||atha tṛtīyādhyāye prathamaḥ pādaḥ||

२८८। तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ रꣳहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-निरूपणाभ्याम्॥३।१।१॥

देही देहान्तर-गमने देह-कारण-भूतैर् भूत-सूक्ष्मैः सꣳयुक्तो गच्छति, नेति सꣳशयः। न सꣳयुक्तो गच्छतीति पूर्वः पक्षः, देहारम्भाय तत्र तत्र भूत-सूक्ष्माणाꣳ सुलभत्वात्। राद्धान्तस् तु--- पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ, वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति प्रश्न-प्रतिवचने आम्नायेते। देहारम्भिका आपस् त्रिवृत्-करणेन भूतान्तर-सꣳसृष्टाः द्यु-लोक-पर्जन्य-पृथिवी-पुरुष-रूपाग्निषु जीवेन सह प्रविष्टाः पञ्चम्याम् आहुतौ योषिद्-अग्नि-प्रवेश-वेलायाꣳ पुरुष-शब्दाभिलपनीया भवन्तीति प्रतीयते; पुरुषाकारताꣳ भजन्त इत्य् अर्थः। अतो भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्त एव गच्छतीति। सूत्रार्थꣳ तु--- तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ, सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिर् इत्य् अत्र मूर्ति-शब्देन देहः प्रस्तुतस् तच्-छब्देन परामृश्यते; देहान्तर-प्रतिपत्तौ। रꣳहति सम्परिष्वक्तः--- जीवो भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो गच्छति। कुत। प्रश्न-निरूपणभ्याꣳ पञ्चाग्नि-विद्यान्तर्गत-प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याꣳ तथावगम्यत इत्य् अर्थः॥१॥

कथम् अविशेषेणाप्-शब्देन सर्वेषाम् अभिधानम् इत्य् आशङ्क्याह---

२८९। त्र्य्-आत्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्॥३।१।२॥

तु-शब्दः शङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः। अपाꣳ त्रिवृत्-करणेन व्यात्मकत्वाद् आप इति भूतान्तर-सꣳसृष्टा अपोऽभिधीयन्ते; अपाꣳ भूयस्त्वाद् आधिक्याद् अप्-शब्देनाभिधानम्॥२॥

२९०। प्राण-गतेश् च॥३।१।३॥

इतश् च भूत-सूक्ष्मैः सꣳयुक्तो याति। तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति, इति प्राणानाम् इन्द्रियाणाꣳ जीवेन सह गमन-श्रुतेर् इन्द्रियाणाꣳ देहाश्रयत्वेन देहोऽपि भूत-सूक्ष्म-रूपेण गच्छतीति गम्यते। स्मर्यते च--- मनः षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति, इत्य् आदिना॥३॥

२९१। अग्न्य्-आदि-गति-श्रुतेर् इति चेन् न भाक्तत्वात्॥३।१।४॥

यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निꣳ वाग् अप्य् एति वातꣳ प्राणश् चक्षुर् आदित्यम् इति मरण-वेलायाꣳ वाग्-आदीनाम् अग्न्य्-आदिष्व् अप्यय-श्रुतेर् जीवेन सह गमन-श्रुतिर् अन्यथा नेयेति चेत्; तन् न, भाक्तत्वात् तत्रा वाग्-आदि-शब्दानाम्। वाग्-आद्य्-अभिमानि-देवतासु हि तत्र वाग्-आदयः शब्दाः; ओषधीर् लोमानि वनस्पतीन् केशाः, इत्य् अनपियद्भिर् लोमादिभिः सहपाठात्॥४॥

२९२। प्रथमेऽश्रवणाद् इति चेन् न ता एव ह्य् उपपत्तेः॥३।१।५॥

प्रथमे--- द्यु-लोकाग्निहोमे अपाम् अश्रवणाद् आपो भूतान्तर-सꣳसृष्टा गच्छन्तीति वक्तुꣳ न शक्यते; तत्र हि--- तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धाꣳ जुह्वति, इति श्रद्धैव होम्यत्वेन श्रूयत इति चेन् न, ताः--- आप एव हि श्रद्धा-शब्देनोच्यन्ते, प्रतिवचनस्य प्रश्नानुगुण्योपपत्तेः। वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इत्य् अपाꣳ पुरुष-वचस्त्व-प्रकारे पृष्टे स एव हि प्रतिवक्तव्यः; अतः श्रद्धा-शब्देन ता आप एवोच्यन्ते। श्रद्धा वा आपः, इति श्रूयते॥५॥

२९३। अश्रुतत्वाद् इति चेन् नेष्टादिकारिणाꣳ प्रतीतेः॥३।१।६॥

आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, श्रद्धाꣳ जुह्वति, इति द्युलो-कादिष्व् आप एव हि गच्छन्तीति श्रूयते; न तत्-परिष्वक्तो जीवः। अतः प्रश्न-प्रतिवचनयोर् जीवस्याश्रुतत्वात् तत्-सꣳयुक्तो जीवो गच्छतीति न शक्यते वक्तुम् इति चेत् तन् न, इष्टादि-कारिणाꣳ प्रतीतेः--- उत्तरत्र, अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्ति, इत्य् आदौ इष्टादि-कारिणाꣳ जीवानाꣳ द्यु-लोकादि-गमन-पुनर्-आवृत्ति-प्रकार-वचने द्यु-लोकाग्नि-सम्बन्धस्याप्-शब्द-वाच्यस्य सोमम् आपन्नस्य प्रत्यभिज्ञानाद् अत्राप इति तत्-सꣳयुक्तो जीव एवोच्यते॥६॥

आकाशाच् चन्द्रमसम् एष सोमो राजा तद् देवानाम् अन्नꣳ तꣳ देवा भक्षयन्ति, इति धूमादिना गतस्य देवैर् भक्ष्यमाणत्व-श्रवणात्, जीवस्यानदनीयत्वाच् च न जीवस् तत्रोक्त इत्य् आशङ्क्याह---

२९४। भाक्तꣳ वानात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति॥३।१।७॥

वा-शब्दः शङ्का-व्यावृत्त्य्-अर्थः। तꣳ देवा भक्षयन्ति, इति भक्ष्यत्व-वचनꣳ भाक्तम्--- केवलेष्टादि-कारिणाम् अनात्मवित्त्वाद् देवोपकरणत्वाभिप्रायम्। अनात्मविदः केवलेन्द्रादि-देव-याजिनो हि देवान् प्राप्य तद्-उपकरणꣳ भवन्ति। तथा हि दर्शयति श्रुतिः--- यथा पशुर् एवꣳ स देवानाम् इति। अतो भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो जीवो रꣳहति॥७॥ इति तद्-अन्तर-प्रतिपत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

