||atha dvitīyādhyāye prathamaḥ pādaḥ||

१३९। स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्ग इति चेन् नान्य-स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्गात्॥२।१।१॥

वेदान्तानाꣳ समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-विलक्षणास्पृष्ट-हेय-गन्ध-सर्वज्ञताद्य्-अनन्त-कल्याण-गुणाकर-ब्रह्मैक-परत्वꣳ प्रतिपादितꣳ कपिल-स्मृति-विरोधेन चालयितुꣳ शक्यम्, उत नेति सꣳशयः। शक्यम् इति पूर्वः पक्षः, श्रुति-विरुद्धायाः स्मृतेर् अनादरणीयत्वे स्थितेऽपि वेदान्त-वेद्यार्थस्य दुर्ग्रहत्वेन अल्प-श्रुतैर् मन्द-मतिभिर् आप्त-प्रणीत-स्मृत्य्-उपबृꣳहणेन विना तेषाꣳ निश्चयो नोपपद्यते। कपिल-स्मृतिः केवल-तत्त्व-परेति तयैव ह्य् उपबृꣳहणꣳ न्याय्यम्। अन्यथा आप्त-प्रणीतायाः केवल-तत्त्व-परायास् तस्या अनवकाश-प्रसङ्ग इति वेदान्त-वेद्यꣳ जगत्-कारणꣳ प्रधानम्। राद्धान्तस् तु--- वेदान्तस्योपबृꣳहणापेक्षत्वेऽप्य् आप्ततम-मन्व्-आदि-स्मृतिभिर् वेदान्ताविरोधिनीभिर् एवोपबृꣳहणꣳ न्याय्यम्, अन्यथा तासाꣳ बह्वीनाम् अनवकाश-प्रसङ्गो महान् अयꣳ दोषः स्यात्। न च तासाꣳ धर्म-प्रतिपादनाꣳशोपबृꣳहणत्वेन सावकाशत्वम्, यतो धर्माणाम् अपि स्वरूपꣳ परब्रह्म-भूत-परम-पुरुषाराधनत्वम्, इष्टापूर्तꣳ बहुधा जातꣳ जायमानꣳ विश्वꣳ बिभर्ति भुवनस्य नाभिः। तद् एधाग्निस् तद् वायुस् तत् सूर्यस् तद् उ चन्द्रमाः, यज्ञैस् त्वम् इज्यसे नित्यꣳ सर्व-देव-मयाच्युत, इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभिः। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१॥

अतीन्द्रियार्थ-साक्षात्कार-समर्थस्य कपिलस्य वेदान्तानाꣳ ब्रह्म-परत्वानुपलब्धेः प्रधान-परत्वम् एवाश्रयणीयम् इत्य् अत उत्तरꣳ पठति---

१४०। इतरेषाꣳ चानुपलब्धः॥२।१।२॥

इतरेषाꣳ मन्व्-आदीनाꣳ वेद-विद्-अग्रेसराणाꣳ सर्वातीन्द्रियार्थ-साक्षात्कार-समर्थानाꣳ प्रधान-परत्वानुपलब्धेर् ब्रह्म-परत्वोपलब्धेश् च ब्रह्म-परत्व-मेघाश्रयणीयम्; वेदान्त-प्रतिपन्नार्थ-विरुद्धायास् तु कपिलोपलब्धेर् भ्रान्ति-मूलत्वꣳ कल्पयितव्यम्॥२॥ इति स्मृत्य्-अधिकरणम्॥१॥

१४१। एतेन योगः प्रत्युक्तः॥२।१।३॥

किꣳ वेदान्तानाꣳ योग-स्मृत्योपबृꣳहणꣳ न्याय्यम्, उत नेति सꣳशयः। न्याय्यम् इति पूर्वः पक्षः, कृत्स्न-वेद-प्रवर्तनाधिकृत-हिरण्यगर्भ-प्रणीतत्वाद् योगस्य, ईश्वर-सद्-भावाभ्युपगमाच् च। अतो योग-स्मृत्योपबृꣳहितत्वेन वेदान्तानाम् अब्रह्मात्मक-प्रधानोपादान-प्रतिपादन-परत्वम्। राद्धान्तस् तु--- कपिल-स्मृतिवद् वेद-विरुद्ध्त्वाविशेषाद् अनादरणीयैव योग-स्मृतिः; हिरण्यगर्भस्यापि क्षेत्रज्ञत्वेन भ्रम-सम्भवात् योग-स्मृतेर् अपि भ्रान्ति-मूलकत्वम्। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥३॥ इति योग-प्रत्युक्ताधिकरणम्॥२॥

१४२। न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वꣳ च शब्दात्॥२।१।४॥

किꣳ वेदान्तानाꣳ जगत्-कारणतया प्रधान-परत्वम्, उत ब्रह्म-परत्वम् इति सꣳशयः। प्रधान-परत्वम् इति पूर्वः पक्षः, अज्ञत्वादिना जगतो ब्रह्म-विलक्षणत्वेन ब्रह्म-कार्यत्व-प्रतिपादनासम्भवात्, सालक्षण्येन प्रधान-कार्यत्व-प्रतिपादन-परत्वस्य च सम्भवात्। राद्धान्तस् तु--- माक्षिकादिभ्यः क्रिम्यादीनाꣳ विलक्षणानाम् उत्पत्ति-दर्शनात् ब्रह्म-विलक्षणस्य जगतः तत्-कार्यत्वꣳ सम्भवत्येव इति। सूत्रार्थस् तु --- अज्ञत्वेनासुखत्वेन चोपलब्धस्य चास्य चिद्-अचिन्-मिश्रस्य जगतः सर्व-ज्ञाद् धेय-प्रत्यनीकान् निरतिशयानन्दाद् ब्रह्मणो विलक्षणत्वेन जगतो ब्रह्म-कार्यत्व-प्रतिपादनꣳ वेदान्तानाꣳ न सम्भवति। तथात्वꣳ--- विलक्षणत्वꣳ च शब्दाद् अवगम्यते, न केवलꣳ प्रत्यक्षाद्य्-उपलब्द्ध्या, विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ च, अनीशया शोचति मुह्यमानः, अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृ-भावात्, इत्य् आदेः॥४॥

आपो वा अकामयन्त, तꣳ पृथिव्य् अब्रवीत्, इत्य् आदौ पृथिव्य्-आदेर् अपि ज्ञान-कार्यꣳ व्यपदिश्यते; तस्मात्--- अविज्ञानꣳ चेत्य् एतद् अन्य-परम् इत्य् अत उत्तरꣳ पठति---

१४३। अभिमानि-व्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम्॥२।१।५॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति; पृथिव्य्-आद्य्-अभिमानि-देवतानाम् अयꣳ व्यपदेशः। कुतोऽवगम्यते, विशेषानुगतिभ्याꣳ--- विशेषः, विशेषणम्, हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः, इति पृथिव्य्-आदेर् देवता-शब्देन विशेषणꣳ दृश्यते, सर्वा ह वै देवता अहꣳ श्रेयसे विवदमानाः, इति च वाग्-आदि-प्राण-पर्यन्तस्य च। तथानुगतिः--- अनुप्रवेशः, अग्न्य्-आदीनाꣳ वाग्-आद्य्-अनुप्रवेशो दृश्यते, अग्निर् वाग् भूत्वा मुखꣳ प्राविशत् आदित्यश् चक्षुर् भूत्वाक्षिणी प्राविशत् वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशद् इत्य् आदौ॥५॥

१४४। दृश्यते तु॥२।१।६॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति, माक्षिकादिभ्यो विलक्षणानाꣳ क्रिम्य्-आदीनाम् उत्पत्तिर् दृश्यते; अतो ब्रह्म-विलक्षणस्यापि जगतस् तत्-कार्यत्वꣳ सम्भवति॥६॥

१४५। असद् इति चेन् न प्रतिषेध-मात्रत्वात्॥२।१।७॥

यदि कार्यस्य कारणाद् विलक्षण-द्रव्यत्वम् अभ्युपगम्यते, तर्हि कारणे कार्यꣳ न सद् भवतीत्य् असत्-कार्य-वादोऽभ्युपगतः स्यात्; तथा सति--- सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्मेति सामानाधि-करण्य-व्यपदेशो न घटत इति चेत् तन् न, कार्य-कारणयोः सालक्षण्य-नियम-प्रतिषेध-मात्रत्वाद् अस्माभिः पूर्वम् अभिहितस्य। कार्य-कारणयोर् एक-द्रव्यत्वꣳ स्वीकृतम् एव। एकम् एव कारणावस्थꣳ द्रव्यꣳ कार्यावस्थाꣳ भजमानꣳ सलक्षणावस्थाम् अपि भजते, विलक्षणावस्थाम् अपीत्य् अर्थः॥७॥

