||atha tṛtīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ||

३१५। सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि॥३।२।१॥

स्वप्नम् अधिकृत्य श्रूयते--- न तत्र रथा न रथ-योगा न पन्थानो भवन्त्य् अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते, इत्य् आरभ्य, अथ वेशान्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि कर्ता, इति। किꣳ स्वाप्नानाम् अप्य् अर्थानाꣳ स्रष्टा जीव एव, उत परमात्मेति सꣳशयः। स्वप्न-दृशो जीवस्य सन्निधानात्, स हि कर्तेति स एव परामृश्यते; जीवस्यापि सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ प्रजापति-वाक्योदितम् इति स एव स्रष्टेति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- जीवस्य सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ स्वाभाविकम् अपि सꣳसार-दशायाꣳ परम-पुरुष-सङ्कल्पातिरोहितम् इति न जीवस्य सत्य-सङ्कल्प-मात्रेण स्रष्टृत्वम् उपपद्यते। अतः परम-पुरुष एव सकलेतर-पुरुषानुभवाविषयान् तत्-तत्-पुरुष-मात्रेणानुभाव्यान् तत्-तत्-कालावसानान् स्वप्नानर्थान् सृजति। सूत्रार्थस् तु--- सन्ध्ये, स्वप्ने श्रूयमाणा रथादि-सृष्टिः स्वप्न-दशा-जीवेन कृताः। कुतः। आह हि--- स हि कर्तेति तस्यैव परामर्शाद् इत्य् अर्थः॥१॥

३१६। निर्मातारꣳ चैके पुत्रादयश् च॥३।२।२॥

एनम् एव जीवꣳ निर्मातारꣳ स्वाप्नानाम् अर्थानाम् एके शाखिनोऽधीयते--- य एषु सुप्तेषु जागर्ति काम-कामꣳ पुरुषो निर्मिमाणः, इति। अत्र काम-शब्द-निर्दिष्टः काम्यमानतया पुत्रादय एव। च-शब्दोऽवधारणे। अत्र हि--- सर्वान् कामान् इति काम-शब्देन प्रस्तुतान्, शतायुषः पुत्र-पौत्रान् वृणीष्व, इति विविनक्ति॥२॥

३१७। माया-मात्रꣳ तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वात्॥३।२।३॥

तु-शब्दात् पक्षो विपरिवर्तते; न जीवेन सृष्टꣳ स्वाप्नम् अर्थ-जातम्; अपि तु परमेश्वर-माया-मात्रꣳ--- सकलेतर-पुरुषानुभवाविषयꣳ तद्-एकानुभाव्यꣳ तत्-कालावसानम् आश्चर्य-रूपम् अर्थ-जातम् ईश्वरः सृजतीत्य् अर्थः। जीवस्य स्वतः सत्य-सङ्कल्पत्वादेः कृत्स्नस्य सꣳसार-दशायाम् अनभिव्यक्त-स्वरूपत्वात् तस्य हि सङ्कल्प-मात्रेण स्रष्ट्र्त्वꣳ नोपपद्यते। काम-कामꣳ पुरुषो निर्मिमाणः, इति च परम-पुरुषम् एव निर्मातारम् आह--- य एषु सुप्तेषु जागर्ति, तस्मिꣳल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन, इत्य् उपक्रमोपसꣳहारयोः परम-पुरुषासाधारण-धर्म-प्रतीतेः, स हि कर्तेति च तेनैकार्थ्यात् परम-पुरुषम् एवाह॥३॥

स्वाभाविकꣳ चेज् जीवस्य सत्य-सङ्कल्पत्वादिकम्, कथꣳ नाभिव्यज्यत इत्य् आशङ्क्याह---

३१८। पराभिध्यानात् तु तिरोहितꣳ ततो ह्य् अस्य बन्ध-विपर्ययौ॥३।२।४॥

तु-शब्दः शङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः; परम-पुरुषाभिध्यानाद् अस्य स्वाभाविकꣳ रूपम् अनादि-कर्म-प्रवाहेण कृतापराधतया तिरोहितम्; ततो ह्य् अस्य बन्ध-विपर्ययौ, ततः परम-पुरुष-सङ्कल्पाद् एव हि, अस्य--- जीवस्य, बन्ध-विपर्ययौ--- सꣳसार-मोक्षौ श्रूयते--- को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्यात् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात्, एष ह्य् एवानन्दयाति, परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्य् आदौ॥४॥

तिरोधान-प्रकारम् आह---

३१९। देह-योगाद् वा सोऽपि॥३।२।५॥

सोऽपि--- तिरोधान-भावो देह-योगाद् वा भवति; वा-शब्दो विकल्पार्थः; व्यवस्थितश् च विकल्पः; देव-मनुष्यादि-देहाकार-परिणताचिद्-योगात् सृष्टि-वेलायाम्, नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-दशापन्नाचिद्-योगेन प्रलय-काले॥५॥

३२०। सूचकश् च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्-विदः॥३।२।६॥

इतश् च स्वाप्ना रथादयो न जीव-सङ्कल्प-कृताः; यतः स्वप्नः शुभाशुभयोः सूचक इति श्रुतेर् अवगम्यते--- यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियꣳ स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धिꣳ तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्न-निदर्शने॥ अथ स्वप्ने पुरुषꣳ कृष्णꣳ कृष्ण-दन्तम् इत्य् आदिषु। स्वप्नाध्याय-विदश् चाचक्षते। जीव-सङ्कल्प-कृतत्वे हि सूचकत्वꣳ न सम्भवति; स्व-सङ्कल्प-कृतत्वे हि शुभानाम् एव सूचकानर्थान् सृष्ट्वा तान् एव पश्येत्। अतः स्वाप्नानाम् अर्थानाꣳ परम-पुरुष एव स्रष्टा॥६॥ इति सन्ध्याधिकरणम्॥१॥

३२१। तद्-अभावो नाडीषु तच्-छ्रुतेर् आत्मनि च॥३।२।७॥

नाड्यः पुरीतद् ब्रह्म च सुषुप्ति-स्थानत्वेन श्रूयन्ते; किम् एषाꣳ विकल्पः, उत समुच्चय इति सꣳशयः। विकल्प इति पूर्वः पक्षः; आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति, ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते, सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति, इति त्रयाणाꣳ नैरपेक्ष्य-प्रतीतेः। राद्धान्तस् तु--- प्रासाद-खट्वा-पर्यङ्कवत् कार्य-भेदेन समुच्चये सम्भवति पाक्षिक-बाध-गर्भ-विकल्पो न युक्त इति समुच्चयो न्याय्यः। तत्र पर्यङ्क-स्थानीयꣳ ब्रह्म, यतः पर्यङ्कवत् साक्षाद् ब्रह्म सुषुप्ति-स्थानम्। सूत्रार्थस् तु--- तद्-अभावः, स्वप्नाभावः, सुषुप्तिर् इत्य् अर्थः। सुषुप्तिर् नाडीष्व् आत्मनि च; च-कारात् पुरीतति च; तच्-छ्रुतेस् त्रयाणाꣳ सुषुप्ति-स्थानत्व-श्रुतेः। उक्तेन न्यायेन समुच्चयो न्याय्य इत्य् अभिप्रायः॥७॥

३२२। अतो प्रबोधोऽस्मात्॥३।२।८॥

अस्मात्--- ब्रह्मणः प्रबोध-श्रुतिर् अत एवोपपद्यते; सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे, इति श्रूयते॥८॥ इति तद्-अभावाधिकरणम्॥२॥

३२३। स एव तु कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः॥३।२।९॥

किꣳ सुषुप्त एव प्रबोध-काले उत्तिष्ठति, स एव वा अन्यो वेत्य् अनियम इति सꣳशयः। सुषुप्तस्य सर्वोपाधि-विनिर्मुक्तस्य ब्रह्मणि सम्पन्नस्य मुक्ताद् अविलक्षणत्वेन प्राचीन-शरीर-सम्बन्ध-भावात् स एवेति नियमो न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः। सुषुप्तस्य ब्रह्म-ज्ञानाभावेन पूर्व-कृतस्य कर्मणस् तेनैवोपभोक्तव्यत्वात्, सोऽहम् इति प्रत्यभिज्ञानात्, त इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा, इत्यारभ्य, यद् यद् भवन्ति तथा भवन्ति, इति शब्दात्, मोक्ष-साधन-विध्य्-आनर्थक्याच् च स एवोत्तिष्ठतीति राद्धान्तः। न चासौ शरीरेन्द्रिय-सम्बन्ध-विनिर्मुक्तः, अपि तु करण-कलेवर-प्रवर्तनायासादाश्वासाय ब्रह्मण्य् अपीतः पुनर् आश्वस्तः प्रवर्तनायोत्तिष्ठति। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥९॥ इति कर्मानुस्मृति-शब्द-विध्य्-अधिकरणम्॥३॥

३२४। मुग्धेऽर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात्॥३।२।१०॥

किꣳ मूर्छा मरणाद् अर्थान्तरम्, उत मरणम् एवेति सꣳशयः। सर्वेन्द्रिय-प्राण-व्यापारोपरतेर् मरणम् एवेति पूर्वः पक्षः। आकार-वैरूप्येण सूक्ष्म-प्राणास्तित्वावगतेर् मरणायार्ध-सम्पत्तिर् इति सिद्धान्तः। सूत्रार्थस् तु--- मुग्धे, मूर्च्छिते पुरुष यावस्था, सा मरणायार्धसम्पत्तिः। कुतः। परिशेषात्। प्राणादि-सर्व-व्यापारोपरतेर् न जागराद्य्-अवस्था, न च गत-प्राणा आकार-वैलक्षण्येन सूक्ष्म-प्राणास्तित्वावगतेः; मूर्च्छितस्यैव कस्यचित् पुनर् जीवन-दर्शनाच् च न मरणम् इति परिशेषान् मरणायार्ध-सम्पत्तिर् इत्य् अवगम्यते॥१०॥ इति मुग्धाधिकरणम्॥४॥

३२५। न स्थानतोऽपि परस्योभय-लिङ्गꣳ सर्वत्र हि॥३।२।११॥

किꣳ जीवस्येव तद्-अन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणोऽपि जागरादि-स्थान-प्रयुक्त-दोषाः सम्भवन्ति, उत नेति सꣳशयः। यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्, यश् चक्षुषि तिष्ठन्, यो रेतसि तिष्ठन्, इत्य् आदिना जीवस्येव सर्वावस्थास्ववस्थिति-वचनात् छन्दतोऽपि पूय-शोणितादि-मज्जनम् अपुरुषार्थ एवेति सर्वे दोषात् सम्भवन्तीति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- अपहत-पाप्मा विजरः, निरवद्यꣳ निरञ्जनम्, सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित्, यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम्, परः पराणाꣳ सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे, इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभ्यो निरस्त-निखिल-दोष-गन्धता-सार्वज्ञ्य-सत्य-सङ्कल्पत्वाद्य्-उभय-लक्षण-स्वरूपावगतेः परस्य ब्रह्मणः सर्वत्रान्तर्यामितयावस्थितस्यापि न दोष-गन्धः सम्भवति; अपि तु सर्व-नियमन-रूप-लीला-रस एव॥

सूत्रार्थस् तु--- न स्थानतोऽपि परस्य--- पृथिव्य्-आत्मादिष्व् अन्तर्यामितयावस्थितस्यापि परस्य ब्रह्मणः, जीवस्य तत्र तत्रावस्थितस्य ये दोषा उक्ताः, ते न सम्भवन्ति। कुतः। उभय-लिङ्गꣳ सर्वत्र हि--- हिर् हेतौ, यतः सर्वत्र श्रुति-स्मृतिषु निरस्त-निखिल-दोषत्व-समस्त-कल्याण-गुणात्मकत्व-रूपोभय-लिङ्गम्--- उभय-लक्षणꣳ परꣳ ब्रह्मावगतम्॥११॥