२९५। कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्ट-स्मृतिभ्याꣳ यथेतम् अनेवꣳ च॥३।१।८॥

धूमादिनाꣳ गतो निवर्तमानो जीवः सानुशयो निवर्तते, उत नेति सꣳशयः। नेति पूर्वः पक्षः। अनुशयो हि भुक्त-शिष्टꣳ कर्म। यावत् सम्पातम् उषित्वा, प्राप्यान्तꣳ कर्मणः, इत्य् आदि श्रुतिभ्यः कृत्स्नस्य कर्मणोऽनुभूतता-प्रतीतेर् नानुशयवान् निवर्तते। राद्धान्तस् तु--- तद् य इह रमणीय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयाꣳ योनिम् आपद्येरन् ब्राह्मण-योनिꣳ क्षत्रिय-योनिꣳ वैश्य-योनिꣳ वा अथ य इह कपूय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयाꣳ योनिम् आपद्येरन् श्व-योनिꣳ वा सूकर-योनिꣳ वा चण्डाल-योनिꣳ वा, इति रमणीय-चरणा ब्राह्मणादि-योनिꣳ, कपूय-चरणाः--- कुत्सित-कर्माणः श्व-सूकरादि-योनिꣳ प्रतिपद्यन्त इति श्रुतेः, प्राप्यान्तꣳ कर्मणः, इत्य् आदि श्रुतिः फल-प्रदान-प्रवृत्त-कर्म-विषयेति सानुशयो निवर्तते। सूत्रार्थस् तु--- कृतात्यये, कृतस्य पूर्व-कर्मणोऽत्यये, अनुशयवान्--- भुक्त-शिष्ट-कर्मवान् निवर्तते। कुतः। दृष्ट-स्मृतिभ्याम्--- श्रुति-स्मृतिभ्याम् अवगम्यते। तद् य इह रमणीय-चरणाः, इत्य् आदि श्रुतिः। ततः परिवृत्तौ कर्म-फल-शेषेण जातिꣳ रूपम् इत्य् आदिका स्मृतिः, यथेतम् अनेवꣳ च--- आरोहण-प्रकारेण प्रकारान्तरेण च निवर्तन्ते। चन्द्रमसः स्थानाद् आकाशम् इत्य् आरोहण-क्रमेणावरोहन्ति, वायु-धूमाभ्रादिना प्रकारान्तरेण च॥८॥

२९६। चरणाद् इति चेन् न तद्-उपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥३।१।९॥

रमणीय-चरणाः, इति रमणीयाचारस्य स्मृति-विहितस्य ब्राह्मण्यादि-प्राप्ति-साधनत्व-श्रवणान् न स कर्मा प्रत्यवरोहतीति चेत् तन् न, चरण-श्रुतिः कर्मोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिर् आचार्यो मन्यते, पुण्यस्यैव कर्मणः सुख-प्राप्ति-साधनत्वात्॥९॥

२९७। आनर्थक्यम् इति चेन् न तद्-उपेक्षत्वात्॥३।१।१०॥

स्मृति-विहितस्याचारस्याकिञ्चित्करत्वेनानर्थक्यꣳ प्रसज्यत इति चेन् न, तद्-अपेक्षत्वात्--- आचारापेक्षत्वात् सुख-साधन-भूत-पुण्य-कर्मणः; सन्ध्या-हीनोऽशुचिर् नित्यम् अनर्हः सर्व-कर्मसु, इति सर्वꣳ हि पुण्य-कर्माचारापेक्षम् एवेति कार्ष्णाजिनेर् मतम्॥१०॥

२९८। सुकृत-दुष्कृते एवेति तु बादरिः॥३।१।११॥

तु-शब्दः पूर्व-मत-व्यावृत्त्य्-अर्थः; रमणीय-चरणाः कपूयचरणाः, इति चरण-शब्देन सुकृत-दुष्कृते एव कर्मणी प्रतिपाद्यते; पुण्यꣳ कर्माचरतीति चरतेः कर्मणि प्रसिद्धेः, न लक्षणा न्याय्येति बादरिर् मन्यते। इदम् एव सूत्र-काराभिप्रेतम्, तु-शब्देन पूर्व-मताद् व्यावृत्तेः सुकृत-दुष्कृते एवेति व्यावर्तनात्। आनर्थक्यम् इति चेन् न तद्-अपेक्षत्वाद् इति तु स्वीकृतम्॥११॥ इति कृतात्ययाधिकरणम्॥२॥

२९९। अनिष्टादि-कारिणाम् अपि च श्रुतम्॥३।१।१२॥

विहिताकरण-प्रतिषिद्ध-सेवा-रताः पाप-कर्माणोऽपि धूमादिना चन्द्रमसꣳ गत्वा निवर्तन्ते, उत नेति सꣳशयः। गत्वैव निवर्तन्त इति पूर्वः पक्षः, ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते सर्वे गच्छन्तीति सर्वेषाम् अविशेषेण चन्द्रगमन-श्रुतेः। राद्धान्तस् तु--- अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्तीति धूमादिना चन्द्रगमनस्य पुण्य-कर्म-फलत्व-श्रवणात् तद्-रहिताः पाप-कर्माणो न गच्छन्तीति। ये वै के चेति वचनꣳ सर्वेषाꣳ पुण्य-कर्मणाꣳ चन्द्र-गमन-विषयम्। सूत्रार्थस् तु--- अनिष्टादि-कारिणाम् अपि च श्रुतम्, अनिष्टादि-कारिणाम् अपि--- इष्टापूर्ताद्य् अकुर्वताꣳ पापिनाम् अपि चन्द्र-गमनम् अस्ति, ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्तीति यतोऽविशेषेण श्रुतम्॥१२॥

३००। सꣳयमने त्व् अनुभूयेतरेषाम् आरोहावरोहौ तद्-गति-दर्शनात्॥३।१।१३॥

इयाꣳस् तु विशेषः सꣳयमने--- यम-शासने पाप-फलम् अनुभूय इतरेषाꣳ पापिनाꣳ चन्द्रारोहावरोहौ। कुतः। तद्-गति-दर्शनात्--- पापिनाꣳ यम-सदन-गति-दर्शनात्, वैवस्वतꣳ सङ्गमनꣳ जनानाम् इत्य् आदौ॥१३॥