१४६। अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्॥२।१।८॥

यदि ब्रह्मैव सर्व-ज्ञꣳ सत्य-सङ्कल्पꣳ निरतिशयानन्दम् अपहत-पाप्मत्वादि-स्वरूपꣳ तद्-विपरीत-जगद्-अवस्थाꣳ भजते तर्हि पिण्डत्व-घटत्वावस्थ-मृद्-द्रव्यवत् सर्व-ज्ञत्वम् अपहत-पाप्मत्वम् अज्ञत्वꣳ कर्म-वश्यत्वꣳ च ब्रह्मणः प्रसज्येतेति विरुद्धार्थाभिधानाद् वेदान्त-वाक्यम् असमञ्जसꣳ स्यात्। अपीताव् इति सृष्ट्य्-आदेः प्रदर्शनार्थम्। जगतो ब्रह्मण्य् अपीतौ ब्रह्मण उत्पत्ताव् अपीत्य् अर्थः। अपीतिर् अप्ययः॥८॥

१४७। न तु दृष्टान्त-भावात्॥२।१।९॥

न ब्रह्मण्य् अज्ञत्वादयः प्रसज्येरन्; अत एव न वेदान्तानाम् असामञ्जस्यम्। तु-शब्दः प्रसक्तस्यासम्भावनीयताꣳ द्योतयति। एकस्यैवावस्था-द्वयान्वयेऽपि गुण-दोष-व्यवस्थायाꣳ दृष्टान्त-सद्-भावात्, यथा मनुष्यो जातो बालो युवा स्थविरो भवतीत्य् अत्र मनुष्य-शरीरकस्य चेतनस्यैव सर्वावस्थान्वयेऽपि जन्म-बालत्व-युवत्व-स्थविरत्वादीनि नात्मनि सङ्गच्छन्ते; तथा ज्ञान-सुख-दुःखादयश् च न शरीरे। एवꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकस्य परस्य ब्रह्मणः कार्य-कारणोभयावस्थान्वयेऽपि कर्म-वश्यत्वाज्ञत्वादयः शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गताः। अपहत-पाप्मत्व-सर्वज्ञत्वादयः परमात्मन्य् आत्म-भूतेऽवतिष्ठन्ते। सर्वावस्थस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-शरीरत्वम्, ब्रह्मणश् च तद्-आत्मत्वम्, यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आद्य् अन्तर्यामि-ब्राह्मणादिष्व् अवगतम् इति न कश्चिद् विरोधः॥९॥

१४८। स्व-पक्ष-दोषाच् च॥२।१।१०॥

न केवलꣳ ब्रह्म-कारण-वादस्य निर्दोषतया तत्-समाश्रयणम्, प्रधान-कारण-वादे दोषाच् चैतत् परित्यज्य स एव समाश्रयणीयः। प्रधान-कारण-वादे हि निर्विकारस्य चिन्-मात्रस्य पुरुषस्य प्रकृति-सन्निधान-कृत-तद्-धर्माध्यास-मूला जगत्-प्रवृत्तिर् अभ्युपगम्यते; तत्र प्रकृति-सद्-भाव-मात्रे सन्निधाने सति मुक्तस्यापि तद्-धर्माध्यास-प्रसङ्गः; विकार-विशेषे सति सन्निधाने कृत्स्नस्य विकारस्याध्यास-पूर्वकत्वान् नाध्यासस्य विकारो हेतुर् इति विरुद्धार्थाभिधानाद् असामञ्जस्य दोष इति न तत्-पक्ष-सम्भव-गन्धः॥१०॥

१४९। तर्काप्रतिष्ठानाद् अपि॥२।१।११॥

कापिल-तन्त्रस्य तर्क-मूलत्वेन शाक्यादि-तर्क-प्रतिहततयास्य तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वाच् च न तत्-पक्ष-सम्भवः॥११॥

१५०। अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः॥२।१।१२॥

इतः पूर्वꣳ विद्यमानैस् तर्कैर् अप्रतिहतत्वꣳ यथा सम्भवति, तथा प्रधान-कारणवादम् अनुमास्यामह इति चेत् तथापि तर्काप्रतिष्ठान-दोषाद् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गो दुर्वारः; त्वद्-अधिक-कुतर्क-कुशल-सद्-भाव-सम्भवात्॥१२॥ इति विलक्षणत्वाधिकरणम्॥३॥

१५१। एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः॥२।१।१३॥

न परिगृह्यन्ते वैदिकैर् इत्य् अपरिग्रहाः; शिष्टाश् च ते अपरिग्रहाश् च शिष्टापरिग्रहाः। एतेन--- तर्काप्रतिष्ठान-लक्षण-कपिल-स्मृति-निरसन-हेतुना, परिशिष्टाः कणभक्षादि-स्मृतयोऽपि निरस्ता व्याख्याताः। परमाणु-कारण-वादः सर्व-सम्मत इति न तेषाꣳ तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वम् इत्य् अधिकाशङ्का। तर्क-मूलत्वाविशेषात् परमाणूनाꣳ शून्यत्वाद् द्रव्यत्वादि-विवादाच् च, तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वम् एवेति परिहारः॥१३॥ इति शिष्टापरिग्रहाधिकरणम्॥४॥

१५२। भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत्॥२।१।१४॥

सर्वात्म-भूतस्य परस्य ब्रह्मणः स्व-शरीर-भूताज् जीवान् निरतिशयानन्द-स्वभावतया यो विभाग उक्तः, स किꣳ विभागस् सम्भवति, उत नेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः। सर्व-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया सशरीरत्वाद् ब्रह्मणः, सशरीरस्य च सुख-दुःखयोर् भोक्तृत्वापत्तेः। तद्-आपत्तिश् च--- न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्त्य् अशरीरꣳ वाव सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः, इति श्रुतेः। राद्धान्तस् तु--- स्याद् एव विभागो जीवात् परस्याकर्म-वश्यतया। न सशरीरत्व-प्रयुक्तः सुख-दुःख-योगः, अपि तु शास्त्र-वश्यतया तद्-अतिवृत्ति-कृतः; स एकधा भवति त्रिधा भवतीत्य् आदिनावगत-शरीरस्य मुक्तस्य सशरीरस्याप्य् अशास्त्र-वश्यतया निरस्त-निखिल-दुःखत्व-दर्शनात्। यथा लोके राज-शासन-वश्यानाꣳ तच्-छासनातिवृत्ति-निमित्त-दुःखान्वयेऽपि राज्ञः सशरीरस्यापि प्रकारान्तरेण साधर्म्येऽपि स्व-शासनावश्यतया न तद्-अतिवृत्ति-कृत-दुःखान्वयः। विभागः वैलक्षण्यम्। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१४॥ इति भोक्त्रापत्त्य्-अधिकरणम्॥५॥

१५३। तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः॥२।१।१५॥

किꣳ ब्रह्म-कार्यꣳ जगद् ब्रह्मणोऽन्यत्, उतानन्यद् इति सꣳशयः। अन्यद् इति पूर्वः पक्षः, तथोपलब्धेः। न हि बुद्धि-शब्दान्तरादयः कारणात् कार्यस्यानन्यत्वे कथञ्चिद् उपपद्यन्ते; कारक-व्यापार-वैयर्थ्यꣳ चानन्यत्वे। अतो वस्तु-विरोधाद् अनन्यत्व-श्रुतयो लक्षणया नेयाः। राद्धान्तस् तु--- वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयꣳ तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यꣳ स आत्मा तत् त्वम् असि श्वेतकेतो, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म तज् जलान् इति, तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इत्य् आदि श्रुति-शत-सिद्धꣳ कार्यस्य जगतः कारणाद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वम्। न चात्र वस्तु-विरोध-गन्धः; कारणीभूत-मृद्-आदि-द्रव्यस्यैव पृथु-बुध्नोदराद्य्-अवस्थान्तरापत्त्या बुद्धि-शब्दान्तरादयोऽप्य् उपपद्यन्ते। तत एव कारक-व्यापाराद्य्-अर्थवत्त्वꣳ च। एवꣳ कारणस्यैव कार्यावस्थायाम् अपि प्रत्यभिज्ञायमानस्यावस्थान्तरापत्त्यैव सर्वेषूपपन्नेष्व् अनुपलब्ध-द्रव्यान्तर-कल्पना न सम्भवति। तस्माद् ब्रह्म-कार्यꣳ जगद् ब्रह्मणोऽनन्यद् एव। सूत्रार्थस् तु--- तस्माद् ब्रह्मणः, अनन्यत्वꣳ कार्यस्य जगत आरम्भण-शब्दादिभ्यो वाक्येभ्यस् तद्-उपपादयद्भ्योऽवगम्यते, आरम्भणम् इति शब्द आदिर् येषाꣳ पूर्वोक्तानाꣳ वाक्यानाम्, तान्य् आरम्भण-शब्दादीनि; तान्य् अनन्यत्वम् उपपादयन्ति॥१५॥

