేదః; తద్వద్ అత్రాపి। ఏవṁ ప్రకరణ-భేదేనోపక్రమ ఏవైకత్రోద్గీథావయవ-విషయత్వేనాన్యత్ర కృత్స్నోద్గీథ-విషయత్వేన చోపాసన-భేదే సిద్ధే సత్య్ ఉపసṁహారస్య కర్మ-విషయṁ కర్తృ-విషయṁ చ ప్రాణ-దృష్టి-విధానṁ యథాశ్రుతమ్ అవతిష్ఠత ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౭॥

౩౬౨। సṁజ్ఞాతశ్ చేత్ తద్ ఉక్తమ్ అస్తి తు తద్ అపి॥౩।౩।౮॥

ఉద్గీథ-విద్యేతి సṁజ్ఞైక్యాత్, తత్--- విధేయైక్యమ్ ఉక్తṁ చేత్, తత్--- సṁజ్ఞైక్యṁ విధేయ-భేదేఽపి, అస్తి తు--- అస్త్య్ ఏవేత్య్ అర్థః; యథా నిత్యాగ్నిహోత్రే, కుణ్డపాయినామ్ అయనాగ్నిహోత్రే చ; యథా చ చ్ఛాన్దోగ్యే ప్రథమ-ప్రపాఠకోదితాసు బహ్వీషు విద్యాసూద్గీథ-విద్యేతి సṁజ్ఞైక్యమ్॥౮॥

౩౬౩। వ్యాప్తేశ్ చ సమఞ్జసమ్॥౩।౩।౯॥

ప్రథమ-ప్రపాఠకే ఉపక్రమవద్ ఉత్తరాస్వ్ అప్య్ ఉద్గీథ-విద్యాసూద్గీథావయవస్య ప్రణవస్యైవోపాస్యత్వ-వ్యాప్తేర్ మధ్య-గతస్య--- తద్ ధ దేవా ఉద్గీథమ్ ఆజర్హుః, ఇత్య్ ఉద్గీథ-శబ్దస్యాపి ప్రణవ-విషయత్వమ్ ఏవ సమఞ్జసమ్॥౯॥ ఇత్య్ అన్యథాత్వాధికరణమ్॥౨॥

౩౬౪। సర్వాభేదాద్ అన్యత్రేమే॥౩।౩।౧౦॥

యో హ వై జ్యేష్ఠṁ చ శ్రేష్ఠṁ చ వేద జ్యేష్ఠశ్ చ హ వై శ్రేష్ఠశ్ చ భవతి ప్రాణో వా వ జ్యేష్ఠశ్ చ శ్రేష్ఠశ్ చ, ఇతి చ్ఛన్దోగానాṁ వాజినాṁ కౌషీతకినాṁ చ ప్రాణ-విద్యామ్నాతా। తత్ర చ్ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోః సర్వస్యైకరూప్యాత్ ప్రాణ-విద్యైకైవ। కౌషీతకి-ప్రాణ-విద్యాయాస్ తస్యాశ్ చ భేదోఽస్తి, ఉత నాస్తీతి సṁశయః। అస్తి భేద ఇతి పూర్వః పక్షః। యద్య్ అపి సర్వత్ర జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-గుణకః ప్రాణ ఏక ఏవోపాస్యః; తథాపి చ్ఛన్దోగానాṁ వాజసనేయినాṁ చ జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-గుణకస్య ప్రాణస్య వాగ్-ఆది-గత-వసిష్ఠత్వాది-గుణ-సమ్బన్ధిత్వమ్ అపి శబ్దాద్ ఏవ ప్రతీయతే। కౌషీతకినాṁ తు న తథేతి రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్య్ అపి కౌషీతకి-ప్రాణ-విద్యాయాṁ వాగ్-ఆది-భాత-వసిష్టత్వాది-సమ్బన్ధిత్వమ్ అపి ప్రాణస్య శబ్దాన్ నాభిహితమ్, తథాపి తత్రాపి ప్రాణస్య జ్యేష్ఠ్య-శ్రేష్ఠ్యోపపాదనṁ వాగ్-ఆదీనాṁ స్థితేస్ తత్-తత్-కార్యస్య చ ప్రాణాధీనత్వేనేత్య్ ఏతద్ అవిశిష్టమ్ ఇతి వాగ్-ఆది-గత-వసిష్ఠత్వాదేర్ అపి ప్రాణ-హేతుకత్వానుసన్ధానేన వినా ప్రాణస్య జ్యైష్ఠ్య-శ్రేష్ఠ్యానుసన్ధానమ్ అనుపపన్నమ్ ఇతి కౌషీతకి-ప్రాణ-విద్యాయామ్ అపి వాగ్-ఆది-గత-వసిష్ఠత్వాది-సమ్బన్ధ్య్ ఏవ ప్రాణ ఉపాస్య ఇతి రూపాభేదాద్ విద్యైక్యమ్॥

సూత్రార్థస్ తు--- సర్వాభేదాద్ అన్యత్రేమే। అన్యత్ర--- కౌషీతకి-ప్రాణవిద్యాయామ్ అపి, ఇమే వసిష్ఠత్వాదయః సన్త్య్ ఏవ। కుతః। సర్వాభేదాత్--- ప్రాణ-జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్యోపపాదన-ప్రకారస్య సర్వస్య తత్రాప్య్ అభేదాత్। వాగ్-ఆదీనాṁ స్థితేః కార్యస్య చ ప్రాణ-హేతుత్వేన హి ప్రాణస్య జ్యైష్ఠ్యṁ శ్రైష్ఠ్యṁ చాత్రాప్య్ ఉపపాదితమ్। అతో వాగ్-ఆది-గత-కార్య-సామర్థ్య-రూప-వసిష్ఠత్వాది-సమ్బన్ధిత్వṁ ప్రాణస్యాత్రాప్య్ ఉక్తమ్ ఏవేత్య్ అర్థః॥౧౦॥ ఇతి సర్వాభేదాధికరణమ్॥౩॥

౩౬౫। ఆనన్దాదయః ప్రధానస్య॥౩।౩।౧౧॥

సత్య-జ్ఞానానన్దామలత్వానన్తత్వ-రూపా బ్రహ్మ-స్వరూప-నిరూపక-గుణాః సర్వాసు పర-విద్యాసూపసṁహర్తవ్యాః, ఉత నేతి సṁశయః। నోపసṁహర్తవ్యా ఇతి పూర్వః పక్షః, అప్రకరణాధీతానామ్ ఉపసṁహారే ప్రమాణాభావాత్, బ్రహ్మ-గుణానామ్ అసఙ్ఖ్యేయత్వేనోపసṁహారాశక్తేశ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- జ్ఞానానన్దాదీనాṁ బ్రహ్మ-స్వరూప-నిరూపక-గుణత్వేన తైర్ వినా బ్రహ్మ-స్వరూపానుసన్ధానానుపపత్తేః సర్వాసూపసṁహర్తవ్యా ఇతి। సూత్రార్థస్ తు--- సర్వాభేదాద్ ఇత్య్ అతోఽభేదాద్ ఇతి వర్తతే, ఆనన్దాదయో గుణాః సర్వాసూపసṁహర్తవ్యాః, ప్రధానస్య--- గుణినో బ్రహ్మణః సర్వాసు విద్యాస్వ్ అభేదాత్। సర్వాసు పర-విద్యాసు బ్రహ్మైకమ్ ఏవానుసన్ధేయṁ చేత్, యైర్ గుణైర్ వినా బ్రహ్మ-స్వరూపానుసన్ధానమ్ అశక్యమ్, తే చ జ్ఞానానన్దాదయోఽనుసన్ధేయా ఇత్య్ అర్థః॥౧౧॥

౩౬౬। ప్రియశిరస్త్వాద్య్-అప్రాప్తిర్ ఉపచయాపచయౌ హి భేదే॥౩।౩।౧౨॥

ఆనన్దాదీనాṁ ప్రాప్తావ్ అపి--- తస్య ప్రియమ్ ఏవ శిరః, మోదో దక్షిణః పక్షః, ఇతి ప్రియశిరస్త్వాదీనామ్ అప్రాప్తిః, బ్రహ్మ-స్వరూప-గుణత్వాభావాత్ తేషామ్। బ్రహ్మణః శిరః-పక్షాది-భేదే స్వరూపే సతి బ్రహ్మణ ఉపచయాపచయౌ ప్రసజ్యేయాతామ్। తతశ్ చ--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ, ఆనన్దోఽజరః, ఇత్య్ ఆది విరుధ్యతే॥౧౨॥

ప్రియశిరస్త్వాదిభ్య ఆనన్దాదీనాṁ విశేషమ్ ఆహ---

౩౬౭। ఇతరే త్వ్ అర్థ-సామాన్యాత్॥౩।౩।౧౩॥

ఇతరే--- ఆనన్దాదయః, అర్థ-సామాన్యాత్--- బ్రహ్మ-స్వరూప-సామాన్యాత్ సర్వాస్వ్ అనువర్తన్తే। బ్రహ్మ-స్వరూప-నిరూప-రూపణ-ధర్మత్వేన బ్రహ్మ-స్వరూప-సమానా హి తే॥౧౩॥

ప్రియశిరస్త్వాదయో బ్రహ్మ-స్వరూప-ధర్మా న భవన్తి చేత్; తద్-అభిధానṁ కిమ్ అర్థమ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౬౮। ఆధ్యానాయ ప్రయోజనాభావాత్॥౩।౩।౧౪॥

అనుచిన్తనార్థṁ తద్-అభిధానṁ, ప్రయోజనాన్తరాభావాత్। బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్ ఇతి వేదితవ్యతయోపదిష్టṁ బ్రహ్మానన్ద-మయṁ ప్రియ-మోదాది-రూపేణ విభజ్య శిరః-పక్షాదిత్వేన రూపయిత్వా బుద్ధావ్ ఆరోప్యత ఇత్య్ అర్థః॥౧౪॥

౩౬౯। ఆత్మ-శబ్దాచ్ చ॥౩।౩।౧౫॥

అన్యోఽన్తర ఆత్మానన్ద-మయః, ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్దాచ్ చ ప్రియశిరస్త్వాదయో న బ్రహ్మ-స్వరూప-ధర్మాః; శిరః-పక్షాదయో హి నాత్మ-ధర్మాః॥౧౫॥

౩౭౦। ఆత్మ-గృహీతిర్ ఇతరవద్ ఉత్తరాత్॥౩।౩।౧౬॥

అన్యోఽన్తర ఆత్మేత్య్ ఆత్మ-శబ్దేన పరమాత్మన ఏవ గృహీతిః--- గ్రహణమ్; ఇతరవత్--- ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్దేన యథా పరమాత్మనో గ్రహణమ్, తద్వత్। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। తద్-ఏకార్థాద్ ఉత్తరాత్--- సోఽకామయత, బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేత్య్ ఆది వాక్యాత్॥

౩౭౧। అన్వయాద్ ఇతి చేత్ స్యాద్ అవధారణాత్॥౩।౩।౧౭॥

పూర్వేషు--- అన్యోఽన్తర ఆత్మా ప్రాణమయః, ఇత్య్ ఆది వాక్యేష్వ్ అనాత్మస్వ్ అప్య్ ఆత్మ-శబ్దాన్వయాత్ కథమ్ ఉత్తర-వాక్యాన్ నిర్ణయ ఇతి చేత్; తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః ఇతి ప్రకృతస్యాత్మన ఏవ ప్రాణ-మయాదిష్వ్ ఆనన్ద-మయ-పర్యన్తేష్వ్ ఆత్మ-శబ్దేనావధారణాత్ స్యాద్ ఏవ నిర్ణయః। అతః ప్రియశిరస్త్వాదీనామ్ అనాత్మ-ధర్మత్వాత్, జ్ఞానానన్దాదీనామ్ ఆత్మ-స్వరూప-నిరూపణ-ధర్మత్వాచ్ చ, తేషామ్ ఏవ సర్వత్రోపసṁహారః॥౧౭॥ ఇత్య్ ఆనన్దాద్య్-అధికరణమ్॥౪॥