३०१। स्मरन्ति च॥३।१।१४॥

सर्वे चैते वशꣳ यान्ति यमस्य भगवन् किल, इति पराशरादयः स्मरन्ति च॥१४॥

३०२। अपि सप्त॥३।१।१५॥

सप्तापि--- पाप-कर्मणाꣳ गन्तव्यत्वेन सप्तापि रौरवादि-नरकान् स्मरन्ति॥१५॥

ननु सप्तसु लोकेषु गच्छताꣳ कथꣳ यम-सदन-प्राप्तिः। तत्राह---

३०३। तत्रापि तद्-व्यापाराद् अविरोधः॥३।१।१६॥

तेष्व् अपि सप्तसु रौरवादिलोकेषु तद्-व्यापारात्--- यमाज्ञयैव गमनाद् अविरोधः। अतोऽनिष्टादि-कारिणाम् अपि यम-लोकꣳ प्राप्य यमयातनाश्वानुभूय पश्चाच् चन्द्रारोहावरोहौ भवतः॥१६॥

इति प्राप्त उच्यते---

३०४। विश्वाकर्मणोर् इति तु प्रकृतत्वात्॥३।१।१७॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। न च पाप-कर्मणाम् अर्चिर्-आदिना ब्रह्म-गमनꣳ, धूमादिना चन्द्र-गमनꣳ च सम्भवति, तयोर् विद्या-कर्मणोः फलत्वात्। कथम् इदम् अवगम्यते तत्-फलत्वम्। इति प्रकृतत्वात्--- इत्थꣳ प्रकृतत्वात्। विद्या-कर्मणी हि प्रकृत्य तत्-फलत्वेन गति-द्वयꣳ प्रतिपाद्यते, तद् य इत्थꣳ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्तीति, अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्तीति च। पापिनाꣳ विद्या-रहितत्वेन ब्रह्म-गमनाभाववत् पुण्य-कर्म-रहितत्वेन चन्द्र-गमनम् अपि न सम्भवतीत्य् अर्थः॥१७॥

पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्तीति पञ्चमाहुत्या देहारम्भ-श्रवणात् तस्याश् चन्द्र-गमन-पूर्वकत्वेन पापिनाम् अपि देहारम्भाय चन्द्र-गमनम् अवश्यम्भावीत्य् आशङ्क्याह---

३०५। न तृतीये तथोपलब्धेः॥३।१।१८॥

केवल-पाप-कर्माणः। तृतीय-स्थानम्, न तृतीये स्थाने देहारम्भाय पञ्चमाहुत्य्-अपेक्षास्ति; तथोपलब्धेः--- वेत्थ यथा केनासौ लोको न सम्पूर्यते, इति द्यु-लोकस्याप्राप्ता क इति प्रश्नस्य प्रतिवचने, अथैतयोः पथोर् न कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्य् असकृद्-आवर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्य् एतत् तृतीयꣳ स्थानꣳ तेनासौ लोको न सम्पूर्यते, इति तृतीयस्य स्थानस्य द्यु-लोकाप्राप्ति-श्रवणात् तस्य देहारम्भे पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षत्वꣳ ह्य् उपलभ्यते॥१८॥

३०६। स्मर्यतेऽपि च लोके॥३।१।१९॥

पुण्य-कर्मणाम् अपि केषाञ्चिद् द्रौपद्य्-आदीनाꣳ देहारम्भे पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षत्वꣳ शिष्ट-लोकेऽपि च स्मर्यते॥१९॥

३०७। दर्शनाच् च॥३।१।२०॥

श्रुताव् अपि दृश्यते केषाञ्चिद् देहारम्भे पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षत्वꣳ--- तेषाꣳ खल्व् एषाꣳ भूतानाꣳ त्रीण्य् एव बीजानि भवन्त्य् आण्डजꣳ जीवजम् उद्भिज्जम् इति स्वेदजोद्भिज्जयोर् देहारम्भे पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षत्वम्। आण्डजꣳ जीवजम् उद्भिज्जम् इत्य् अत्र स्वेदजस्य ग्रहणꣳ न दृश्यत इत्य् आशङ्क्याह---

३०८। तृतीय-शब्दावरोधः सꣳशोकजस्य॥३।१।२१॥

आण्डजꣳ जीवजम् उद्भिज्जम् इत्य् अत्र तृतीयेनोद्भिज्ज-शब्देन सꣳशोकजस्य स्वेदजस्य अवरोधः--- सङ्ग्रह इत्य् अर्थः। अतः केवल-पाप-कर्मणाꣳ चन्द्रारोहावरोहौ न सम्भवतः॥२१॥ इत्य् अनिष्टादि-कार्य्-अधिकरणम्॥३॥

३०९। तत्-स्वाभाव्यापत्तिर् उपपत्तेः॥३।१।२२॥

धूमादिना चन्द्रमसꣳ प्राप्तस्य प्रत्यवरोह-प्रकार आम्नायते--- यथेतम् आकाशम् आकाशाद् वायुꣳ वायुर् भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रꣳ भवत्य् अभ्रꣳ भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति, इति। अत्राकाशादि-भावः, किꣳ देव-मनुष्यादि-भाववद् आकाशादि-शरीरत्वम्, उत तत्-सादृश्यापत्तिर् इति सꣳशयः। आकाशादि-शरीरत्वम् इति पूर्वः पक्षः, श्रद्धावस्थस्य सोमराज-भाववत् तत्र तच्-छरीरत्वम् एवोच्यते। राद्धान्तस् तु--- आकाशादि-प्राप्तौ सुख-दुःखानुभवाभावात् तत्-सादृश्यापत्तिर् एव। सुख-दुःखानुभवाय हि सोमादि-शरीरत्वम्। सूत्रार्थस् तु--- तत्-स्वाभाव्यापत्तिः, आकाशादि-सादृश्यापत्तिः, उपपत्तेः--- सुख-दुःखानुभवाभावोपपत्तेः॥२२॥

३१०। नातिचिरेण विशेषात्॥३।१।२३॥

आकाश-वायु-धूमाभ्र-मेघ-वर्ष-प्राप्तौ किꣳ तत्र तत्र नातिचिरꣳ तिष्ठति, उतानियम इति सꣳशयः। अनियम इति पूर्वः पक्षः, नातिचिरेणेति विशेष-वचनाभावात्। राद्धान्तस् तु--- उत्तरत्र व्रीह्य्-आदि-भावे, अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् इति विशिष्य चिरेण गमन-वचनꣳ ततः प्राचीनेष्व् अचिर-गमनꣳ द्योतयतीत्य् आकाशादि यावद्-व्रीह्य्-आदि-भाव-प्राप्ति नातिचिरꣳ तिष्ठतीति। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥२३॥ इति नातिचिराधिकरणम्॥५॥