३२६। भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकम् अतद्-वचनात्॥३।२।१२॥

यथा जीवस्य स्वतोऽपहत-पाप्मत्वादि-गुणकस्यापि देवादि-शरीर-सम्बन्धितयावस्था भेदाद् उक्त-दोष-सम्बन्धित्वम्; एवꣳ परस्यापि--- यस्य पृथिवी शरीरम् इति शरीर-सम्बन्धित्वावस्थाभेदात् ते दोषाः स्युर् इति चेन् न, प्रत्येकꣳ--- प्रतिपर्यायम्, अतद्-वचनात्--- दोषासम्बन्धित्व-वचनात्। यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आदिषु--- एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, इत्य् अन्तर्यामिणो हि निर्दोषत्वम् उच्यते; जीवस्य तु पराभिध्यानात् तत्-स्वरूपꣳ तिरोहितम् इत्य् उक्तम्। अतः शरीर-सम्बन्धित्वेऽपि परस्यैते न दोषाः॥१२॥

३२७। अपि चैवम् एके॥३।२।१३॥

अपि च यद् इदꣳ जीव-परयोर् एकस्मिन् शरीरे शरीरित्वेनावस्थितयोर् दोष-सम्बन्धित्वे तद्-विपरीतत्वꣳ चोक्तम्, एवम् एके शाखिनः स्व-शब्देनाधीयते--- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानꣳ वृक्षꣳ परिषस्वजाते। तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति इति॥१३॥

मनुष्यादि-शरीरेषु शरीरित्वम् एव जीवस्य नाम-रूप-भाक्त्वेन कर्म-वश्यता-हेतुः, तत्-परस्याप्य् अविशिष्टꣳ चेत् कथꣳ परस्य ब्रह्मणोऽकर्म-वश्यत्वेन कर्म-फलानशनम् उच्यते इत्य् अत आह---

३२८। अरूपवद् एव हि तत्-प्रधानत्वात्॥३।२।१४॥

मनुष्यादि-शरीरेषु शरीरित्वेऽप्य् अरूपवद् एव हि तत् परꣳ ब्रह्म। कुतः। प्रधानत्वात्--- निर्वाहकत्वात्; जीवस्य नाम-रूप-भाक्त्वेन कर्म-फलाशनꣳ निर्वोढुꣳ परस्य तत्-तच्-छरीरे शरीरित्वेनावस्थानम्। यथाह--- यस्य पृथिवी शरीरम्, यस्यात्मा शरीरम् \॥॥ आत्मानम् अन्तरो यमयति, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा, आकाशो ह वै नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद् अन्तरा तद् ब्रह्म, इति। अत उभय-लिङ्गम् एव परꣳ ब्रह्म॥१४॥

सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेति प्रकाशैक-स्वरूपता ब्रह्मण उच्यते, कथम् उभय-लिङ्गत्वम् इत्य् अत आह---

३२९। प्रकाशवच् चावैयर्थ्यात्॥३।२।१५॥

यथा--- सत्यꣳ ज्ञानम् इति वाक्यावैयर्थ्यात् प्रकाशो ब्रह्मणः स्वरूपम् इत्य् अवगम्यते तथा--- यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित्, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते, इत्य् आदि वाक्यावैयर्थ्यात् कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च ब्रह्मणः स्वरूपम् इत्य् अवगम्यते; इत्य् उभय-लिङ्गम् एव॥१५॥

३३०। आह च तन्मात्रम्॥३।२।१६॥

सत्यꣳ ज्ञानम् इति वाक्यꣳ ब्रह्मणो ज्ञानꣳ स्वरूपम् इत्य् एतावन् मात्रम् आह न पुनः कल्याण-गुणाकरत्वꣳ निषेधति॥१६॥

३३१। दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते॥३।२।१७॥

दर्शयति च वेदान्त-वाक्य-गणो निरस्त-निखिल-दोषत्वꣳ कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च--- निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ शान्तꣳ निरवद्यꣳ निरञ्जनम्, तम् ईश्वराणाꣳ परमꣳ महेश्वरꣳ तꣳ दैवतानाꣳ परमꣳ च दैवतम् इत्य् आदिकः। स्मर्यते च--- यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम्, अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा। मत्तः परतरꣳ नान्यत्, इत्य् आदिषु॥१७॥

३३२। अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्॥३।२।१८॥

यतो ब्रह्मणो निरस्त-निखिल-दोषत्व-कल्याण-गुणाकरत्वेनोभय-लिङ्गत्वात् पृथिव्य्-आदि-स्थानतोऽपि न तत्-तत्-प्रयुक्त-दोष-गन्ध-सम्भवः; अत एव शास्त्रेषु च जल-सूर्यकाद्य्-उपमा क्रियते--- आकाशम् एकꣳ हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत्। तथात्मैको ह्य् अनेक-स्थो जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान् इत्य् आदिषु॥१८॥

३३३। अम्बुवद् अग्रहणात् तु न तथात्वम्॥३।२।१९॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ द्योतयति। अम्बुनीवाग्रहणात्--- यथा अम्बुनि सूर्यस् तत्रानवस्थित एव भ्रान्त्या तत्र स्थित इव गृह्यते; न तथा परमात्मा पृथिव्य्-आदौ गृह्यते; यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः, इति परमार्थतः स्थितो गृह्यते; अतो न तथात्वꣳ--- न सूर्यस्येव तत्-प्रयुक्त-दोष-गन्धाभावः परमात्मनः, परमार्थतः स्थितत्वात्॥१९॥

३३४। वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभय-सामञ्जस्याद् एवꣳ दर्शनाच् च॥३।२।२०॥

पृथिव्य्-आदिषु विषमेषु स्थानेषु स्थितस्यापि परमात्मनः, तद्-अन्तर्भावात्--- तत्रावस्थानतः तत्-प्रयुक्त-वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वꣳ, जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान् इति दृष्टान्तेन निवर्त्यते। कुतोऽवगम्यते एतावन् मात्रम् इति; उभय-सामञ्जस्याद् एवम्--- उभय-दृष्टान्तोपादान-सामञ्जस्याद् एवम् अवगम्यते। आकाशम् एकꣳ हि यथा घटादिषु पृथग् भवेद् इति घट-करकादिषु विषमेष्व् अवस्थितम् आकाशꣳ, जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान् इति चाꣳशुमन्तꣳ परमार्थतः स्थितम् अनवस्थितꣳ चोभयꣳ दृष्टान्ततयोपादाय, तथात्मैको ह्य् अनेकस्थः, इति निगमनात् तत्-तत्-स्थान-प्रयुक्त-वृद्धि-ह्रास-भाक्त्व-निवर्तन-मात्रꣳ विवक्षितम् इत्य् अवगम्यते। अन्यत्रापि दृष्टान्त-दार्ष्तान्तिकयोः सर्व-साम्याभावेऽपि "सिꣳह इव माणवकः" इत्य् आदिषु दृष्टान्तोपादान-दर्शनाच् चैवम् अवगम्यते॥२०॥

अथात आदेशो नेति नेतीत्य् आदिना पूर्व-प्रकृतस्य मूर्तामूर्त-प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्व-प्रतिषेधान् निष्प्रपञ्चꣳ सन्-मात्रम् एव ब्रह्म; न पुनर् उक्त-स्वरूपम् उभय-लिङ्गम् इत्य् आशङ्क्याह---

३३५। प्रकृतैतावत्त्वꣳ हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥३।२।२१॥

हीति हेतौ। द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तꣳ चामूर्तमेव च, इत्य् आदिना स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपतया प्रमाणान्तरा-प्रज्ञातस्य अत्रैव रूपतयोपदिष्टस्य निषेधासम्भवात् प्रकृतैतावत्त्वꣳ हि ब्रह्मणः प्रतिषेधति, पूर्व-प्रकृतैतावन्-मात्रꣳ न भवति ब्रह्मेति हि, अथात आदेशो नेति नेतीत्य् अत्र प्रतिपाद्यत इत्य् अर्थः। ततो ब्रवीति च भूयः--- ततः पूर्वोक्ताद् भूयस्त्वꣳ ब्रवीति च वाक्यशेषः, न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्त्य् अथ नामधेयꣳ सत्यस्य सत्यम् इति प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति। नेति निर्दिष्टाद् एतस्माद् ब्रह्मणोऽन्यन् न ह्य् अस्ति; परब्रह्मणोऽन्यत् स्वरूपतो गुणश् चोत्कृष्टꣳ न ह्य् अस्तीत्य् अर्थः। सत्यस्य सत्यम् इति ब्रह्मणो नामधेयम्; तस्य निर्वचनम्, प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति। प्राण-साहचर्याज् जीवात्मनः प्राणाः। ते हि वियद्-आदिवद् अनुत्पाद्यत्वेन सत्यम्। तेभ्योऽप्य् एष सत्यम्; ते हि कर्मानुगुण-देह-योगेन जन्मवन्तः; तद् अप्य् अस्य नास्तीति तेषाम् एष सत्यम्, ज्ञान-सङ्कोच-विकास-रूप-विकारस्याप्य् असम्भवात्। अतः प्रमाणान्तरा-प्रज्ञात-स्वरूपस्य ब्रह्मणो मूर्तामूर्त-प्रपञ्च-प्रकारतयोपदेशात्, पुनर् अपि प्रकार-विशेषोपदेशाच् च, अथात आदेशो नेति नेतीति पूर्व-प्रकृतेयत्ता ब्रह्मणः प्रतिषिध्यत इत्य् अर्थः॥२१॥

ननु च वस्तुतः प्रत्यक्षेण निर्विशेष-सन्-मात्रम् एव गृह्यते; तद्-अतिरिक्तꣳ भ्रान्त्या प्रतीयमानꣳ सविशेष-रूपम् अनूद्य, नेति नेतीति निषिध्यत इत्य् अत्राह---

३३६। तद् अव्यक्तम् आह हि॥३।२।२२॥

ब्रह्मणः प्रमाणान्तरा-प्रज्ञातताꣳ द्रढयति; तत् ब्रह्म न केनापि प्रमाणेन व्यक्तम्; तथा आह हि श्रुतिः--- न सन्दृशे तिष्ठति रूपम् अस्य, इत्य् आदिका॥२२॥

३३७। अपि सꣳराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥३।२।२३॥

अपि च सꣳराधन एवोपलभ्यते; सꣳराधनꣳ सम्यक्-प्रीति-युक्तꣳ भजनम्, उपासनम् इति यावत्। उपासन-रूप-तत्-प्रीणनेन विना केनापि नोपलभ्यत इति श्रुति-स्मृतिभ्याम् अवगम्यते। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन, यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यः, नाहꣳ वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया\॥॥ भक्त्या त्व् अनन्यया शक्यः, इति हि श्रुति-स्मृती। अतः केनापि प्रमाणेनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वाद् ब्रह्मणः, द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे, इत्य् आदिना ब्रह्मणः प्रकारतयोपदिष्टꣳ जगद्-ऐश्वर्यꣳ, नेति नेतीति न निषिध्यते; किन्तु प्रकृतेयत्ता-मात्रꣳ तु निषिध्यते॥२३॥

३३८। प्रकाशादिवच् चावैशेष्यꣳ प्रकाशश् च कर्मण्य् अभ्यासात्॥३।२।२४॥

इतश् च ज्ञानानन्दवज् जगद्-ऐश्वर्यम् अपि ब्रह्मणो रूपꣳ; येषाꣳ वामदेवादीनाꣳ सꣳराधन-रूप-कर्मण्य् अभ्यासात् प्रकाशश् च सञ्जातः--- दर्शनꣳ सञ्जातम्; तेषाꣳ दर्शने प्रकाशादिवत् ज्ञानादेर् इव जगद्-ऐश्वर्यस्याप्य् अवैशेष्यꣳ प्रतीयते, तद् वैतत् पश्यन्न् ऋषिर् वामदेवः प्रतिपेदे अहꣳ मनुर् अभवꣳ सूर्यश् च अहꣳ कक्षीवान्, इत्य् आदौ॥२४॥