१५४। भावे चोपलब्धेः॥२।१।१६॥

घटादि-कार्यꣳ भावे च तद् एवेदꣳ मृद्-द्रव्यम् इत्थम् अवस्थितम् इति कारणस्य उपलब्धेश् च कारणाद् अनन्यत्वꣳ कार्यस्य। यथा देवदत्तस्य बालत्व-युवत्वाद्य्-अवस्था-विशिष्टस्यानन्यत्वम्॥१६॥

१५५। सत्त्वाच् चापरस्य॥२।१।१७॥

अपरस्य कार्यस्य कारणे सत्त्वाच् च कारणाद् अनन्यत् कार्यम्। सर्वम् इदꣳ वट-शरावादि-कार्यꣳ पूर्वाह्ने मृद् एवासीद् इति हि कारणे कार्यम् उपलभ्यते। घट-शरावादि-सꣳस्थान-सꣳस्थितम् एव मृद्-द्रव्यꣳ पूर्व-काले पिण्डाकारम् उपलब्धम् इत्य् अर्थः॥१७॥

१५६। असद्-व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्य-शेषाद्य्-उक्तेश् शब्दान्तराच् च॥२।१।१८॥

असद् एवेदम् अग्र आसीत्, इदꣳ वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्, इत्य् आदिषु कारणावस्थायाꣳ कार्यस्यासत्त्व-व्यपदेशात् कारणे कार्यꣳ सद् इत्य् एतन् नोपपद्यत इति चेन् न, सद् इति व्यपदेश-हेतु-भूत-नाम-रूपावस्था-विरोधि-सूक्ष्मावस्थाख्य-धर्मान्तरेण योगाद् असद् इति न्यपदिश्यते। कथम् इदम् अवगम्यते। वाक्य-शेषाद्य्-उक्तेश् शब्दान्तराच् च। वाक्य-शेषस् तावत्--- तद् असद् एव सन् मनोऽकुरुत स्याम् इति। असद् इति व्यपदिष्टस्यैव मनस्कार-प्रतिपादनेन असद्-व्यपदेशो धर्मान्तर-योगाद् इत्य् अवगम्यते। युक्तिश् च धर्मान्तर-योगम् एवासद्-व्यपदेश-हेतुम् अवगमयति। घटोऽस्ति घटो नास्तीति सद्-असद्-व्यपदेशयोर् घटत्व-कपालत्वयोः परस्पर-विरोधि-धर्मयोर् एव हेतुत्वे सिद्धे तद्-अतिरिक्तानुपलब्ध-तुच्छत्वस्य हेतुत्व-कल्पनानुपपत्तेः। तथा शब्दान्तरꣳ च--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इति समान-प्रकरण-स्थम् असच्-छब्दꣳ धर्मान्तर-योग-निमित्तम् अवगमयति॥१८॥

१५७। पटवच् च॥२।१।१९॥

यथा तन्तव एव व्यतिषङ्ग-विशेष-भाजः पट इति नाम-रूपाभ्याꣳ कार्यान्तरादिकꣳ भजन्ते, तद् ब्रह्मापि॥१९॥

१५८। यथा च प्राणादिः॥२।१।२०॥

यथा च वायुर् एक एव शरीरे वृत्ति-विशेषꣳ भजमानः प्राणापानादि-नाम-रूप-कार्यान्तराणि भजते, तद् ब्रह्मापीति तद् अनन्यत्वꣳ जगतस् सिद्धम्॥२०॥ इत्य् आरम्भणाधिकरणम्॥६॥

१५९। इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः॥२।१।२१॥

ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवति नेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः, अयम् आत्मा ब्रह्म, तत् त्वम् असीति सामानाधिकरण्येन जीवो ब्रह्मेत्य् अवगमात्, जगत्-सर्गस्य च जीव-दुःख-हेतुत्वात्, आत्म-हिताकरणादि-दोष-प्रसक्तेः सर्व-ज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वानुपपत्तेः। जीव-परयोर् भेद-वादिन्यः श्रुतयः, जगद्-ब्रह्मणोर् अनन्यत्वꣳ वदता त्वयैव परित्यक्ताः, भेदे सत्य् अनन्यत्वासिद्धेः। औपाधिक-भेद-विषया भेद-श्रुतयः, स्वाभाविकाभेद-विषया अभेद-श्रुतय इति चेत्; तत्रेदꣳ वक्तव्यम्--- स्वभावतः स्वस्माद् अभिन्नꣳ जीवꣳ किम् अनुपहितꣳ जगत्-कारणꣳ ब्रह्म जानाति न वा। न जानाति चेत्, सर्व-ज्ञत्व-हानिः। जानाति चेत्, स्वस्माद् अभिन्नस्य जीवस्य दुःखꣳ स्व-दुःखम् इति जानतो ब्रह्मणो हिताकरणाहित-करणादि-दोष-प्रसक्तिर् अनिवार्या। जीव-ब्रह्मणोर् अज्ञान-कृतो भेदः, तद्-विषया भेद-श्रुतिर् इति चेत्; तत्रापि जीवाज्ञान-पक्षे पूर्वोक्तो दोषस् तत्-फलꣳ च तद्-अवस्थम् एव। ब्रह्माज्ञान-पक्षे स्व-प्रकाश-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञान-साक्षित्वꣳ तत्-कृत-जगत्-सृष्टिश् च न सम्भवति; अज्ञानेन प्रकाशस् तिरोहितश् चेत्, तिरोधानस्य प्रकाश-निवृत्ति-करत्वेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात् स्वरूप-निवृत्तिर् एवेति स्वरूप-नाशादि-दोषाः भाष्ये प्रपञ्चिताः। राद्धान्तस् तु--- अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिꣳश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः, तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति, प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः, पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा, इत्य् आदिभिः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तर-भूतꣳ ब्रह्मेत्य् अवगमात्, जीव-कर्मानुगुणतया जगत्-सर्गस्य च ब्रह्मणो लीला-प्रयोजनत्वात्, जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवत्य् एव। तत् त्वम् अस्य् आदि सामानाधिकरण्य-निर्देशः, यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदि श्रुतेर् जीवस्य ब्रह्म-शरीरत्वात् तच्-छरीरतया जीव-प्रकारक-ब्रह्म-प्रतिपादन-परः। सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कारणावस्थम्, स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्मैव कार्यावस्थम् इति कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वम्। एवम् अपि शरीर-भूतयोश् चिद्-अचिद्-वस्तुनोः शरीरिणो ब्रह्मणश् च दुःखित्व-परिणामित्व-हेय-प्रत्यनीकत्व-कल्याण-गुणाकरत्व-स्वभावास्वरूप-विवेक-विषय-श्रुति-सिद्धास् तथैव व्यवस्थिता इति ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवत्य् एव। सूत्रार्थस् तु--- इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः--- ब्रह्मण इतरः जीवः, ब्रह्मणो जीवतया व्यपदेशात्, जीवस्य च दुःखित्वात्, हित-रूप-जगद्-अकरणम् अहित-रूप-जगत्-करणम् इत्य् आदि दोष-प्रसक्तिर् ब्रह्मणः। अतो ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ न सम्भवतीति॥२१॥

अत उत्तरꣳ पठति---

१६०। अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्॥२।१।२२॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। प्रत्यगात्मनः अधिकम्--- अर्थान्तर-भूतꣳ ब्रह्म। कुतः। भेद-निर्देशात्--- स कारणꣳ करणाधिपाधिपः, प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः, पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा, इत्य् आदिभ्यः प्रत्यगात्मनो जीवाद् ब्रह्मणो हि भेदो निर्दिश्यते॥२२॥