३११। अन्याधिष्टिते पूर्ववद् अभिलापात्॥३।१।२४॥

अवरोहन्तो जीवा व्रीह्य्-आदि-भावेन जायन्त इति श्रूयते--- मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहि-यवा ओषधि-वनस्पतयस् तिल-माषा इति जायन्ते, इति। ते किꣳ व्रीह्य्-आदि-शरीरा जायन्ते, उतान्यैः क्षेत्रज्ञैर् व्रीह्यादि-शरीरैर् अधिष्ठितान् व्रीह्य्-आदीन् आश्लिष्यन्तीति सꣳशयः। जायन्ते इति वचनाद् व्रीह्य्-आदि-शरीर-भोक्तारो जायन्त एवेति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- व्रीह्य्-आदि-जन्म-हेतु-भूत-कर्म-विशेषाश्रवणाद् व्रीह्य्-आदि-सꣳश्लेष-मात्रम् एव। जायन्ते इति जन्म-वचनम् औपचारिकम्। ब्राह्मणादि-शरीर-भावे हि--- रमणीय-चरणाः\॥॥ कपूयचरणाः, इति जन्म-हेतु-भूतꣳ पुण्य-पाप-रूपꣳ कर्म श्रूयते। सूत्रार्थस् तु--- अन्याधिष्ठिते--- अन्य-क्षेत्रज्ञाधिष्ठिते व्रीह्य्-आदौ, सꣳश्लेष-मात्रम्। कुतः। पूर्ववद् अभिलापात्--- आकाशादि-भाववत् केवल-व्रीह्य्-आदि-भावाभिलापात्; जन्म-हेतु-भूत-कर्मानभिलापाद् इत्य् अर्थः॥२४॥

३१२। अशुद्धम् इति चेन् न शब्दात्॥३।१।२५॥

यद्य् अपि व्रीह्य्-आदि-भावेन जायन्त इत्य् अत्र जन्म-हेतु-भूतꣳ कर्म न श्रुतम्; तथापि पूर्व-श्रुतम् इष्टादि-कर्माग्नीषोमीयादि-हिꣳसा-गर्भत्वेनाशुद्धम्। हिꣳसात्वेनाशुचि-व्रीह्य्-आदि-जन्मनोऽपि हेतुर् भवतीति चेन् न, अहिꣳसात्व-शब्दात् पशोर् हि सꣳज्ञपनस्य स्वर्गावाप्ति-साधन-भाव-वादि-शब्दः श्रूयते--- हिरण्य-शरीर ऊर्ध्व-स्वर्गꣳ लोकम् एति, न वा उ वै तन् म्रियसे न रिष्यसि, इत्य् आदिः॥२५॥

३१३। रेतः-सिग्-योगोऽथ॥३।१।२६॥

ततश् च व्रीह्य्-आदि-सꣳश्लेष-मात्रम्, व्रीह्य्-आदि-भावानन्तरꣳ रेतः-सिग्-योगः श्रूयते--- यो यो ह्य् अन्नम् अत्ति यो रेतः सिञ्चति तद् भूय एव भवति, इति। अत्र हि पुरुष-सꣳश्लेष-मात्रम् एव श्रुतम्; एवम् एव व्रीह्य्-आदि-भावेऽपीत्य् अर्थः॥२६॥

३१४। योनेः शरीरम्॥३।१।२७॥

योनि-प्राप्तेः पश्चाद् एवावरोहतो जीवस्य शरीर-प्राप्तिः, तत्रैव सुख-दुःखोपभोगात्। ततः प्राग्-आकाशादिषु तत्-तत्-सꣳश्लेष-मात्रम् एवेत्य् अभिप्रायः॥२७॥ इत्य् अन्याधिष्ठिताधिकरणम्॥६॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥

౨౮౮। తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ రṁహతి సమ్పరిష్వక్తః ప్రశ్న-నిరూపణాభ్యామ్॥౩।౧।౧॥

దేహీ దేహాన్తర-గమనే దేహ-కారణ-భూతైర్ భూత-సూక్ష్మైః సṁయుక్తో గచ్ఛతి, నేతి సṁశయః। న సṁయుక్తో గచ్ఛతీతి పూర్వః పక్షః, దేహారమ్భాయ తత్ర తత్ర భూత-సూక్ష్మాణాṁ సులభత్వాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ, వేత్థ యథా పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి ప్రశ్న-ప్రతివచనే ఆమ్నాయేతే। దేహారమ్భికా ఆపస్ త్రివృత్-కరణేన భూతాన్తర-సṁసృష్టాః ద్యు-లోక-పర్జన్య-పృథివీ-పురుష-రూపాగ్నిషు జీవేన సహ ప్రవిష్టాః పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతౌ యోషిద్-అగ్ని-ప్రవేశ-వేలాయాṁ పురుష-శబ్దాభిలపనీయా భవన్తీతి ప్రతీయతే; పురుషాకారతాṁ భజన్త ఇత్య్ అర్థః। అతో భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్త ఏవ గచ్ఛతీతి। సూత్రార్థṁ తు--- తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ, సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిర్ ఇత్య్ అత్ర మూర్తి-శబ్దేన దేహః ప్రస్తుతస్ తచ్-ఛబ్దేన పరామృశ్యతే; దేహాన్తర-ప్రతిపత్తౌ। రṁహతి సమ్పరిష్వక్తః--- జీవో భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్తో గచ్ఛతి। కుత। ప్రశ్న-నిరూపణభ్యాṁ పఞ్చాగ్ని-విద్యాన్తర్గత-ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యాṁ తథావగమ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౧॥

కథమ్ అవిశేషేణాప్-శబ్దేన సర్వేషామ్ అభిధానమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౮౯। త్ర్య్-ఆత్మకత్వాత్ తు భూయస్త్వాత్॥౩।౧।౨॥

తు-శబ్దః శఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః। అపాṁ త్రివృత్-కరణేన వ్యాత్మకత్వాద్ ఆప ఇతి భూతాన్తర-సṁసృష్టా అపోఽభిధీయన్తే; అపాṁ భూయస్త్వాద్ ఆధిక్యాద్ అప్-శబ్దేనాభిధానమ్॥౨॥

