||atha dvitīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ||

२६९। तथा प्राणाः॥२।४।१॥

किꣳ जीववद् इन्द्रियाण्य् अपि नोत्पद्यन्ते, उत वियद्-आदिवद् उत्पद्यन्त इति सꣳशयः। नोत्पद्यन्त इति पूर्वः पक्षः। प्रलय-काले अवस्थान-श्रुतेः; उत्पत्ति-वादाः जीवोत्पत्ति-वादवन् नेयाः। असद् वा इदम् अग्र आसीत्\॥॥ ऋषयो वा व तेऽग्रे सद् आसीत् के ते ऋषय इति प्राणा वा व ऋषयः, इतीन्द्रियाणाꣳ तदानीꣳ स्थितिः श्रूयते। राद्धान्तस् तु--- प्राक्सृष्टेर् एकत्वावधारणात्, इन्द्रियाणाम्, एतस्माज् जायते, इत्य् उत्पत्ति-वादात्, उत्पत्ति-निषेध-नित्यत्व-वचनाभावाच् च, वियद्-आदिवद् उत्पद्यन्ते। प्राणा वा व ऋषयः, इति। प्राणाशब्द-निर्दिष्टः परमात्मा। सूत्रार्थस् तु--- तथा प्राणाः--- यथा जीवा नोत्पद्यन्ते तथा प्राणा अपि॥१॥ बहुत्वासम्भवाद् बहु-वचन-श्रुतिर् गौणीत्य् आह---

२७०। गौण्य्-असम्भवात् तत्-प्राक् श्रुतेश् च॥२।४।२॥

प्राणा वा, इति बहु-वचन-श्रुतिर् गौणी, तदानीꣳ बहुत्वासम्भवात्, तस्य परमात्मन एव प्राग् अवस्थान-श्रुतेश् च॥२॥

[अत्र पाठान्तरम्]

चस् त्व्-अर्थः; तु-शब्दात् पक्षो व्यावृत्तः। इन्द्रियाण्य् उत्पद्यन्त एव। कुतः। तत्-प्राक् श्रुतेः--- तस्य परमात्मन एव प्राग् अवस्थान-श्रुतेः, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, एको ह वै नारायण आसीत्, इति। प्राण-शब्दस्य, प्राणम् अभिसꣳविशन्ति, इति परमात्मन्य् अपि प्रसिद्धेः, प्राणा वा व ऋषयः, इति तस्यैव द्रष्टृत्व-सम्भवात्॥२॥

२७१। तत्-पूर्वकत्वाद् वाचः॥२।४।३॥

इतश् च; वाचः परमात्म-व्यतिरिक्तनाम् अधेयस्य तत्-पूर्वकत्वात्--- वियद्-आदि-सृष्टि-पूर्वकत्वाद् इत्य् अर्थः; तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इत्य् आदि श्रुतेः। अतः परमात्मैव प्राण-शब्द-निर्दिष्टः॥३॥ इति प्राणोत्पत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

२७२। सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च॥२।४।४॥

किम् इन्द्रियाणि सप्तैव, उतैकादशेति सꣳशयः। सप्तैवेति पूर्वः पक्षः। सप्त प्राणाः प्रभवन्ति, इत्य् आदिषु सप्तानाम् एव जीवेन सह सञ्चार-श्रवणात्, यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश् च, इति सप्तानाम् एव योग-काले ज्ञानानीति विशेषितत्वाच् च; श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि मनो बुद्धिश् चेति सप्तैव। राद्धान्तस् तु--- श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि वाग्-आदीनि च कर्मेन्द्रियाणि मन इत्य् एकादश। कथम्। वाग्-घस्तादीनाम् अपि श्रोत्रादिवत् कार्य-भेदेन जीवोपकरणत्वाविशेषात्, दशेमे पुरुष प्राणा आत्मैकादशः, इन्द्रियाणि दशैकꣳ च, इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभ्यः। वाग्-आदीनाꣳ जीवेन सह गमनाभावात् सप्तानाम् एव प्रयाण-काले गति-श्रवणम्; योग-काले विशेषितत्वꣳ च ज्ञानेन्द्रियाणाꣳ मनसस् तद्-वृत्ति-रूप-बुद्धेश् च प्राधान्यात्। सूत्रार्थस् तु--- सप्त-गतेर् विशेषितत्वाच् च--- सप्तानाम् एव गति-श्रवणात्, ज्ञानानि पञ्च मनो बुद्धिश् चेति विशेषितत्वाच् च तानि सप्तैव॥४॥

२७३। हस्तादयस् तु स्थितेऽतो नैवम्॥२।४।५॥

नैवम्--- न सप्तैवेन्द्रियाणीत्य् अर्थः; श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च वाग्-घस्तादीनि च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च मनश् चेत्य् एकादश; तत्र श्रोत्रादीनि जीवेन सह शरीरान्तर-गमनेऽपि गच्छन्ति; वाग्-घस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि तु स्थिते शरीरे तेनैव सहोत्पत्ति-विनाश-योगीन्य् उपकारकाणि; अतो नैवम् इत्य् अन्वयः; एषाꣳ जीवोपकारकत्वाविशेषात्, दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः, इत्य् आदि वचनाच् चेत्य् अभिप्रायः॥५॥ इति सप्त-गत्य्-अधिकरणम्॥२॥

२७४। अणवश् च॥२।४।६॥

इन्द्रियाणि किꣳ सर्व-गतानि, उताणु-परिमाणानीति सꣳशयः। सर्व-गतानीति पूर्वः पक्षः; त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः, इति प्राणानाम् आनन्त्य-श्रवणात्। राद्धान्तस् तु--- प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति, इति श्रवणात्, परिमितत्वे सत्य् अप्रत्यक्षत्वाद् अणवः। आनन्त्य-श्रुतिस्तु--- अथ यो हैताननन्तानुपास्ते, इत्य् उपासन-विधानाद् उपासन-फल-बाहुल्य-विषया॥६॥