౩౭౨। కార్యాఖ్యానాద్ అపూర్వమ్॥౩।౩।౧౮॥

ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోర్ జ్యేష్ఠṁ చ శ్రేష్ఠṁ చ ప్రాణమ్ ఉపాస్యṁ విధాయ, సహోవాచ కిṁ మే వాసో భవిష్యతీత్య్ ఆప ఇతి హోచుః, ఇత్య్ అపాṁ ప్రాణస్య వాసస్త్వమ్ ఉక్త్వా, తస్మాద్ వా ఏతద్ అశిష్యన్తః పురస్తాచ్ చోపరిష్టాచ్ చాద్భిః పరిదధతి లమ్భుకో హ వాసో భవత్య్ అనగ్నో భవతి, ఇతి చ్ఛాన్దోగ్యే। వాజసనేయకే చాపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వమ్ ఉక్త్వా, తస్మాద్ ఏవṁవిద్ అశిష్యన్న్ ఆచామేద్ అశిత్వా చాచామేద్ ఏతమ్ ఏవ తద్ అన్నమ్ అనగ్నṁ కురుతే, ఇతి। ఆచమనేన ప్రాణమ్ అనగ్నṁ కురుత ఇత్య్ అర్థః। అత్రాశనాత్ పురస్తాద్ ఉపరిష్టాచ్ చ కిమ్ ఆచమనṁ ప్రాణ-విద్యాఙ్గṁ విధీయతే, ఉతాచమనీయానామ్ అపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానṁ విధీయత ఇతి సṁశయః। ఆచామేద్ ఇత్య్ ఆచమనే విధి-ప్రత్యయ-శ్రవణాత్, స్మృత్య్-ఆచార-ప్రాప్తాద్ ఆచమనాద్ ఆచమనాన్తరṁ ప్రాణ-విద్యాఙ్గṁ విధీయత ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- అశిత్వా చాచామేద్ ఇత్య్ ఆచమనṁ చాత్ర ప్రతీయతే; ఆచమనీయానామ్ అపాṁ ప్రాణ-వాసః స్వానుసన్ధానṁ చ, ఆపో వాసః, అద్భిః పరిదధతి, ఏతమ్ ఏవ తద్ అన్నమ్ అనగ్నṁ కురుతే, ఇతి ప్రతీయతే। తత్రాచమనṁ తావత్ స్మృత్య్-ఆచార-ప్రాప్తమ్; అపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానమ్ అప్రాప్తమ్। అనగ్నṁ కుర్వన్తో మన్యతే। అనగ్నṁ కురుతే, ఇత్య్ అనువాద-సరూపṁ ప్రతీయతే। తత్రాచమనాన్తర-కల్పనాద్ ఆచమనమ్ అనూద్యాచమనీయానామ్ అపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానమ్ అప్రాప్తṁ విధీయత ఇతి యుక్తమ్। తద్ అన్నమ్ అనగ్నṁ కురుతే, ఇతి వచనాని త్వ్ అపూర్వత్వాత్, విధిర్ వాస్యాద్ అపూర్వత్వాత్, ఇతి న్యాయేన విధి-వచనమ్ ఏవ భవతి। సూత్రార్థస్ తు--- అపూర్వమ్, అప్రాప్తమ్ అపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానṁ విధేయమ్, న పునః ప్రాప్తమ్ ఆచమనమ్। కుతః। కార్యాఖ్యానాత్--- కార్యస్య అప్రాప్తార్థస్యాఖ్యాన-స్వభావత్వాచ్ ఛాస్త్రస్యేత్య్ అర్థః॥౧౮॥ ఇతి కార్యాఖ్యానాధికరణమ్॥౫॥

౩౭౩। సమాన ఏవṁ చాభేదాత్॥౩।౩।౧౯॥

వాజసనేయకేఽగ్నిరహస్యే బృహదారణ్యకే చ శాణ్డిల్య-విద్యామ్నాతా। అగ్నిరహస్యే తావత్--- స ఆత్మానమ్ ఉపాసీత మనో-మయṁ ప్రాణ-శరీరṁ భా-రూపṁ సత్య-సఙ్కల్పమ్ ఆకాశాత్మానమ్ ఇతి। బృహదారణ్యకే చ--- మనో-మయోఽయṁ పురుషో భాః సత్యṁ తస్మిన్న్ అన్తర్ హృదయే యథా వ్రీహిర్ వా యవో వా స ఏష సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః సర్వస్యాధిపతిః సర్వమ్ ఇదṁ ప్రశాస్తి, ఇతి। కిమ్ అత్ర విద్యా-భేదః, ఉత నేతి సṁశయః। ఏకత్ర సత్య-సఙ్కల్పత్వమ్ అధికṁ శ్రుతమ్; ఇతరత్ర వశిత్వాదయోఽధికా ఇతి రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు---ఉభయత్ర మనో-మయత్వాదికే సమానే సతి వశిత్వాదేః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-వితతి-రూపతయా తేనాభేదాన్ న రూప-భేద ఇతి విద్యైక్యమ్। సూత్రార్థస్ తు--- మనో-మయత్వాదికే సమానే సతి విద్యైక్యమ్, ఏవṁ చాభేదాత్--- వశిత్వాది-గుణేనాప్య్ అభేదాత్। వశిత్వాదిర్ హి సత్య-సఙ్కల్పత్వ-వితతిః॥౧౯॥ ఇతి సమానాధికరణమ్॥౬॥

౩౭౪। సమ్బన్ధాద్ ఏవమ్ అన్యత్రాపి॥౩।౩।౨౦॥

బృహదారణ్యకే--- య ఏష ఏతస్మిన్ మణ్డలే పురుషో యశ్ చాయṁ దక్షిణోఽక్షిన్, ఇత్య్ ఉపక్రమ్య ఆదిత్య-మణ్డలేఽక్షణి చ సత్యస్య బ్రహ్మణో వ్యాహృతి-శరీరత్వేనోపాస్యత్వమ్ ఉక్త్వా, తస్యోపనిషద్ అహర్ ఇత్య్ అధిదైవతమ్, తస్యోపనిషద్ అహమ్ ఇత్య్ అధ్యాత్మమ్ ఇతి ద్వే రహస్య-నామనీ ఉపాసన-శేషతయామ్నాయేతే। తే కిṁ యథాశ్రుత-స్థాన-నియతే, ఉతోభయత్రోభే ఇతి సṁశయః। ఉభయోః స్థానయోర్ ఏక-రూపస్యైవోపాస్యత్వాద్ విద్యైక్యమ్ ఇత్య్ అనియతే నామనీ ఇతి పూర్వః పక్షః। అక్ష్య్-ఆదిత్య-స్థాన-సమ్బన్ధిత్వ-రూపాకార-భేదాద్ రూప-భేద ఇతి విద్యా-భేదాద్ ద్వే నామనీ నియతే ఇతి రాద్ధాన్తః। సూత్రార్థస్ తు--- యథా మనో-మయత్వాది-గుణ-విశిష్టస్యైకస్యైవోపాస్యత్వేనోభయత్ర విద్యైక్యమ్; ఏవమ్ అన్యత్రాక్ష్య్-ఆదిత్యాధారస్యాప్య్ ఏకస్యైవ సత్యస్య బ్రహ్మణః స్థాన-ద్వయ-సమ్బన్ధాన్ న రూప-భేద ఇతి విద్యైక్యాద్ ద్వే నామనీ అనియతే॥౨౦॥

౩౭౫। న వా విశేషాత్॥౩।౩।౨౧॥

న చైతద్ అస్తి యద్ విద్యైక్యాద్ ఉభయత్రోభే నామనీ అనియతే ఇతి। కుతః। విశేషాత్। ఉభయత్ర హి రూపṁ విశిష్యతే, ఏకత్రాదిత్య-స్థాన-సమ్బన్ధి ఇతరత్రాక్షి-స్థాన-సమ్బన్ధి బ్రహ్మేతి రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి నియతే నామనీ॥౨౧॥

౩౭౬। దర్శయతి చ॥౩।౩।౨౨॥

దర్శయతి చ శ్రుతిర్ విద్యా-భేదేన గుణానుపసṁహారమ్--- తస్యైతస్య తద్ ఏవ రూపṁ యద్ అముష్య రూపమ్ ఇత్య్ ఆదినా రూపాద్య్-అతిదేశేన। స్వతో హ్య్ అప్రాప్తావ్ అతిదేశేన ప్రాప్త్య్-అపేక్షా॥౨౨॥ ఇతి సమ్బన్ధాధికరణమ్॥౭॥

౩౭౭। సమ్భృతి-ద్యు-వ్యాప్త్య్ అపి చాతః॥౩।౩।౨౩॥

తైత్తిరీయకే రాణాయనీయానాṁ ఖిలేషు చ--- బ్రహ్మ జ్యేష్ఠా వీర్యా సమ్భృతాని బ్రహ్మాగ్రే జ్యేష్ఠṁ దివమ్ ఆతతాన। బ్రహ్మ భూతానాṁ ప్రథమో జజ్ఞే తేనార్హతి బ్రహ్మణా స్పర్ధితుṁ కః, ఇతి బ్రహ్మణి జ్యేష్ఠానాṁ గుణానాṁ సమ్భృతిర్ ద్యు-వ్యాప్తిశ్ చేత్య్ ఆది-గుణ-జాతమ్ ఆమ్నాతమ్। కిమ్ ఏషాṁ సర్వాసు విద్యాసూపసṁహారః, ఉత స్థాన-విశేషోపాసనేషు నియమ ఇతి సṁశయః। అనారభ్యాధీతత్వాద్ ఏషాṁ సర్వాసూపసṁహారః, ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్య్ అపి న స్థాన-విశేష-సమ్బన్ధ్య్-ఉపాసనమ్ ఆరభ్యాధీతా ఏతే; తథాపి ద్యు-వ్యాప్తి-సామర్థ్యాత్ తస్య హృదయాద్య్-అల్ప-స్థానేషూపసṁహారాయోగాత్ తత్-సాహచర్యాచ్ చేతరేషామ్ అల్ప-స్థాన-విహితాసు విద్యాసు నోపసṁహారః, ఇతి। సూత్రార్థస్ తు--- సమ్భృతి-ద్యు-వ్యాప్తీతి సమాహార-ద్వన్ద్వైకవద్ భావః। సమ్భృతి-ప్రభృతి-గుణ-జాతమ్ అప్య్ అత ఏవ--- స్థాన-విశేష-సమ్బన్ధ-నియమాన్ నియతమ్; న సర్వత్రోపసṁహార్యమ్। ద్యు-వ్యాప్తిర్ హి స్వ-సామర్థ్యాద్ అల్ప-స్థానానహతయా తద్-ఇతర-స్థాన-నియతా। సమ్భృత్య్-ఆద్య్ అపి తత్-సాహచర్యాత్ తథైవ॥౨౩॥ ఇతి సమ్భృత్య్-అధికరణమ్॥౮॥

౩౭౮। పురుష-విద్యాయామ్ అపి చేతరేషామ్ అనామ్నానాత్॥౩।౩।౨౪॥

తైత్తిరీయకే పురుష-విద్యామ్నాతా, తస్యైవṁ విదుషో యజ్ఞస్యాత్మా యజమానః శ్రద్ధా పత్నీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆదికా। ఛాన్దోగ్యేఽపి--- పురుషో వావ యజ్ఞస్ తస్య యాని చతుర్-విṁశతి-వర్షాణి, ఇత్య్ ఆదికా। కిమ్ అత్ర విద్యా-భేదః, ఉత నేతి సṁశయః। పురుష-విద్యేతి సṁజ్ఞైక్యాత్, తైత్తిరీయకే ఫల-సమ్బన్ధానామ్నానాత్, ఛాన్దోగ్యే--- శతṁ జీవతి, ఇత్య్ అనేనైక-ఫలత్వాచ్ చ విద్యైక్యమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- పురుష-విద్యేతి సṁజ్ఞైక్యేఽపి సవన-త్రయ-కల్పనా-ప్రకార-భేదాద్ యజమాన-పత్న్య్-ఆది-కల్పనా-ప్రకార-భేదాచ్ చ రూప-భేదాత్, తైత్తిరీయకే పూర్వానువాక-గతస్య--- బ్రహ్మణో మహిమానమ్ ఆప్నోతి, ఇతి బ్రహ్మ-విద్యా-ఫలస్యైవ సన్నిధానాద్ అఫలస్యాస్య తద్-అఙ్గతయా తత్-ఫలత్వాత్ ఫల-భేదాచ్ చ విద్యా-భేదః। సూత్రార్థస్ తు--- పురుష-విద్యాయామ్ అప్య్ ఉభయత్ర రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। కుతః। ఇతరేషామ్ అనామ్నానాత్--- ఇతర-శాఖోదితానాṁ తద్-ఇతర-శాఖాయామ్ అనామ్నానాత్। ఛాన్దోగ్యే తైత్తిరీయకామ్నాతానాṁ యజమాన-పత్న్య్-ఆదీనాṁ సవనానాṁ చానామ్నానాత్, తైత్తిరీయకే చ ఛాన్దోగ్యామ్నాతానాṁ యజ్ఞావయవానామ్ అనామ్నానాద్ ఇత్య్ అర్థః। తైత్తిరీయకే హి--- ఆత్మా యజమానః శ్రద్ధా పత్నీ, ఇతి యజమానాది-కల్పనమ్, యత్ సాయṁ ప్రాతర్ మధ్యన్దినṁ చ తాని సవనాని, ఇతి చ సవన-త్రయ-కల్పనమ్; ఛాన్దోగ్యే చాశిశిషాదీనాṁ దీక్షాత్వాది-కల్పనమ్, పురుషాయుషṁ త్రేధా విభజ్య సవన-త్రయ-కల్పనṁ చేతి యజ్ఞావయవ-కల్పన-ప్రకార-భేదాద్ రూప-భేదః స్పష్టః। ఫలమ్ అపి తథైవేతి। ఇతరేషామ్ ఇతి ఫలస్యాపి గ్రహణమ్॥౨౪॥ ఇతి పురుష-విద్యాధికరణమ్॥।౯॥