౨౯౦। ప్రాణ-గతేశ్ చ॥౩।౧।౩॥

ఇతశ్ చ భూత-సూక్ష్మైః సṁయుక్తో యాతి। తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనూత్క్రామతి ప్రాణమ్ అనూత్క్రామన్తṁ సర్వే ప్రాణా అనూత్క్రామన్తి, ఇతి ప్రాణానామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ జీవేన సహ గమన-శ్రుతేర్ ఇన్ద్రియాణాṁ దేహాశ్రయత్వేన దేహోఽపి భూత-సూక్ష్మ-రూపేణ గచ్ఛతీతి గమ్యతే। స్మర్యతే చ--- మనః షష్ఠానీన్ద్రియాణి ప్రకృతిస్థాని కర్షతి, ఇత్య్ ఆదినా॥౩॥

౨౯౧। అగ్న్య్-ఆది-గతి-శ్రుతేర్ ఇతి చేన్ న భాక్తత్వాత్॥౩।౧।౪॥

యత్రాస్య పురుషస్య మృతస్యాగ్నిṁ వాగ్ అప్య్ ఏతి వాతṁ ప్రాణశ్ చక్షుర్ ఆదిత్యమ్ ఇతి మరణ-వేలాయాṁ వాగ్-ఆదీనామ్ అగ్న్య్-ఆదిష్వ్ అప్యయ-శ్రుతేర్ జీవేన సహ గమన-శ్రుతిర్ అన్యథా నేయేతి చేత్; తన్ న, భాక్తత్వాత్ తత్రా వాగ్-ఆది-శబ్దానామ్। వాగ్-ఆద్య్-అభిమాని-దేవతాసు హి తత్ర వాగ్-ఆదయః శబ్దాః; ఓషధీర్ లోమాని వనస్పతీన్ కేశాః, ఇత్య్ అనపియద్భిర్ లోమాదిభిః సహపాఠాత్॥౪॥

౨౯౨। ప్రథమేఽశ్రవణాద్ ఇతి చేన్ న తా ఏవ హ్య్ ఉపపత్తేః॥౩।౧।౫॥

ప్రథమే--- ద్యు-లోకాగ్నిహోమే అపామ్ అశ్రవణాద్ ఆపో భూతాన్తర-సṁసృష్టా గచ్ఛన్తీతి వక్తుṁ న శక్యతే; తత్ర హి--- తస్మిన్న్ ఏతస్మిన్న్ అగ్నౌ దేవాః శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి, ఇతి శ్రద్ధైవ హోమ్యత్వేన శ్రూయత ఇతి చేన్ న, తాః--- ఆప ఏవ హి శ్రద్ధా-శబ్దేనోచ్యన్తే, ప్రతివచనస్య ప్రశ్నానుగుణ్యోపపత్తేః। వేత్థ యథా పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇత్య్ అపాṁ పురుష-వచస్త్వ-ప్రకారే పృష్టే స ఏవ హి ప్రతివక్తవ్యః; అతః శ్రద్ధా-శబ్దేన తా ఆప ఏవోచ్యన్తే। శ్రద్ధా వా ఆపః, ఇతి శ్రూయతే॥౫॥

౨౯౩। అశ్రుతత్వాద్ ఇతి చేన్ నేష్టాదికారిణాṁ ప్రతీతేః॥౩।౧।౬॥

ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి, ఇతి ద్యులో-కాదిష్వ్ ఆప ఏవ హి గచ్ఛన్తీతి శ్రూయతే; న తత్-పరిష్వక్తో జీవః। అతః ప్రశ్న-ప్రతివచనయోర్ జీవస్యాశ్రుతత్వాత్ తత్-సṁయుక్తో జీవో గచ్ఛతీతి న శక్యతే వక్తుమ్ ఇతి చేత్ తన్ న, ఇష్టాది-కారిణాṁ ప్రతీతేః--- ఉత్తరత్ర, అథ య ఇమే గ్రామే ఇష్టాపూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇత్య్ ఆదౌ ఇష్టాది-కారిణాṁ జీవానాṁ ద్యు-లోకాది-గమన-పునర్-ఆవృత్తి-ప్రకార-వచనే ద్యు-లోకాగ్ని-సమ్బన్ధస్యాప్-శబ్ద-వాచ్యస్య సోమమ్ ఆపన్నస్య ప్రత్యభిజ్ఞానాద్ అత్రాప ఇతి తత్-సṁయుక్తో జీవ ఏవోచ్యతే॥౬॥

ఆకాశాచ్ చన్ద్రమసమ్ ఏష సోమో రాజా తద్ దేవానామ్ అన్నṁ తṁ దేవా భక్షయన్తి, ఇతి ధూమాదినా గతస్య దేవైర్ భక్ష్యమాణత్వ-శ్రవణాత్, జీవస్యానదనీయత్వాచ్ చ న జీవస్ తత్రోక్త ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౯౪। భాక్తṁ వానాత్మవిత్త్వాత్ తథా హి దర్శయతి॥౩।౧।౭॥

వా-శబ్దః శఙ్కా-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। తṁ దేవా భక్షయన్తి, ఇతి భక్ష్యత్వ-వచనṁ భాక్తమ్--- కేవలేష్టాది-కారిణామ్ అనాత్మవిత్త్వాద్ దేవోపకరణత్వాభిప్రాయమ్। అనాత్మవిదః కేవలేన్ద్రాది-దేవ-యాజినో హి దేవాన్ ప్రాప్య తద్-ఉపకరణṁ భవన్తి। తథా హి దర్శయతి శ్రుతిః--- యథా పశుర్ ఏవṁ స దేవానామ్ ఇతి। అతో భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్తో జీవో రṁహతి॥౭॥ ఇతి తద్-అన్తర-ప్రతిపత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౨౯౫। కృతాత్యయేఽనుశయవాన్ దృష్ట-స్మృతిభ్యాṁ యథేతమ్ అనేవṁ చ॥౩।౧।౮॥