२७५। श्रेष्ठश् च॥२।४।७॥

श्रेष्ठः प्राणश् चोत्पद्यते। नात्र न्यायातिदेशः, अधिकाशङ्काभावात्। पृथग्-योग-करणम् उत्तर-चिन्तार्थम्। श्रेष्ठः पञ्च-वृत्तिः प्राणः। प्राण-श्रैष्ठ्यꣳ तु प्राण-सꣳवादे तस्य श्रेष्ठ्याभिधानात्॥७॥ इति प्राणाणुत्वाधिकरणम्॥३॥

२७६। न वायु-क्रिये पृथग् उपदेशात्॥२।४।८॥

किम् अयꣳ श्रेष्ठ-प्राणो वायु-मात्रम्, उत तत्-क्रिया, अथ वायुर् एव कञ्चन विशेषम् आपन्नः। इति सꣳशयः। वायु-मात्रम् इति प्रथमः पक्षः, यः प्राणः स वायुः, इति व्यपदेशात्। वायु-मात्रे प्राण-प्रसिद्ध्य्-अभावात्, उच्छ्वास-निश्वास-रूप-वायु-क्रियायाꣳ प्राण-प्रसिद्धेः, वायोः, क्रिया-विशेष एव प्राण इति द्वितीयः पक्षः। राद्धान्तस् तु--- न वायु-मात्रꣳ तत्-क्रिया वा प्राणः; अपि तु देह-धारण-योग्यतादि-रूप-विशेषम् आपन्नो वायुः, एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, खꣳ वायुः, इति वायु-प्राणयोः पृथग्-उत्पत्त्य्-उपदेशात्। क्रियायाश् च पृथग्-उपदेशो न सम्भवति, तेजः-प्रभृतिष्व् अदर्शनात्। चक्षुर्-आदि-करणैः सह जीवोपकरणतयोपदेशात्, देहेन्द्रिय-धारण-रूपोपकाराधिक्याच् चक्षुर्-आदिभ्यः प्राधान्य-वचनाच् च न क्रिया-मात्रम्। सूत्रार्थस् तु--- न वायु-क्रिये पृथग् उपदेशात्--- वायु-मात्रꣳ तत्-क्रिया वा न प्राणः; पृथग् उपदेशात्--- प्राणो जायते, स्वꣳ वायुर् इति हि पृथग् उत्पत्तिर् उपदिश्यते॥८॥

वायोः पृथग्-उपदिष्टतया तस्माद् अन्योऽयꣳ प्राणः किम् अग्न्य्-आदिवद् भूतान्तरम् इत्य् आशङ्क्याह---

२७७। चक्षुर्-आदिवत् तु तत्-सहशिष्ट्यादिभ्यः॥२।४।९॥

तु-शब्दः शङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः; प्राणो नाकाशादिवद् भूतान्तरम्; अपि तु वायुर् एवावस्थान्तरम् आपन्नश् चक्षुर्-आदिवज् जीवोपकरणम्। तच् चोपकरणत्वम् उपकरण-भूतैर् इन्द्रियैः सहशिष्ट्यादिभ्योऽवगम्यते। शिष्टिः--- शासनम्, उपदेशः। उपदिश्यते ह्य् अयꣳ प्राणश् चक्षुर्-आदिभिः सह प्राण-सꣳवादादिषु। तत्-सजातीयत्वे ह्य् एतद् उपपद्यते। प्राण-शब्द-गृहीतेषु करणेष्व् अस्य--- अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणः, इति विशिष्याभिधानम् आदि-शब्देनोक्तम्। तद् अपि तत्-सजातीयत्वे हि सम्भवति॥९॥

२७८। अकरणत्वाच् च न दोषस् तथा हि दर्शयति॥२।४।१०॥

अकरणत्वात्--- करणꣳ क्रिया, अकरणत्वꣳ क्रिया-रहितत्वम्। अक्रियत्वाद् अस्य प्राणस्य जीवꣳ प्रत्युपकार-विशेष-रूप-क्रिया-रहितत्वाच् च यो दोष उद्भाव्यते; स नास्ति। यत उपकार-विशेष-रूपाꣳ शरीरेन्द्रिय-धारणात्मक-क्रियाꣳ दर्शयति श्रुतिः--- यस्मिन्न् उत्क्रान्त इदꣳ शरीरꣳ पापिष्ठतरम् इव दृश्यते स वः श्रेष्ठः, इति वाग्-आदि-मुख्य-प्राण-पर्यन्तानि करणानि प्रत्येकम् अभिधाय प्राणोत्क्रमणे शरीरेन्द्रिय-शैथिल्याभिधानात्॥१०॥

प्राणापानादिनाम् अभेदेन पञ्चधावस्थित एक एव प्राण इत्य् आह---

२७९। पञ्च-वृत्तिर् मनोवद् व्यपदिश्यते॥२।४।११॥

प्राणापानादि-वृत्ति-भेदात् प्राण एव पञ्चधा व्यपदिश्यतेः; मनोवत्--- यथैकम् एव मनः कामादि-वृत्ति-भेदेन तैः शब्दैर् अभिधीयत इति श्रुतिर् आह--- कामः सङ्कल्पः, इत्य् आरभ्य, ह्रीर् धीर् भीर् इत्य् एतत् सर्वꣳ मन एव, इति। अपानादि समान-पर्यन्तꣳ व्यपदिश्य, एतत् सर्वꣳ प्राण एव, इति व्यपदेशात् प्राण एव पञ्च-वृत्तिर् इत्य् अवगम्यते॥११॥ इति वायु-क्रियाधिकरणम्॥४॥

२८०। अणुश् च॥२।४।१२॥

किम् अयꣳ प्राणः सर्व-गतः, उताणुर् इति सꣳशयः। सर्व-गत इति पूर्वः पक्षः; सम एभिस् त्रिभिर् लोकैः समः, इत्य् आदिना प्राणस्यानन्त्य-व्यपदेशात्। राद्धान्तस् तु--- तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनुत्क्रामति, इत्य् उत्क्रान्ति-वचनाद् इन्द्रियवत् प्राणश् चाणुः। एवम् अणुत्वे निश्चिते सति सर्वस्य प्राणायत्त-स्थितित्वेन वैभव-वादः। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१२॥ इति श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम्॥५॥