३३९। अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥३।२।२५॥

अतोऽनन्तेन कल्याण-गुण-गणेन योगो ब्रह्मणः सिद्धः। तथा सत्य् उभय-लिङ्गम् एव ब्रह्म॥२५॥ इत्य् उभय-लिङ्गाधिकरणम्॥५॥

३४०। उभय-व्यपदेशात् त्व् अहि-कुण्डलवत्॥३।२।२६॥

द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे, इत्य् आदिनोपदिष्टम् अचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-रूपत्वꣳ किꣳ ब्रह्म-स्वरूपस्यैवाचिद्-रूपेण परिणामाद् भवति, उत परस्मिन् ब्रह्मण्य् अचिद्-वस्तुनि चैक-जाति-योगात्, अथ जीववद् ब्रह्म-शरीरतया ब्रह्म-विशेषणत्वेनेति सꣳशयः। भिन्नत्वाभिन्नत्व-रूपोभय-व्यपदेशोपपत्तये ब्रह्मैवाचिद्-रूपेण परिणमत इति प्रथमः पक्षः। तथा तु सति ब्रह्मणो निर्दोषत्वादिकꣳ बाध्येतेत्य् एक-जाति-योगेनेति द्वितीयः पक्षः। एवꣳ सति, आत्मैवेदꣳ सर्वम्, ब्रह्मैवेदꣳ सर्वम् इति ब्रह्म-स्वरूपस्यैव सर्व-शब्द-वाच्यत्व-व्यपदेश-बाधः स्यात्। न ह्य् एकैव गो-व्यक्तिः खण्डो गौः, मुण्डो गौ, पूर्णशृङ्गो गौर् इत्य् आदि सर्व-गो-व्यक्ति-वाचक-शब्दैर् अभिधीयते। अतो जीवस्येव ब्रह्म-शरीरतया ब्रह्म-विशेषणत्वेनाचिद्-वस्तुनोऽपि ब्रह्माꣳशत्वम् इति राद्धान्तः। सूत्रार्थस् तु--- तु-शब्दोऽवधारणे। अहेः कुण्डल-भावादिवद् ब्रह्म-स्वरूपस्यैवाचिद्-रूपेणावस्थानम्। कुतः। नानात्वैकत्वोभय-व्यपदेशात्॥२६॥

३४१। प्रकाशाश्रयवद् वा तेजस्त्वात्॥३।२।२७॥

वा-शब्दोऽनन्तरोक्त-व्यावृत्त्य्-अर्थः; यथा प्रकाश-तद्-आश्रययोस् तेजस्त्वेनैक-जाति-योगाद् अभिन्नत्वꣳ भिन्नत्वꣳ च, एवम् अचिद्-ब्रह्मणोर् अपि॥२७॥

३४२। पूर्ववद् वा॥३।२।२८॥

वा-शब्दः पक्ष-द्वय-व्यावृत्त्य्-अर्थः; पूर्ववत्--- यथा पूर्वत्र, अꣳशो नाना-व्यपदेशात्, प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ परः, इत्य् उभय-व्यपदेशोपपत्तये, ब्रह्मणो निर्दोषत्व-सिद्धये च प्रकाश-जाति-गुण-शरीरवत् पृथक्सिद्ध्य्-अनर्ह-विशेषणतया जीवस्य ब्रह्माꣳशत्वम् उक्तम्; एवम् अचिद्-वस्तुनोऽपि। अचिद्-वाचि-शब्देनाप्य् अचिद्-वस्तु-विशिष्टꣳ ब्रह्मैवाभिधेयम् इति, आत्मैवेदꣳ सर्वꣳ, ब्रह्मैवेदꣳ सर्वम्, इत्य् अभेद-व्यपदेशोपपत्तिः। विशेषण-विशेष्ययोः स्वरूप-स्वभाव-भेद-ज्ञापनाय विशेषण-विशेष्यौ निष्कृष्य भेदेन व्यपदेशश् चोपपद्यते। क्षरꣳ त्व् अविद्या ह्य् अमृतꣳ तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस् तु सोऽन्यः, इति ब्रह्मणो निर्दोषत्वꣳ च॥२८॥

३४३। प्रतिषेधाच् च॥३।२।२९॥

स वा एष महानज आत्माजरोऽमरः, नास्य जरयैतज् जीर्यति\॥॥ विजरो विमृत्युः, इत्य् आदिभिर् ब्रह्मणोऽचिद्-धर्म-प्रतिषेधाच् च विशेषण-विशेष्य-भावेनैवाꣳशाꣳशि-भाव इत्य् अर्थः॥२९॥ इत्य् अहि-कुण्डलाधिकरणम्॥६॥

३४४। परमतः सेतून्मान-सम्बन्ध-भेद-व्यपदेशेभ्यः॥३।२।३०॥

यतो वा इमानीत्य् आदिना जगज्-जन्मादि-कारणतया निर्दिष्टात् परस्माद् ब्रह्मणोऽपि परꣳ तत्त्वꣳ किञ्चिद् अस्ति नेति सꣳशयः। इतोऽपि परम् अस्तीति पूर्वः पक्षः। अथ य आत्मा स सेतुः, इत्य् अस्य सेतुत्व-व्यपदेशात्, एतꣳ सेतुꣳ तीर्त्वेत्य् अस्य तरितव्यत्वोपदेशाच् चातोऽन्यद् अप्य् अस्तीति गम्यते। चतुष्पाद् ब्रह्म, षोडश-कलम् इति परिमितत्व-व्यपदेशाच् चापरिमितम् अन्यद् अस्तीति प्रतीयते। अमृतस्यैष सेतुर् इति प्रापकत्व-श्रुतेश् चानेन प्राप्यम् अन्यद् अस्तीति प्राप्य-प्रापक-रूप-सम्बन्धात् प्रतीयते। तथा--- तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम्, ततो यद् उत्तरतरम् इति पुरुष-शब्द-निर्दिष्टाद् ब्रह्मण उत्तरतरत्वेन भेद-व्यपदेशाच् चान्यत् परम् अस्ति॥

राद्धान्तस् तु--- न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्तीति नेति निर्दिष्टात् मूर्तामूर्त-रूपाद् ब्रह्मणोऽन्यत् परꣳ नास्तीति पर-तत्त्व-निषेधात् कारणाद् ब्रह्मणोऽन्यत् परꣳ नास्ति। सेतुत्व-व्यपदेशस् तु--- एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदायेति सर्व-लोकासङ्कर-करत्व-कृतः। एतꣳ सेतुꣳ तीर्त्वेति तरतिर् अपि, वेदान्तꣳ तरतीतिवत् प्राप्ति-वचनः। चतुष्पाद् ब्रह्म, षोडश-कलम् इत्य् उन्मान-व्यपदेशोऽपि, वाक् पाद\॥॥।चक्षुः पादः, इतिवद् उपासनार्थः। सम्भवति चापरिमितस्यापि तत्-तद्-देश-सम्बन्धितयोन्मितत्वानुसन्धानम्। अमृतस्यैष सेतुर् इति स्वस्यैवामृतस्य स्वयम् एव प्रापकम् उच्यते, यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यः, इत्य् आदि श्रुतेः। ततो यद् उत्तरतरम् इत्य् अपि, तेनेदꣳ पूर्णम् इति निर्दिष्टात् पुरुषाद् अन्यस्य न परत्वम् आह; अपि तु--- तम् एवꣳ विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय, इति पूर्व-प्रतिज्ञातꣳ पुरुष-वेदनस्यामृतत्व-हेतुत्वम् अन्यस्य चापथत्वꣳ सहेतुकम् उपसꣳहरति। यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चित्, इत्य् आरभ्य, तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम् इति पुरुषस्य सर्वस्मात् परत्वꣳ ज्यायस्त्वम् अन्यस्य परत्वाभावꣳ च प्रतिपाद्य, ततो हेतोर् यद् उत्तरतरꣳ पुरुष-तत्त्वꣳ तद् एवारूपम् अनामयम्; य एतद् विदुर् अमृतास्ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापि यन्तीति पूर्व-प्रतिज्ञातम् एवोपसꣳहृतम्॥

सूत्रार्थस् तु--- परमतः, जन्माद्य् अस्य यतः, इत्य् आरभ्य, अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् इत्य् अन्तेन प्रतिपादितान् निखिल-जगद्-एक-कारणात् सर्वान्तरात्मनो निरस्त-निखिल-दोष-गन्धानवधिकातिशयानन्त-कल्याण-गुणाकरात् परस्माद् ब्रह्मणः परम् अपि किञ्चिद् अस्तीति कश्चिन् मन्यते। कुतः। सेतून्मान-सम्बन्ध-भेद-व्यपदेशेभ्यः। व्याख्याताश् चैते॥३०॥

३४५। सामान्यात् तु॥३।२।३१॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; सेतुत्व-व्यपदेशस् तावत् तस्मात् परꣳ नावगमयति, सेतु-सामान्यात्--- सादृश्याज् जगद्-विधृति-रूपाद् ब्रह्मणस् तथा-व्यपदेश इति श्रुतिर् एव सेतु-शब्दꣳ व्याचष्टे, अथ य आत्मा स सेतुर् विधृतिर् एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदायेति। यद् यत् स्वभावा लोकाः सृष्टास् तत्-तत्-स्वभावासङ्कराय सर्वान् लोकान् अयम् एव सेतुवद् बिभर्तीति सेतुर् इत्य् अर्थः॥३१॥

३४६। बुद्ध्य्-अर्थः पादवत्॥३।२।३२॥

चतुष्पाद् ब्रह्म, पादोऽस्य विश्वा भूतानीत्य् उन्मान-व्यपदेशास् तथानुसन्धानार्थः; वाक् पादः\॥॥ चक्षुः पादः, इतिवत्॥३२॥

अपरिमित-स्वरूपस्यानुसन्धानार्थतयापि कथꣳ परिमितत्वम् इत्य् अत आह---

३४७। स्थान-विशेषात् प्रकाशादिवत्॥३।२।३३॥

प्रतिपन्न-वाग्-आदि-स्थान-विशेष-सम्बन्धात् तत्-तत्-स्थान-सम्बन्धित्वेनावच्छिद्यानुसन्धानꣳ युज्यते; यथा प्रकाशादेर् विततस्यापि वातायन-घटादौ॥३३॥

३४८। उपपत्तेश् च॥३।२।३४॥

अमृतस्यैष सेतुर् इत्य् अमृतस्य स्वस्य स्वयम् एव प्रापक इति सेतुत्व-व्यपदेशोपपत्तेश् चान्यत् परम् अस्तीति कल्पनꣳ न युज्यते। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम् इति हि श्रूयते॥३४॥

३४९। तथान्य-प्रतिषेधात्॥३।२।३५॥

तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वꣳ, ततो यद् उत्तरतरम् इति पुरुषाद् अन्यस्य न परत्वम् आह। न तस्येशे कश्चन, न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्ति, यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्, यस्माद् अपरꣳ परꣳ नास्ति किञ्चिद् इत्य् अर्थः। एवम् आदिषु पुरुषाद् अन्यस्य परत्व-प्रतिषेधात्। ततो यद् उत्तरतरम् इति तु यतः पुरुष-तत्त्वम् एवोत्तरतरम्; ततो हेतोर् यद् उत्तरतरꣳ पुरुष-तत्त्वम्; तद् एव--- अरूपम् अनामयम् इत्य् आदिना व्याख्यातम्। य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्तीति, तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यते अयनायेति प्रतिज्ञातम् एवोपसꣳहृतम्। न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः, इति च पुरुष-तत्त्वम् एव वदति। अनन्तरम्--- अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टौ, इति पुरुष-तत्त्व-वाचिनैक-वाक्यत्वावगमात्; अम्भस्य पारे, यम् अन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति, इति च प्रक्रमात्॥३५॥