ధూమాదినాṁ గతో నివర్తమానో జీవః సానుశయో నివర్తతే, ఉత నేతి సṁశయః। నేతి పూర్వః పక్షః। అనుశయో హి భుక్త-శిష్టṁ కర్మ। యావత్ సమ్పాతమ్ ఉషిత్వా, ప్రాప్యాన్తṁ కర్మణః, ఇత్య్ ఆది శ్రుతిభ్యః కృత్స్నస్య కర్మణోఽనుభూతతా-ప్రతీతేర్ నానుశయవాన్ నివర్తతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- తద్ య ఇహ రమణీయ-చరణా అభ్యాశో హ యత్ తే రమణీయాṁ యోనిమ్ ఆపద్యేరన్ బ్రాహ్మణ-యోనిṁ క్షత్రియ-యోనిṁ వైశ్య-యోనిṁ వా అథ య ఇహ కపూయ-చరణా అభ్యాశో హ యత్ తే కపూయాṁ యోనిమ్ ఆపద్యేరన్ శ్వ-యోనిṁ వా సూకర-యోనిṁ వా చణ్డాల-యోనిṁ వా, ఇతి రమణీయ-చరణా బ్రాహ్మణాది-యోనిṁ, కపూయ-చరణాః--- కుత్సిత-కర్మాణః శ్వ-సూకరాది-యోనిṁ ప్రతిపద్యన్త ఇతి శ్రుతేః, ప్రాప్యాన్తṁ కర్మణః, ఇత్య్ ఆది శ్రుతిః ఫల-ప్రదాన-ప్రవృత్త-కర్మ-విషయేతి సానుశయో నివర్తతే। సూత్రార్థస్ తు--- కృతాత్యయే, కృతస్య పూర్వ-కర్మణోఽత్యయే, అనుశయవాన్--- భుక్త-శిష్ట-కర్మవాన్ నివర్తతే। కుతః। దృష్ట-స్మృతిభ్యామ్--- శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ అవగమ్యతే। తద్ య ఇహ రమణీయ-చరణాః, ఇత్య్ ఆది శ్రుతిః। తతః పరివృత్తౌ కర్మ-ఫల-శేషేణ జాతిṁ రూపమ్ ఇత్య్ ఆదికా స్మృతిః, యథేతమ్ అనేవṁ చ--- ఆరోహణ-ప్రకారేణ ప్రకారాన్తరేణ చ నివర్తన్తే। చన్ద్రమసః స్థానాద్ ఆకాశమ్ ఇత్య్ ఆరోహణ-క్రమేణావరోహన్తి, వాయు-ధూమాభ్రాదినా ప్రకారాన్తరేణ చ॥౮॥

౨౯౬। చరణాద్ ఇతి చేన్ న తద్-ఉపలక్షణార్థేతి కార్ష్ణాజినిః॥౩।౧।౯॥

రమణీయ-చరణాః, ఇతి రమణీయాచారస్య స్మృతి-విహితస్య బ్రాహ్మణ్యాది-ప్రాప్తి-సాధనత్వ-శ్రవణాన్ న స కర్మా ప్రత్యవరోహతీతి చేత్ తన్ న, చరణ-శ్రుతిః కర్మోపలక్షణార్థేతి కార్ష్ణాజినిర్ ఆచార్యో మన్యతే, పుణ్యస్యైవ కర్మణః సుఖ-ప్రాప్తి-సాధనత్వాత్॥౯॥

౨౯౭। ఆనర్థక్యమ్ ఇతి చేన్ న తద్-ఉపేక్షత్వాత్॥౩।౧।౧౦॥

స్మృతి-విహితస్యాచారస్యాకిఞ్చిత్కరత్వేనానర్థక్యṁ ప్రసజ్యత ఇతి చేన్ న, తద్-అపేక్షత్వాత్--- ఆచారాపేక్షత్వాత్ సుఖ-సాధన-భూత-పుణ్య-కర్మణః; సన్ధ్యా-హీనోఽశుచిర్ నిత్యమ్ అనర్హః సర్వ-కర్మసు, ఇతి సర్వṁ హి పుణ్య-కర్మాచారాపేక్షమ్ ఏవేతి కార్ష్ణాజినేర్ మతమ్॥౧౦॥

౨౯౮। సుకృత-దుష్కృతే ఏవేతి తు బాదరిః॥౩।౧।౧౧॥

తు-శబ్దః పూర్వ-మత-వ్యావృత్త్య్-అర్థః; రమణీయ-చరణాః కపూయచరణాః, ఇతి చరణ-శబ్దేన సుకృత-దుష్కృతే ఏవ కర్మణీ ప్రతిపాద్యతే; పుణ్యṁ కర్మాచరతీతి చరతేః కర్మణి ప్రసిద్ధేః, న లక్షణా న్యాయ్యేతి బాదరిర్ మన్యతే। ఇదమ్ ఏవ సూత్ర-కారాభిప్రేతమ్, తు-శబ్దేన పూర్వ-మతాద్ వ్యావృత్తేః సుకృత-దుష్కృతే ఏవేతి వ్యావర్తనాత్। ఆనర్థక్యమ్ ఇతి చేన్ న తద్-అపేక్షత్వాద్ ఇతి తు స్వీకృతమ్॥౧౧॥ ఇతి కృతాత్యయాధికరణమ్॥౨॥

౨౯౯। అనిష్టాది-కారిణామ్ అపి చ శ్రుతమ్॥౩।౧।౧౨॥

విహితాకరణ-ప్రతిషిద్ధ-సేవా-రతాః పాప-కర్మాణోఽపి ధూమాదినా చన్ద్రమసṁ గత్వా నివర్తన్తే, ఉత నేతి సṁశయః। గత్వైవ నివర్తన్త ఇతి పూర్వః పక్షః, యే వై కే చాస్మాల్ లోకాత్ ప్రయన్తి చన్ద్రమసమ్ ఏవ తే సర్వే గచ్ఛన్తీతి సర్వేషామ్ అవిశేషేణ చన్ద్రగమన-శ్రుతేః। రాద్ధాన్తస్ తు--- అథ య ఇమే గ్రామే ఇష్టాపూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తీతి ధూమాదినా చన్ద్రగమనస్య పుణ్య-కర్మ-ఫలత్వ-శ్రవణాత్ తద్-రహితాః పాప-కర్మాణో న గచ్ఛన్తీతి। యే వై కే చేతి వచనṁ సర్వేషాṁ పుణ్య-కర్మణాṁ చన్ద్ర-గమన-విషయమ్। సూత్రార్థస్ తు--- అనిష్టాది-కారిణామ్ అపి చ శ్రుతమ్, అనిష్టాది-కారిణామ్ అపి--- ఇష్టాపూర్తాద్య్ అకుర్వతాṁ పాపినామ్ అపి చన్ద్ర-గమనమ్ అస్తి, యే వై కే చాస్మాల్ లోకాత్ ప్రయన్తీతి యతోఽవిశేషేణ శ్రుతమ్॥౧౨॥