२८१। ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानꣳ तु तद्-आमननात् प्राणवता शब्दात्॥२।४।१३॥

अग्न्य्-आदीनाꣳ जीवस्य चेन्द्रियाधिष्ठानꣳ परमात्मायत्तम् इति, परात् तु तच्-छ्रुतेर् इत्य् उक्तम् एव स्मारयति विषम-व्याप्ति-ज्ञापनाय। प्राणवता--- जीवेन सह, ज्योतिरादेः--- अग्न्य्-आदेर् वाग्-आद्य्-अधिष्ठानम्, तद्-आमननात्--- परमात्मामननाद् भवति। आमननम्--- आभिमुख्येन मननम्; तत्-सङ्कल्पाद् एव भवतीत्य् अर्थः; योऽग्नौ तिष्ठन्\॥॥ योऽग्निम् अन्तरो यमयति, इत्य् आदि शब्दात्॥१३॥

२८२। तस्य च नित्यत्वात्॥२।४।१४॥

सर्वेषाम् आत्मतयानुप्रविश्य, सर्व-नियमनस्य नित्यत्वात्--- परमात्मनः अवर्जनीयत्वाद् इत्य् अर्थः, तत् सृष्ट्वा, तद् एवानुप्राविशत्, इति श्रुतेः॥१४॥ इति ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानाधिकरणम्॥६॥

२८३। त इन्द्रियाणि तद्-व्यपदेशाद् अन्यत्र श्रेष्ठात्॥२।४।१५॥

किꣳ प्राण-शब्द-निर्दिष्टाः सर्वम् एवेन्द्रियाणि, उत श्रेष्ठ-व्यतिरिक्ताः प्राणा इति सꣳशयः। सर्व एवेति पूर्वः पक्षः; सर्वेषाम् अविशेषेण प्राण-शब्द-निर्देशात्, करणत्वाच् च। राद्धान्तस् तु--- श्रेष्ठ-व्यतिरिक्ताः प्राणा इन्द्रियाणि, तेष्व् एवेन्द्रिय-शब्द-निर्देशात्; इन्द्रियाणि दशैकꣳ च, एकादशꣳ मनश् चात्र, इति। एषाम् अपि प्राण-शब्द-निर्देशः प्राणाधीन-वृत्तित्वेन। तथा च श्रुतिः--- त एतस्यैव सर्वे रूपम् अभवन्, तस्माद् एत एतेनाख्यायन्ते, इति। रूपम् अभवन्--- शरीरम् अभवन्, तद्-अधीन-वृत्तयोऽभवन्न् इत्य् अर्थः। सूत्रार्थस् तु--- श्रेष्ठाद् अन्यत्र ये प्राणाः; त इन्द्रियाणि, तेष्व् एव तद्-व्यपदेशात्---इन्द्रिय-व्यपदेशात्॥१५॥

२८४। भेद-श्रुतेर् वैलक्षण्याच् च॥२।४।१६॥

एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति समनस्केन्द्रियेभ्यो भेदेन प्राणस्योत्पत्ति-श्रुतेः, इन्द्रियेषूपरतेष्व् अपि प्राणवृत्तेर् वृत्ति-वैलक्षण्याच् च॥१६॥ इतीन्द्रियाधिकरणम्॥७॥

२८५। सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात्॥२।४।१७॥

किꣳ प्रपञ्च-व्यष्टि-सृष्टिर् जीव-भूत-चतुर्मुखात्, उत तच्-छरीरकात् परमात्मन एवेति सꣳशयः। केवलाच् चतुर्मुखाद् इति पूर्वः पक्षः, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति व्यतिरेक-श्रुतेः। जीवस्य परमात्माꣳशत्वेन व्याकरवाणीत्य् उत्तम-पुरुष-निर्देशोऽपि कथञ्चिद् उपपद्यते। राद्धान्तस् तु--- नाम-रूपे व्याकरवाणि तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाꣳ करवाणीति त्रिवृत्-करणꣳ कुर्वत एव नाम-रूप-व्याक्रियोपदेशात् परमात्मन एव नाम-रूप-व्याकरण-रूप-व्यष्टि-सृष्टिः। त्रिवृत्-करणꣳ तु न चतुर्मुखेन कर्तुꣳ शक्यम्, अण्ड-सृष्ट्य्-उत्तर-काल-भावित्वाच् चतुर्मुखोत्पत्तेः, त्रिवृत्-कृतैर् एव तेजो-ऽब्-अन्नैर् अण्ड-सृष्टि-सम्भवाच् च। तद्-अण्डम् अभवद् धैमꣳ सहस्राꣳशु-समप्रभम्। तस्मिञ् जज्ञे स्वयꣳ ब्रह्मा सर्व-लोक-पितामहः, इति हि स्मर्यते। नाना-वीर्याः पृथग्-भूतास् ततस् ते सꣳहतिꣳ विना। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः॥ समेत्यान्योन्य-सꣳयोगꣳ परस्पर-समाश्रयाः। महद्-आदि-विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते, इति च। अतश् चतुर्मुख-शरीरकात् परमात्मन एव व्यष्टि-सृष्टिः। एवꣳ सति व्याकरवाणीत्य् उत्तम-पुरुष-निर्देशः समञ्जसः। अनेन जीवेनेति व्यतिरेक-निर्देशोऽपि जीव-शरीरकेणात्मनेत्य् अन्वयात् समञ्जसः। जीव-शब्दस् तेजः-प्रभृति-शब्दवज् जीव-शरीरक-ब्रह्म-वाचीति ह्य् उक्तम्। अनेन जीवेनात्मनेति सामानाधिकरण्यꣳ च मुख्यम्; अनुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति समान-कर्तृकत्व-निर्देशश् च। सूत्रार्थस् तु--- सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु, तु-शब्दः शङ्का-व्यावृत्त्य्-अर्थः। नाम-रूप-कॢप्तिः परमात्मन एव। कुतः। त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात्--- त्रिवृत्-करणꣳ कुर्वत एव नाम-रूप-व्याकरणोपदेशात्। त्रिवृत्-करणꣳ तु परमात्मन एव कर्मेत्य् उक्तम्॥१७॥