१६१। अश्मादिवच् च तद्-अनुपपत्तिः॥२।१।२३॥

अश्म-काष्ठ-लोष्ठ-तृणादेर् अचेतनस्येवानन्त-दुःखाकर-जीवस्य निरतिशयानन्द-सत्य-सङ्कल्प-ब्रह्म-भावानुपपत्तिश् च। न केवलꣳ भेद-श्रुत्यार्थान्तरत्वम् अवगम्यते, वस्त्व्-अनुपपत्त्या चेत्य् अर्थः। जीव-सामानाधिकरण्य-निर्देशः, यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदि श्रुति-शत-सिद्ध-जीव-प्रकारक-ब्रह्म-प्रतिपादन-पर इति, अवस्थितेर् इति काशकृत्स्न इत्य् अत्रैव प्रतिपादितः॥२३॥ इतीतर-व्यपदेशाधिकरणम्॥७॥

१६२। उपसꣳहार-दर्शनान् नेति चेन् न क्षीरवद् धि॥२।१।२४॥

ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवति, न वेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः; लोके कार्य-जनन-समर्थस्यापि वस्तुनस् तत्-तत्-कार्य-जनने अनेक-कारकोपसꣳहार-दर्शनाद् विचित्र-जगज्-जनन-समर्थस्यापि ब्रह्मणोऽसहायस्य जनयितृत्वानुपपत्तेः। राद्धान्तस् तु--- क्षीरस्य दधि-भावेऽनन्यापेक्षत्व-दर्शनान् नानेक-कारकोपसꣳहार-नियमो दृश्यत इति ब्रह्मणोऽनन्यापेक्षस्यैव कारणत्वꣳ सम्भवत्य् एव। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्। क्षीरवद् धीति प्रसिद्धवन् निर्देशश् चोद्य-मान्द्य-परः॥२४॥

१६३। देवादिवद् अपि लोके॥२।१।२५॥

यथा देवादयः स्वे स्वे लोके स्वापेक्षितानि स्व-सङ्कल्पाद् एव सृजन्ति; तथा ब्रह्मापि--- देवादेः शास्त्रावसेय-शक्तितया ब्रह्म-तुल्यत्वेऽपि देवादि-ग्रहणꣳ ब्रह्मणो विचित्र-शक्तित्वस्य सुग्रहणायेति मन्तव्यम्॥२५॥ इत्य् उपसꣳहार-दर्शनाधिकरणम्॥८॥

१६४। कृत्स्न-प्रसक्तिर् निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा॥२।१।२६॥

ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवति, नेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः; निरवयवस्य ब्रह्मणो जगद्-उपादानत्वे कृत्स्नस्य ब्रह्मणो जगद्-आकारेणोपयोग-प्रसङ्गात्; तत्-परिजिहीर्षया सावयवाभ्युपगमे, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इत्य् आदि कारणावस्थायाꣳ निरवयवत्व-वाचि-शब्दो बाध्येत। यद्य् अपि सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कारणम्, स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कार्यम् इत्य् अभ्युपगम्यते; तथापि शरीर्य्-अꣳशस्यापि कार्यत्वाभ्युपगमात् कृत्स्न-प्रसक्तिर् निरवयवत्व-शब्द-बाधो वा। राद्धान्तस् तु--- सकलेतर-विसजातीयꣳ श्रुत्य्-ऐक-समधिगम्यꣳ सर्व-शक्ति-युक्तꣳ ब्रह्म निरवयवम् अपि कार्यꣳ च भवति, अन्यच् च भवतीति परिमित-शक्ति-वस्तु-चोद्यꣳ न तत्र प्रसज्यते। यथा जाति-वादिनो जातिर् एकैवामूर्ता खण्ड-मुण्डादिष्व् अत्यन्त-विलक्षणेष्व् अनन्तेष्व् अपि परिसमाप्यैव वर्तते; न तत्रेतर-वस्तु-चोद्यम् इति। अतो ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवत्य् एव। सूत्रार्थस् तु--- कृत्स्न-प्रसक्तिर् निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा--- ब्रह्म-कारणत्वे कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यत्वेनोपयोग-प्रसङ्गः, निरवयवत्वात्। सावयवत्वे निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा--- निरवयवत्व-वादि-शब्द-बाध-प्रसङ्ग इत्य् अर्थः॥२६॥

१६५। श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात्॥२।१।२७॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। श्रुतेः--- श्रुति-प्रामाण्यान् नैवꣳ प्रसज्यते; शब्द-मूलत्वात्--- शब्दैक-मूलत्वेन सकलेतर-विजातीयत्वाद् इत्य् अर्थः॥२७॥

१६६। आत्मनि चैवꣳ विचित्राश् च हि॥२।१।२८॥

आत्मनि चैवꣳ--- जीवात्मन्य् अचेतन-धर्माप्रसक्तिश् चैवम्--- अचेतन-विजातीयत्वाद् एवेत्य् अर्थः। विचित्राश् च हि--- अचेतनेषु च विसजातीयेष्व् अग्नि-जलादिषु विचित्रा हि शक्तयो दृश्यन्ते। एवꣳ परमात्मनश् चेतनाचेतन-विसजातीयस्य विचित्राः शक्तय उपपद्यन्ते॥२८॥

१६७। स्व-पक्ष-दोषाच् च॥२।१।२९॥

प्रधानादि-कारण-पक्षे दोषाच् च ब्रह्मैव जगत्-कारणम्। तत्र हि लौकिक-वस्तु-सजातीयत्वेन प्रधानादेर् उक्त-दोषोऽन्ये च प्रसज्येरन्॥२९॥

१६८। सर्वोपेता च तद्-दर्शनात्॥२।१।३०॥

न केवलꣳ सकलेतर-विसजातीयत्वेन सर्व-शक्त्य्-उपेता परा देवतेत्य् उच्यते; तद्-दर्शनात्--- सर्व-शक्ति-योग-श्रुतेर् इत्य् अर्थः। दर्शयतीति दर्शनꣳ श्रुतिः, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते, इत्य् आदिका॥३०॥

१६९। विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्॥२।१।३१॥

उक्तस्यार्थस्य द्रढिम्ने चोद्य-पूर्वकꣳ पूर्वोक्तꣳ स्मारयति--- विकरणत्वात्, करण-विरहितत्वाद् ब्रह्म न कारणम् इति चेत्, न तस्य कार्यꣳ करणꣳ च विद्यते, इति हि श्रूयते। तद् उक्तम्--- अत्र यद् वक्तव्यम्, तत् पूर्वम् एवोक्तम्, शब्द-मूलत्वात्, विचित्राश् च हीति। अयम् एव परिहारः--- शब्दैक-मूलत्वेन सकलेतर-विसजातीयत्वाद् ब्रह्मणः, विसजातीयानाꣳ च शक्ति-वैचित्र्यस्य लोक-दृष्टत्वात् सर्वम् उपपन्नम् इत्य् अर्थः॥३१॥ इति कृत्स्न-प्रसक्त्य्-अधिकरणम्॥९॥

१७०। न प्रयोजनवत्वात्॥२।१।३२॥

ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वꣳ सम्भवति, नेति सꣳशयः। न सम्भवतीति पूर्वः पक्षः; बुद्धि-पूर्वारम्भाणाꣳ सप्रयोजनत्वात्, ईश्वरस्य च स्वत एवावाप्त-समस्त-कामस्य जगत्-सृष्ट्य्-आरम्भे प्रयोजन-भावाद् गर्भवासादि-दुःख-रूपत्वात् सृष्टेः, परानुग्रहेणापि न सप्रयोजनत्वम् इति। राद्धान्तस् तु--- परिपूर्णस्यापीश्वरस्य केवल-लीला-प्रयोजनाय जगत्-सृष्ट्य्-आद्य्-आरम्भः सम्भवति। यथा लोके सप्त-द्वीपवतीꣳ मेदिनीम् अधितिष्ठतो महाराजस्य परिपूर्णस्यापि केवल-लीलैक-फलाः कन्दुकाद्य्-आरम्भा दृश्यन्ते, तद्वद् ईश्वरस्यापि प्रयोजनाय जगत्-सृष्ट्य्-आरम्भः सम्भवति। सूत्रार्थस् तु--- न प्रयोजनवत्त्वात्--- प्रयोजनवत्त्वात् सृष्टेर् ईश्वरस्य स्वतः परिपूर्णस्य प्रयोजनाभावान् न स्रष्टृत्वम्॥३२॥

१७१। लोकवत् तु लीला-कैवल्यम्॥२।१।३३॥

लीला-कैवल्यꣳ--- लीलायाः प्रयोजनत्वे कैवल्यꣳ सम्भवति; केवलाया लीलायाः सृष्ट्य्-आरम्भ-प्रयोजनत्वꣳ सम्भवतीत्य् अर्थः। लोकवत्--- यथा लोके राज्ञः कन्दुकाद्य्-आरम्भे॥३३॥