౩౦౦। సṁయమనే త్వ్ అనుభూయేతరేషామ్ ఆరోహావరోహౌ తద్-గతి-దర్శనాత్॥౩।౧।౧౩॥

ఇయాṁస్ తు విశేషః సṁయమనే--- యమ-శాసనే పాప-ఫలమ్ అనుభూయ ఇతరేషాṁ పాపినాṁ చన్ద్రారోహావరోహౌ। కుతః। తద్-గతి-దర్శనాత్--- పాపినాṁ యమ-సదన-గతి-దర్శనాత్, వైవస్వతṁ సఙ్గమనṁ జనానామ్ ఇత్య్ ఆదౌ॥౧౩॥

౩౦౧। స్మరన్తి చ॥౩।౧।౧౪॥

సర్వే చైతే వశṁ యాన్తి యమస్య భగవన్ కిల, ఇతి పరాశరాదయః స్మరన్తి చ॥౧౪॥

౩౦౨। అపి సప్త॥౩।౧।౧౫॥

సప్తాపి--- పాప-కర్మణాṁ గన్తవ్యత్వేన సప్తాపి రౌరవాది-నరకాన్ స్మరన్తి॥౧౫॥

నను సప్తసు లోకేషు గచ్ఛతాṁ కథṁ యమ-సదన-ప్రాప్తిః। తత్రాహ---

౩౦౩। తత్రాపి తద్-వ్యాపారాద్ అవిరోధః॥౩।౧।౧౬॥

తేష్వ్ అపి సప్తసు రౌరవాదిలోకేషు తద్-వ్యాపారాత్--- యమాజ్ఞయైవ గమనాద్ అవిరోధః। అతోఽనిష్టాది-కారిణామ్ అపి యమ-లోకṁ ప్రాప్య యమయాతనాశ్వానుభూయ పశ్చాచ్ చన్ద్రారోహావరోహౌ భవతః॥౧౬॥

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే---

౩౦౪। విశ్వాకర్మణోర్ ఇతి తు ప్రకృతత్వాత్॥౩।౧।౧౭॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। న చ పాప-కర్మణామ్ అర్చిర్-ఆదినా బ్రహ్మ-గమనṁ, ధూమాదినా చన్ద్ర-గమనṁ చ సమ్భవతి, తయోర్ విద్యా-కర్మణోః ఫలత్వాత్। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే తత్-ఫలత్వమ్। ఇతి ప్రకృతత్వాత్--- ఇత్థṁ ప్రకృతత్వాత్। విద్యా-కర్మణీ హి ప్రకృత్య తత్-ఫలత్వేన గతి-ద్వయṁ ప్రతిపాద్యతే, తద్ య ఇత్థṁ విదుర్యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తీతి, అథ య ఇమే గ్రామ ఇష్టాపూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తీతి చ। పాపినాṁ విద్యా-రహితత్వేన బ్రహ్మ-గమనాభావవత్ పుణ్య-కర్మ-రహితత్వేన చన్ద్ర-గమనమ్ అపి న సమ్భవతీత్య్ అర్థః॥౧౭॥

పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తీతి పఞ్చమాహుత్యా దేహారమ్భ-శ్రవణాత్ తస్యాశ్ చన్ద్ర-గమన-పూర్వకత్వేన పాపినామ్ అపి దేహారమ్భాయ చన్ద్ర-గమనమ్ అవశ్యమ్భావీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౦౫। న తృతీయే తథోపలబ్ధేః॥౩।౧।౧౮॥

కేవల-పాప-కర్మాణః। తృతీయ-స్థానమ్, న తృతీయే స్థానే దేహారమ్భాయ పఞ్చమాహుత్య్-అపేక్షాస్తి; తథోపలబ్ధేః--- వేత్థ యథా కేనాసౌ లోకో న సమ్పూర్యతే, ఇతి ద్యు-లోకస్యాప్రాప్తా క ఇతి ప్రశ్నస్య ప్రతివచనే, అథైతయోః పథోర్ న కతరేణ చ తానీమాని క్షుద్రాణ్య్ అసకృద్-ఆవర్తీని భూతాని భవన్తి జాయస్వ మ్రియస్వేత్య్ ఏతత్ తృతీయṁ స్థానṁ తేనాసౌ లోకో న సమ్పూర్యతే, ఇతి తృతీయస్య స్థానస్య ద్యు-లోకాప్రాప్తి-శ్రవణాత్ తస్య దేహారమ్భే పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షత్వṁ హ్య్ ఉపలభ్యతే॥౧౮॥

౩౦౬। స్మర్యతేఽపి చ లోకే॥౩।౧।౧౯॥

పుణ్య-కర్మణామ్ అపి కేషాఞ్చిద్ ద్రౌపద్య్-ఆదీనాṁ దేహారమ్భే పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షత్వṁ శిష్ట-లోకేఽపి చ స్మర్యతే॥౧౯॥

౩౦౭। దర్శనాచ్ చ॥౩।౧।౨౦॥

శ్రుతావ్ అపి దృశ్యతే కేషాఞ్చిద్ దేహారమ్భే పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షత్వṁ--- తేషాṁ ఖల్వ్ ఏషాṁ భూతానాṁ త్రీణ్య్ ఏవ బీజాని భవన్త్య్ ఆణ్డజṁ జీవజమ్ ఉద్భిజ్జమ్ ఇతి స్వేదజోద్భిజ్జయోర్ దేహారమ్భే పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షత్వమ్। ఆణ్డజṁ జీవజమ్ ఉద్భిజ్జమ్ ఇత్య్ అత్ర స్వేదజస్య గ్రహణṁ న దృశ్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౩౦౮। తృతీయ-శబ్దావరోధః సṁశోకజస్య॥౩।౧।౨౧॥

ఆణ్డజṁ జీవజమ్ ఉద్భిజ్జమ్ ఇత్య్ అత్ర తృతీయేనోద్భిజ్జ-శబ్దేన సṁశోకజస్య స్వేదజస్య అవరోధః--- సఙ్గ్రహ ఇత్య్ అర్థః। అతః కేవల-పాప-కర్మణాṁ చన్ద్రారోహావరోహౌ న సమ్భవతః॥౨౧॥ ఇత్య్ అనిష్టాది-కార్య్-అధికరణమ్॥౩॥