अन्नम् अशितꣳ त्रेधा विधीयते, इत्य् आदिना चतुर्मुख-सृष्ट-वस्तुषु त्रिवृत्-करण-प्रकारो ह्य् उपदिश्यते; अतश् चतुर्मुखेन केवलेन तच्-छक्यम् इत्य् आशङ्क्याह---

२८६। माꣳसादि भौमꣳ यथाशब्दम् इतरयोश् च॥२।४।१८॥

तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाꣳ करवाणीति निर्दिष्टꣳ त्रिवृत्-करणम्, अन्नम् अशितꣳ त्रेधा विधीयते, इत्य् आदिना नोपदिश्यते; तस्य यः स्थविष्ठो धातुस् तत् पुरीषꣳ यो मध्यमस् तन् माꣳसꣳ योऽणिष्टस् तन् मनः, इति माꣳसाद्य् अपि हि भौमम् एवोपदिश्यते। अन्नम् अशितꣳ त्रेधेति प्रक्रमात्, अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः, इति वाक्य-शेषाच् च। तेजो-ऽब्-अन्नानाꣳ त्रिवृत्-करण-प्रकारे ह्य् उपदिश्यमाने माꣳस-मनसोः पुरीषाद् भौमाद् अणीयस्त्वेनाप्यत्वꣳ तैजसत्वꣳ च प्रसज्यते। तथेतरयोर् अप्य् अप्-तेजः-पर्याययोः, आपः पीताः, तेजोऽशितम् इति त्रयाणाꣳ भागानाꣳ यथाशब्दम् आप्यत्वꣳ तैजसत्वम् एवोपदिश्यते। तत्रापि हि--- आपः पीताः, तेजोऽशितम् इत्य् उपक्रमः; वाक्य-शेषश् च--- आपो-मयः प्राणः तेजो-मयी वाक्, इति। प्राग्-उक्त-त्रिवृत्-करण-प्रकारे हि मूत्र-प्राणयोः स्थविष्ठत्वाणीयस्त्वाभ्याꣳ भौमत्व-तैजसत्व-प्रसक्तिः। तेजोऽशितम् इत्य् अत्रापि पूर्वयोर् भौमत्वाप्यत्व-प्रसक्तिः। अतोऽत्र प्राग् एव त्रिवृत्-कृतस्यान्नादेः स्वस्यैव त्रेधा परिणाम उपदिश्यते॥१८॥

प्राग् एव त्रिवृत्-कृतꣳ चेत्, कथꣳ केवलान्नादि-शब्दैर् उच्यते। इत्य् अत्राह---

२८७। वैशेष्यात् तु तद्-वादस् तद्-वादः॥२।४।१९॥

वैशेष्यꣳ--- विशेष-भावः। त्रिवृत्-कृतेऽप्य् एकैकस्मिꣳस् तत्र तत्रान्नाद्य्-आधिक्य-रूप-विशेष-भावाद् अन्नादि-वादः। द्विर् उक्तिर् अध्याय-परिसमाप्ति-द्योतनार्था॥१९॥ इति सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्त्य्-अधिकरणम्॥८॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

॥समाप्तश् चाध्यायः॥

౨౬౯। తథా ప్రాణాః॥౨।౪।౧॥

కిṁ జీవవద్ ఇన్ద్రియాణ్య్ అపి నోత్పద్యన్తే, ఉత వియద్-ఆదివద్ ఉత్పద్యన్త ఇతి సṁశయః। నోత్పద్యన్త ఇతి పూర్వః పక్షః। ప్రలయ-కాలే అవస్థాన-శ్రుతేః; ఉత్పత్తి-వాదాః జీవోత్పత్తి-వాదవన్ నేయాః। అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్\॥॥ ఋషయో వా వ తేఽగ్రే సద్ ఆసీత్ కే తే ఋషయ ఇతి ప్రాణా వా వ ఋషయః, ఇతీన్ద్రియాణాṁ తదానీṁ స్థితిః శ్రూయతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- ప్రాక్సృష్టేర్ ఏకత్వావధారణాత్, ఇన్ద్రియాణామ్, ఏతస్మాజ్ జాయతే, ఇత్య్ ఉత్పత్తి-వాదాత్, ఉత్పత్తి-నిషేధ-నిత్యత్వ-వచనాభావాచ్ చ, వియద్-ఆదివద్ ఉత్పద్యన్తే। ప్రాణా వా వ ఋషయః, ఇతి। ప్రాణాశబ్ద-నిర్దిష్టః పరమాత్మా। సూత్రార్థస్ తు--- తథా ప్రాణాః--- యథా జీవా నోత్పద్యన్తే తథా ప్రాణా అపి॥౧॥ బహుత్వాసమ్భవాద్ బహు-వచన-శ్రుతిర్ గౌణీత్య్ ఆహ---

౨౭౦। గౌణ్య్-అసమ్భవాత్ తత్-ప్రాక్ శ్రుతేశ్ చ॥౨।౪।౨॥

ప్రాణా వా, ఇతి బహు-వచన-శ్రుతిర్ గౌణీ, తదానీṁ బహుత్వాసమ్భవాత్, తస్య పరమాత్మన ఏవ ప్రాగ్ అవస్థాన-శ్రుతేశ్ చ॥౨॥

[అత్ర పాఠాన్తరమ్]

చస్ త్వ్-అర్థః; తు-శబ్దాత్ పక్షో వ్యావృత్తః। ఇన్ద్రియాణ్య్ ఉత్పద్యన్త ఏవ। కుతః। తత్-ప్రాక్ శ్రుతేః--- తస్య పరమాత్మన ఏవ ప్రాగ్ అవస్థాన-శ్రుతేః, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీత్, ఇతి। ప్రాణ-శబ్దస్య, ప్రాణమ్ అభిసṁవిశన్తి, ఇతి పరమాత్మన్య్ అపి ప్రసిద్ధేః, ప్రాణా వా వ ఋషయః, ఇతి తస్యైవ ద్రష్టృత్వ-సమ్భవాత్॥౨॥