౩౭౯। వేధాద్య్-అర్థ-భేదాత్॥౩।౩।౨౫॥

ఆథర్వణికాస్ తైత్తిరీయకా ఐతరేయిణ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదయః ఉపనిషద్-ఆరమ్భేషు--- శుక్రṁ ప్రవిధ్య హృదయṁ ప్రవిధ్య, శṁ నో మిత్రః శṁ వరుణః, సహ నావ్ అవతు, ఇత్య్ ఆది మన్త్రాన్ మహావ్రతాదీని చ కర్మాణ్య్ అధీయతే। కిమ్ ఏషాṁ విద్యాఙ్గత్వమ్, ఉత నేతి సṁశయః। సన్నిధి-సమామ్నానాద్ విద్యాఙ్గత్వమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- శుక్రṁ ప్రవిధ్య హృదయṁ ప్రవిధ్యేత్య్ ఆది మన్త్ర-సామర్థ్యాత్, మహావ్రతాదీనాṁ చ కర్మణాṁ శ్రుత్య్-ఆదిభిశ్ చాభిచార-ద్వాదశాహాదిషు వినియోగవత్, శṁ నో మిత్రః శ వరుణః, సహనావవతు, ఇత్య్ ఆదేర్ మన్త్రస్య చ, ఋతṁ వదిష్యామి, సత్యṁ వదిష్యామి, తేజస్వి నావధీతమ్ అస్తు, ఇతి మన్త్ర-సామర్థ్యాద్ అధ్యయనే వినియోగ ఇతి న విద్యాఙ్గత్వమ్। సూత్రార్థస్ తు--- వేధాద్య్-అర్థ-భేదాద్ ఇత్య్ అస్య వేధాద్య్-అర్థ-భేదవత్, సత్యṁ వదిష్యామి, తేజస్వి నావధీతమ్ అస్తు, ఇతి శṁ నో మిత్రాదేర్ మన్త్రస్యాప్య్ అధ్యయన-సమ్బన్ధ-రూపార్థ-భేదాన్ న విద్యాఙ్గ్త్వమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః। అతః శṁ నో మిత్రాది-మన్త్ర ఏవాధికరణస్య విషయః॥౨౫॥ ఇతి వేధాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥

౩౮౦। హానౌ తూపాయన-శబ్ద-శేషత్వాత్ కుశాచ్ఛన్దః స్తుత్య్-ఉపగానవత్ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౨౬॥

విదుషో బ్రహ్మ ప్రాప్నువతః పుణ్య-పాపయోర్ విర్మోచనṁ ద్వయోః శాఖయోః శ్రుతమ్; విముక్తయోః పుణ్య-పాపయోర్ అన్యత్ర ప్రవేశ ఏకస్యాṁ శాఖాయాṁ శ్రుతః; విమోచనṁ ప్రవేశశ్ చోభయమ్ ఏకస్యామ్। తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవాని, ఇతి చ కేవల-విమోచనమ్; తస్య పుత్రా దాయమ్ ఉపయన్తి సుహృదః సాధు-కృత్యాṁ ద్విషన్తః పాప-కృత్యామ్ ఇతి కేవల-ప్రవేశః; తత్ సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే తస్య ప్రియా జ్ఞాతయః సుకృతమ్ ఉపయన్త్య్ అప్రియా దుష్కృతమ్ ఇత్య్ ఉభయమ్। కిṁ కేవల-హాని-చిన్తనṁ కేవలోపాయన-చిన్తనమ్ ఉభయ-చిన్తనṁ చ సర్వాసు విద్యాసు వికల్పేనానుష్ఠేయమ్, ఉత సముచ్చయేనేతి సṁశయః। తథామ్నాతస్యార్థవత్త్వాయ వికల్ప ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- పుణ్య-పాప-ప్రవేశస్య విమోచనాపేక్షత్వేన శాఖాన్తర-స్థస్యాపి ప్రవేశ-వాక్యస్య శాఖాన్తర-స్థ-విమోచన-వాక్య-శేషత్వాద్ వాక్య-ద్వయేనైకార్థ-విధానాత్ సముచ్చయః। ఏకస్యాṁ శాఖాయామ్ ఉభయ-విధానṁ ప్రతిపత్తృ-భేదేన పరిహ్రియతే॥

సూత్రార్థస్ తు--- హానౌ త్వ్ ఇతి తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। హానావ్ ఇతి ప్రదర్శనార్థమ్; కేవల-విమోచనే కేవలే చోపాయనే శ్రూయమాణే తయోర్ ఇతరేతర-సముచ్చయోఽవశ్యమ్భావీ। కుతః। ఉపాయన-శబ్ద-శేషత్వాత్--- ఉపాయన-శబ్దస్య హాని-వాక్య-శేషత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః। త్యక్తయోః పుణ్య-పాపయోః ప్రవేశ-స్థాన-వాచిత్వాద్ ఉపాయన-వాక్యస్య హాని-వాక్య-శేషత్వమ్ అవగమ్యతే। ప్రదేశాన్తరామ్నాత-వాక్యస్య ప్రదేశాన్తరామ్నాత-వాక్య-శేషత్వే దృష్టాన్తాన్ ఆహ--- కుశాచ్ఛన్దః స్తుత్య్-ఉపగానవద్ ఇతి। యథా--- వానస్పత్యాః కుశాః, ఇతి ప్రదేశాన్తరామ్నాతస్య వాక్యస్య, ఔదుమ్బర్యః కుశాః, ఇతి తద్-విశేష-వాచి-ప్రదేశాన్తర-స్థమ్; యథా చ--- దేవాసురాణాṁ ఛన్దోభిః, ఇతి సామాన్యతః ప్రదేశాన్తరామ్నాతస్య, దేవ-చ్ఛన్దాṁసి పూర్వమ్ ఇతి తత్-క్రమ-విశేష-వాచి ప్రదేశాన్తర-స్థమ్; యథా చ--- హిరణ్యేన షోడశినః స్తోత్రమ్ ఉపాకరోతి, ఇతి ప్రదేశాన్తర-స్థస్య తత్-కాల-విశేష-వాచి, సమయావిషితే సూర్య షోడశినః స్తోత్రమ్ ఉపాకరోతి, ఇతి ప్రదేశాన్తర-స్థమ్; యథా చ--- ఋత్విజ ఉపగాయన్తి, ఇతి ప్రదేశాన్తర-స్థస్య, నాధ్వర్యుర్ ఉపగాయేత్, ఇతి తత్-పర్యుదాస-రూపṁ ప్రదేశాన్తర-స్థమ్; ఏవమ్ ఉపాయన-వాక్యస్య హాని-వాక్య-శేషతయా సమ్భవన్త్యాṁ గతౌ న వికల్పో యుక్తః। తద్ ఉక్తṁ పూర్వస్మిన్ కాణ్డే--- అపి తు వాక్య-శేషః స్యాద్ అన్యాయ్యత్వాద్ వికల్పస్య, ఇత్య్ ఆదినా॥౨౬॥ ఇతి హాన్య్-అధికరణమ్॥౧౧॥

౩౮౧। సామ్పరాయే తర్తవ్యాభావాత్ తథా హ్య్ అన్యే॥౩।౩।౨౭॥

కిమ్ ఇదṁ సుకృత-దుష్కృతయోర్ హాని-చిన్తనṁ దేహ-వియోగ-కాలే ఏకదేశః క్షీయతే, అధ్వని శిష్టమ్ ఇత్య్ ఉభయత్ర కర్తవ్యమ్, ఉత దేహ-వియోగ-కాల ఏవ సర్వṁ క్షీయత ఇతి సṁశయః। ఉభయత్ర శ్రుతేర్ దేవయానేన పథా గమనాన్యథానుపపత్త్యా చోభయత్రేతి పూర్వః పక్షః, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య, ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ ఇతి దేహ-వియోగ-కాలే, స ఆగచ్ఛతి విరజాṁ నదీṁ\॥॥తత్ సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే ఇత్య్ అధ్వన్య్ అపి హాని-శ్రుతేః। దేహ-వియోగ-కాలే సర్వ-కర్మ-క్షయే హి దేవయానేన గమన-సాధనṁ కర్మ న సమ్భవతి। రాద్ధాన్తస్ తు--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే, ఇతి దేహ-వియోగాద్ ఊర్ధ్వṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరేకేణానుభావ్య-పుణ్య-పాప-ఫలాభావాత్, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపమ్ ఇత్య్ ఆదినైకార్థ్యాత్, అధ్వన్య్ ఆమ్నాతమ్ అపి, తత్ సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే ఇతి వాక్యṁ దేహ-వియోగ-కాలే సఙ్గమయితవ్యమ్ ఇతి దేహ-వియోగ-కాల ఏవ హాని-చిన్తనమ్। సర్వ-కర్మ-క్షయేఽపి హి విద్యా-సామర్థ్యాద్ ఏవ దేవయానేన పథా గమనṁ చోపపద్యతే। విద్యా హి స్వయṁ సూక్ష్మ-శరీరస్యానారమ్భికాపి ప్రకృత-సుఖ-దుఃఖోపభోగ-సాధన-స్థూల-శరీరస్య సర్వ-కర్మణాṁ చ నిరవశేష-క్షయేఽపి స్వ-ఫల-భూత-బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ప్రతిపాదనాయ దేవయానేన పథైన గయితుṁ సూక్ష్మ-శరీరṁ స్థాపయతి॥

సూత్రార్థస్ తు--- సామ్పరాయే, దేహ-వియోగ-కాల ఏవ చిన్తనీయః। కుతః। తర్తవ్యాభావాత్--- దేహ-వియోగాద్ ఊర్ధ్వṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరేకేణ తరితవ్య-భోగాభావాత్। తథా హ్య్ అన్యేఽధీయతే--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే, అథ సమ్పత్స్యే, ఇతి, అశరీరṁ వావ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః, ఇతి చ॥౨౭॥

౩౮౨। ఛన్దత ఉభయావిరోధాత్॥౩।౩।౨౮॥

ఏవమ్ అర్థ-స్వాభావ్యాద్ దేహ-వియోగ-కాల ఏవ నిరవశేష-కర్మ-క్షయేఽవధృతే సతి, తత్ సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే ఇతి వాక్య-ఖణ్డః ఉభయావిరోధాత్--- ఉభయ-శ్రుత్య్-అవిరోధాచ్ ఛన్దతో నేయః, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ\॥॥ధూత్వా శరీరమ్ అకృతమ్, తస్య తావద్ ఏవ చిరమ్ ఇత్య్ ఉభయ-శ్రుత్య్-అవిరోధాచ్ చరమ-శ్రుతోఽపి, తత్ సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే ఇతి వాక్య-ఖణ్డః, ఏతṁ దేవయానṁ పన్థానమ్ ఆపద్యతే, ఇతి ప్రథమ-శ్రుత-ఖణ్డాత్ ప్రాగ్ అనుగమయితవ్య ఇత్య్ అర్థః॥౨౮॥