३५०। अनेन सर्व-गतत्वम् आयाम-शब्दादिभ्यः॥३।२।३६॥

अनेन ब्रह्मणा सर्वस्य व्याप्तत्वꣳ, तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम्, अन्तर् बहिश् च तत् सर्वꣳ व्याप्य नारायणः स्थितः, नित्यꣳ विभुꣳ सर्व-गतꣳ सुसूक्ष्मꣳ तद् अव्ययꣳ यद् भूत-योनिꣳ परिपश्यन्ति धीराः, इत्य् आयाम-शब्देभ्यः--- सर्व-व्याप्ति-वाचि-शब्देभ्योऽवगम्यते। एवम् अवगम्यमानम् एतस्मात् परꣳ वारयतीत्य् अर्थः। आदि-शब्दात्--- आत्मैवेदꣳ सर्वम् इत्य् आदयो गृह्यन्ते। अतः--- यतो वा इमानीत्य् आदिनावगत-जगन्-निमित्तोपादान-कारणाद् ब्रह्मणोऽन्यत् परꣳ न विद्यते॥३६॥ इति पराधिकरणम्॥७॥

३५१। फलम् अत उपपत्तेः॥३।२।३७॥

किꣳ वेदोदितꣳ याग-दान-होमादिकम् उपासनाख्यꣳ च--- यजेत, उपासीतेति कामिनो मुमुक्षोश् च कर्तव्यतया श्रूयमाणꣳ कर्मैवापूर्व-द्वारेण भोगापवर्ग-रूप-फलदम्, उत तत्-तद्-आराधनैः प्रीतः परम-पुरुष एव फलद इति सꣳशयः। कर्मैवेति पूर्वः पक्षः; लोके मर्दनादेः कृष्यादेश् च कर्मण एव साक्षात् परम्परया वा फल-प्रदत्व-दर्शनात्। वेदे च--- यजेत स्वर्ग-कामः, आत्मानम् एव लोकम् उपासीत, इति कामिनो मुमुक्षोश् च कर्तव्यतया श्रूयमाणꣳ कर्मꣳ तत्-तत्-फल-साधनतयावगतꣳ क्षणिकम् अप्य् अपूर्व-द्वारेण भोगापवर्ग-रूप-सर्व-फल-प्रदम्। राद्धान्तस् तु--- कर्तव्यतयावगतस्य यागादेर् उपासनस्य च, यज देव-पूजायाम् इत्य् आदिनावगत-धात्व्-अर्थ-स्वाभाव्यात्, वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनꣳ भूतिꣳ गमयति, इति वाक्य-शेषाच् च, इष्टापूर्तꣳ बहुधा जातꣳ जायमानꣳ विश्वꣳ बिभर्ति भुवनस्य नाभिः, तद् एवाग्निस् तद् वायुस् तत् सूर्यस् तद् उ चन्द्रमाः, स तया श्रद्धया युक्तस् तस्याराधनम् ईहते। लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥ अहꣳ हि सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्ता च प्रभुर् एव च, स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः, तत्-प्रसादात् पराꣳ शान्तिꣳ स्थानꣳ प्राप्स्यसि शाश्वतम् इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभ्यश् च, परम-पुरुष एव कर्मभिर् उपासनेन चाराधितो भोगापवर्ग-रूप-फल-प्रदः। लोके च कृष्यादि-कर्मभिः सस्यादिक मुत्पाद्य, तेन भृत्य-द्वारेण साक्षाद् वा राजानम् अभ्यर्च्य, तत एवापेक्षितानि लभन्ते; अतः परम-पुरुष एव फल-प्रदः॥

सूत्रार्थस् तु--- फलम् अत उपपत्तेः। अतः--- परस्माद् ब्रह्मण एव कर्मभिर् उपासनेन चाराधिताद् भोगापवर्ग-रूप-फलम्। कुतः। उपपत्तेः--- कर्म हि क्षण-ध्वꣳसि न कालान्तर-भावि-फलायालम्; स हि सर्व-ज्ञः सर्व-शक्तिः परम-कारुणिको महोदारः अनादिर् अनन्तश् च सर्वेश्वरः स्वाराधन-रूपेण कर्मणा आराधितः फल-प्रद इत्य् उपपद्यते॥३७॥

३५२। श्रुतत्वाच् च॥३।२।३८॥

स वा एष महान् अज आत्मा अन्नादो वसुदानः, एष ह्य् एवानन्दयाति, इति भोगापवर्ग-रूपꣳ फलम् अयम् एव ददातीति हि श्रूयते॥३८॥

३५३। धर्मꣳ जैमिनिर् अत एव॥३।२।३९॥

यागादिकम् उपासनात्मकꣳ च धर्मम् एव फल-प्रदꣳ जैमिनिर् आचार्यो मन्यते; अत एव--- उपपत्तेः श्रुतत्वाच् चेत्य् अर्थः। लोके कृष्यादेर् मर्दनादेश् च कर्मण एव साक्षात् परम्परया वा फल-दायित्व-दर्शनाद् वेदेऽपि तथैव युक्तम् इत्य् उपपत्तिः। उपपद्यते चापूर्व-द्वारेण साधनत्वम्। यजेत स्वर्ग-कामः, ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इति कामिनः कर्तव्यतया कर्म-विधानान्यथानुपपत्त्या कर्मैवापूर्व-द्वारेण फल-साधनम् इत्य् अवगम्यते॥३९॥

३५४। पूर्वꣳ तु बादरायणो हेतु-व्यपदेशात्॥३।२।४०॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। पूर्वोक्तꣳ परम-पुरुषस्यैव फल-प्रदत्वꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। कुतः। हेतु-व्यपदेशात्--- वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनꣳ भूतिꣳ गमयति, इति वाय्व्-आद्य्-आत्मना अवस्थितस्य परम-पुरुषस्यैव फल-प्रदत्व-व्यपदेशात्। यो वायौ तिष्ठन्न् इति च वाय्व्-आद्य्-आत्मना स एव व्यवस्थितः श्रूयते, तद् एवाग्निस् तद् वायुस् तत् सूर्यस् तद् उ चन्द्रमाः, इति च। तत्-परित्यागेनापूर्वस्य फल-साधनत्व-कल्पने श्रुत-हानम् अश्रुत-कल्पनꣳ च। विध्य्-अपेक्षित-फल-साधनत्व-प्रकारे वाक्य-शेषेणावगते सति न फल-साधनत्व-प्रकार-कल्पनꣳ न्याय्यम्; यथैव हि रात्रि-सत्रादिष्व् अधिकारी न कल्प्य इत्य् अर्थः॥४०॥ इति फलाधिकरणम्॥८॥

इति श्री- रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे तृतीयस्वाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

౩౧౫। సన్ధ్యే సృష్టిర్ ఆహ హి॥౩।౨।౧॥

స్వప్నమ్ అధికృత్య శ్రూయతే--- న తత్ర రథా న రథ-యోగా న పన్థానో భవన్త్య్ అథ రథాన్ రథ-యోగాన్ పథః సృజతే, ఇత్య్ ఆరభ్య, అథ వేశాన్తాన్ పుష్కరిణ్యః స్రవన్త్యః సృజతే స హి కర్తా, ఇతి। కిṁ స్వాప్నానామ్ అప్య్ అర్థానాṁ స్రష్టా జీవ ఏవ, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। స్వప్న-దృశో జీవస్య సన్నిధానాత్, స హి కర్తేతి స ఏవ పరామృశ్యతే; జీవస్యాపి సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ ప్రజాపతి-వాక్యోదితమ్ ఇతి స ఏవ స్రష్టేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- జీవస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ స్వాభావికమ్ అపి సṁసార-దశాయాṁ పరమ-పురుష-సఙ్కల్పాతిరోహితమ్ ఇతి న జీవస్య సత్య-సఙ్కల్ప-మాత్రేణ స్రష్టృత్వమ్ ఉపపద్యతే। అతః పరమ-పురుష ఏవ సకలేతర-పురుషానుభవావిషయాన్ తత్-తత్-పురుష-మాత్రేణానుభావ్యాన్ తత్-తత్-కాలావసానాన్ స్వప్నానర్థాన్ సృజతి। సూత్రార్థస్ తు--- సన్ధ్యే, స్వప్నే శ్రూయమాణా రథాది-సృష్టిః స్వప్న-దశా-జీవేన కృతాః। కుతః। ఆహ హి--- స హి కర్తేతి తస్యైవ పరామర్శాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౧॥

౩౧౬। నిర్మాతారṁ చైకే పుత్రాదయశ్ చ॥౩।౨।౨॥

ఏనమ్ ఏవ జీవṁ నిర్మాతారṁ స్వాప్నానామ్ అర్థానామ్ ఏకే శాఖినోఽధీయతే--- య ఏషు సుప్తేషు జాగర్తి కామ-కామṁ పురుషో నిర్మిమాణః, ఇతి। అత్ర కామ-శబ్ద-నిర్దిష్టః కామ్యమానతయా పుత్రాదయ ఏవ। చ-శబ్దోఽవధారణే। అత్ర హి--- సర్వాన్ కామాన్ ఇతి కామ-శబ్దేన ప్రస్తుతాన్, శతాయుషః పుత్ర-పౌత్రాన్ వృణీష్వ, ఇతి వివినక్తి॥౨॥

౩౧౭। మాయా-మాత్రṁ తు కార్త్స్న్యేనానభివ్యక్త-స్వరూపత్వాత్॥౩।౨।౩॥

తు-శబ్దాత్ పక్షో విపరివర్తతే; న జీవేన సృష్టṁ స్వాప్నమ్ అర్థ-జాతమ్; అపి తు పరమేశ్వర-మాయా-మాత్రṁ--- సకలేతర-పురుషానుభవావిషయṁ తద్-ఏకానుభావ్యṁ తత్-కాలావసానమ్ ఆశ్చర్య-రూపమ్ అర్థ-జాతమ్ ఈశ్వరః సృజతీత్య్ అర్థః। జీవస్య స్వతః సత్య-సఙ్కల్పత్వాదేః కృత్స్నస్య సṁసార-దశాయామ్ అనభివ్యక్త-స్వరూపత్వాత్ తస్య హి సఙ్కల్ప-మాత్రేణ స్రష్ట్ర్త్వṁ నోపపద్యతే। కామ-కామṁ పురుషో నిర్మిమాణః, ఇతి చ పరమ-పురుషమ్ ఏవ నిర్మాతారమ్ ఆహ--- య ఏషు సుప్తేషు జాగర్తి, తస్మిṁల్ లోకాః శ్రితాః సర్వే తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చన, ఇత్య్ ఉపక్రమోపసṁహారయోః పరమ-పురుషాసాధారణ-ధర్మ-ప్రతీతేః, స హి కర్తేతి చ తేనైకార్థ్యాత్ పరమ-పురుషమ్ ఏవాహ॥౩॥

స్వాభావికṁ చేజ్ జీవస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వాదికమ్, కథṁ నాభివ్యజ్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౧౮। పరాభిధ్యానాత్ తు తిరోహితṁ తతో హ్య్ అస్య బన్ధ-విపర్యయౌ॥౩।౨।౪॥

తు-శబ్దః శఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః; పరమ-పురుషాభిధ్యానాద్ అస్య స్వాభావికṁ రూపమ్ అనాది-కర్మ-ప్రవాహేణ కృతాపరాధతయా తిరోహితమ్; తతో హ్య్ అస్య బన్ధ-విపర్యయౌ, తతః పరమ-పురుష-సఙ్కల్పాద్ ఏవ హి, అస్య--- జీవస్య, బన్ధ-విపర్యయౌ--- సṁసార-మోక్షౌ శ్రూయతే--- కో హ్య్ ఏవాన్యాత్ కః ప్రాణ్యాత్ యద్ ఏష ఆకాశ ఆనన్దో న స్యాత్, ఏష హ్య్ ఏవానన్దయాతి, పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇత్య్ ఆదౌ॥౪॥