౨౭౧। తత్-పూర్వకత్వాద్ వాచః॥౨।౪।౩॥

ఇతశ్ చ; వాచః పరమాత్మ-వ్యతిరిక్తనామ్ అధేయస్య తత్-పూర్వకత్వాత్--- వియద్-ఆది-సృష్టి-పూర్వకత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః; తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇత్య్ ఆది శ్రుతేః। అతః పరమాత్మైవ ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టః॥౩॥ ఇతి ప్రాణోత్పత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౨౭౨। సప్త గతేర్ విశేషితత్వాచ్ చ॥౨।౪।౪॥

కిమ్ ఇన్ద్రియాణి సప్తైవ, ఉతైకాదశేతి సṁశయః। సప్తైవేతి పూర్వః పక్షః। సప్త ప్రాణాః ప్రభవన్తి, ఇత్య్ ఆదిషు సప్తానామ్ ఏవ జీవేన సహ సఞ్చార-శ్రవణాత్, యదా పఞ్చావతిష్ఠన్తే జ్ఞానాని మనసా సహ। బుద్ధిశ్ చ, ఇతి సప్తానామ్ ఏవ యోగ-కాలే జ్ఞానానీతి విశేషితత్వాచ్ చ; శ్రోత్రాదీని జ్ఞానేన్ద్రియాణి మనో బుద్ధిశ్ చేతి సప్తైవ। రాద్ధాన్తస్ తు--- శ్రోత్రాదీని జ్ఞానేన్ద్రియాణి వాగ్-ఆదీని చ కర్మేన్ద్రియాణి మన ఇత్య్ ఏకాదశ। కథమ్। వాగ్-ఘస్తాదీనామ్ అపి శ్రోత్రాదివత్ కార్య-భేదేన జీవోపకరణత్వావిశేషాత్, దశేమే పురుష ప్రాణా ఆత్మైకాదశః, ఇన్ద్రియాణి దశైకṁ చ, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభ్యః। వాగ్-ఆదీనాṁ జీవేన సహ గమనాభావాత్ సప్తానామ్ ఏవ ప్రయాణ-కాలే గతి-శ్రవణమ్; యోగ-కాలే విశేషితత్వṁ చ జ్ఞానేన్ద్రియాణాṁ మనసస్ తద్-వృత్తి-రూప-బుద్ధేశ్ చ ప్రాధాన్యాత్। సూత్రార్థస్ తు--- సప్త-గతేర్ విశేషితత్వాచ్ చ--- సప్తానామ్ ఏవ గతి-శ్రవణాత్, జ్ఞానాని పఞ్చ మనో బుద్ధిశ్ చేతి విశేషితత్వాచ్ చ తాని సప్తైవ॥౪॥

౨౭౩। హస్తాదయస్ తు స్థితేఽతో నైవమ్॥౨।౪।౫॥

నైవమ్--- న సప్తైవేన్ద్రియాణీత్య్ అర్థః; శ్రోత్రాదీని జ్ఞానేన్ద్రియాణి పఞ్చ వాగ్-ఘస్తాదీని చ కర్మేన్ద్రియాణి పఞ్చ మనశ్ చేత్య్ ఏకాదశ; తత్ర శ్రోత్రాదీని జీవేన సహ శరీరాన్తర-గమనేఽపి గచ్ఛన్తి; వాగ్-ఘస్తాదీని కర్మేన్ద్రియాణి తు స్థితే శరీరే తేనైవ సహోత్పత్తి-వినాశ-యోగీన్య్ ఉపకారకాణి; అతో నైవమ్ ఇత్య్ అన్వయః; ఏషాṁ జీవోపకారకత్వావిశేషాత్, దశేమే పురుషే ప్రాణా ఆత్మైకాదశః, ఇత్య్ ఆది వచనాచ్ చేత్య్ అభిప్రాయః॥౫॥ ఇతి సప్త-గత్య్-అధికరణమ్॥౨॥

౨౭౪। అణవశ్ చ॥౨।౪।౬॥

ఇన్ద్రియాణి కిṁ సర్వ-గతాని, ఉతాణు-పరిమాణానీతి సṁశయః। సర్వ-గతానీతి పూర్వః పక్షః; త ఏతే సర్వ ఏవ సమాః సర్వేఽనన్తాః, ఇతి ప్రాణానామ్ ఆనన్త్య-శ్రవణాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- ప్రాణమ్ అనూత్క్రామన్తṁ సర్వే ప్రాణా అనూత్క్రామన్తి, ఇతి శ్రవణాత్, పరిమితత్వే సత్య్ అప్రత్యక్షత్వాద్ అణవః। ఆనన్త్య-శ్రుతిస్తు--- అథ యో హైతాననన్తానుపాస్తే, ఇత్య్ ఉపాసన-విధానాద్ ఉపాసన-ఫల-బాహుల్య-విషయా॥౬॥

౨౭౫। శ్రేష్ఠశ్ చ॥౨।౪।౭॥

శ్రేష్ఠః ప్రాణశ్ చోత్పద్యతే। నాత్ర న్యాయాతిదేశః, అధికాశఙ్కాభావాత్। పృథగ్-యోగ-కరణమ్ ఉత్తర-చిన్తార్థమ్। శ్రేష్ఠః పఞ్చ-వృత్తిః ప్రాణః। ప్రాణ-శ్రైష్ఠ్యṁ తు ప్రాణ-సṁవాదే తస్య శ్రేష్ఠ్యాభిధానాత్॥౭॥ ఇతి ప్రాణాణుత్వాధికరణమ్॥౩॥