అత్ర చోదయతి---

౩౮౩। గతేర్ అర్థవత్త్వమ్ ఉభయధాన్యథా హి విరోధః॥౩।౩।౨౯॥

దేవయానేన గతి-శ్రుతేర్ అర్థవత్త్వṁ దేహ-వియోగ-కాలేఽధ్వని చేత్య్ ఉభయథా కర్మ-క్షయే సత్య్ ఏవ; అన్యథా దేహ-వియోగ-కాలే ఏవ సర్వ-కర్మ-క్షయే సతి సూక్ష్మ-శరీరస్యాప్య్ ఆరమ్భక-నాశేన స్థిత్య్-అనుపపత్తేర్ దేవయాన-గతి-శ్రుతిర్ హి విరుధ్యతే॥౨౯॥

పరిహరతి---

౩౮౪। ఉపపన్నస్ తల్-లక్షణార్థోపలబ్ధేర్ లోకవత్॥౩।౩।౩౦॥

భగవన్తమ్ ఉపాసీనానాṁ దేహ-వియోగ-కాలే సర్వ-కర్మ-క్షయేఽప్య్ ఉపపన్నో దేవయానః పన్థాః। కుతః। తల్-లక్షణార్థోపలబ్ధేః--- తల్-లక్షణార్థః, తజ్-జాతీయార్థః, అకర్మ-లభ్యార్థోపలబ్ధేర్ ఇత్య్ అర్థః। ఉపలభ్యతే హ్య్ అకర్మ-లభ్యార్థో బ్రహ్మోపాసీనానాṁ--- స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇత్య్ ఆదిషు। లోకవత్--- యథా లోకే రాజానమ్ ఉపాసీనానాṁ ప్రాకృత-పురుషాసాధారణాతిరమణీయానేకార్థ-సిద్ధిః; తద్వత్ సర్వ-జ్ఞṁ సత్య-సఙ్కల్ప మహోదారṁ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనానాṁ సర్వమ్ ఉపపన్నమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౦॥

పరṁ బ్రహ్మోపాసీనానాṁ దేహపాత-సమయే సర్వ-కర్మ-క్షయాద్ దేహ-పాతాద్ ఊర్ధ్వṁ కర్మ-ఫలానుభవో న విద్యత ఇత్య్ ఏతన్ న సమ్భవతి, వసిష్ఠాదీనాṁ జ్ఞానినామ్ అపి కర్మ-ఫల-రూప-దేహాన్తర-సṁయోగః, పుత్ర-జన్మ-విపత్త్య్-ఆదిషు సుఖ-దుఃఖానుభవోఽపి దృశ్యతే, ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౮౫। యావద్-అధికారమ్ అవస్థితిర్ ఆధికారికాణామ్॥౩।౩।౩౧॥

యేషాṁ జ్ఞానినాṁ దేహ-పాతాద్ అనన్తరమ్ అర్చిర్-ఆదికా గతిః ప్రాప్తా; తేషాṁ దేహ-పాతాద్ ఊర్ధ్వṁ తరితవ్య-కర్మ-ఫల-భోగాభావాద్ దేహ-పాత-సమయ ఏవ సర్వ-కర్మ-క్షయ ఉక్తః। వసిష్ఠాదీనాṁ త్వ్ ఆధికారికాణాṁ యావద్-అధికార-సమాప్తి నార్చిర్-ఆదికా గతిర్ అస్తి; అపి త్వ్ అధికారేఽవస్థితిర్ ఏవ, అధికార-హేతు-భూత-కర్మణః ఫల-దానాయారబ్ధత్వాత్। జ్ఞానినోఽప్య్ ఆరబ్ధṁ హి కర్మ ఫలానుభవేనైవ క్షీయతే॥౩౧॥ ఇతి సామ్పరాయాధికరణమ్॥౧౨॥

౩౮౬। అనియమః సర్వేషామ్ అవిరోధః శబ్దానుమానాభ్యామ్॥౩।౩।౩౨॥

యేషూపాసనేషూపకోసలాదిష్వ్ అర్చిర్-ఆదికా గతిరామ్నాతా కిṁ తన్-నిష్ఠానామ్ ఏవ తయా బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః, ఉత సర్వేషాṁ బ్రహ్మోపాసన-నిష్ఠానామ్ ఇతి సṁశయః। తన్-నిష్ఠానామ్ ఏవేతి పూర్వః పక్షః, ఇతరేషాṁ తయా బ్రహ్మ-ప్రాప్తౌ ప్రమాణాభావాత్। యత్ తు పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ సాధారణṁ వచనమ్, తద్ అప్య్ ఉపకోసలాది-విషయమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। అన్యథోపకోసలాదిష్వ్ ఆమ్నానానర్థక్యṁ స్యాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ, య ఏవమ్ ఏతద్ విదుః యే చామీ అరణ్యే శ్రద్ధాṁ సత్యమ్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇతి సామాన్యేన సర్వ-విషయṁ గతి-శ్రవణమ్ ఉపకోసలాదిష్వ్ ఆమ్నానṁ న బాధితుṁ క్షమమ్, సఙ్కోచకṁ చ న భవతి, విద్యా-స్తుత్య్-అర్థతయానువాదేనాప్య్ ఉపపత్తేః। అతః సర్వేషాṁ తథైవ బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః। సూత్రార్థస్ తు--- అనియమః సర్వేషాṁ సర్వేషామ్ అవిశేషేణ తయైవ ప్రాప్తిః। కుతః। అవిరోధః శబ్దానుమానాభ్యాṁ--- తథా సత్య్ ఏవ శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ అవిరోధః। శ్రుతిశ్ చ--- యే చేమేఽరణ్యే ఇత్య్ ఆదికా పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ నిదర్శితా; స్మృతిః--- అగ్నిర్ జ్యోతిర్ అహః శుక్లః, ఇత్య్ ఆదికా॥౩౨॥ ఇత్య్ అనియమాధికరణమ్॥౧౩॥

౩౮౭। అక్షర-ధియాṁ త్వ్ అవరోధః సామాన్య-తద్-భావాభ్యామ్ ఔపసదవత్ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౩౩॥

బృహదారణ్యకే--- ఏతద్ వై తద్ అక్షరṁ గార్గి బ్రాహ్మణా అభివదన్త్య్ అస్థూలమ్ అనణ్వ్ అహ్రస్వమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రూయతే। తథా ఆథర్వణే చ--- అథ పరా యయా తద్ అక్షరమ్ అధిగమ్యతే యత్ తద్ అద్రేశ్యమ్ అగ్రాహ్యమ్ ఇత్య్ ఆది। కిమ్ ఏషామ్ అస్థూలత్వాదీనాṁ సర్వాసు బ్రహ్మ-విద్యాసూపసṁహారః, ఉత యత్ర శ్రుతాస్ తత్రైవేతి సṁశయః। విద్యా-విశేష-రూపతయా శ్రుతానాṁ సర్వ-విద్యాసాధరణత్వాభావాద్ యత్ర శ్రుతాస్ తత్రైవ నియతా ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- అస్థూలత్వాదీనామ్ అప్య్ ఆనన్దాదివద్ బ్రహ్మ-స్వరూపానుసన్ధానాన్తర్భావాత్ సర్వత్రైవోపసṁహారః, న కేవలమ్ ఆనన్దాదిర్ బ్రహ్మ-స్వరూపṁ ప్రత్యగాత్మనో వ్యావృత్తమ్, తస్యాపి హి తద్ ఏవ స్వరూపమ్। అస్థూలత్వాది-విశేషితమ్ ఆనన్దాది బ్రహ్మణః ప్రత్యగాత్మనో వ్యావృత్త్య్-ఆకారః। యద్య్ అపి ప్రత్యగాత్మా స్వభావతః స్థూలత్వాద్య్-అచేతన-ధర్మాసమ్బన్ధీ, తథాపి తత్-సమ్బన్ధర్హతాస్త్య్ ఏవ। తద్-అర్హతయాపి హి పూర్వṁ తత్-సమ్బన్ధః సఞ్జాతః। అతో బ్రహ్మణస్ తద్-అనర్హ-స్వరూపానుసన్ధానార్థతయాస్థూలత్వాదయః సర్వత్రానుసన్ధేయాః। సూత్రార్థస్ తు--- అక్షరధియామ్, అక్షర-సమ్బన్ధినీనామ్ అస్థూలత్వాది-ధియాṁ సర్వ-విద్యాస్వ్ అవరోధః సఙ్గ్రహణమ్। కుతః। సామాన్య-తద్-భావాభ్యాṁ బ్రహ్మణః సర్వత్ర సమానత్వాత్ బ్రహ్మానుసన్ధానాన్తర్భావాచ్ చ తాసామ్। గుణానాṁ ప్రధానానువర్తిత్వṁ స్వభావః; ఔపసదవత్--- యథా జామదగ్న్య-చతూరాత్ర-పురోడాశ్యుపసద్-గుణ-భూతః, అగ్నిర్ హోత్రṁ వేతు, ఇతి మన్త్రః సామ-వేద-పఠితత్వేన సామ-వేద-స్వర-నియతోఽపి ప్రధాన-భూతోపసద్-అనువర్తిత్వాద్ యాజుర్ వైదికత్వాచ్ చోపసదో యాజుర్ వైదికోపాṁశుత్వ-సమ్బన్ధీ; తద్వద్ అక్షర-విద్యా-సమ్బన్ధితయాధీతత్వేన తద్-విద్యానియతా అపి ప్రధానానువర్తిత్వ-స్వాభావ్యాత్ సర్వ-విద్యా-సమ్బన్ధినః। తద్ ఉక్తṁ ప్రథమ-కాణ్డే--- గుణ-ముఖ్య-వ్యతిక్రమే తద్-అర్థత్వాద్ ఇత్య్ ఆదినా॥౩౩॥

ఏవṁ తర్హి--- సర్వ-కర్మా సర్వ-గన్ధః, ఇత్య్ ఆదీనామ్ అపి సర్వేషాṁ బ్రహ్మ-గుణత్వాన్ న క్వచిద్ వయవస్థేత్య్ అత్రాహ---

౩౮౮। ఇయద్ ఆమననాత్॥౩।౩।౩౪॥

ఇయత్--- అస్థూలత్వాది-విశేషితమ్ ఆనన్దాద్య్ ఏవ సర్వత్రానుసన్ధేయమ్। కుతః। ఆమననాద్ ధేతోః। ఆమననమ్--- ఆభిముఖ్యేన మననṁ, బ్రహ్మానుసన్ధానమ్। బ్రహ్మ-స్వరూపానుసన్ధానṁ యేన వినా నోపపద్యతే; తద్ ఏవ సర్వత్రానుసన్ధేయమ్। అన్యత్ తు తత్ర తత్ర వ్యవస్థితమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౪॥ ఇత్య్ అక్షర-ధ్య్-అధికరణమ్॥౧౪॥

౩౮౯। అన్తరా భూత-గ్రామవత్ స్వాత్మనోఽన్యథా ప్రతివచన-భేదానుపపత్తిర్ ఇతి చేన్ నోపదేశవత్॥౩।౩।౩౫॥

బృహదారణ్యకే ఉషస్త-ప్రశ్న-ప్రతివచనṁ--- యః ప్రాణేన ప్రాణితి స త ఆత్మా సర్వాన్తరః యోఽపానేనాపాన్ ఇతి స త ఆత్మా, ఇత్య్ ఆది, అతోఽన్యద్ ఆర్తమ్ ఇత్య్ అన్తమ్ ఆమ్నాతమ్। తథా తద్-అనన్తరṁ కహోల-ప్రశ్న-ప్రతివచనṁ--- యోఽశనాయాపిపాసే శోకṁ మోహṁ జరాṁ మృత్యుమ్ అత్యేత్య్ ఏతṁ హైతమ్ ఆత్మనṁ విదిత్వా, ఇత్య్ ఆది, అతోఽన్యద్ ఆర్తమ్ ఇత్య్ అన్తమ్। కిమ్ ఉభయత్ర విద్యైక్యమ్, ఉత విద్యా-భేద ఇతి సṁశయః। పూర్వత్ర ప్రాణనాది-హేతుః ప్రత్యగాత్మా; ఉత్తరత్రాశనాయాద్య్-అతీతః పరమాత్మేత్య్ ఉపాస్య-భేదాద్ విద్యా-భేదః, ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యత్ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరః తన్ మే వ్యాచక్ష్వ, ఇత్య్ ఉభయత్ర ప్రశ్నస్య పరమాత్మ-విషయత్వాద్ ఏక-రూపత్వాచ్ చ, సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణనాపాననాది-హేతుత్వస్య అశనాయాద్య్-అతీతత్వస్య చ ప్రతివచన-ద్వయావగతస్య పరమాత్మన్య్ ఏకస్మిన్న్ ఏవోపాస్యే సమ్భవాచ్ చ, న విద్యా-భేదః। సూత్రార్థస్ తు--- అన్తరా, య ఆత్మా సర్వాన్తరః, ఇత్య్ ఉషస్త-ప్రశ్నో భూత-గ్రామవత్ స్వాత్మనః--- ప్రత్యగాత్మన ఇత్య్ ఉపగన్తవ్యః; అన్యథా ప్రతివచన-భేదానుపపత్తిర్ ఇతి చేన్ నాత్ర ప్రత్యగాత్మ-పరమాత్మ-విషయṁ ప్రశ్న-ద్వయమ్; ప్రతివచన-ద్వయṁ చ పరమాత్మన్య్ ఏకస్మిన్న్ ఏవోపాస్యే సమ్భవతీత్య్ అర్థః। ఉపదేశవత్--- స్తబ్ధోఽస్యుత తమ్ ఆదేశమ్ అప్రాక్ష్యః, ఇతి ప్రక్రాన్తాయామ్ ఏకస్యామ్ ఏవ సద్-విద్యాయాṁ, భగవాṁస్ త్వ్ ఏవ మే తద్ బ్రవీత్వ్ ఇతి, భూయ ఏవ మా భగవాన్ విజ్ఞాపయతు, ఇత్య్ ఆదికా ప్రశ్నావృత్తిః, ప్రతివచన-భేదశ్ చోపాస్య-మాహాత్మ్య-విశేష-ప్రతిపాదన-పరత్వేన దృశ్యతే; తద్వత్॥౩౫॥