తిరోధాన-ప్రకారమ్ ఆహ---

౩౧౯। దేహ-యోగాద్ వా సోఽపి॥౩।౨।౫॥

సోఽపి--- తిరోధాన-భావో దేహ-యోగాద్ వా భవతి; వా-శబ్దో వికల్పార్థః; వ్యవస్థితశ్ చ వికల్పః; దేవ-మనుష్యాది-దేహాకార-పరిణతాచిద్-యోగాత్ సృష్టి-వేలాయామ్, నామ-రూప-విభాగానర్హ-సూక్ష్మ-దశాపన్నాచిద్-యోగేన ప్రలయ-కాలే॥౫॥

౩౨౦। సూచకశ్ చ హి శ్రుతేర్ ఆచక్షతే చ తద్-విదః॥౩।౨।౬॥

ఇతశ్ చ స్వాప్నా రథాదయో న జీవ-సఙ్కల్ప-కృతాః; యతః స్వప్నః శుభాశుభయోః సూచక ఇతి శ్రుతేర్ అవగమ్యతే--- యదా కర్మసు కామ్యేషు స్త్రియṁ స్వప్నేషు పశ్యతి। సమృద్ధిṁ తత్ర జానీయాత్ తస్మిన్ స్వప్న-నిదర్శనే॥ అథ స్వప్నే పురుషṁ కృష్ణṁ కృష్ణ-దన్తమ్ ఇత్య్ ఆదిషు। స్వప్నాధ్యాయ-విదశ్ చాచక్షతే। జీవ-సఙ్కల్ప-కృతత్వే హి సూచకత్వṁ న సమ్భవతి; స్వ-సఙ్కల్ప-కృతత్వే హి శుభానామ్ ఏవ సూచకానర్థాన్ సృష్ట్వా తాన్ ఏవ పశ్యేత్। అతః స్వాప్నానామ్ అర్థానాṁ పరమ-పురుష ఏవ స్రష్టా॥౬॥ ఇతి సన్ధ్యాధికరణమ్॥౧॥

౩౨౧। తద్-అభావో నాడీషు తచ్-ఛ్రుతేర్ ఆత్మని చ॥౩।౨।౭॥

నాడ్యః పురీతద్ బ్రహ్మ చ సుషుప్తి-స్థానత్వేన శ్రూయన్తే; కిమ్ ఏషాṁ వికల్పః, ఉత సముచ్చయ ఇతి సṁశయః। వికల్ప ఇతి పూర్వః పక్షః; ఆసు తదా నాడీషు సుప్తో భవతి, తాభిః ప్రత్యవసృప్య పురీతతి శేతే, సతా సోమ్య తదా సమ్పన్నో భవతి, ఇతి త్రయాణాṁ నైరపేక్ష్య-ప్రతీతేః। రాద్ధాన్తస్ తు--- ప్రాసాద-ఖట్వా-పర్యఙ్కవత్ కార్య-భేదేన సముచ్చయే సమ్భవతి పాక్షిక-బాధ-గర్భ-వికల్పో న యుక్త ఇతి సముచ్చయో న్యాయ్యః। తత్ర పర్యఙ్క-స్థానీయṁ బ్రహ్మ, యతః పర్యఙ్కవత్ సాక్షాద్ బ్రహ్మ సుషుప్తి-స్థానమ్। సూత్రార్థస్ తు--- తద్-అభావః, స్వప్నాభావః, సుషుప్తిర్ ఇత్య్ అర్థః। సుషుప్తిర్ నాడీష్వ్ ఆత్మని చ; చ-కారాత్ పురీతతి చ; తచ్-ఛ్రుతేస్ త్రయాణాṁ సుషుప్తి-స్థానత్వ-శ్రుతేః। ఉక్తేన న్యాయేన సముచ్చయో న్యాయ్య ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౭॥

౩౨౨। అతో ప్రబోధోఽస్మాత్॥౩।౨।౮॥

అస్మాత్--- బ్రహ్మణః ప్రబోధ-శ్రుతిర్ అత ఏవోపపద్యతే; సత ఆగమ్య న విదుః సత ఆగచ్ఛామహే, ఇతి శ్రూయతే॥౮॥ ఇతి తద్-అభావాధికరణమ్॥౨॥

౩౨౩। స ఏవ తు కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధిభ్యః॥౩।౨।౯॥

కిṁ సుషుప్త ఏవ ప్రబోధ-కాలే ఉత్తిష్ఠతి, స ఏవ వా అన్యో వేత్య్ అనియమ ఇతి సṁశయః। సుషుప్తస్య సర్వోపాధి-వినిర్ముక్తస్య బ్రహ్మణి సమ్పన్నస్య ముక్తాద్ అవిలక్షణత్వేన ప్రాచీన-శరీర-సమ్బన్ధ-భావాత్ స ఏవేతి నియమో న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః। సుషుప్తస్య బ్రహ్మ-జ్ఞానాభావేన పూర్వ-కృతస్య కర్మణస్ తేనైవోపభోక్తవ్యత్వాత్, సోఽహమ్ ఇతి ప్రత్యభిజ్ఞానాత్, త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిṁహో వా, ఇత్యారభ్య, యద్ యద్ భవన్తి తథా భవన్తి, ఇతి శబ్దాత్, మోక్ష-సాధన-విధ్య్-ఆనర్థక్యాచ్ చ స ఏవోత్తిష్ఠతీతి రాద్ధాన్తః। న చాసౌ శరీరేన్ద్రియ-సమ్బన్ధ-వినిర్ముక్తః, అపి తు కరణ-కలేవర-ప్రవర్తనాయాసాదాశ్వాసాయ బ్రహ్మణ్య్ అపీతః పునర్ ఆశ్వస్తః ప్రవర్తనాయోత్తిష్ఠతి। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౯॥ ఇతి కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధ్య్-అధికరణమ్॥౩॥

౩౨౪। ముగ్ధేఽర్ధ-సమ్పత్తిః పరిశేషాత్॥౩।౨।౧౦॥

కిṁ మూర్ఛా మరణాద్ అర్థాన్తరమ్, ఉత మరణమ్ ఏవేతి సṁశయః। సర్వేన్ద్రియ-ప్రాణ-వ్యాపారోపరతేర్ మరణమ్ ఏవేతి పూర్వః పక్షః। ఆకార-వైరూప్యేణ సూక్ష్మ-ప్రాణాస్తిత్వావగతేర్ మరణాయార్ధ-సమ్పత్తిర్ ఇతి సిద్ధాన్తః। సూత్రార్థస్ తు--- ముగ్ధే, మూర్చ్ఛితే పురుష యావస్థా, సా మరణాయార్ధసమ్పత్తిః। కుతః। పరిశేషాత్। ప్రాణాది-సర్వ-వ్యాపారోపరతేర్ న జాగరాద్య్-అవస్థా, న చ గత-ప్రాణా ఆకార-వైలక్షణ్యేన సూక్ష్మ-ప్రాణాస్తిత్వావగతేః; మూర్చ్ఛితస్యైవ కస్యచిత్ పునర్ జీవన-దర్శనాచ్ చ న మరణమ్ ఇతి పరిశేషాన్ మరణాయార్ధ-సమ్పత్తిర్ ఇత్య్ అవగమ్యతే॥౧౦॥ ఇతి ముగ్ధాధికరణమ్॥౪॥

౩౨౫। న స్థానతోఽపి పరస్యోభయ-లిఙ్గṁ సర్వత్ర హి॥౩।౨।౧౧॥

కిṁ జీవస్యేవ తద్-అన్తర్యామిణః పరస్య బ్రహ్మణోఽపి జాగరాది-స్థాన-ప్రయుక్త-దోషాః సమ్భవన్తి, ఉత నేతి సṁశయః। యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠన్, యశ్ చక్షుషి తిష్ఠన్, యో రేతసి తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆదినా జీవస్యేవ సర్వావస్థాస్వవస్థితి-వచనాత్ ఛన్దతోఽపి పూయ-శోణితాది-మజ్జనమ్ అపురుషార్థ ఏవేతి సర్వే దోషాత్ సమ్భవన్తీతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- అపహత-పాప్మా విజరః, నిరవద్యṁ నిరఞ్జనమ్, సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్, యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్, పరః పరాణాṁ సకలా న యత్ర క్లేశాదయః సన్తి పరావరేశే, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభ్యో నిరస్త-నిఖిల-దోష-గన్ధతా-సార్వజ్ఞ్య-సత్య-సఙ్కల్పత్వాద్య్-ఉభయ-లక్షణ-స్వరూపావగతేః పరస్య బ్రహ్మణః సర్వత్రాన్తర్యామితయావస్థితస్యాపి న దోష-గన్ధః సమ్భవతి; అపి తు సర్వ-నియమన-రూప-లీలా-రస ఏవ॥

సూత్రార్థస్ తు--- న స్థానతోఽపి పరస్య--- పృథివ్య్-ఆత్మాదిష్వ్ అన్తర్యామితయావస్థితస్యాపి పరస్య బ్రహ్మణః, జీవస్య తత్ర తత్రావస్థితస్య యే దోషా ఉక్తాః, తే న సమ్భవన్తి। కుతః। ఉభయ-లిఙ్గṁ సర్వత్ర హి--- హిర్ హేతౌ, యతః సర్వత్ర శ్రుతి-స్మృతిషు నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వ-సమస్త-కల్యాణ-గుణాత్మకత్వ-రూపోభయ-లిఙ్గమ్--- ఉభయ-లక్షణṁ పరṁ బ్రహ్మావగతమ్॥౧౧॥

౩౨౬। భేదాద్ ఇతి చేన్ న ప్రత్యేకమ్ అతద్-వచనాత్॥౩।౨।౧౨॥

యథా జీవస్య స్వతోఽపహత-పాప్మత్వాది-గుణకస్యాపి దేవాది-శరీర-సమ్బన్ధితయావస్థా భేదాద్ ఉక్త-దోష-సమ్బన్ధిత్వమ్; ఏవṁ పరస్యాపి--- యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇతి శరీర-సమ్బన్ధిత్వావస్థాభేదాత్ తే దోషాః స్యుర్ ఇతి చేన్ న, ప్రత్యేకṁ--- ప్రతిపర్యాయమ్, అతద్-వచనాత్--- దోషాసమ్బన్ధిత్వ-వచనాత్। యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆదిషు--- ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, ఇత్య్ అన్తర్యామిణో హి నిర్దోషత్వమ్ ఉచ్యతే; జీవస్య తు పరాభిధ్యానాత్ తత్-స్వరూపṁ తిరోహితమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। అతః శరీర-సమ్బన్ధిత్వేఽపి పరస్యైతే న దోషాః॥౧౨॥

౩౨౭। అపి చైవమ్ ఏకే॥౩।౨।౧౩॥

అపి చ యద్ ఇదṁ జీవ-పరయోర్ ఏకస్మిన్ శరీరే శరీరిత్వేనావస్థితయోర్ దోష-సమ్బన్ధిత్వే తద్-విపరీతత్వṁ చోక్తమ్, ఏవమ్ ఏకే శాఖినః స్వ-శబ్దేనాధీయతే--- ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానṁ వృక్షṁ పరిషస్వజాతే। తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి ఇతి॥౧౩॥

మనుష్యాది-శరీరేషు శరీరిత్వమ్ ఏవ జీవస్య నామ-రూప-భాక్త్వేన కర్మ-వశ్యతా-హేతుః, తత్-పరస్యాప్య్ అవిశిష్టṁ చేత్ కథṁ పరస్య బ్రహ్మణోఽకర్మ-వశ్యత్వేన కర్మ-ఫలానశనమ్ ఉచ్యతే ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౨౮। అరూపవద్ ఏవ హి తత్-ప్రధానత్వాత్॥౩।౨।౧౪॥