౨౭౬। న వాయు-క్రియే పృథగ్ ఉపదేశాత్॥౨।౪।౮॥

కిమ్ అయṁ శ్రేష్ఠ-ప్రాణో వాయు-మాత్రమ్, ఉత తత్-క్రియా, అథ వాయుర్ ఏవ కఞ్చన విశేషమ్ ఆపన్నః। ఇతి సṁశయః। వాయు-మాత్రమ్ ఇతి ప్రథమః పక్షః, యః ప్రాణః స వాయుః, ఇతి వ్యపదేశాత్। వాయు-మాత్రే ప్రాణ-ప్రసిద్ధ్య్-అభావాత్, ఉచ్ఛ్వాస-నిశ్వాస-రూప-వాయు-క్రియాయాṁ ప్రాణ-ప్రసిద్ధేః, వాయోః, క్రియా-విశేష ఏవ ప్రాణ ఇతి ద్వితీయః పక్షః। రాద్ధాన్తస్ తు--- న వాయు-మాత్రṁ తత్-క్రియా వా ప్రాణః; అపి తు దేహ-ధారణ-యోగ్యతాది-రూప-విశేషమ్ ఆపన్నో వాయుః, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఖṁ వాయుః, ఇతి వాయు-ప్రాణయోః పృథగ్-ఉత్పత్త్య్-ఉపదేశాత్। క్రియాయాశ్ చ పృథగ్-ఉపదేశో న సమ్భవతి, తేజః-ప్రభృతిష్వ్ అదర్శనాత్। చక్షుర్-ఆది-కరణైః సహ జీవోపకరణతయోపదేశాత్, దేహేన్ద్రియ-ధారణ-రూపోపకారాధిక్యాచ్ చక్షుర్-ఆదిభ్యః ప్రాధాన్య-వచనాచ్ చ న క్రియా-మాత్రమ్। సూత్రార్థస్ తు--- న వాయు-క్రియే పృథగ్ ఉపదేశాత్--- వాయు-మాత్రṁ తత్-క్రియా వా న ప్రాణః; పృథగ్ ఉపదేశాత్--- ప్రాణో జాయతే, స్వṁ వాయుర్ ఇతి హి పృథగ్ ఉత్పత్తిర్ ఉపదిశ్యతే॥౮॥

వాయోః పృథగ్-ఉపదిష్టతయా తస్మాద్ అన్యోఽయṁ ప్రాణః కిమ్ అగ్న్య్-ఆదివద్ భూతాన్తరమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౭౭। చక్షుర్-ఆదివత్ తు తత్-సహశిష్ట్యాదిభ్యః॥౨।౪।౯॥

తు-శబ్దః శఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః; ప్రాణో నాకాశాదివద్ భూతాన్తరమ్; అపి తు వాయుర్ ఏవావస్థాన్తరమ్ ఆపన్నశ్ చక్షుర్-ఆదివజ్ జీవోపకరణమ్। తచ్ చోపకరణత్వమ్ ఉపకరణ-భూతైర్ ఇన్ద్రియైః సహశిష్ట్యాదిభ్యోఽవగమ్యతే। శిష్టిః--- శాసనమ్, ఉపదేశః। ఉపదిశ్యతే హ్య్ అయṁ ప్రాణశ్ చక్షుర్-ఆదిభిః సహ ప్రాణ-సṁవాదాదిషు। తత్-సజాతీయత్వే హ్య్ ఏతద్ ఉపపద్యతే। ప్రాణ-శబ్ద-గృహీతేషు కరణేష్వ్ అస్య--- అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణః, ఇతి విశిష్యాభిధానమ్ ఆది-శబ్దేనోక్తమ్। తద్ అపి తత్-సజాతీయత్వే హి సమ్భవతి॥౯॥

౨౭౮। అకరణత్వాచ్ చ న దోషస్ తథా హి దర్శయతి॥౨।౪।౧౦॥

అకరణత్వాత్--- కరణṁ క్రియా, అకరణత్వṁ క్రియా-రహితత్వమ్। అక్రియత్వాద్ అస్య ప్రాణస్య జీవṁ ప్రత్యుపకార-విశేష-రూప-క్రియా-రహితత్వాచ్ చ యో దోష ఉద్భావ్యతే; స నాస్తి। యత ఉపకార-విశేష-రూపాṁ శరీరేన్ద్రియ-ధారణాత్మక-క్రియాṁ దర్శయతి శ్రుతిః--- యస్మిన్న్ ఉత్క్రాన్త ఇదṁ శరీరṁ పాపిష్ఠతరమ్ ఇవ దృశ్యతే స వః శ్రేష్ఠః, ఇతి వాగ్-ఆది-ముఖ్య-ప్రాణ-పర్యన్తాని కరణాని ప్రత్యేకమ్ అభిధాయ ప్రాణోత్క్రమణే శరీరేన్ద్రియ-శైథిల్యాభిధానాత్॥౧౦॥

ప్రాణాపానాదినామ్ అభేదేన పఞ్చధావస్థిత ఏక ఏవ ప్రాణ ఇత్య్ ఆహ---

౨౭౯। పఞ్చ-వృత్తిర్ మనోవద్ వ్యపదిశ్యతే॥౨।౪।౧౧॥

ప్రాణాపానాది-వృత్తి-భేదాత్ ప్రాణ ఏవ పఞ్చధా వ్యపదిశ్యతేః; మనోవత్--- యథైకమ్ ఏవ మనః కామాది-వృత్తి-భేదేన తైః శబ్దైర్ అభిధీయత ఇతి శ్రుతిర్ ఆహ--- కామః సఙ్కల్పః, ఇత్య్ ఆరభ్య, హ్రీర్ ధీర్ భీర్ ఇత్య్ ఏతత్ సర్వṁ మన ఏవ, ఇతి। అపానాది సమాన-పర్యన్తṁ వ్యపదిశ్య, ఏతత్ సర్వṁ ప్రాణ ఏవ, ఇతి వ్యపదేశాత్ ప్రాణ ఏవ పఞ్చ-వృత్తిర్ ఇత్య్ అవగమ్యతే॥౧౧॥ ఇతి వాయు-క్రియాధికరణమ్॥౪॥