देव-मनुष्यादि-विषम-सृष्ट्या पक्ष-पात-प्रसङ्गाद् दुर्विषह-दुःख-गर्भत्वेन नैर्घृण्य-प्रसङ्गाच् च, परम-कारुणिकस्य परम-पुरुषस्य परिपूर्णस्य लीलार्थम् अपि जगत्-सर्गो न सम्भवतीत्य् आशङ्क्याह---

१७२। वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति॥२।१।३४॥

ईश्वरस्य विचित्र-जगत्-सृष्टौ देवादि-वैषम्य-प्रयुक्त-पक्ष-पातः, दुःख-प्रद-जगत्-सर्गे नैर्घृण्यꣳ च न सम्भवतः; वैषम्यादाव् ईश्वरस्य क्षेत्रज्ञ-कर्म-सापेक्षत्वात्। क्षेत्रज्ञानाꣳ पूर्व-पूर्व-कर्म पर्यालोच्य, तत्-तत्-कर्मानुगुणꣳ विषमꣳ जगत् सृजतीति तत्-कर्मैव वैषम्यादि-हेतुर् इत्य् अर्थः। तथा देवादि-देह-योगꣳ क्षेत्रज्ञानाꣳ तत्-कर्म-सापेक्षꣳ दर्शयति हि श्रुतिः, साधु-कारी साधुर् भवति पाप-कारी पापो भवतीति॥३४॥

१७३। न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्य् उपलभ्यते च॥२।१।३५॥

सृष्टेः प्राक् कर्म न विद्यते क्षेत्रज्ञाभावात्; तद्-अभावश् च, सद् एव सोम्येदम् इत्य् अवधारणावगताद् अविभागाद् इति चेत् तन् न, अनादित्वात् क्षेत्रज्ञानाꣳ तत्-तत्-कर्म-प्रवाहाणाꣳ च। उपपद्यते च क्षेत्रज्ञ-स्वरूपानादित्वेऽपि नाम-रूप-विभागाभावाद् अविभाग-श्रुतिः। अन्यथा अकृताभ्यागम-कृत-विप्रणाश-प्रसङ्गात्। उपलभ्यते च श्रुति-स्मृत्योः क्षेत्रज्ञानाम् अनादित्वम्--- तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इति नाम-रूप-व्याकरण-मात्र-श्रवणात् क्षेत्रज्ञानाꣳ स्वरूपानादित्वꣳ सिद्धम्; ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ। नित्यो नित्यानाम्, प्रकृतिꣳ पुरुषꣳ चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि, इति। अविभाग-श्रुतिर् अपि नाम-रूप-विभागाभावाद् एवोपपद्यत इत्य् अभिप्रायः॥

[अत्र पाठान्तरम्]

सृष्टेः प्राक् कर्म न विद्यते, क्षेत्रज्ञाभावात्। तद्-अभावश् च--- सद् एव सोम्येदम् इत्य् अवधारणावगताद् अविभागाद् इति चेत् तन् न, अनादित्वात् क्षेत्रज्ञानाꣳ तत्-तत्-कर्म-प्रवाहाणाꣳ च। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियतेति नाम-रूप-व्याकरण-मात्र-श्रवणात् क्षेत्रज्ञानाꣳ स्वरूपानादित्वꣳ सिद्धम्। उपपद्यते क्षेत्रज्ञ-स्वरूपानादित्वेऽपि नाम-रूप-विभागाभावाद् अविभाग-श्रुतिः; अन्यथा अकृताभ्यागम-कृत-विप्रणाश-प्रसङ्गात्। उपलभ्यते च श्रुति-स्मृत्योः क्षेत्रज्ञानाम् अनादित्वम्, ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ, नित्यो नित्यानाम्, प्रकृतिꣳ पुरुषꣳ चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि, न जायते, इत्य् आदिभिः॥३५॥

१७४। सर्व-धर्मोपपत्तेश् च॥२।१।३६॥

प्रधान-परमाण्व्-आदिष्व् अनुपपन्नानाꣳ स्व-पक्ष-दोषाद् इत्य् आदिषूक्तानाꣳ सर्वेषाꣳ धर्माणाꣳ कारणत्वोपपादकानाꣳ ब्रह्मण्य् उपपत्तेश् च ब्रह्मैव कारणम्। प्रधान-परमाण्व्-आदीनाꣳ परिमित-शक्तिकत्वाल् लोक-दृष्ट-वस्तु-सजातीयत्वाच् च अनुपपत्तयः सहस्त्रशः सन्ति। ब्रह्मणः शास्त्रैक-समधिगम्यतया सकलेतर-विसजातीयत्वेनाचिन्त्य-शक्तित्वात् सर्व-शक्तित्व-श्रुतेश् च सर्वम् उपपन्नम् इत्य् अर्थः॥३६॥ इति प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्॥१०॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्तदीपे द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥

౧౩౯। స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గ ఇతి చేన్ నాన్య-స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గాత్॥౨।౧।౧॥

వేదాన్తానాṁ సమస్త-చిద్-అచిద్-వస్తు-విలక్షణాస్పృష్ట-హేయ-గన్ధ-సర్వజ్ఞతాద్య్-అనన్త-కల్యాణ-గుణాకర-బ్రహ్మైక-పరత్వṁ ప్రతిపాదితṁ కపిల-స్మృతి-విరోధేన చాలయితుṁ శక్యమ్, ఉత నేతి సṁశయః। శక్యమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, శ్రుతి-విరుద్ధాయాః స్మృతేర్ అనాదరణీయత్వే స్థితేఽపి వేదాన్త-వేద్యార్థస్య దుర్గ్రహత్వేన అల్ప-శ్రుతైర్ మన్ద-మతిభిర్ ఆప్త-ప్రణీత-స్మృత్య్-ఉపబృṁహణేన వినా తేషాṁ నిశ్చయో నోపపద్యతే। కపిల-స్మృతిః కేవల-తత్త్వ-పరేతి తయైవ హ్య్ ఉపబృṁహణṁ న్యాయ్యమ్। అన్యథా ఆప్త-ప్రణీతాయాః కేవల-తత్త్వ-పరాయాస్ తస్యా అనవకాశ-ప్రసఙ్గ ఇతి వేదాన్త-వేద్యṁ జగత్-కారణṁ ప్రధానమ్। రాద్ధాన్తస్ తు--- వేదాన్తస్యోపబృṁహణాపేక్షత్వేఽప్య్ ఆప్తతమ-మన్వ్-ఆది-స్మృతిభిర్ వేదాన్తావిరోధినీభిర్ ఏవోపబృṁహణṁ న్యాయ్యమ్, అన్యథా తాసాṁ బహ్వీనామ్ అనవకాశ-ప్రసఙ్గో మహాన్ అయṁ దోషః స్యాత్। న చ తాసాṁ ధర్మ-ప్రతిపాదనాṁశోపబృṁహణత్వేన సావకాశత్వమ్, యతో ధర్మాణామ్ అపి స్వరూపṁ పరబ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుషారాధనత్వమ్, ఇష్టాపూర్తṁ బహుధా జాతṁ జాయమానṁ విశ్వṁ బిభర్తి భువనస్య నాభిః। తద్ ఏధాగ్నిస్ తద్ వాయుస్ తత్ సూర్యస్ తద్ ఉ చన్ద్రమాః, యజ్ఞైస్ త్వమ్ ఇజ్యసే నిత్యṁ సర్వ-దేవ-మయాచ్యుత, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభిః। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧॥

అతీన్ద్రియార్థ-సాక్షాత్కార-సమర్థస్య కపిలస్య వేదాన్తానాṁ బ్రహ్మ-పరత్వానుపలబ్ధేః ప్రధాన-పరత్వమ్ ఏవాశ్రయణీయమ్ ఇత్య్ అత ఉత్తరṁ పఠతి---

౧౪౦। ఇతరేషాṁ చానుపలబ్ధః॥౨।౧।౨॥

ఇతరేషాṁ మన్వ్-ఆదీనాṁ వేద-విద్-అగ్రేసరాణాṁ సర్వాతీన్ద్రియార్థ-సాక్షాత్కార-సమర్థానాṁ ప్రధాన-పరత్వానుపలబ్ధేర్ బ్రహ్మ-పరత్వోపలబ్ధేశ్ చ బ్రహ్మ-పరత్వ-మేఘాశ్రయణీయమ్; వేదాన్త-ప్రతిపన్నార్థ-విరుద్ధాయాస్ తు కపిలోపలబ్ధేర్ భ్రాన్తి-మూలత్వṁ కల్పయితవ్యమ్॥౨॥ ఇతి స్మృత్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౧౪౧। ఏతేన యోగః ప్రత్యుక్తః॥౨।౧।౩॥