మనుష్యాది-శరీరేషు శరీరిత్వేఽప్య్ అరూపవద్ ఏవ హి తత్ పరṁ బ్రహ్మ। కుతః। ప్రధానత్వాత్--- నిర్వాహకత్వాత్; జీవస్య నామ-రూప-భాక్త్వేన కర్మ-ఫలాశనṁ నిర్వోఢుṁ పరస్య తత్-తచ్-ఛరీరే శరీరిత్వేనావస్థానమ్। యథాహ--- యస్య పృథివీ శరీరమ్, యస్యాత్మా శరీరమ్ \॥॥ ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి, అన్తః ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా, ఆకాశో హ వై నామ-రూపయోర్ నిర్వహితా తే యద్ అన్తరా తద్ బ్రహ్మ, ఇతి। అత ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ పరṁ బ్రహ్మ॥౧౪॥

సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేతి ప్రకాశైక-స్వరూపతా బ్రహ్మణ ఉచ్యతే, కథమ్ ఉభయ-లిఙ్గత్వమ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౨౯। ప్రకాశవచ్ చావైయర్థ్యాత్॥౩।౨।౧౫॥

యథా--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ ఇతి వాక్యావైయర్థ్యాత్ ప్రకాశో బ్రహ్మణః స్వరూపమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే తథా--- యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్, పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే, ఇత్య్ ఆది వాక్యావైయర్థ్యాత్ కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ చ బ్రహ్మణః స్వరూపమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే; ఇత్య్ ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ॥౧౫॥

౩౩౦। ఆహ చ తన్మాత్రమ్॥౩।౨।౧౬॥

సత్యṁ జ్ఞానమ్ ఇతి వాక్యṁ బ్రహ్మణో జ్ఞానṁ స్వరూపమ్ ఇత్య్ ఏతావన్ మాత్రమ్ ఆహ న పునః కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ నిషేధతి॥౧౬॥

౩౩౧। దర్శయతి చాథో అపి స్మర్యతే॥౩।౨।౧౭॥

దర్శయతి చ వేదాన్త-వాక్య-గణో నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వṁ కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ చ--- నిష్కలṁ నిష్క్రియṁ శాన్తṁ నిరవద్యṁ నిరఞ్జనమ్, తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరమṁ మహేశ్వరṁ తṁ దైవతానాṁ పరమṁ చ దైవతమ్ ఇత్య్ ఆదికః। స్మర్యతే చ--- యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్, అహṁ కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్ తథా। మత్తః పరతరṁ నాన్యత్, ఇత్య్ ఆదిషు॥౧౭॥

౩౩౨। అత ఏవ చోపమా సూర్యకాదివత్॥౩।౨।౧౮॥

యతో బ్రహ్మణో నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వేనోభయ-లిఙ్గత్వాత్ పృథివ్య్-ఆది-స్థానతోఽపి న తత్-తత్-ప్రయుక్త-దోష-గన్ధ-సమ్భవః; అత ఏవ శాస్త్రేషు చ జల-సూర్యకాద్య్-ఉపమా క్రియతే--- ఆకాశమ్ ఏకṁ హి యథా ఘటాదిషు పృథగ్ భవేత్। తథాత్మైకో హ్య్ అనేక-స్థో జలాధారేష్వ్ ఇవాṁశుమాన్ ఇత్య్ ఆదిషు॥౧౮॥

౩౩౩। అమ్బువద్ అగ్రహణాత్ తు న తథాత్వమ్॥౩।౨।౧౯॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ ద్యోతయతి। అమ్బునీవాగ్రహణాత్--- యథా అమ్బుని సూర్యస్ తత్రానవస్థిత ఏవ భ్రాన్త్యా తత్ర స్థిత ఇవ గృహ్యతే; న తథా పరమాత్మా పృథివ్య్-ఆదౌ గృహ్యతే; యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరః, ఇతి పరమార్థతః స్థితో గృహ్యతే; అతో న తథాత్వṁ--- న సూర్యస్యేవ తత్-ప్రయుక్త-దోష-గన్ధాభావః పరమాత్మనః, పరమార్థతః స్థితత్వాత్॥౧౯॥

౩౩౪। వృద్ధి-హ్రాస-భాక్త్వమ్ అన్తర్భావాద్ ఉభయ-సామఞ్జస్యాద్ ఏవṁ దర్శనాచ్ చ॥౩।౨।౨౦॥

పృథివ్య్-ఆదిషు విషమేషు స్థానేషు స్థితస్యాపి పరమాత్మనః, తద్-అన్తర్భావాత్--- తత్రావస్థానతః తత్-ప్రయుక్త-వృద్ధి-హ్రాస-భాక్త్వṁ, జలాధారేష్వ్ ఇవాṁశుమాన్ ఇతి దృష్టాన్తేన నివర్త్యతే। కుతోఽవగమ్యతే ఏతావన్ మాత్రమ్ ఇతి; ఉభయ-సామఞ్జస్యాద్ ఏవమ్--- ఉభయ-దృష్టాన్తోపాదాన-సామఞ్జస్యాద్ ఏవమ్ అవగమ్యతే। ఆకాశమ్ ఏకṁ హి యథా ఘటాదిషు పృథగ్ భవేద్ ఇతి ఘట-కరకాదిషు విషమేష్వ్ అవస్థితమ్ ఆకాశṁ, జలాధారేష్వ్ ఇవాṁశుమాన్ ఇతి చాṁశుమన్తṁ పరమార్థతః స్థితమ్ అనవస్థితṁ చోభయṁ దృష్టాన్తతయోపాదాయ, తథాత్మైకో హ్య్ అనేకస్థః, ఇతి నిగమనాత్ తత్-తత్-స్థాన-ప్రయుక్త-వృద్ధి-హ్రాస-భాక్త్వ-నివర్తన-మాత్రṁ వివక్షితమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। అన్యత్రాపి దృష్టాన్త-దార్ష్తాన్తికయోః సర్వ-సామ్యాభావేఽపి "సిṁహ ఇవ మాణవకః" ఇత్య్ ఆదిషు దృష్టాన్తోపాదాన-దర్శనాచ్ చైవమ్ అవగమ్యతే॥౨౦॥

అథాత ఆదేశో నేతి నేతీత్య్ ఆదినా పూర్వ-ప్రకృతస్య మూర్తామూర్త-ప్రపఞ్చస్య బ్రహ్మణో రూపత్వ-ప్రతిషేధాన్ నిష్ప్రపఞ్చṁ సన్-మాత్రమ్ ఏవ బ్రహ్మ; న పునర్ ఉక్త-స్వరూపమ్ ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౩౫। ప్రకృతైతావత్త్వṁ హి ప్రతిషేధతి తతో బ్రవీతి చ భూయః॥౩।౨।౨౧॥

హీతి హేతౌ। ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తṁ చామూర్తమేవ చ, ఇత్య్ ఆదినా స్థూలస్య సూక్ష్మస్య చ ప్రపఞ్చస్య బ్రహ్మణో రూపతయా ప్రమాణాన్తరా-ప్రజ్ఞాతస్య అత్రైవ రూపతయోపదిష్టస్య నిషేధాసమ్భవాత్ ప్రకృతైతావత్త్వṁ హి బ్రహ్మణః ప్రతిషేధతి, పూర్వ-ప్రకృతైతావన్-మాత్రṁ న భవతి బ్రహ్మేతి హి, అథాత ఆదేశో నేతి నేతీత్య్ అత్ర ప్రతిపాద్యత ఇత్య్ అర్థః। తతో బ్రవీతి చ భూయః--- తతః పూర్వోక్తాద్ భూయస్త్వṁ బ్రవీతి చ వాక్యశేషః, న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్త్య్ అథ నామధేయṁ సత్యస్య సత్యమ్ ఇతి ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి। నేతి నిర్దిష్టాద్ ఏతస్మాద్ బ్రహ్మణోఽన్యన్ న హ్య్ అస్తి; పరబ్రహ్మణోఽన్యత్ స్వరూపతో గుణశ్ చోత్కృష్టṁ న హ్య్ అస్తీత్య్ అర్థః। సత్యస్య సత్యమ్ ఇతి బ్రహ్మణో నామధేయమ్; తస్య నిర్వచనమ్, ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి। ప్రాణ-సాహచర్యాజ్ జీవాత్మనః ప్రాణాః। తే హి వియద్-ఆదివద్ అనుత్పాద్యత్వేన సత్యమ్। తేభ్యోఽప్య్ ఏష సత్యమ్; తే హి కర్మానుగుణ-దేహ-యోగేన జన్మవన్తః; తద్ అప్య్ అస్య నాస్తీతి తేషామ్ ఏష సత్యమ్, జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాస-రూప-వికారస్యాప్య్ అసమ్భవాత్। అతః ప్రమాణాన్తరా-ప్రజ్ఞాత-స్వరూపస్య బ్రహ్మణో మూర్తామూర్త-ప్రపఞ్చ-ప్రకారతయోపదేశాత్, పునర్ అపి ప్రకార-విశేషోపదేశాచ్ చ, అథాత ఆదేశో నేతి నేతీతి పూర్వ-ప్రకృతేయత్తా బ్రహ్మణః ప్రతిషిధ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౨౧॥

నను చ వస్తుతః ప్రత్యక్షేణ నిర్విశేష-సన్-మాత్రమ్ ఏవ గృహ్యతే; తద్-అతిరిక్తṁ భ్రాన్త్యా ప్రతీయమానṁ సవిశేష-రూపమ్ అనూద్య, నేతి నేతీతి నిషిధ్యత ఇత్య్ అత్రాహ---

౩౩౬। తద్ అవ్యక్తమ్ ఆహ హి॥౩।౨।౨౨॥

బ్రహ్మణః ప్రమాణాన్తరా-ప్రజ్ఞాతతాṁ ద్రఢయతి; తత్ బ్రహ్మ న కేనాపి ప్రమాణేన వ్యక్తమ్; తథా ఆహ హి శ్రుతిః--- న సన్దృశే తిష్ఠతి రూపమ్ అస్య, ఇత్య్ ఆదికా॥౨౨॥

౩౩౭। అపి సṁరాధనే ప్రత్యక్షానుమానాభ్యామ్॥౩।౨।౨౩॥

అపి చ సṁరాధన ఏవోపలభ్యతే; సṁరాధనṁ సమ్యక్-ప్రీతి-యుక్తṁ భజనమ్, ఉపాసనమ్ ఇతి యావత్। ఉపాసన-రూప-తత్-ప్రీణనేన వినా కేనాపి నోపలభ్యత ఇతి శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ అవగమ్యతే। నాయమ్ ఆత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహునా శ్రుతేన, యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యః, నాహṁ వేదైర్ న తపసా న దానేన న చేజ్యయా\॥॥ భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్యః, ఇతి హి శ్రుతి-స్మృతీ। అతః కేనాపి ప్రమాణేనానభివ్యక్త-స్వరూపత్వాద్ బ్రహ్మణః, ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే, ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మణః ప్రకారతయోపదిష్టṁ జగద్-ఐశ్వర్యṁ, నేతి నేతీతి న నిషిధ్యతే; కిన్తు ప్రకృతేయత్తా-మాత్రṁ తు నిషిధ్యతే॥౨౩॥