ప్రష్టృ-భేద-పూర్వక-ప్రతివచన-ప్రకార-భేదాద్ విద్యా-భేదోఽవర్జనీయ ఏవేత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౯౦। వ్యతిహారో విశిṁషన్తి హీతరవత్॥౩।౩।౩౬॥

యద్ ఏవ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరః, ఇతి ద్వయోః ప్రష్ట్రోః ప్రశ్నస్యైకరూపత్వేనైక-విషయత్వే నిశ్చితే సత్య్ ఉషస్త-కహోలయోః ప్రతివచన-గత-బుద్ధి-వ్యతిహారః కార్యః। ప్రాణనాది-హేతుత్వ-బుద్ధిః సర్వాన్తరాత్మ-విషయా కహోలేనాపి కార్యా, తథాశనాయాద్య్-అతీతత్వ-బుద్ధిర్ ఉషస్తేనాపి కార్యా। విశిషన్తి హ్య్ ఉభయత్రాపి యాజ్ఞవల్క్య-వచనాన్య్ ఏకṁ సర్వాన్తరమ్ ఏవోపాస్యమ్। ఇతరవత్--- యథేతరత్ర సద్-విద్యాయాṁ సర్వాణి ప్రతివచనాని పరమ-కారణ-పరబ్రహ్మ-విషయాణి; తద్వత్॥౩౬॥

సద్-విద్యాయామ్ అప్య్ ఉపాస్యైక్యṁ ప్రశ్న-ప్రతివచనావృతౌ సత్యాṁ కథమ్ అవగమ్యత ఇత్య్ అత్రాహ---

౩౯౧। సైవ హి సత్యాదయః॥౩।౩।౩౭॥

సేయṁ దేవతైక్షత, ఇత్య్ ఆదిషు సర్వత్ర సైవ పరా దేవతైకానువర్తతే। ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యṁ స ఆత్మా తత్త్వమ్ అసి, ఇతి త ఏవ సత్యాదయః సర్వేషు ప్రతివచనేషూపసṁహ్రియన్తే॥౩౭॥ ఇత్య్ అన్తరత్వాధికరణమ్॥౧౫॥

౩౯౨। కామాదీతరత్ర తత్ర చాయతనాదిభ్యః॥౩।౩।౩౮॥

ఛాన్దోగ్యే శ్రూయతే--- అథ యద్ ఇదమ్ అస్మిన్ బ్రహ్మ-పురే దహరṁ పుణ్డరీకṁ వేశ్మ దహరోఽస్మిన్న్ అన్తర ఆకాశస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇత్య్ ఆది ప్రక్రమ్య, తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాṁస్ తేషాṁ సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతీతి; వాజసనేయకే చ--- య ఏషోఽన్తర్ హృదయ ఆకాశస్ తస్మిన్ శేతే సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః, ఇత్య్ ఆది। కిమ్ ఉభయత్ర విద్యైక్యమ్, ఉత విద్యా-భేద ఇతి సṁశయః। రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి పూర్వః పక్షః। యద్య్ అప్య్ ఉభయత్ర పరమాత్మైవోపాస్యః, తథాప్య్ ఏకత్రాకాశ-శబ్దాభిధేయః పరమాత్మోపాస్యః, ఇతరత్రాకాశే శయానః పరమాత్మేతి హి రూపṁ భిద్యతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- హృదయాయతనత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సత్య-కామత్వాదేర్ అభేదాద్ ఉభయత్ర తద్-విశిష్టః పరమాత్మైవోపాస్య ఇతి రూపాభేదాద్ విద్యైక్యమ్; ఛాన్దోగ్యే హి--- దహరోఽస్మిన్న్ అన్తర ఆకాశస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, కిṁ తద్ అత్ర విద్యతే, ఇత్య్ ఆదినా పరిచోద్య, తస్మిన్ కామాః సమాహితాః, ఏష ఆత్మాపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ ఇత్య్ ఆరభ్య, సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, ఇత్య్ ఉక్త్వా, తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్, ఇత్య్ ఆకాశ-శబ్ద-నిర్దిష్టః పరమాత్మా తద్-అన్తర్గతాశ్ చ సత్య-కామత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వాపహత-పాప్మత్వాదయో గుణాః, అతః పరమాత్మా హృదయాయతనః సత్య-కామత్వాది-విశిష్ట ఉపాస్య ఇతి వాక్యేనైవ నిర్ణీతమ్। వాజసనేయకే చ--- య ఏషోఽన్తర్ హృదయ ఆకాశస్ తస్మిఞ్ శేతే సర్వస్య వశీ; ఇత్య్ ఉక్తే సతి వశిత్వాదేః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-విశేష-రూపతయా స ఏవ పరమాత్మా హృదయాయతనః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-విశిష్ట ఉపాస్య ఇతి ప్రతీయతే। అతో దహర-విద్యా-ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ స ఏవ పరమాత్మా సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-గుణాష్టక-విశిష్ట ఉపాస్య ఇతి నిశ్చీయతే। ఏవṁ నిశ్చితే సత్యాకాశే శయాన ఇత్య్ ఆకాశ-శబ్దోఽపి హృదయ-పుణ్డరీక-వర్త్య్-ఆకాశ-వాచీతి రూపాభేదాద్ విద్యైక్యమ్ ఏవ॥

సూత్రార్థస్ తు--- కామాదీతరత్ర తత్ర చ, వాజసనేయకే ఛాన్దోగ్యే చ సత్య-కామత్వాద్య్ ఏవ రూపమ్। కుతః। ఆయతనాదిభ్యః హృదయాయతనత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-విశేష-రూప-వశిత్వాదిభ్యస్ తత్-సహచారిణః సత్య-కామత్వాదేః ప్రత్యభిజ్ఞానాత్। పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, అభయṁ వై బ్రహ్మ భవతి, ఇతి బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-రూపṁ ఫలṁ చైకమ్ ఇతి విద్యైక్యమ్॥౩౮॥

మనసైవానుద్రష్టవ్యṁ నేహ నానాస్తి కిఞ్చనేత్య్ ఆదేః పూర్వ-ప్రకృతత్వాత్, స ఏష నేతి నేత్య్ ఆత్మా, ఇతి చ వక్ష్యమాణత్వాత్, సర్వస్వ వశీ సర్వస్యేశానః, ఇత్య్ ఆది-విశేషాణాṁ బ్రహ్మ-స్వరూపత్వాభావాత్ కథṁ సత్య-కామత్వాదేర్ మోక్ష-సాధనోపాసన-రూపత్వమ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౯౩। ఆదరాద్ అలోపః॥౩।౩।౩౯॥

వశిత్వాదేః ప్రమాణాన్తరావిదిత-రూపస్య శ్రుత్య్-ఏక-సమధిగమ్యస్యాదరేణ ప్రతిపాదనాద్ అలోపః--- అప్రతిషేధః; తస్యాపి బ్రహ్మ-గుణత్వమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్; అవిశేష-నిషేధాస్ తు సకలేతర-ప్రాకృత-విశేష-విషయాః; నానాత్వ-నిషేధస్ తు సర్వస్య బ్రహ్మ-కార్యతయాబ్రహ్మాత్మకత్వాభిప్రాయః॥౩౯॥

సగుణోపాసనస్య--- స యది పితృలోక-కామో భవతీతి సాṁసారిక-ఫలత్వేన న మోక్ష-ఫలత్వమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౯౪। ఉపస్థితేఽతస్ తద్-వచనాత్॥౩।౩।౪౦॥

ఉపస్థితిః--- ఉపస్థానమ్, బ్రహ్మోపసమ్పత్తిః; ఉపస్థితే బ్రహ్మోపసమ్పన్నే, అతః--- బ్రహ్మోపసమ్పత్తేర్ ఏవ హేతోః, తద్-వచనాత్--- పితృలోకాది-ప్రాప్తి-వచనాత్, న తత్-సాṁసారికṁ ఫలమ్, అపి తు సాక్షాన్ ముక్తస్యైవ। అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, స ఉత్తమః పురుషః స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః స్త్రీభిర్ వా జ్ఞాతిభిర్ వా నోపజనṁ స్మరన్న్ ఇదṁ శరీరమ్ ఇతి, స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇతి చ నివృత్తావిద్యస్య హి స్వేన రూపేణాభినిష్పన్నస్యైవోచ్యతే; అతో బ్రహ్మోపసమ్పత్తి-హేతుకత్వṁ క్రీడనాదేర్ అవగమ్యతే॥౪౦॥ ఇతి కామాద్య్-అధికరణమ్॥౧౬॥

౩౯౫। తన్-నిర్ధారణానియమస్ తద్-దృష్టేః పృథగ్-ధ్య్-అప్రతిబన్ధః ఫలమ్॥౩।౩।౪౧॥

ఛాన్దోగ్యే--- ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేతి కర్మాఙ్గాశ్రయమ్ ఉద్గీథాద్య్-ఉపాసనṁ శ్రూయతే; తత్ కిṁ తస్మిన్ కర్మణి పర్ణతాదివన్ నియమేనోపాదేయమ్, ఉత గో-దోహనాదివద్ అనియమేనేతి సṁశయః। కర్మాఙ్గాశ్రయత్వేన పర్ణతాదివత్ తద్-ద్వారేణ నిరూఢ-కార్యతయా, యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతి, ఇతి వర్తమాన-నిర్దేశస్య పృథక్-ఫల-ప్రతిపాదనాయోగాత్ క్రత్వ్-అర్థతయా నియమేనోపాదేయమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- తేనోభౌ కురుతో యశ్ చైతద్ ఏవṁ వేద యశ్ చ న వేద, ఇత్య్ ఉద్గీథోపాసన-రహితస్యాపి క్రత్వ్-అనుష్ఠాన-దర్శనాత్ క్రతు-ఫలాత్ స్వర్గాదేః పృథగ్-భూత-వీర్యవత్తరత్వ-ఫలమ్ ఇదమ్ ఉపాసనమ్ ఇతి గో-దోహనాదివద్ అనియమః। వర్తమాన-నిర్దేశే సత్య్ అప్య్ అధికారాన్తర-నిశ్చయే సతి రాత్రిసన్నవత్ క్రతోర్ వీర్యవత్తరత్వమ్ అస్యోపాసనస్య కల్పనీయమ్। సూత్రార్థస్ తు--- తన్-నిర్ధారణానియమః। నిర్ధారణమ్--- నిశ్చయేన చేతసోఽవధారణమ్, ఉపాసనమ్ ఇత్య్ అర్థః; తస్య ఉద్గీథోపాసనస్యానియమః। కుతః। తద్-దృష్టేః--- తేనోభౌ కురుతః, ఇత్య్ అనియమ-దృష్టేః; పృథగ్-భూతṁ హ్య్ అస్య ఫలమ్; తచ్ చాప్రతిబన్ధ-రూపమ్; వీర్యవత్తరత్వṁ నామ ప్రబల-కర్మాన్తర-ఫలేనైతస్య కర్మణః ఫలస్యాప్రతిబన్ధః, అవిలమ్బితత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౪౧॥