కిṁ వేదాన్తానాṁ యోగ-స్మృత్యోపబృṁహణṁ న్యాయ్యమ్, ఉత నేతి సṁశయః। న్యాయ్యమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, కృత్స్న-వేద-ప్రవర్తనాధికృత-హిరణ్యగర్భ-ప్రణీతత్వాద్ యోగస్య, ఈశ్వర-సద్-భావాభ్యుపగమాచ్ చ। అతో యోగ-స్మృత్యోపబృṁహితత్వేన వేదాన్తానామ్ అబ్రహ్మాత్మక-ప్రధానోపాదాన-ప్రతిపాదన-పరత్వమ్। రాద్ధాన్తస్ తు--- కపిల-స్మృతివద్ వేద-విరుద్ధ్త్వావిశేషాద్ అనాదరణీయైవ యోగ-స్మృతిః; హిరణ్యగర్భస్యాపి క్షేత్రజ్ఞత్వేన భ్రమ-సమ్భవాత్ యోగ-స్మృతేర్ అపి భ్రాన్తి-మూలకత్వమ్। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౩॥ ఇతి యోగ-ప్రత్యుక్తాధికరణమ్॥౨॥

౧౪౨। న విలక్షణత్వాద్ అస్య తథాత్వṁ చ శబ్దాత్॥౨।౧।౪॥

కిṁ వేదాన్తానాṁ జగత్-కారణతయా ప్రధాన-పరత్వమ్, ఉత బ్రహ్మ-పరత్వమ్ ఇతి సṁశయః। ప్రధాన-పరత్వమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, అజ్ఞత్వాదినా జగతో బ్రహ్మ-విలక్షణత్వేన బ్రహ్మ-కార్యత్వ-ప్రతిపాదనాసమ్భవాత్, సాలక్షణ్యేన ప్రధాన-కార్యత్వ-ప్రతిపాదన-పరత్వస్య చ సమ్భవాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- మాక్షికాదిభ్యః క్రిమ్యాదీనాṁ విలక్షణానామ్ ఉత్పత్తి-దర్శనాత్ బ్రహ్మ-విలక్షణస్య జగతః తత్-కార్యత్వṁ సమ్భవత్యేవ ఇతి। సూత్రార్థస్ తు --- అజ్ఞత్వేనాసుఖత్వేన చోపలబ్ధస్య చాస్య చిద్-అచిన్-మిశ్రస్య జగతః సర్వ-జ్ఞాద్ ధేయ-ప్రత్యనీకాన్ నిరతిశయానన్దాద్ బ్రహ్మణో విలక్షణత్వేన జగతో బ్రహ్మ-కార్యత్వ-ప్రతిపాదనṁ వేదాన్తానాṁ న సమ్భవతి। తథాత్వṁ--- విలక్షణత్వṁ చ శబ్దాద్ అవగమ్యతే, న కేవలṁ ప్రత్యక్షాద్య్-ఉపలబ్ద్ధ్యా, విజ్ఞానṁ చావిజ్ఞానṁ చ, అనీశయా శోచతి ముహ్యమానః, అనీశశ్ చాత్మా బధ్యతే భోక్తృ-భావాత్, ఇత్య్ ఆదేః॥౪॥

ఆపో వా అకామయన్త, తṁ పృథివ్య్ అబ్రవీత్, ఇత్య్ ఆదౌ పృథివ్య్-ఆదేర్ అపి జ్ఞాన-కార్యṁ వ్యపదిశ్యతే; తస్మాత్--- అవిజ్ఞానṁ చేత్య్ ఏతద్ అన్య-పరమ్ ఇత్య్ అత ఉత్తరṁ పఠతి---

౧౪౩। అభిమాని-వ్యపదేశస్ తు విశేషానుగతిభ్యామ్॥౨।౧।౫॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావర్తయతి; పృథివ్య్-ఆద్య్-అభిమాని-దేవతానామ్ అయṁ వ్యపదేశః। కుతోఽవగమ్యతే, విశేషానుగతిభ్యాṁ--- విశేషః, విశేషణమ్, హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతాః, ఇతి పృథివ్య్-ఆదేర్ దేవతా-శబ్దేన విశేషణṁ దృశ్యతే, సర్వా హ వై దేవతా అహṁ శ్రేయసే వివదమానాః, ఇతి చ వాగ్-ఆది-ప్రాణ-పర్యన్తస్య చ। తథానుగతిః--- అనుప్రవేశః, అగ్న్య్-ఆదీనాṁ వాగ్-ఆద్య్-అనుప్రవేశో దృశ్యతే, అగ్నిర్ వాగ్ భూత్వా ముఖṁ ప్రావిశత్ ఆదిత్యశ్ చక్షుర్ భూత్వాక్షిణీ ప్రావిశత్ వాయుః ప్రాణో భూత్వా నాసికే ప్రావిశద్ ఇత్య్ ఆదౌ॥౫॥

౧౪౪। దృశ్యతే తు॥౨।౧।౬॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి, మాక్షికాదిభ్యో విలక్షణానాṁ క్రిమ్య్-ఆదీనామ్ ఉత్పత్తిర్ దృశ్యతే; అతో బ్రహ్మ-విలక్షణస్యాపి జగతస్ తత్-కార్యత్వṁ సమ్భవతి॥౬॥

౧౪౫। అసద్ ఇతి చేన్ న ప్రతిషేధ-మాత్రత్వాత్॥౨।౧।౭॥

యది కార్యస్య కారణాద్ విలక్షణ-ద్రవ్యత్వమ్ అభ్యుపగమ్యతే, తర్హి కారణే కార్యṁ న సద్ భవతీత్య్ అసత్-కార్య-వాదోఽభ్యుపగతః స్యాత్; తథా సతి--- సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మేతి సామానాధి-కరణ్య-వ్యపదేశో న ఘటత ఇతి చేత్ తన్ న, కార్య-కారణయోః సాలక్షణ్య-నియమ-ప్రతిషేధ-మాత్రత్వాద్ అస్మాభిః పూర్వమ్ అభిహితస్య। కార్య-కారణయోర్ ఏక-ద్రవ్యత్వṁ స్వీకృతమ్ ఏవ। ఏకమ్ ఏవ కారణావస్థṁ ద్రవ్యṁ కార్యావస్థాṁ భజమానṁ సలక్షణావస్థామ్ అపి భజతే, విలక్షణావస్థామ్ అపీత్య్ అర్థః॥౭॥

౧౪౬। అపీతౌ తద్వత్ ప్రసఙ్గాద్ అసమఞ్జసమ్॥౨।౧।౮॥

యది బ్రహ్మైవ సర్వ-జ్ఞṁ సత్య-సఙ్కల్పṁ నిరతిశయానన్దమ్ అపహత-పాప్మత్వాది-స్వరూపṁ తద్-విపరీత-జగద్-అవస్థాṁ భజతే తర్హి పిణ్డత్వ-ఘటత్వావస్థ-మృద్-ద్రవ్యవత్ సర్వ-జ్ఞత్వమ్ అపహత-పాప్మత్వమ్ అజ్ఞత్వṁ కర్మ-వశ్యత్వṁ చ బ్రహ్మణః ప్రసజ్యేతేతి విరుద్ధార్థాభిధానాద్ వేదాన్త-వాక్యమ్ అసమఞ్జసṁ స్యాత్। అపీతావ్ ఇతి సృష్ట్య్-ఆదేః ప్రదర్శనార్థమ్। జగతో బ్రహ్మణ్య్ అపీతౌ బ్రహ్మణ ఉత్పత్తావ్ అపీత్య్ అర్థః। అపీతిర్ అప్యయః॥౮॥

౧౪౭। న తు దృష్టాన్త-భావాత్॥౨।౧।౯॥

న బ్రహ్మణ్య్ అజ్ఞత్వాదయః ప్రసజ్యేరన్; అత ఏవ న వేదాన్తానామ్ అసామఞ్జస్యమ్। తు-శబ్దః ప్రసక్తస్యాసమ్భావనీయతాṁ ద్యోతయతి। ఏకస్యైవావస్థా-ద్వయాన్వయేఽపి గుణ-దోష-వ్యవస్థాయాṁ దృష్టాన్త-సద్-భావాత్, యథా మనుష్యో జాతో బాలో యువా స్థవిరో భవతీత్య్ అత్ర మనుష్య-శరీరకస్య చేతనస్యైవ సర్వావస్థాన్వయేఽపి జన్మ-బాలత్వ-యువత్వ-స్థవిరత్వాదీని నాత్మని సఙ్గచ్ఛన్తే; తథా జ్ఞాన-సుఖ-దుఃఖాదయశ్ చ న శరీరే। ఏవṁ చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరకస్య పరస్య బ్రహ్మణః కార్య-కారణోభయావస్థాన్వయేఽపి కర్మ-వశ్యత్వాజ్ఞత్వాదయః శరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతాః। అపహత-పాప్మత్వ-సర్వజ్ఞత్వాదయః పరమాత్మన్య్ ఆత్మ-భూతేఽవతిష్ఠన్తే। సర్వావస్థస్య చిద్-అచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-శరీరత్వమ్, బ్రహ్మణశ్ చ తద్-ఆత్మత్వమ్, యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆద్య్ అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణాదిష్వ్ అవగతమ్ ఇతి న కశ్చిద్ విరోధః॥౯॥