౨౮౦। అణుశ్ చ॥౨।౪।౧౨॥

కిమ్ అయṁ ప్రాణః సర్వ-గతః, ఉతాణుర్ ఇతి సṁశయః। సర్వ-గత ఇతి పూర్వః పక్షః; సమ ఏభిస్ త్రిభిర్ లోకైః సమః, ఇత్య్ ఆదినా ప్రాణస్యానన్త్య-వ్యపదేశాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనుత్క్రామతి, ఇత్య్ ఉత్క్రాన్తి-వచనాద్ ఇన్ద్రియవత్ ప్రాణశ్ చాణుః। ఏవమ్ అణుత్వే నిశ్చితే సతి సర్వస్య ప్రాణాయత్త-స్థితిత్వేన వైభవ-వాదః। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౨॥ ఇతి శ్రేష్ఠాణుత్వాధికరణమ్॥౫॥

౨౮౧। జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానṁ తు తద్-ఆమననాత్ ప్రాణవతా శబ్దాత్॥౨।౪।౧౩॥

అగ్న్య్-ఆదీనాṁ జీవస్య చేన్ద్రియాధిష్ఠానṁ పరమాత్మాయత్తమ్ ఇతి, పరాత్ తు తచ్-ఛ్రుతేర్ ఇత్య్ ఉక్తమ్ ఏవ స్మారయతి విషమ-వ్యాప్తి-జ్ఞాపనాయ। ప్రాణవతా--- జీవేన సహ, జ్యోతిరాదేః--- అగ్న్య్-ఆదేర్ వాగ్-ఆద్య్-అధిష్ఠానమ్, తద్-ఆమననాత్--- పరమాత్మామననాద్ భవతి। ఆమననమ్--- ఆభిముఖ్యేన మననమ్; తత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవ భవతీత్య్ అర్థః; యోఽగ్నౌ తిష్ఠన్\॥॥ యోఽగ్నిమ్ అన్తరో యమయతి, ఇత్య్ ఆది శబ్దాత్॥౧౩॥

౨౮౨। తస్య చ నిత్యత్వాత్॥౨।౪।౧౪॥

సర్వేషామ్ ఆత్మతయానుప్రవిశ్య, సర్వ-నియమనస్య నిత్యత్వాత్--- పరమాత్మనః అవర్జనీయత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః, తత్ సృష్ట్వా, తద్ ఏవానుప్రావిశత్, ఇతి శ్రుతేః॥౧౪॥ ఇతి జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానాధికరణమ్॥౬॥

౨౮౩। త ఇన్ద్రియాణి తద్-వ్యపదేశాద్ అన్యత్ర శ్రేష్ఠాత్॥౨।౪।౧౫॥

కిṁ ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టాః సర్వమ్ ఏవేన్ద్రియాణి, ఉత శ్రేష్ఠ-వ్యతిరిక్తాః ప్రాణా ఇతి సṁశయః। సర్వ ఏవేతి పూర్వః పక్షః; సర్వేషామ్ అవిశేషేణ ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దేశాత్, కరణత్వాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- శ్రేష్ఠ-వ్యతిరిక్తాః ప్రాణా ఇన్ద్రియాణి, తేష్వ్ ఏవేన్ద్రియ-శబ్ద-నిర్దేశాత్; ఇన్ద్రియాణి దశైకṁ చ, ఏకాదశṁ మనశ్ చాత్ర, ఇతి। ఏషామ్ అపి ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దేశః ప్రాణాధీన-వృత్తిత్వేన। తథా చ శ్రుతిః--- త ఏతస్యైవ సర్వే రూపమ్ అభవన్, తస్మాద్ ఏత ఏతేనాఖ్యాయన్తే, ఇతి। రూపమ్ అభవన్--- శరీరమ్ అభవన్, తద్-అధీన-వృత్తయోఽభవన్న్ ఇత్య్ అర్థః। సూత్రార్థస్ తు--- శ్రేష్ఠాద్ అన్యత్ర యే ప్రాణాః; త ఇన్ద్రియాణి, తేష్వ్ ఏవ తద్-వ్యపదేశాత్---ఇన్ద్రియ-వ్యపదేశాత్॥౧౫॥

౨౮౪। భేద-శ్రుతేర్ వైలక్షణ్యాచ్ చ॥౨।౪।౧౬॥

ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చేతి సమనస్కేన్ద్రియేభ్యో భేదేన ప్రాణస్యోత్పత్తి-శ్రుతేః, ఇన్ద్రియేషూపరతేష్వ్ అపి ప్రాణవృత్తేర్ వృత్తి-వైలక్షణ్యాచ్ చ॥౧౬॥ ఇతీన్ద్రియాధికరణమ్॥౭॥

౨౮౫। సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిస్ తు త్రివృత్ కుర్వత ఉపదేశాత్॥౨।౪।౧౭॥