ఇతి తన్-నిర్ధారణానియమాధికరణమ్॥౧౭॥

౩౯౬। ప్రదానవద్ ఏవ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౪౨॥

దహర-విద్యాయాṁ--- తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్ ఇత్య్ అపహత-పాప్మత్వాది-గుణానామ్ అపి పరమాత్మ-స్వరూప-చిన్తనవత్ పృథక్ చిన్తనṁ విహితమ్। కిṁ గుణ-చిన్తనే తత్-తద్-గుణ-విశిష్టతయా పరమాత్మ-చిన్తనమ్ ఆవర్తనీయమ్, ఉత నేతి సṁశయః। పరమాత్మన ఏకస్యైవ సర్వేషాṁ గుణానాṁ గుణిత్వేన సకృద్ ఏవ తచ్-చిన్తనోపపత్తేర్ నావర్తనీయమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- గుణినః స్వరూపైక్యేఽపి తత్-తద్-గుణ-విశిష్టాకార భేదాద్ ఆవర్తనీయమ్ ఇతి। సూత్రార్థస్ తు--- ప్రదానవద్ ఆవర్తనీయమ్ ఏవ; యథా--- ఇన్ద్రాయ రాజ్ఞే పురోడాశమ్ ఏకాదశ-కపాలమ్ ఇన్ద్రాయాధిరాజాయేన్ద్రాయ స్వరాజ్ఞే, ఇతీన్ద్రస్యైకత్వేఽపి రాజత్వాది-విశిష్టాకార-భేదాద్ దేవతా-భేద ఇతి ప్రదానావృత్తిః; తద్వద్ ఏవ। తద్ ఉక్తṁ సఙ్కర్షే--- నానా వా దేవతా పృథక్త్వాద్ ఇతి॥౪౨॥ ఇతి ప్రదానాధికరణమ్॥౧౮॥

౩౯౭। లిఙ్గ-భూయస్త్వాత్ తద్ ధి బలీయస్తద్ అపి॥౩।౩।౪౩॥

తైత్తిరీయా అధీయతే--- సహస్ర-శీర్షṁ దేవమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, సోఽక్షరః పరమః స్వరాట్, ఇత్యన్తమ్। అస్మిన్న్ అనువాకే నోపాసనṁ విధీయతే। కిమ్ అయṁ పూర్వానువాకోదిత-దహర-విద్యోపాస్య-విశేష-నిర్ధారణార్థః, ఉత సర్వ-వేదాన్తోదిత-సర్వ-పర-విద్యోపాస్య-విశేష-నిర్ధారణార్థ ఇతి సṁశయః। దహర-విద్యాయా ఆనన్తర్యాత్ తద్-ఉపాస్య-విశేష-నిర్ధారణార్థ ఇతి పూర్వః పక్షః; సహస్ర-శీర్షṁ దేవమ్ ఇతి ద్వితీయా-నిర్దేశస్యానన్తరోదితోపాసినా సమ్బన్ధస్యైవ యుక్తత్వాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- పరబ్రహ్మ-పర-తత్త్వ-పర-జ్యోతిః-పరమాత్మాక్షర-శివ-శమ్భు-శబ్దైః సర్వ-పర-విద్యోపాస్యాననూద్య వాక్యేనైవ తేషాṁ నారాయణత్వ-విధానాత్ తస్య చ ప్రకరణాద్ బలీయస్త్వేన సర్వ-విద్యోపాస్య-నిర్ధారణార్థ ఇతి నిశ్చీయతే। న చ--- సహస్ర-శీర్షమ్ ఇతి ద్వితీయా-నిర్దేశః పూర్వేణోపాసినా సమ్బధ్యతే, తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ ఉపాసితవ్యమ్ ఇతి కృత్-ప్రత్యయేన కర్మాభిహితమ్ ఇతి తత్ర ద్వితీయా-నిర్దేశాయోగాత్। నారాయణః పరః, వ్యాప్య నారాయణః స్థితః, పరమాత్మా వ్యవస్థితః, ఇత్య్ ఆదిభిర్ ఐకార్థ్యాత్ ప్రథమార్థే ద్వితీయా। సూత్రార్థస్ తు--- సర్వ-పర-విద్యోపాస్య-నిర్ధారణే లిఙ్గ-భూయస్త్వాత్ తచ్-చిహ్న-భూత-వాక్య-భూయస్త్వాద్ ఇత్య్ అర్థః। తద్ ధి--- వాక్యṁ ప్రకరణాద్ బలీయః, తద్ అపి పూర్వస్మిన్ కాణ్డే--- శ్రుతి-లిఙ్గ-వాక్య-ప్రకరణ-స్థాన-సమాఖ్యానాṁ సమవాయే పర-దౌర్బల్యమ్ అర్థ-విప్రకర్షాత్, ఇత్య్ ఆదినోక్తమ్। ఏవṁ సర్వోపాస్య-నిర్ధారణే నిశ్చితే సతి దహర-విద్యాయామ్ అప్య్ అయమ్ ఏవోపాస్య ఇతి, పద్మ-కోశ-ప్రతీకాశమ్ ఇత్య్ ఆదినా హృదయాద్య్-అభిధానṁ చ యుజ్యత ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౪౩॥ ఇతి లిఙ్గ-భూయస్త్వాధికరణమ్॥౧౯॥

౩౯౮। పూర్వ-వికల్పః ప్రకరణాత్ స్యాత్ క్రియా మానసవత్॥౩।౩।౪౪॥

వాజసనేయకేఽగ్నిరహస్యే--- మనశ్-చితో వాక్-చితః ప్రాణ-చితశ్ చక్షుశ్-చితః, ఇత్య్ ఆదినా మనశ్-చితాదయోఽగ్నయో విద్యా-రూపాః శ్రూయన్తే। కిమ్ ఏతే క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతాః, ఉత విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతా ఇతి సṁశయః। అస్మిన్ ప్రకరణే విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అనుబన్ధి-మానస-గ్రహ-స్తోత్రాది-దర్శనేఽపి క్రతోర్ విధానాభావాత్, ఫలాన్తరాప్రతీతేశ్ చ, పూర్వత్ర--- అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ ఆదినేష్టక-చితస్యాగ్నేః ప్రకృతత్వాత్, మనశ్-చితాదిషు చ, తేషామ్ ఏకైక ఏవ తావాన్ యావాన్ అసౌ పూర్వః, ఇతి తత్-కార్యాతిదేశాదిష్టక-చితేనైషాṁ వికల్ప-ప్రతీతేశ్ చేష్టక-చితాగ్ని-శేష-భూత-క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన తద్-అఙ్గ-భూతా ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- తే హైతే విద్యా-చిత ఏవ విద్యయా హైవైత ఏవṁ విదశ్-చితా భవన్తి, ఇతి మనశ్-చితాదీనాṁ సామ్పాదికాగ్నిత్వేన విద్యా-రూపత్వే సిద్ధేఽపి, తే హైతే విద్యా-చిత ఏవేత్య్ అవధారణ-శ్రుతిర్ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గత్వేనైషాṁ విద్యా-రూపతావగత్య్ అర్థేతి నిశ్చయాత్ సన్నిహితైర్ మానసైః గ్రహ-స్తోత్రాదిభిః క్రత్వ్-అనుబన్ధైర్ అనువాద-సరూప-వాక్య-ప్రతిపాదితైః క్రతు-దర్శనే సతి, వచనాని త్వ్ అపూర్వత్వాద్ ఇతి న్యాయేన మనశ్-చితాదీనాṁ శేషి-భూత-విద్యా-మయ-క్రతోర్ విధిః పరికల్ప్యతే। తేషామ్ ఏకైక ఏవ తావాన్ యావాన్ అసౌ పూర్వః, ఇత్య్ అతిదేశేనేష్టక-చితాగ్నేః స్వ-శేషి-భూత-క్రతు-ద్వారేణ యత్ ఫలమ్, తద్ ఏవైషాṁ స్వ-శేషి-భూత-విద్యా-మయ-క్రతు-ద్వారేణ ఫలమ్ ఇతి నిశ్చీయత ఇతి విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతా ఏవ మనశ్-చితాదయః। సూత్రార్థస్ తు--- మనశ్-చితాదిః క్రియా స్యాత్, క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూత ఇత్య్ అర్థః। కుతః। ప్రకరణాత్--- పూర్వ-ప్రకృతేనేష్టక-చితేనావ్యభిచరిత-క్రతు-సమ్బన్ధినోపస్థిత-క్రతు-గృహీతత్వేన తద్-అఙ్గ-భూతానామ్ ఏషాṁ చాగ్నిత్వాత్ తేనేష్టక-చితేన వికల్పః; విద్యా-రూపాణామ్ అప్య్ ఏషాṁ క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భావో న విరుధ్యతే, ద్వాదశాహాఙ్గ-భూత-మానస-గ్రహవత్॥౪౪॥

౩౯౯। అతిదేశాచ్ చ॥౩।౩।౪౫॥

తేషామ్ ఏకైక ఏవ తావాన్ యావాన్ అసౌ పూర్వః, ఇతి తేషు పూర్వేష్టక-చిత-కార్యాతిదేశాచ్ చ తేనైషాṁ వికల్పః ప్రతీయతే। తేన వికల్పో హి తచ్-ఛేషి-భూత-క్రత్వ్-అఙ్గత్వేన వినైషాṁ నోపపద్యతే। అతశ్ చ తద్-అఙ్గ-భూతాః॥౪౫॥

౪౦౦। విద్యైవ తు నిర్ధారణాద్ దర్శనాచ్ చ॥౩।౩।౪౬॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; మనశ్-చితాదిర్ విద్యైవ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూత ఏవేత్య్ అర్థః। కుతః। నిర్ధారణాత్--- తేషాṁ విద్యా-రూపత్వే సిద్ధేఽపి, తే హైతే విద్యా-చిత ఏవేతి నిర్ధారణṁ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గతయైషాṁ విద్యా-మయత్వ-ఖ్యాపనార్థమ్। అత్రైవ విద్యా-మయ-క్రతు-దర్శనాచ్ చ తద్-అఙ్గత్వమ్ ఏవైషామ్। దృశ్యతే చాత్ర విద్యా-మయః క్రతుః, మనసైషు గ్రహా అగృహ్యన్త మనసాస్తువన్త మనసాశṁసన్, ఇత్య్ ఆదౌ॥౪౬॥

అత్ర విద్యా-మయ-క్రతౌ విధి-పదాశ్రవణాత్, తత్-ఫల-సమ్బన్ధాప్రతీతేశ్ చ, ప్రకరణేనేష్టక-చితాగ్న్య్-ఉపస్థాపిత-క్రత్వ్-అఙ్గతాప్రతీతేశ్ చ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అన్వయో బాధ్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ ---

౪౦౧। శ్రుత్య్-ఆది-బలీయస్త్వాచ్ చ న బాధః॥౩।౩।౪౭॥

శ్రుత్య్-ఆదేః ప్రకరణాద్ బలీయస్త్వేన శ్రుత్య్-ఆద్య్-అవగతస్య విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అన్వయస్య ప్రకరణేన న బాధః। శ్రుతిస్తావత్--- తే హైతే విద్యా-చిత ఏవేతి। తాṁ వివృణోతి--- విద్యయా హైవైత ఏవṁవిదశ్ చితా భవన్తీతి। లిఙ్గ-వాక్యే చ భాష్యే దర్శితే। ఏవṁవిదో మనశ్-చక్షుర్-ఆది-వ్యాపారేష్వ్ అగ్నిత్వṁ సమ్పాదయితుః, ఏతే మనశ్-చితాదయః, విద్యయా ప్రధాన-భూతయా చితా భవన్తీత్య్ అర్థః॥౪౭॥

మనసైషు గ్రహా అగృహ్యన్తేత్య్ ఆదౌ విధి-పదాశ్రవణాద్ విద్యా-మయ-క్రతు-విధిర్ న సమ్భవతీతి తద్-అసమ్భవాచ్ చ తద్-అన్వయోఽపి న సమ్భవతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౪౦౨। అనుబన్ధాదిభ్యః ప్రజ్ఞాన్తర-పృథక్త్వవద్ దృష్టశ్ చ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౪౮॥