౩౦౯। తత్-స్వాభావ్యాపత్తిర్ ఉపపత్తేః॥౩।౧।౨౨॥

ధూమాదినా చన్ద్రమసṁ ప్రాప్తస్య ప్రత్యవరోహ-ప్రకార ఆమ్నాయతే--- యథేతమ్ ఆకాశమ్ ఆకాశాద్ వాయుṁ వాయుర్ భూత్వా ధూమో భవతి ధూమో భూత్వాభ్రṁ భవత్య్ అభ్రṁ భూత్వా మేఘో భవతి మేఘో భూత్వా ప్రవర్షతి, ఇతి। అత్రాకాశాది-భావః, కిṁ దేవ-మనుష్యాది-భావవద్ ఆకాశాది-శరీరత్వమ్, ఉత తత్-సాదృశ్యాపత్తిర్ ఇతి సṁశయః। ఆకాశాది-శరీరత్వమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, శ్రద్ధావస్థస్య సోమరాజ-భావవత్ తత్ర తచ్-ఛరీరత్వమ్ ఏవోచ్యతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఆకాశాది-ప్రాప్తౌ సుఖ-దుఃఖానుభవాభావాత్ తత్-సాదృశ్యాపత్తిర్ ఏవ। సుఖ-దుఃఖానుభవాయ హి సోమాది-శరీరత్వమ్। సూత్రార్థస్ తు--- తత్-స్వాభావ్యాపత్తిః, ఆకాశాది-సాదృశ్యాపత్తిః, ఉపపత్తేః--- సుఖ-దుఃఖానుభవాభావోపపత్తేః॥౨౨॥

౩౧౦। నాతిచిరేణ విశేషాత్॥౩।౧।౨౩॥

ఆకాశ-వాయు-ధూమాభ్ర-మేఘ-వర్ష-ప్రాప్తౌ కిṁ తత్ర తత్ర నాతిచిరṁ తిష్ఠతి, ఉతానియమ ఇతి సṁశయః। అనియమ ఇతి పూర్వః పక్షః, నాతిచిరేణేతి విశేష-వచనాభావాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఉత్తరత్ర వ్రీహ్య్-ఆది-భావే, అతో వై ఖలు దుర్నిష్ప్రపతరమ్ ఇతి విశిష్య చిరేణ గమన-వచనṁ తతః ప్రాచీనేష్వ్ అచిర-గమనṁ ద్యోతయతీత్య్ ఆకాశాది యావద్-వ్రీహ్య్-ఆది-భావ-ప్రాప్తి నాతిచిరṁ తిష్ఠతీతి। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౨౩॥ ఇతి నాతిచిరాధికరణమ్॥౫॥

౩౧౧। అన్యాధిష్టితే పూర్వవద్ అభిలాపాత్॥౩।౧।౨౪॥

అవరోహన్తో జీవా వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన జాయన్త ఇతి శ్రూయతే--- మేఘో భూత్వా ప్రవర్షతి త ఇహ వ్రీహి-యవా ఓషధి-వనస్పతయస్ తిల-మాషా ఇతి జాయన్తే, ఇతి। తే కిṁ వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరా జాయన్తే, ఉతాన్యైః క్షేత్రజ్ఞైర్ వ్రీహ్యాది-శరీరైర్ అధిష్ఠితాన్ వ్రీహ్య్-ఆదీన్ ఆశ్లిష్యన్తీతి సṁశయః। జాయన్తే ఇతి వచనాద్ వ్రీహ్య్-ఆది-శరీర-భోక్తారో జాయన్త ఏవేతి పూర్వః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- వ్రీహ్య్-ఆది-జన్మ-హేతు-భూత-కర్మ-విశేషాశ్రవణాద్ వ్రీహ్య్-ఆది-సṁశ్లేష-మాత్రమ్ ఏవ। జాయన్తే ఇతి జన్మ-వచనమ్ ఔపచారికమ్। బ్రాహ్మణాది-శరీర-భావే హి--- రమణీయ-చరణాః\॥॥ కపూయచరణాః, ఇతి జన్మ-హేతు-భూతṁ పుణ్య-పాప-రూపṁ కర్మ శ్రూయతే। సూత్రార్థస్ తు--- అన్యాధిష్ఠితే--- అన్య-క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితే వ్రీహ్య్-ఆదౌ, సṁశ్లేష-మాత్రమ్। కుతః। పూర్వవద్ అభిలాపాత్--- ఆకాశాది-భావవత్ కేవల-వ్రీహ్య్-ఆది-భావాభిలాపాత్; జన్మ-హేతు-భూత-కర్మానభిలాపాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౨౪॥

౩౧౨। అశుద్ధమ్ ఇతి చేన్ న శబ్దాత్॥౩।౧।౨౫॥

యద్య్ అపి వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన జాయన్త ఇత్య్ అత్ర జన్మ-హేతు-భూతṁ కర్మ న శ్రుతమ్; తథాపి పూర్వ-శ్రుతమ్ ఇష్టాది-కర్మాగ్నీషోమీయాది-హిṁసా-గర్భత్వేనాశుద్ధమ్। హిṁసాత్వేనాశుచి-వ్రీహ్య్-ఆది-జన్మనోఽపి హేతుర్ భవతీతి చేన్ న, అహిṁసాత్వ-శబ్దాత్ పశోర్ హి సṁజ్ఞపనస్య స్వర్గావాప్తి-సాధన-భావ-వాది-శబ్దః శ్రూయతే--- హిరణ్య-శరీర ఊర్ధ్వ-స్వర్గṁ లోకమ్ ఏతి, న వా ఉ వై తన్ మ్రియసే న రిష్యసి, ఇత్య్ ఆదిః॥౨౫॥

౩౧౩। రేతః-సిగ్-యోగోఽథ॥౩।౧।౨౬॥

తతశ్ చ వ్రీహ్య్-ఆది-సṁశ్లేష-మాత్రమ్, వ్రీహ్య్-ఆది-భావానన్తరṁ రేతః-సిగ్-యోగః శ్రూయతే--- యో యో హ్య్ అన్నమ్ అత్తి యో రేతః సిఞ్చతి తద్ భూయ ఏవ భవతి, ఇతి। అత్ర హి పురుష-సṁశ్లేష-మాత్రమ్ ఏవ శ్రుతమ్; ఏవమ్ ఏవ వ్రీహ్య్-ఆది-భావేఽపీత్య్ అర్థః॥౨౬॥

౩౧౪। యోనేః శరీరమ్॥౩।౧।౨౭॥

యోని-ప్రాప్తేః పశ్చాద్ ఏవావరోహతో జీవస్య శరీర-ప్రాప్తిః, తత్రైవ సుఖ-దుఃఖోపభోగాత్। తతః ప్రాగ్-ఆకాశాదిషు తత్-తత్-సṁశ్లేష-మాత్రమ్ ఏవేత్య్ అభిప్రాయః॥౨౭॥ ఇత్య్ అన్యాధిష్ఠితాధికరణమ్॥౬॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే తృతీయస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః॥