కిṁ ప్రపఞ్చ-వ్యష్టి-సృష్టిర్ జీవ-భూత-చతుర్ముఖాత్, ఉత తచ్-ఛరీరకాత్ పరమాత్మన ఏవేతి సṁశయః। కేవలాచ్ చతుర్ముఖాద్ ఇతి పూర్వః పక్షః, అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి వ్యతిరేక-శ్రుతేః। జీవస్య పరమాత్మాṁశత్వేన వ్యాకరవాణీత్య్ ఉత్తమ-పురుష-నిర్దేశోఽపి కథఞ్చిద్ ఉపపద్యతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- నామ-రూపే వ్యాకరవాణి తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకాṁ కరవాణీతి త్రివృత్-కరణṁ కుర్వత ఏవ నామ-రూప-వ్యాక్రియోపదేశాత్ పరమాత్మన ఏవ నామ-రూప-వ్యాకరణ-రూప-వ్యష్టి-సృష్టిః। త్రివృత్-కరణṁ తు న చతుర్ముఖేన కర్తుṁ శక్యమ్, అణ్డ-సృష్ట్య్-ఉత్తర-కాల-భావిత్వాచ్ చతుర్ముఖోత్పత్తేః, త్రివృత్-కృతైర్ ఏవ తేజో-ఽబ్-అన్నైర్ అణ్డ-సృష్టి-సమ్భవాచ్ చ। తద్-అణ్డమ్ అభవద్ ధైమṁ సహస్రాṁశు-సమప్రభమ్। తస్మిఞ్ జజ్ఞే స్వయṁ బ్రహ్మా సర్వ-లోక-పితామహః, ఇతి హి స్మర్యతే। నానా-వీర్యాః పృథగ్-భూతాస్ తతస్ తే సṁహతిṁ వినా। నాశక్నువన్ ప్రజాః స్రష్టుమ్ అసమాగమ్య కృత్స్నశః॥ సమేత్యాన్యోన్య-సṁయోగṁ పరస్పర-సమాశ్రయాః। మహద్-ఆది-విశేషాన్తా హ్య్ అణ్డమ్ ఉత్పాదయన్తి తే, ఇతి చ। అతశ్ చతుర్ముఖ-శరీరకాత్ పరమాత్మన ఏవ వ్యష్టి-సృష్టిః। ఏవṁ సతి వ్యాకరవాణీత్య్ ఉత్తమ-పురుష-నిర్దేశః సమఞ్జసః। అనేన జీవేనేతి వ్యతిరేక-నిర్దేశోఽపి జీవ-శరీరకేణాత్మనేత్య్ అన్వయాత్ సమఞ్జసః। జీవ-శబ్దస్ తేజః-ప్రభృతి-శబ్దవజ్ జీవ-శరీరక-బ్రహ్మ-వాచీతి హ్య్ ఉక్తమ్। అనేన జీవేనాత్మనేతి సామానాధికరణ్యṁ చ ముఖ్యమ్; అనుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి సమాన-కర్తృకత్వ-నిర్దేశశ్ చ। సూత్రార్థస్ తు--- సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిస్ తు, తు-శబ్దః శఙ్కా-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। నామ-రూప-కౢప్తిః పరమాత్మన ఏవ। కుతః। త్రివృత్ కుర్వత ఉపదేశాత్--- త్రివృత్-కరణṁ కుర్వత ఏవ నామ-రూప-వ్యాకరణోపదేశాత్। త్రివృత్-కరణṁ తు పరమాత్మన ఏవ కర్మేత్య్ ఉక్తమ్॥౧౭॥

అన్నమ్ అశితṁ త్రేధా విధీయతే, ఇత్య్ ఆదినా చతుర్ముఖ-సృష్ట-వస్తుషు త్రివృత్-కరణ-ప్రకారో హ్య్ ఉపదిశ్యతే; అతశ్ చతుర్ముఖేన కేవలేన తచ్-ఛక్యమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౮౬। మాṁసాది భౌమṁ యథాశబ్దమ్ ఇతరయోశ్ చ॥౨।౪।౧౮॥

తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకాṁ కరవాణీతి నిర్దిష్టṁ త్రివృత్-కరణమ్, అన్నమ్ అశితṁ త్రేధా విధీయతే, ఇత్య్ ఆదినా నోపదిశ్యతే; తస్య యః స్థవిష్ఠో ధాతుస్ తత్ పురీషṁ యో మధ్యమస్ తన్ మాṁసṁ యోఽణిష్టస్ తన్ మనః, ఇతి మాṁసాద్య్ అపి హి భౌమమ్ ఏవోపదిశ్యతే। అన్నమ్ అశితṁ త్రేధేతి ప్రక్రమాత్, అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః, ఇతి వాక్య-శేషాచ్ చ। తేజో-ఽబ్-అన్నానాṁ త్రివృత్-కరణ-ప్రకారే హ్య్ ఉపదిశ్యమానే మాṁస-మనసోః పురీషాద్ భౌమాద్ అణీయస్త్వేనాప్యత్వṁ తైజసత్వṁ చ ప్రసజ్యతే। తథేతరయోర్ అప్య్ అప్-తేజః-పర్యాయయోః, ఆపః పీతాః, తేజోఽశితమ్ ఇతి త్రయాణాṁ భాగానాṁ యథాశబ్దమ్ ఆప్యత్వṁ తైజసత్వమ్ ఏవోపదిశ్యతే। తత్రాపి హి--- ఆపః పీతాః, తేజోఽశితమ్ ఇత్య్ ఉపక్రమః; వాక్య-శేషశ్ చ--- ఆపో-మయః ప్రాణః తేజో-మయీ వాక్, ఇతి। ప్రాగ్-ఉక్త-త్రివృత్-కరణ-ప్రకారే హి మూత్ర-ప్రాణయోః స్థవిష్ఠత్వాణీయస్త్వాభ్యాṁ భౌమత్వ-తైజసత్వ-ప్రసక్తిః। తేజోఽశితమ్ ఇత్య్ అత్రాపి పూర్వయోర్ భౌమత్వాప్యత్వ-ప్రసక్తిః। అతోఽత్ర ప్రాగ్ ఏవ త్రివృత్-కృతస్యాన్నాదేః స్వస్యైవ త్రేధా పరిణామ ఉపదిశ్యతే॥౧౮॥

ప్రాగ్ ఏవ త్రివృత్-కృతṁ చేత్, కథṁ కేవలాన్నాది-శబ్దైర్ ఉచ్యతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

౨౮౭। వైశేష్యాత్ తు తద్-వాదస్ తద్-వాదః॥౨।౪।౧౯॥

వైశేష్యṁ--- విశేష-భావః। త్రివృత్-కృతేఽప్య్ ఏకైకస్మిṁస్ తత్ర తత్రాన్నాద్య్-ఆధిక్య-రూప-విశేష-భావాద్ అన్నాది-వాదః। ద్విర్ ఉక్తిర్ అధ్యాయ-పరిసమాప్తి-ద్యోతనార్థా॥౧౯॥ ఇతి సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్త్య్-అధికరణమ్॥౮॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః॥

॥సమాప్తశ్ చాధ్యాయః॥