గ్రహ-స్తోత్ర-శస్త్రేభ్యో యజ్ఞానుబన్ధేభ్య ఇష్టక-చితాన్వయినః క్రతోర్ అత్ర విధీయమాన-విద్యా-మయ-క్రతు-పృథక్త్వమ్ అవగమ్యతే; ప్రజ్ఞాన్తర-పృథక్త్వవత్--- యథా ప్రజ్ఞాన్తరాణాṁ దహర-విద్యాదీనాṁ పృథక్త్వ-హేతుభ్యః పృథక్త్వమ్; ఆది-శబ్దాత్ పూర్వోక్తః శ్రుత్య్-ఆదిర్ గృహ్యతే; శ్రుత్య్-ఆదినానుబన్ధైశ్ చ విద్యా-మయ-క్రతు-విధిః కల్ప్యత ఇత్య్ అర్థః। దృష్టశ్ చానువాద-సరూపేఽపి కల్ప్యమానో విధిః--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతీత్య్ ఆదౌ। తద్ ఉక్తṁ--- వచనాని త్వ్ అపూర్వత్వాద్ ఇతి॥౪౮॥

యత్ తూక్తమ్ అతిదేశాచ్ చేష్టక-చిత-శేషి-భూత-క్రత్వ్-అన్వయోఽవగమ్యత ఇతి, తత్రాహ---

౪౦౩। న సామాన్యాద్ అప్య్ ఉపలబ్ధేర్ మృత్యువన్ న హి లోకాపత్తిః॥౩।౩।౪౯॥

నావశ్యమ్ అతిదేశేనేష్టక-చితాగ్ని-తుల్య-దేశత్వమ్ అప్య్ ఆశ్రయణీయమ్, యేన కేనచిత్ సామాన్యేనాతిదేశోపలబ్ధేః। స ఏష మృత్యుర్ య ఏష ఏతస్మిన్ మణ్డలే పురుషః, ఇతివత్ ఫల-సామాన్యేన భవిష్యత్య్ అతిదేశః। న హి తత్ర మణ్డల-పురుషే మృత్యు-లోకాపత్తిర్ అప్య్ అతిదిశ్యతే; అపి తు మృత్యువత్ సర్వ-సṁహర్తృత్వమ్ ఏవ॥౪౯॥

౪౦౪। పరేణ చ శబ్దస్య తాద్విధ్యṁ భూయస్త్వాత్ త్వ్ అనుబన్ధః॥౩।౩।౫౦॥

పరేణ చ బ్రాహ్మణేనాస్య మనశ్-చితాద్య్-అభిధాయినః శబ్దస్య తాద్విధ్యṁ--- తద్-విధత్వమ్, విద్యా-మయ-ప్రతిపాదకత్వమ్ అవగమ్యతే। పరేణ హి బ్రాహ్మణేన--- అయṁ వావ లోక ఏషోఽగ్ని-చితస్ తస్యాప ఏవ, ఇత్య్ ఆదినా పృథక్-ఫలా విద్యైవ విధీయతే। అగ్నిరహస్యే క్రియా-మయా ఏవ విధీయన్త ఇతి నాస్తి నియమ ఇత్య్ అర్థః। క్రియా-ప్రకరణే త్వ్ ఏషాṁ మనశ్-చితాదీనామ్ అనుబన్ధః సమ్పాదనీయానామ్ అగ్న్య్-అఙ్గానామ్ అత్ర భూయస్త్వాత్ క్రియతే। అతో విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతా ఏవ మనశ్-చితాదయోఽగ్నయః॥౫౦॥ ఇతి పూర్వ-వికల్పాధికరణమ్॥౨౦॥

౪౦౫। ఏక ఆత్మనః శరీరే భావాత్॥౩।౩।౫౧॥

ప్రత్యగాత్మన ఆత్మతయా హి పరమాత్మోపాస్యః; ఉపాసకస్యాపి స్వరూపమ్ ఉపాస్యోపాసన-స్వరూపవజ్ జ్ఞాతవ్యమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్--- త్రయాణామ్ ఇత్య్ ఆదినా; వక్ష్యతే చ--- ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తీతి। తత్ర కిṁ ప్రత్యగాత్మనః శరీరే వర్తమానస్య కర్తృత్వ-భోక్తృత్వాది-విశిష్టṁ రూపమ్ అనుసన్ధేయమ్, ఉత ప్రజాపతి-వాక్యోదితాపహత-పాప్మత్వాది-గుణకṁ యథావస్థితṁ రూపమ్ ఇతి సṁశయః। శరీరే వర్తమానస్య యాదృశṁ రూపమ్, తద్ ఏవానుసన్ధేయమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, కర్మ-విధిష్వ్ ఇవోపాసన-విధిష్వ్ అపి తావతైవ సాధనానుష్ఠాన-ఫలానుభవయోః సమ్భవాత్। యథాక్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతీతి తు, తṁ యథాయథోపాసతే, ఇత్య్ అనేనైకార్థ్యాత్ పరమాత్మ-విషయమ్। రాద్ధాన్తస్ తు--- తత్ త్వమ్ అసి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, ఇతి ప్రత్యగాత్మన ఆత్మతయైవ పరమాత్మోపాస్య ఇతి ప్రత్యగాత్మనః స్వరూపమ్ అప్య్ ఉపాసనాన్తర్గతమ్। పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, ఇతి యథావస్థితాత్మ-స్వరూపస్యైవ బ్రహ్మానుభవః ఫలమ్ ఇత్య్ అతః, యథాక్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతీతి న పరమాత్మ-మాత్ర-విషయమ్; అపి తు ప్రత్యగాత్మాత్మ-భూతోపాస్య-విషయమ్ ఇతి ప్రజాపతి-వాక్యోదితṁ యథావస్థిత-స్వరూపమ్ ఏవానుసన్ధేయమ్; అన్యథా ప్రాప్యోపాస్యయోః ప్రకార-భేదాత్, యథాక్రతుర్ అస్మిన్న్ ఇతి విరుధ్యతే। యజేత స్వర్గ-కామః, ఇత్య్ ఆది కర్మ-విధౌ తు కర్తృ-స్వరూపానుసన్ధానṁ న సాధనాన్తర్గతమ్ ఇతి విశేషః। సూత్రార్థస్ తు--- కర్తృత్వాది-విశిష్టమ్ ఏవత్మనః స్వరూపమ్ అనుసన్ధేయమ్ ఇత్య్ ఏకే మన్యన్తే। కుతః। శరీరే వర్తమానస్యోపాసితుర్ ఆత్మనస్ తథాభావాత్॥౫౧॥

౪౦౬। వ్యతిరేకస్ తద్-భావ-భావిత్వాన్ న తూపలబ్ధివత్॥౩।౩।౫౨॥

న కర్తృత్వాది-విశిష్టమ్ అనుసన్ధేయమ్, అపి తు సాṁసారిక-స్వరూపవన్ ముక్త-స్వరూపస్య యో వ్యతిరేకః, సోఽనుసన్ధేయః। కుతః। తథోపాసన-భావ-భావిత్వాత్ తద్-వ్యతిరిక్త-స్వరూప-ప్రాప్తేః। యథాక్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతీతి హ్య్ ఆహ। ఉపలబ్ధివత్--- యథా బ్రహ్మ-స్వరూపోపలబ్ధిర్ యథావస్థిత-బ్రహ్మానుసన్ధాన-యుక్తస్యైవ, తథా ఆత్మోపలబ్ధిర్ అపి॥౫౨॥ ఇతి శరీరేభావాధికరణమ్॥౨౧॥

౪౦౭। అఙ్గావబద్ధాస్ తు న శాఖాసు హి ప్రతివేదమ్॥౩।౩।౫౩॥

ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఉద్గీథాది-క్రత్వ్-అఙ్గాశ్రయా ఉపాసనాః శ్రూయన్తే। తాః కిṁ యాసు శాఖాసు శ్రూయన్తే, తాస్వ్ ఏవ వ్యవస్థితాః, ఉత సర్వాసు శాఖాసు సమ్బద్ధా ఇతి సṁశయః। శాఖాసు స్వర-భేదాత్ ప్రతిశాఖమ్ ఉద్గీథ-భేదేన యత్ర శ్రూయన్తే, తత్రస్థోద్గీథాదేః సన్నిధానాత్ తేనైవాన్వితా వ్యవస్థితా ఇతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్య్ అప్య్ ఉద్గీథ-వ్యక్తి-భేదో విద్యతే, తథాపి తత్ర తత్ర చోద్గీథ-జాతీయత్వేన సమ్బన్ధాత్ సర్వేషాṁ చోద్గీథ-జాతీయత్వావిశేషాత్, ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేతి శ్రుత్యైవ సర్వ-సమ్బన్ధ ఇతి సర్వ-శాఖాసు సమ్బధ్యన్తే। సూత్రార్థస్ తు--- న త్వ్ అఙ్గావబద్ధా ఉపాసనాస్ తాసు శాఖాసు వ్యవస్థితాః, అపి తు ప్రతివేదṁ సర్వ-శాఖాసు సమ్బధ్యన్త ఇత్య్ అర్థః। హిర్ హేతౌ। యస్మాద్ ఉద్గీథ-జాతీయత్వావిశేషేణ సర్వ-సమ్బన్ధః, తస్మాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౫౩॥

౪౦౮। మన్త్రాదివద్ వావిరోధః॥౩।౩।౫౪॥

వా-శబ్దశ్ చార్థే యథా మన్త్రాదీనాṁ క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతానామ్ ఏకైక-శాఖాభిహితానాṁ సర్వ-శాఖాసు క్రతోర్ ఏకత్వేన సర్వత్ర సమ్బన్ధో న విరుధ్యతే; తద్వచ్ చావిరోధః॥౫౪॥ ఇత్య్ అఙ్గావబద్ధాధికరణమ్॥౨౨॥

౪౦౯। భూమ్నః క్రతువజ్ జాయస్త్వṁ తథా హి దర్శయతి॥౩।౩।౫౫॥

వైశ్వానర-విద్యాయాṁ స్వర్లోకాదిత్య-వాయ్వ్-ఆకాశ-పృథివ్య్-అవయవో వైశ్వానరాత్మోపాస్యః శ్రుతః। తత్ర కిṁ వ్యస్తస్యైవోపాసనṁ కార్యమ్, ఉత వ్యస్తస్య సమస్తస్య చ, అథ సమస్తస్యైవేతి సṁశయః। ఔపమన్యవ కṁ త్వమ్ ఆత్మానమ్ ఉపాస్స ఇతి దివమ్ ఏవ భగవో రాజన్, ఇత్య్ ఆదినా స్వర్లోకాది-పృథివ్య్-అన్తానాṁ వైశ్వానరాత్మనో మూర్ధాది-పాదాన్తావయవత్వమ్ అభిధాయ, తత్ర తత్ర వ్యస్తస్యైవోపాసనṁ ఫలṁ చ విహితమ్ ఇతి పశ్చాత్, యస్ త్వ్ ఏతమ్ ఏవṁ ప్రాదేశ-మాత్రమ్ అభివిమానమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే, ఇతి పూర్వోక్తస్య సమాసేనోపసṁహార ఇతి యుక్తమ్; అతో వ్యస్తస్యైవోపాసనṁ కార్యమ్ ఇతి ప్రథమః పక్షః। సమస్తోపాసనస్యే--- సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు భూతేషు సర్వేష్వ్ ఆత్మస్వ్ అన్నమ్ అత్తి, ఇతి వ్యస్తోపాసన-ఫలేభ్యః ఫలాన్తర-విధానాద్ వ్యస్తస్య సమస్తస్య చోపాసనṁ కార్యమ్ ఇతి ద్వితీయః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఆత్మానṁ వైశ్వానరṁ సమ్ప్రత్యధ్యేషి తమ్ ఏవ నో బ్రూహి, ఇత్య్ ఆరభ్య వైశ్వానరాత్మనః స్వర్లోకాది-పృథివ్య్-అన్తానాṁ మూర్ధాది-పాదాన్తావయవత్వమ్ అభిధాయ, యస్ త్వ్ ఏతమ్ ఏవṁ ప్రాదేశ-మాత్రమ్ అభివిమానమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే స సర్వేషు లోకేషు, ఇత్య్ ఉపసṁహారాద్ ఏకస్యైవ వైశ్వానరాత్మనస్ త్రైలోక్య-శరీరస్య పరస్య బ్రహ్మణ ఉపాసనṁ విధాయ, ఫలṁ చ--- సర్వేష్వ్ ఆత్మస్వ్ అన్నమ్ అత్తీతి, తద్ యథేషీక-తూల-మగ్నౌ ప్రోతṁ ప్రదూయేతైవṁ హాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే, ఇతి చ సర్వేషామ్ ఆత్మనామ్ అవిశేషేణ భోగ్య-భూతṁ పరṁ బ్రహ్మానుభవతి, తద్-విరోధినశ్ చ సర్వ-పాప్మనో దహతీత్య్ ఉక్తమ్ ఇతి గమ్యతే। అత ఏక-వాక్యత్వాత్ సమస్తస్యైవోపాసనṁ కార్యమ్। వ్యస్త-వాదస్ తు స్వర్లోకాదీనాṁ మూర్ధాద్య్-అవయవత్వ-జ్ఞాపనర్థా। తత్ర తత్ర చ ఫల-వాదో వైశ్వానరṁ ద్వాదశ-కపాలṁ నిర్వపేత్ పుత్రే జాతే యద్ అష్టా-కపాలో భవతి, ఇత్య్ ఆదివద్ ద్రష్టవ్యః। సూత్రార్థస్ తు--- భూమ్నో జ్యాయస్త్వమ్, సమస్తోపాసనస్య శ్రైష్ఠయమ్; ప్రామాణికత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। ఏక-వాక్యత్వావగతేర్ వ్యస్తవాదః ఋతువద్ ద్రష్టవ్యః।