౧౪౮। స్వ-పక్ష-దోషాచ్ చ॥౨।౧।౧౦॥

న కేవలṁ బ్రహ్మ-కారణ-వాదస్య నిర్దోషతయా తత్-సమాశ్రయణమ్, ప్రధాన-కారణ-వాదే దోషాచ్ చైతత్ పరిత్యజ్య స ఏవ సమాశ్రయణీయః। ప్రధాన-కారణ-వాదే హి నిర్వికారస్య చిన్-మాత్రస్య పురుషస్య ప్రకృతి-సన్నిధాన-కృత-తద్-ధర్మాధ్యాస-మూలా జగత్-ప్రవృత్తిర్ అభ్యుపగమ్యతే; తత్ర ప్రకృతి-సద్-భావ-మాత్రే సన్నిధానే సతి ముక్తస్యాపి తద్-ధర్మాధ్యాస-ప్రసఙ్గః; వికార-విశేషే సతి సన్నిధానే కృత్స్నస్య వికారస్యాధ్యాస-పూర్వకత్వాన్ నాధ్యాసస్య వికారో హేతుర్ ఇతి విరుద్ధార్థాభిధానాద్ అసామఞ్జస్య దోష ఇతి న తత్-పక్ష-సమ్భవ-గన్ధః॥౧౦॥

౧౪౯। తర్కాప్రతిష్ఠానాద్ అపి॥౨।౧।౧౧॥

కాపిల-తన్త్రస్య తర్క-మూలత్వేన శాక్యాది-తర్క-ప్రతిహతతయాస్య తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వాచ్ చ న తత్-పక్ష-సమ్భవః॥౧౧॥

౧౫౦। అన్యథానుమేయమ్ ఇతి చేద్ ఏవమ్ అప్య్ అనిర్మోక్ష-ప్రసఙ్గః॥౨।౧।౧౨॥

ఇతః పూర్వṁ విద్యమానైస్ తర్కైర్ అప్రతిహతత్వṁ యథా సమ్భవతి, తథా ప్రధాన-కారణవాదమ్ అనుమాస్యామహ ఇతి చేత్ తథాపి తర్కాప్రతిష్ఠాన-దోషాద్ అనిర్మోక్ష-ప్రసఙ్గో దుర్వారః; త్వద్-అధిక-కుతర్క-కుశల-సద్-భావ-సమ్భవాత్॥౧౨॥ ఇతి విలక్షణత్వాధికరణమ్॥౩॥

౧౫౧। ఏతేన శిష్టాపరిగ్రహా అపి వ్యాఖ్యాతాః॥౨।౧।౧౩॥

న పరిగృహ్యన్తే వైదికైర్ ఇత్య్ అపరిగ్రహాః; శిష్టాశ్ చ తే అపరిగ్రహాశ్ చ శిష్టాపరిగ్రహాః। ఏతేన--- తర్కాప్రతిష్ఠాన-లక్షణ-కపిల-స్మృతి-నిరసన-హేతునా, పరిశిష్టాః కణభక్షాది-స్మృతయోఽపి నిరస్తా వ్యాఖ్యాతాః। పరమాణు-కారణ-వాదః సర్వ-సమ్మత ఇతి న తేషాṁ తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వమ్ ఇత్య్ అధికాశఙ్కా। తర్క-మూలత్వావిశేషాత్ పరమాణూనాṁ శూన్యత్వాద్ ద్రవ్యత్వాది-వివాదాచ్ చ, తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వమ్ ఏవేతి పరిహారః॥౧౩॥ ఇతి శిష్టాపరిగ్రహాధికరణమ్॥౪॥

౧౫౨। భోక్త్రాపత్తేర్ అవిభాగశ్ చేత్ స్యాల్ లోకవత్॥౨।౧।౧౪॥

సర్వాత్మ-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణః స్వ-శరీర-భూతాజ్ జీవాన్ నిరతిశయానన్ద-స్వభావతయా యో విభాగ ఉక్తః, స కిṁ విభాగస్ సమ్భవతి, ఉత నేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః। సర్వ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా సశరీరత్వాద్ బ్రహ్మణః, సశరీరస్య చ సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తృత్వాపత్తేః। తద్-ఆపత్తిశ్ చ--- న హ వై సశరీరస్య సతః ప్రియాప్రియయోర్ అపహతిర్ అస్త్య్ అశరీరṁ వావ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః, ఇతి శ్రుతేః। రాద్ధాన్తస్ తు--- స్యాద్ ఏవ విభాగో జీవాత్ పరస్యాకర్మ-వశ్యతయా। న సశరీరత్వ-ప్రయుక్తః సుఖ-దుఃఖ-యోగః, అపి తు శాస్త్ర-వశ్యతయా తద్-అతివృత్తి-కృతః; స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతీత్య్ ఆదినావగత-శరీరస్య ముక్తస్య సశరీరస్యాప్య్ అశాస్త్ర-వశ్యతయా నిరస్త-నిఖిల-దుఃఖత్వ-దర్శనాత్। యథా లోకే రాజ-శాసన-వశ్యానాṁ తచ్-ఛాసనాతివృత్తి-నిమిత్త-దుఃఖాన్వయేఽపి రాజ్ఞః సశరీరస్యాపి ప్రకారాన్తరేణ సాధర్మ్యేఽపి స్వ-శాసనావశ్యతయా న తద్-అతివృత్తి-కృత-దుఃఖాన్వయః। విభాగః వైలక్షణ్యమ్। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౪॥ ఇతి భోక్త్రాపత్త్య్-అధికరణమ్॥౫॥

౧౫౩। తద్-అనన్యత్వమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః॥౨।౧।౧౫॥

కిṁ బ్రహ్మ-కార్యṁ జగద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్, ఉతానన్యద్ ఇతి సṁశయః। అన్యద్ ఇతి పూర్వః పక్షః, తథోపలబ్ధేః। న హి బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయః కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వే కథఞ్చిద్ ఉపపద్యన్తే; కారక-వ్యాపార-వైయర్థ్యṁ చానన్యత్వే। అతో వస్తు-విరోధాద్ అనన్యత్వ-శ్రుతయో లక్షణయా నేయాః। రాద్ధాన్తస్ తు--- వాచారమ్భణṁ వికారో నామధేయṁ మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయṁ తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత, ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యṁ స ఆత్మా తత్ త్వమ్ అసి శ్వేతకేతో, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ తజ్ జలాన్ ఇతి, తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-శత-సిద్ధṁ కార్యస్య జగతః కారణాద్ బ్రహ్మణోఽనన్యత్వమ్। న చాత్ర వస్తు-విరోధ-గన్ధః; కారణీభూత-మృద్-ఆది-ద్రవ్యస్యైవ పృథు-బుధ్నోదరాద్య్-అవస్థాన్తరాపత్త్యా బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయోఽప్య్ ఉపపద్యన్తే। తత ఏవ కారక-వ్యాపారాద్య్-అర్థవత్త్వṁ చ। ఏవṁ కారణస్యైవ కార్యావస్థాయామ్ అపి ప్రత్యభిజ్ఞాయమానస్యావస్థాన్తరాపత్త్యైవ సర్వేషూపపన్నేష్వ్ అనుపలబ్ధ-ద్రవ్యాన్తర-కల్పనా న సమ్భవతి। తస్మాద్ బ్రహ్మ-కార్యṁ జగద్ బ్రహ్మణోఽనన్యద్ ఏవ। సూత్రార్థస్ తు--- తస్మాద్ బ్రహ్మణః, అనన్యత్వṁ కార్యస్య జగత ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యో వాక్యేభ్యస్ తద్-ఉపపాదయద్భ్యోఽవగమ్యతే, ఆరమ్భణమ్ ఇతి శబ్ద ఆదిర్ యేషాṁ పూర్వోక్తానాṁ వాక్యానామ్, తాన్య్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదీని; తాన్య్ అనన్యత్వమ్ ఉపపాదయన్తి॥౧౫॥