౩౩౮। ప్రకాశాదివచ్ చావైశేష్యṁ ప్రకాశశ్ చ కర్మణ్య్ అభ్యాసాత్॥౩।౨।౨౪॥

ఇతశ్ చ జ్ఞానానన్దవజ్ జగద్-ఐశ్వర్యమ్ అపి బ్రహ్మణో రూపṁ; యేషాṁ వామదేవాదీనాṁ సṁరాధన-రూప-కర్మణ్య్ అభ్యాసాత్ ప్రకాశశ్ చ సఞ్జాతః--- దర్శనṁ సఞ్జాతమ్; తేషాṁ దర్శనే ప్రకాశాదివత్ జ్ఞానాదేర్ ఇవ జగద్-ఐశ్వర్యస్యాప్య్ అవైశేష్యṁ ప్రతీయతే, తద్ వైతత్ పశ్యన్న్ ఋషిర్ వామదేవః ప్రతిపేదే అహṁ మనుర్ అభవṁ సూర్యశ్ చ అహṁ కక్షీవాన్, ఇత్య్ ఆదౌ॥౨౪॥

౩౩౯। అతోఽనన్తేన తథా హి లిఙ్గమ్॥౩।౨।౨౫॥

అతోఽనన్తేన కల్యాణ-గుణ-గణేన యోగో బ్రహ్మణః సిద్ధః। తథా సత్య్ ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ బ్రహ్మ॥౨౫॥ ఇత్య్ ఉభయ-లిఙ్గాధికరణమ్॥౫॥

౩౪౦। ఉభయ-వ్యపదేశాత్ త్వ్ అహి-కుణ్డలవత్॥౩।౨।౨౬॥

ద్వే వా వ బ్రహ్మణో రూపే, ఇత్య్ ఆదినోపదిష్టమ్ అచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-రూపత్వṁ కిṁ బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవాచిద్-రూపేణ పరిణామాద్ భవతి, ఉత పరస్మిన్ బ్రహ్మణ్య్ అచిద్-వస్తుని చైక-జాతి-యోగాత్, అథ జీవవద్ బ్రహ్మ-శరీరతయా బ్రహ్మ-విశేషణత్వేనేతి సṁశయః। భిన్నత్వాభిన్నత్వ-రూపోభయ-వ్యపదేశోపపత్తయే బ్రహ్మైవాచిద్-రూపేణ పరిణమత ఇతి ప్రథమః పక్షః। తథా తు సతి బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వాదికṁ బాధ్యేతేత్య్ ఏక-జాతి-యోగేనేతి ద్వితీయః పక్షః। ఏవṁ సతి, ఆత్మైవేదṁ సర్వమ్, బ్రహ్మైవేదṁ సర్వమ్ ఇతి బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవ సర్వ-శబ్ద-వాచ్యత్వ-వ్యపదేశ-బాధః స్యాత్। న హ్య్ ఏకైవ గో-వ్యక్తిః ఖణ్డో గౌః, ముణ్డో గౌ, పూర్ణశృఙ్గో గౌర్ ఇత్య్ ఆది సర్వ-గో-వ్యక్తి-వాచక-శబ్దైర్ అభిధీయతే। అతో జీవస్యేవ బ్రహ్మ-శరీరతయా బ్రహ్మ-విశేషణత్వేనాచిద్-వస్తునోఽపి బ్రహ్మాṁశత్వమ్ ఇతి రాద్ధాన్తః। సూత్రార్థస్ తు--- తు-శబ్దోఽవధారణే। అహేః కుణ్డల-భావాదివద్ బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవాచిద్-రూపేణావస్థానమ్। కుతః। నానాత్వైకత్వోభయ-వ్యపదేశాత్॥౨౬॥

౩౪౧। ప్రకాశాశ్రయవద్ వా తేజస్త్వాత్॥౩।౨।౨౭॥

వా-శబ్దోఽనన్తరోక్త-వ్యావృత్త్య్-అర్థః; యథా ప్రకాశ-తద్-ఆశ్రయయోస్ తేజస్త్వేనైక-జాతి-యోగాద్ అభిన్నత్వṁ భిన్నత్వṁ చ, ఏవమ్ అచిద్-బ్రహ్మణోర్ అపి॥౨౭॥

౩౪౨। పూర్వవద్ వా॥౩।౨।౨౮॥

వా-శబ్దః పక్ష-ద్వయ-వ్యావృత్త్య్-అర్థః; పూర్వవత్--- యథా పూర్వత్ర, అṁశో నానా-వ్యపదేశాత్, ప్రకాశాదివత్ తు నైవṁ పరః, ఇత్య్ ఉభయ-వ్యపదేశోపపత్తయే, బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వ-సిద్ధయే చ ప్రకాశ-జాతి-గుణ-శరీరవత్ పృథక్సిద్ధ్య్-అనర్హ-విశేషణతయా జీవస్య బ్రహ్మాṁశత్వమ్ ఉక్తమ్; ఏవమ్ అచిద్-వస్తునోఽపి। అచిద్-వాచి-శబ్దేనాప్య్ అచిద్-వస్తు-విశిష్టṁ బ్రహ్మైవాభిధేయమ్ ఇతి, ఆత్మైవేదṁ సర్వṁ, బ్రహ్మైవేదṁ సర్వమ్, ఇత్య్ అభేద-వ్యపదేశోపపత్తిః। విశేషణ-విశేష్యయోః స్వరూప-స్వభావ-భేద-జ్ఞాపనాయ విశేషణ-విశేష్యౌ నిష్కృష్య భేదేన వ్యపదేశశ్ చోపపద్యతే। క్షరṁ త్వ్ అవిద్యా హ్య్ అమృతṁ తు విద్యా విద్యావిద్యే ఈశతే యస్ తు సోఽన్యః, ఇతి బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వṁ చ॥౨౮॥

౩౪౩। ప్రతిషేధాచ్ చ॥౩।౨।౨౯॥

స వా ఏష మహానజ ఆత్మాజరోఽమరః, నాస్య జరయైతజ్ జీర్యతి\॥॥ విజరో విమృత్యుః, ఇత్య్ ఆదిభిర్ బ్రహ్మణోఽచిద్-ధర్మ-ప్రతిషేధాచ్ చ విశేషణ-విశేష్య-భావేనైవాṁశాṁశి-భావ ఇత్య్ అర్థః॥౨౯॥ ఇత్య్ అహి-కుణ్డలాధికరణమ్॥౬॥

౩౪౪। పరమతః సేతూన్మాన-సమ్బన్ధ-భేద-వ్యపదేశేభ్యః॥౩।౨।౩౦॥

యతో వా ఇమానీత్య్ ఆదినా జగజ్-జన్మాది-కారణతయా నిర్దిష్టాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణోఽపి పరṁ తత్త్వṁ కిఞ్చిద్ అస్తి నేతి సṁశయః। ఇతోఽపి పరమ్ అస్తీతి పూర్వః పక్షః। అథ య ఆత్మా స సేతుః, ఇత్య్ అస్య సేతుత్వ-వ్యపదేశాత్, ఏతṁ సేతుṁ తీర్త్వేత్య్ అస్య తరితవ్యత్వోపదేశాచ్ చాతోఽన్యద్ అప్య్ అస్తీతి గమ్యతే। చతుష్పాద్ బ్రహ్మ, షోడశ-కలమ్ ఇతి పరిమితత్వ-వ్యపదేశాచ్ చాపరిమితమ్ అన్యద్ అస్తీతి ప్రతీయతే। అమృతస్యైష సేతుర్ ఇతి ప్రాపకత్వ-శ్రుతేశ్ చానేన ప్రాప్యమ్ అన్యద్ అస్తీతి ప్రాప్య-ప్రాపక-రూప-సమ్బన్ధాత్ ప్రతీయతే। తథా--- తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్, తతో యద్ ఉత్తరతరమ్ ఇతి పురుష-శబ్ద-నిర్దిష్టాద్ బ్రహ్మణ ఉత్తరతరత్వేన భేద-వ్యపదేశాచ్ చాన్యత్ పరమ్ అస్తి॥

రాద్ధాన్తస్ తు--- న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్తీతి నేతి నిర్దిష్టాత్ మూర్తామూర్త-రూపాద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్ పరṁ నాస్తీతి పర-తత్త్వ-నిషేధాత్ కారణాద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్ పరṁ నాస్తి। సేతుత్వ-వ్యపదేశస్ తు--- ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయేతి సర్వ-లోకాసఙ్కర-కరత్వ-కృతః। ఏతṁ సేతుṁ తీర్త్వేతి తరతిర్ అపి, వేదాన్తṁ తరతీతివత్ ప్రాప్తి-వచనః। చతుష్పాద్ బ్రహ్మ, షోడశ-కలమ్ ఇత్య్ ఉన్మాన-వ్యపదేశోఽపి, వాక్ పాద\॥॥।చక్షుః పాదః, ఇతివద్ ఉపాసనార్థః। సమ్భవతి చాపరిమితస్యాపి తత్-తద్-దేశ-సమ్బన్ధితయోన్మితత్వానుసన్ధానమ్। అమృతస్యైష సేతుర్ ఇతి స్వస్యైవామృతస్య స్వయమ్ ఏవ ప్రాపకమ్ ఉచ్యతే, యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యః, ఇత్య్ ఆది శ్రుతేః। తతో యద్ ఉత్తరతరమ్ ఇత్య్ అపి, తేనేదṁ పూర్ణమ్ ఇతి నిర్దిష్టాత్ పురుషాద్ అన్యస్య న పరత్వమ్ ఆహ; అపి తు--- తమ్ ఏవṁ విదిత్వాతిమృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ, ఇతి పూర్వ-ప్రతిజ్ఞాతṁ పురుష-వేదనస్యామృతత్వ-హేతుత్వమ్ అన్యస్య చాపథత్వṁ సహేతుకమ్ ఉపసṁహరతి। యస్మాత్ పరṁ నాపరమ్ అస్తి కిఞ్చిత్, ఇత్య్ ఆరభ్య, తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్ ఇతి పురుషస్య సర్వస్మాత్ పరత్వṁ జ్యాయస్త్వమ్ అన్యస్య పరత్వాభావṁ చ ప్రతిపాద్య, తతో హేతోర్ యద్ ఉత్తరతరṁ పురుష-తత్త్వṁ తద్ ఏవారూపమ్ అనామయమ్; య ఏతద్ విదుర్ అమృతాస్తే భవన్త్య్ అథేతరే దుఃఖమ్ ఏవాపి యన్తీతి పూర్వ-ప్రతిజ్ఞాతమ్ ఏవోపసṁహృతమ్॥

సూత్రార్థస్ తు--- పరమతః, జన్మాద్య్ అస్య యతః, ఇత్య్ ఆరభ్య, అతోఽనన్తేన తథా హి లిఙ్గమ్ ఇత్య్ అన్తేన ప్రతిపాదితాన్ నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణాత్ సర్వాన్తరాత్మనో నిరస్త-నిఖిల-దోష-గన్ధానవధికాతిశయానన్త-కల్యాణ-గుణాకరాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణః పరమ్ అపి కిఞ్చిద్ అస్తీతి కశ్చిన్ మన్యతే। కుతః। సేతూన్మాన-సమ్బన్ధ-భేద-వ్యపదేశేభ్యః। వ్యాఖ్యాతాశ్ చైతే॥౩౦॥

౩౪౫। సామాన్యాత్ తు॥౩।౨।౩౧॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; సేతుత్వ-వ్యపదేశస్ తావత్ తస్మాత్ పరṁ నావగమయతి, సేతు-సామాన్యాత్--- సాదృశ్యాజ్ జగద్-విధృతి-రూపాద్ బ్రహ్మణస్ తథా-వ్యపదేశ ఇతి శ్రుతిర్ ఏవ సేతు-శబ్దṁ వ్యాచష్టే, అథ య ఆత్మా స సేతుర్ విధృతిర్ ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయేతి। యద్ యత్ స్వభావా లోకాః సృష్టాస్ తత్-తత్-స్వభావాసఙ్కరాయ సర్వాన్ లోకాన్ అయమ్ ఏవ సేతువద్ బిభర్తీతి సేతుర్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౧॥