వైశ్వానరṁ ద్వాదశ-కపాలṁ నిర్వపేత్ \॥॥యద్ అష్టా-కపాలః, ఇత్య్ ఆదిః క్రతావ్ ఇవేత్య్ అర్థః। తథా హి దర్శయతి--- సమస్తోపాసనస్య జ్యాయస్త్వమ్ ఏవ దర్శయతి శ్రుతిః, మూర్ధా తే వ్యపతిష్యద్ యన్ మాṁ నాగమిష్యః, ఇత్య్ ఆదినా వ్యస్తోపాసనేఽనర్థṁ బ్రువతీ॥౫౫॥

ఇతి భూమ-జ్యాయస్త్వాధికరణమ్॥౨౩॥

౪౧౦। నానా శబ్దాది-భేదాత్॥౩।౩।౫౬॥

సద్-విద్యా-దహర-విద్యా-శాణ్డిల్య-విద్యా-భూమ-విద్యాదికా బ్రహ్మోపాసన-రూపా బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ఫలాః కిమ్ ఏక-విద్యా, ఉత నానేతి సṁశయః। ఉపాస్యస్య బ్రహ్మణః ఫలస్య చైకత్వాత్, వేద, ఉపాసీతేతి చ పర్యాయత్వాద్ ఏక-విద్యేతి పూర్వః పక్షః। బ్రహ్మణ ఏకత్వేఽపి జగద్-ఏక-కారణత్వాపహత-పాప్మత్వాద్య్-అనుబన్ధ-భేద-హేతుభిః పూర్వ-కాణ్డోదితానుబన్ధ-భేద-హేతుభిః శబ్దాన్తరాదిభిర్ ఏవానుబన్ధ-భేదాన్ నానా-భూతా ఇతి రాద్ధాన్తః। శబ్దాన్తరాదిభిస్ తత్రోదితైర్ ఏవ విద్యా-భేద-సిద్ధావ్ అపీహ పునర్ వచనṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-హేతు-భూతṁ వేదాన్తోదితṁ జ్ఞానమ్ అవిధేయమ్ ఇతి కుదృష్టి-నిరాసార్థమ్। సూత్రార్థస్ తు--- సద్-విద్యా-భూమ-విద్యాదికా నానా-భూతాః, బ్రహ్మణ ఏకత్వేఽపి సద్-భూమాపహత-పాప్మాది-శబ్ద-భేదాత్। ఆది-శబ్దాద్ అభ్యాస-సఙ్ఖ్యా-గుణ-ప్రక్రియా-నామధేయాని గృహ్యన్తే॥౫౬॥ ఇతి శబ్దాది-భేదాధికరణమ్॥౨౪॥

౪౧౧। వికల్పోఽవిశిష్ట-ఫలత్వాత్॥౩।౩।౫౭॥

సద్-విద్యా-భూమ-విద్యాదికానాṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ఫలానామ్ ఏకస్మిన్ పురుషే సముచ్చయోఽపి సమ్భవతి, నేతి సṁశయః। అగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాస-జ్యోతిష్టోమాదీనాṁ స్వర్గైక-ఫలానాṁ తత్ర భూయస్త్వాపేక్షయా యథైకస్మిన్ పురుషే సముచ్చయో దృశ్యతేస్ తథాత్రాపి బ్రహ్మానుభవ-భూయస్త్వాపేక్షయైకస్మిన్ పురుషే సముచ్చయః సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః। దేశతః కాలతః స్వరూపతశ్ చానవచ్ఛిన్నానన్ద-స్వరూప-బ్రహ్మానుభవః సర్వాసాṁ పర-విద్యానాṁ ఫలṁ తచ్ చైకయా విద్యయావాప్తమ్ ఇత్య్ ఏకస్మిన్ పురుషే విద్యాన్తర-సముచ్చయః ప్రయోజనాభావాన్ న సమ్భవతీతి సర్వాసాṁ వికల్పః, ఇతి రాద్ధాన్తః। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౫౭॥

౪౧౨। కామ్యాస్ తు యథా-కామṁ సముచ్చీయేరన్ న వా పూర్వ-హేత్వ్-అభావాత్॥౩।౩।౫౮॥

బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరిక్త-ఫలా విద్యాః కామ్యాః। తాస్ తు యథేష్టṁ సముచ్చీయేరన్ వికల్ప్యేరన్ వా, పూర్వ-హేత్వ్-అభావాత్--- తత్-ఫలస్యాపరిమితత్వాభావాత్; భూయస్త్వాపేక్షయా సముచ్చయః సమ్భవతీత్య్ అర్థః॥౫౮॥ ఇతి వికల్పాధికరణమ్॥౨౫॥

౪౧౩। అఙ్గేషు యథాశ్రయ-భావః॥౩।౩।౫౯॥

కర్మాఙ్గాశ్రయాణామ్ ఉద్గీథాద్య్-ఉపాసనానాṁ గో-దోహనాదివద్ అధికారాన్తరత్వేనోపాదానానియమః పూర్వోక్తః సమ్భవతి, నేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః, ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేత్య్ ఉపాసన-విధౌ ఫలాన్తరాశ్రవణాత్, ఉద్గీథ-సమ్బన్ధావగత-క్రత్వ్-అఙ్గ-భావావిరోధాత్। ఏవṁ విధి-వాక్యేనైవ క్రత్వ్-అఙ్గ-భావేఽవగతే సతి, యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతి\॥॥తేనేభౌ కురుతః, ఇతి చ వర్తమాన-నిర్దేశః, న స పాపṁ శ్లోక శృణోతి, ఇతివద్ అర్థవాద-మాత్రṁ స్యాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి\॥॥తద్ ఏవ వీర్యవత్తరమ్ ఇతి విద్యాయాః క్రతు-వీర్యవత్తరత్వṁ ప్రతి సాక్షాత్ సాధన-భావోఽవగమ్యతే। ఏవṁ ఫల-సాధనతయావగతా విద్యా కిమ్ ఆశ్రిత్య ఫలṁ కరోతీత్య్ అపేక్షాయామ్, ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఉద్గీథమ్ ఆశ్రిత్య కుర్యాద్ ఇతి క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతోద్గీథాశ్రయత్వ-మాత్రṁ ప్రతీయతే; అతః ఫలాన్తర-సాధనతయావగతస్య క్రత్వ్-అఙ్గ-భావో నోపపద్యత ఇతి గో-దోహనాది-తుల్యతయోపాదానానియమః సిధ్యత్య్ ఏవ। యస్య పర్ణ-మయీ జుహూర్ భవతి న స పాపṁ శ్లోకṁ శృణోతీత్య్ అత్ర తు పర్ణతాయా జుహూ-సమ్బన్ధాత్ ప్రాగ్ అపాప-శ్లోక-శ్రవణṁ ప్రతి సాక్షాత్ సాధన-భావో న శ్రూయతే; పర్ణతా-సమ్బన్ధి-పురుష-సమ్బన్ధ-మాత్రṁ శ్రుతమ్; తత్ తు--- పర్ణ-మయీ జుహూర్ ఇతి శ్రుత్యైవ ప్రథమావగత-క్రత్వ్-అఙ్గ-భావṁ న నిరుణద్ధీత్య్ అర్థవాద-మాత్రమ్ ఇతి విశేషః। సూత్రార్థస్ తు--- అఙ్గేషు, ఉద్గీథాదిషు ఆశ్రితానామ్ ఉపాసనానాṁ యథాశ్రయ-భావః--- ఉద్గీథాదివద్ అఙ్గ-భావః। గో-దోహనాదివత్ తస్మిన్ వాక్యే ఫల-సమ్బన్ధాశ్రవణాద్ అఙ్గ-భావో న విరుధ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౫౯॥

౪౧౪। శిష్టేశ్ చ॥౩।౩।౬౦॥

శిష్టః--- శాశనమ్, విధానమ్; ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేతి విధానాచ్ చ వర్తమాన-నిర్దేశావగత-ఫల-సమ్బన్ధాత్ ప్రాగ్ ఏవోద్గీథ-సమ్బన్ధోఽవగత ఇతి తద్-అఙ్గ-భావో । న విరుధ్యతే। అత ఉపాదాన-నియమః॥౬౦॥

౪౧౫। సమాహారాత్॥౩।౩।౬౧॥

ఇతశ్ చ--- హోతృ-షదనాద్ ధైవాపి దురుద్గీథమ్ అనుసమాహరతి, ఇత్య్ ఉద్గీథ-వేదన-హానావ్ అన్యేన సమాధానṁ బ్రువద్ వేదనస్యోపాదాన-నియమṁ దర్శయతి। దురుద్గీథṁ--- వేదన-హీనమ్ ఉద్గీథమ్॥౬౧॥

౪౧౬। గుణ-సాధారణ్య-శ్రుతేశ్ చ॥౩।౩।౬౨॥

ఇతశ్ చోపాదాన-నియమోఽవగమ్యతే। ప్రణవ-గుణత్వేనావగతస్యోపాసనస్య సాధారణ్యṁ హి శ్రూయతే--- తేనేయṁ త్రయీ విద్యా వర్తతే ఓమ్ ఇత్య్ ఆశ్రావయత్య్ ఓమ్ ఇతి శṁసత్య్ ఓమ్ ఇత్య్ ఉద్గాయతి, ఇతి తేనేతి ప్రకృత-పరామర్శాత్ సోపాసన ఏవ ప్రణవః సర్వత్ర సఞ్చరతి। అతః ప్రణవ-సహభావ-నియమ-దర్శనాద్ ఉపాదాన-నియమో నిశ్చీయతే॥౬౨॥

౪౧౭। న వా తత్-సహభావాశ్రుతేః॥౩।౩।౬౩॥

న వోపాదాన-నియమః, తత్-సహభావాశ్రుతేః--- ఉద్గీథాద్య్-అఙ్గ-భావా శ్రుతేర్ ఇత్య్ అర్థః। క్రత్వ్-అఙ్గ-భావో హి సహభావః। యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి\॥॥తద్ ఏవ వీర్యవత్తరమ్ ఇతి వీర్యవత్తర-స్వసాధనతయావగతాయా విద్యాయాః క్రత్వ్-అఙ్గతయా వినియోగాసమ్భవాత్ తద్-అఙ్గ-భావో హి న శ్రూయతే। యత్ర సాక్షాత్ ఫల-సాధనత్వṁ ప్రతిపాద్యతే; తత్ర ఫల-సాధనత్వṁ ప్రథమṁ ప్రతీయత ఇతి తస్య క్రత్వ్-అఙ్గతయా వినియోగో న సమ్భవతీత్య్ అభిప్రాయః॥౬౩॥

౪౧౮। దర్శనాచ్ చ॥౩।౩।౬౪॥

ఏవṁ-విద్ ధ వై బ్రహ్మా యజ్ఞṁ యజమానṁ సర్వాṁశ్ చర్త్విజోఽభిరక్షతి, ఇతి బ్రహ్మణో వేదనేన యజ్ఞస్య యజమానస్య ఋత్విజాṁ చ రక్షణṁ బ్రువత్య్ అన్యేషాṁ వేదనాభావṁ దర్శయతి। తచ్ చోద్గీథోపాసనస్యానఙ్గత్వే సత్య్ ఏవోపపద్యతే। అతశ్ చోపాదాన-నియమః॥౬౪॥ ఇతి యథాశ్రయ-భావాధికరణమ్॥౨౬॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే తృతీయస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః॥