౩౪౬। బుద్ధ్య్-అర్థః పాదవత్॥౩।౨।౩౨॥

చతుష్పాద్ బ్రహ్మ, పాదోఽస్య విశ్వా భూతానీత్య్ ఉన్మాన-వ్యపదేశాస్ తథానుసన్ధానార్థః; వాక్ పాదః\॥॥ చక్షుః పాదః, ఇతివత్॥౩౨॥

అపరిమిత-స్వరూపస్యానుసన్ధానార్థతయాపి కథṁ పరిమితత్వమ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౪౭। స్థాన-విశేషాత్ ప్రకాశాదివత్॥౩।౨।౩౩॥

ప్రతిపన్న-వాగ్-ఆది-స్థాన-విశేష-సమ్బన్ధాత్ తత్-తత్-స్థాన-సమ్బన్ధిత్వేనావచ్ఛిద్యానుసన్ధానṁ యుజ్యతే; యథా ప్రకాశాదేర్ వితతస్యాపి వాతాయన-ఘటాదౌ॥౩౩॥

౩౪౮। ఉపపత్తేశ్ చ॥౩।౨।౩౪॥

అమృతస్యైష సేతుర్ ఇత్య్ అమృతస్య స్వస్య స్వయమ్ ఏవ ప్రాపక ఇతి సేతుత్వ-వ్యపదేశోపపత్తేశ్ చాన్యత్ పరమ్ అస్తీతి కల్పనṁ న యుజ్యతే। నాయమ్ ఆత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహునా శ్రుతేన। యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యస్ తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూṁ స్వామ్ ఇతి హి శ్రూయతే॥౩౪॥

౩౪౯। తథాన్య-ప్రతిషేధాత్॥౩।౨।౩౫॥

తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వṁ, తతో యద్ ఉత్తరతరమ్ ఇతి పురుషాద్ అన్యస్య న పరత్వమ్ ఆహ। న తస్యేశే కశ్చన, న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్తి, యస్మాత్ పరṁ నాపరమ్ అస్తి కిఞ్చిద్ యస్మాన్ నాణీయో న జ్యాయోఽస్తి కశ్చిత్, యస్మాద్ అపరṁ పరṁ నాస్తి కిఞ్చిద్ ఇత్య్ అర్థః। ఏవమ్ ఆదిషు పురుషాద్ అన్యస్య పరత్వ-ప్రతిషేధాత్। తతో యద్ ఉత్తరతరమ్ ఇతి తు యతః పురుష-తత్త్వమ్ ఏవోత్తరతరమ్; తతో హేతోర్ యద్ ఉత్తరతరṁ పురుష-తత్త్వమ్; తద్ ఏవ--- అరూపమ్ అనామయమ్ ఇత్య్ ఆదినా వ్యాఖ్యాతమ్। య ఏతద్ విదుర్ అమృతాస్ తే భవన్తీతి, తమ్ ఏవ విదిత్వాతిమృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతే అయనాయేతి ప్రతిజ్ఞాతమ్ ఏవోపసṁహృతమ్। న తస్యేశే కశ్చన తస్య నామ మహద్ యశః, ఇతి చ పురుష-తత్త్వమ్ ఏవ వదతి। అనన్తరమ్--- అద్భ్యః సమ్భూతో హిరణ్యగర్భ ఇత్య్ అష్టౌ, ఇతి పురుష-తత్త్వ-వాచినైక-వాక్యత్వావగమాత్; అమ్భస్య పారే, యమ్ అన్తః సముద్రే కవయో వయన్తి, ఇతి చ ప్రక్రమాత్॥౩౫॥

౩౫౦। అనేన సర్వ-గతత్వమ్ ఆయామ-శబ్దాదిభ్యః॥౩।౨।౩౬॥

అనేన బ్రహ్మణా సర్వస్య వ్యాప్తత్వṁ, తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్, అన్తర్ బహిశ్ చ తత్ సర్వṁ వ్యాప్య నారాయణః స్థితః, నిత్యṁ విభుṁ సర్వ-గతṁ సుసూక్ష్మṁ తద్ అవ్యయṁ యద్ భూత-యోనిṁ పరిపశ్యన్తి ధీరాః, ఇత్య్ ఆయామ-శబ్దేభ్యః--- సర్వ-వ్యాప్తి-వాచి-శబ్దేభ్యోఽవగమ్యతే। ఏవమ్ అవగమ్యమానమ్ ఏతస్మాత్ పరṁ వారయతీత్య్ అర్థః। ఆది-శబ్దాత్--- ఆత్మైవేదṁ సర్వమ్ ఇత్య్ ఆదయో గృహ్యన్తే। అతః--- యతో వా ఇమానీత్య్ ఆదినావగత-జగన్-నిమిత్తోపాదాన-కారణాద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్ పరṁ న విద్యతే॥౩౬॥ ఇతి పరాధికరణమ్॥౭॥

౩౫౧। ఫలమ్ అత ఉపపత్తేః॥౩।౨।౩౭॥

కిṁ వేదోదితṁ యాగ-దాన-హోమాదికమ్ ఉపాసనాఖ్యṁ చ--- యజేత, ఉపాసీతేతి కామినో ముముక్షోశ్ చ కర్తవ్యతయా శ్రూయమాణṁ కర్మైవాపూర్వ-ద్వారేణ భోగాపవర్గ-రూప-ఫలదమ్, ఉత తత్-తద్-ఆరాధనైః ప్రీతః పరమ-పురుష ఏవ ఫలద ఇతి సṁశయః। కర్మైవేతి పూర్వః పక్షః; లోకే మర్దనాదేః కృష్యాదేశ్ చ కర్మణ ఏవ సాక్షాత్ పరమ్పరయా వా ఫల-ప్రదత్వ-దర్శనాత్। వేదే చ--- యజేత స్వర్గ-కామః, ఆత్మానమ్ ఏవ లోకమ్ ఉపాసీత, ఇతి కామినో ముముక్షోశ్ చ కర్తవ్యతయా శ్రూయమాణṁ కర్మṁ తత్-తత్-ఫల-సాధనతయావగతṁ క్షణికమ్ అప్య్ అపూర్వ-ద్వారేణ భోగాపవర్గ-రూప-సర్వ-ఫల-ప్రదమ్। రాద్ధాన్తస్ తు--- కర్తవ్యతయావగతస్య యాగాదేర్ ఉపాసనస్య చ, యజ దేవ-పూజాయామ్ ఇత్య్ ఆదినావగత-ధాత్వ్-అర్థ-స్వాభావ్యాత్, వాయుమ్ ఏవ స్వేన భాగధేయేనోపధావతి స ఏవైనṁ భూతిṁ గమయతి, ఇతి వాక్య-శేషాచ్ చ, ఇష్టాపూర్తṁ బహుధా జాతṁ జాయమానṁ విశ్వṁ బిభర్తి భువనస్య నాభిః, తద్ ఏవాగ్నిస్ తద్ వాయుస్ తత్ సూర్యస్ తద్ ఉ చన్ద్రమాః, స తయా శ్రద్ధయా యుక్తస్ తస్యారాధనమ్ ఈహతే। లభతే చ తతః కామాన్ మయైవ విహితాన్ హి తాన్॥ అహṁ హి సర్వ-యజ్ఞానాṁ భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చ, స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః, తత్-ప్రసాదాత్ పరాṁ శాన్తిṁ స్థానṁ ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభ్యశ్ చ, పరమ-పురుష ఏవ కర్మభిర్ ఉపాసనేన చారాధితో భోగాపవర్గ-రూప-ఫల-ప్రదః। లోకే చ కృష్యాది-కర్మభిః సస్యాదిక ముత్పాద్య, తేన భృత్య-ద్వారేణ సాక్షాద్ వా రాజానమ్ అభ్యర్చ్య, తత ఏవాపేక్షితాని లభన్తే; అతః పరమ-పురుష ఏవ ఫల-ప్రదః॥

సూత్రార్థస్ తు--- ఫలమ్ అత ఉపపత్తేః। అతః--- పరస్మాద్ బ్రహ్మణ ఏవ కర్మభిర్ ఉపాసనేన చారాధితాద్ భోగాపవర్గ-రూప-ఫలమ్। కుతః। ఉపపత్తేః--- కర్మ హి క్షణ-ధ్వṁసి న కాలాన్తర-భావి-ఫలాయాలమ్; స హి సర్వ-జ్ఞః సర్వ-శక్తిః పరమ-కారుణికో మహోదారః అనాదిర్ అనన్తశ్ చ సర్వేశ్వరః స్వారాధన-రూపేణ కర్మణా ఆరాధితః ఫల-ప్రద ఇత్య్ ఉపపద్యతే॥౩౭॥

౩౫౨। శ్రుతత్వాచ్ చ॥౩।౨।౩౮॥

స వా ఏష మహాన్ అజ ఆత్మా అన్నాదో వసుదానః, ఏష హ్య్ ఏవానన్దయాతి, ఇతి భోగాపవర్గ-రూపṁ ఫలమ్ అయమ్ ఏవ దదాతీతి హి శ్రూయతే॥౩౮॥

౩౫౩। ధర్మṁ జైమినిర్ అత ఏవ॥౩।౨।౩౯॥

యాగాదికమ్ ఉపాసనాత్మకṁ చ ధర్మమ్ ఏవ ఫల-ప్రదṁ జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే; అత ఏవ--- ఉపపత్తేః శ్రుతత్వాచ్ చేత్య్ అర్థః। లోకే కృష్యాదేర్ మర్దనాదేశ్ చ కర్మణ ఏవ సాక్షాత్ పరమ్పరయా వా ఫల-దాయిత్వ-దర్శనాద్ వేదేఽపి తథైవ యుక్తమ్ ఇత్య్ ఉపపత్తిః। ఉపపద్యతే చాపూర్వ-ద్వారేణ సాధనత్వమ్। యజేత స్వర్గ-కామః, బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్ ఇతి కామినః కర్తవ్యతయా కర్మ-విధానాన్యథానుపపత్త్యా కర్మైవాపూర్వ-ద్వారేణ ఫల-సాధనమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే॥౩౯॥

౩౫౪। పూర్వṁ తు బాదరాయణో హేతు-వ్యపదేశాత్॥౩।౨।౪౦॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। పూర్వోక్తṁ పరమ-పురుషస్యైవ ఫల-ప్రదత్వṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। కుతః। హేతు-వ్యపదేశాత్--- వాయుమ్ ఏవ స్వేన భాగధేయేనోపధావతి స ఏవైనṁ భూతిṁ గమయతి, ఇతి వాయ్వ్-ఆద్య్-ఆత్మనా అవస్థితస్య పరమ-పురుషస్యైవ ఫల-ప్రదత్వ-వ్యపదేశాత్। యో వాయౌ తిష్ఠన్న్ ఇతి చ వాయ్వ్-ఆద్య్-ఆత్మనా స ఏవ వ్యవస్థితః శ్రూయతే, తద్ ఏవాగ్నిస్ తద్ వాయుస్ తత్ సూర్యస్ తద్ ఉ చన్ద్రమాః, ఇతి చ। తత్-పరిత్యాగేనాపూర్వస్య ఫల-సాధనత్వ-కల్పనే శ్రుత-హానమ్ అశ్రుత-కల్పనṁ చ। విధ్య్-అపేక్షిత-ఫల-సాధనత్వ-ప్రకారే వాక్య-శేషేణావగతే సతి న ఫల-సాధనత్వ-ప్రకార-కల్పనṁ న్యాయ్యమ్; యథైవ హి రాత్రి-సత్రాదిష్వ్ అధికారీ న కల్ప్య ఇత్య్ అర్థః॥౪౦॥ ఇతి ఫలాధికరణమ్॥౮॥

ఇతి శ్రీ- రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే తృతీయస్వాధ్యాయస్య ద్వితీయః పాదః।