౧౫౪। భావే చోపలబ్ధేః॥౨।౧।౧౬॥

ఘటాది-కార్యṁ భావే చ తద్ ఏవేదṁ మృద్-ద్రవ్యమ్ ఇత్థమ్ అవస్థితమ్ ఇతి కారణస్య ఉపలబ్ధేశ్ చ కారణాద్ అనన్యత్వṁ కార్యస్య। యథా దేవదత్తస్య బాలత్వ-యువత్వాద్య్-అవస్థా-విశిష్టస్యానన్యత్వమ్॥౧౬॥

౧౫౫। సత్త్వాచ్ చాపరస్య॥౨।౧।౧౭॥

అపరస్య కార్యస్య కారణే సత్త్వాచ్ చ కారణాద్ అనన్యత్ కార్యమ్। సర్వమ్ ఇదṁ వట-శరావాది-కార్యṁ పూర్వాహ్నే మృద్ ఏవాసీద్ ఇతి హి కారణే కార్యమ్ ఉపలభ్యతే। ఘట-శరావాది-సṁస్థాన-సṁస్థితమ్ ఏవ మృద్-ద్రవ్యṁ పూర్వ-కాలే పిణ్డాకారమ్ ఉపలబ్ధమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౭॥

౧౫౬। అసద్-వ్యపదేశాన్ నేతి చేన్ న ధర్మాన్తరేణ వాక్య-శేషాద్య్-ఉక్తేశ్ శబ్దాన్తరాచ్ చ॥౨।౧।౧౮॥

అసద్ ఏవేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఇదṁ వా అగ్రే నైవ కిఞ్చనాసీత్, ఇత్య్ ఆదిషు కారణావస్థాయాṁ కార్యస్యాసత్త్వ-వ్యపదేశాత్ కారణే కార్యṁ సద్ ఇత్య్ ఏతన్ నోపపద్యత ఇతి చేన్ న, సద్ ఇతి వ్యపదేశ-హేతు-భూత-నామ-రూపావస్థా-విరోధి-సూక్ష్మావస్థాఖ్య-ధర్మాన్తరేణ యోగాద్ అసద్ ఇతి న్యపదిశ్యతే। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। వాక్య-శేషాద్య్-ఉక్తేశ్ శబ్దాన్తరాచ్ చ। వాక్య-శేషస్ తావత్--- తద్ అసద్ ఏవ సన్ మనోఽకురుత స్యామ్ ఇతి। అసద్ ఇతి వ్యపదిష్టస్యైవ మనస్కార-ప్రతిపాదనేన అసద్-వ్యపదేశో ధర్మాన్తర-యోగాద్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। యుక్తిశ్ చ ధర్మాన్తర-యోగమ్ ఏవాసద్-వ్యపదేశ-హేతుమ్ అవగమయతి। ఘటోఽస్తి ఘటో నాస్తీతి సద్-అసద్-వ్యపదేశయోర్ ఘటత్వ-కపాలత్వయోః పరస్పర-విరోధి-ధర్మయోర్ ఏవ హేతుత్వే సిద్ధే తద్-అతిరిక్తానుపలబ్ధ-తుచ్ఛత్వస్య హేతుత్వ-కల్పనానుపపత్తేః। తథా శబ్దాన్తరṁ చ--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇతి సమాన-ప్రకరణ-స్థమ్ అసచ్-ఛబ్దṁ ధర్మాన్తర-యోగ-నిమిత్తమ్ అవగమయతి॥౧౮॥

౧౫౭। పటవచ్ చ॥౨।౧।౧౯॥

యథా తన్తవ ఏవ వ్యతిషఙ్గ-విశేష-భాజః పట ఇతి నామ-రూపాభ్యాṁ కార్యాన్తరాదికṁ భజన్తే, తద్ బ్రహ్మాపి॥౧౯॥

౧౫౮। యథా చ ప్రాణాదిః॥౨।౧।౨౦॥

యథా చ వాయుర్ ఏక ఏవ శరీరే వృత్తి-విశేషṁ భజమానః ప్రాణాపానాది-నామ-రూప-కార్యాన్తరాణి భజతే, తద్ బ్రహ్మాపీతి తద్ అనన్యత్వṁ జగతస్ సిద్ధమ్॥౨౦॥ ఇత్య్ ఆరమ్భణాధికరణమ్॥౬॥

౧౫౯। ఇతర-వ్యపదేశాద్ ధితాకరణాది-దోష-ప్రసక్తిః॥౨।౧।౨౧॥

బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవతి నేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మ, తత్ త్వమ్ అసీతి సామానాధికరణ్యేన జీవో బ్రహ్మేత్య్ అవగమాత్, జగత్-సర్గస్య చ జీవ-దుఃఖ-హేతుత్వాత్, ఆత్మ-హితాకరణాది-దోష-ప్రసక్తేః సర్వ-జ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వానుపపత్తేః। జీవ-పరయోర్ భేద-వాదిన్యః శ్రుతయః, జగద్-బ్రహ్మణోర్ అనన్యత్వṁ వదతా త్వయైవ పరిత్యక్తాః, భేదే సత్య్ అనన్యత్వాసిద్ధేః। ఔపాధిక-భేద-విషయా భేద-శ్రుతయః, స్వాభావికాభేద-విషయా అభేద-శ్రుతయ ఇతి చేత్; తత్రేదṁ వక్తవ్యమ్--- స్వభావతః స్వస్మాద్ అభిన్నṁ జీవṁ కిమ్ అనుపహితṁ జగత్-కారణṁ బ్రహ్మ జానాతి న వా। న జానాతి చేత్, సర్వ-జ్ఞత్వ-హానిః। జానాతి చేత్, స్వస్మాద్ అభిన్నస్య జీవస్య దుఃఖṁ స్వ-దుఃఖమ్ ఇతి జానతో బ్రహ్మణో హితాకరణాహిత-కరణాది-దోష-ప్రసక్తిర్ అనివార్యా। జీవ-బ్రహ్మణోర్ అజ్ఞాన-కృతో భేదః, తద్-విషయా భేద-శ్రుతిర్ ఇతి చేత్; తత్రాపి జీవాజ్ఞాన-పక్షే పూర్వోక్తో దోషస్ తత్-ఫలṁ చ తద్-అవస్థమ్ ఏవ। బ్రహ్మాజ్ఞాన-పక్షే స్వ-ప్రకాశ-స్వరూపస్య బ్రహ్మణోఽజ్ఞాన-సాక్షిత్వṁ తత్-కృత-జగత్-సృష్టిశ్ చ న సమ్భవతి; అజ్ఞానేన ప్రకాశస్ తిరోహితశ్ చేత్, తిరోధానస్య ప్రకాశ-నివృత్తి-కరత్వేన ప్రకాశస్యైవ స్వరూపత్వాత్ స్వరూప-నివృత్తిర్ ఏవేతి స్వరూప-నాశాది-దోషాః భాష్యే ప్రపఞ్చితాః। రాద్ధాన్తస్ తు--- అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మిṁశ్ చాన్యో మాయయా సన్నిరుద్ధః, తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి, ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః, పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా, ఇత్య్ ఆదిభిః ప్రత్యగాత్మనోఽర్థాన్తర-భూతṁ బ్రహ్మేత్య్ అవగమాత్, జీవ-కర్మానుగుణతయా జగత్-సర్గస్య చ బ్రహ్మణో లీలా-ప్రయోజనత్వాత్, జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవత్య్ ఏవ। తత్ త్వమ్ అస్య్ ఆది సామానాధికరణ్య-నిర్దేశః, యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతేర్ జీవస్య బ్రహ్మ-శరీరత్వాత్ తచ్-ఛరీరతయా జీవ-ప్రకారక-బ్రహ్మ-ప్రతిపాదన-పరః। సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కారణావస్థమ్, స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మైవ కార్యావస్థమ్ ఇతి కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వమ్। ఏవమ్ అపి శరీర-భూతయోశ్ చిద్-అచిద్-వస్తునోః శరీరిణో బ్రహ్మణశ్ చ దుఃఖిత్వ-పరిణామిత్వ-హేయ-ప్రత్యనీకత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-స్వభావాస్వరూప-వివేక-విషయ-శ్రుతి-సిద్ధాస్ తథైవ వ్యవస్థితా ఇతి బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవత్య్ ఏవ। సూత్రార్థస్ తు--- ఇతర-వ్యపదేశాద్ ధితాకరణాది-దోష-ప్రసక్తిః--- బ్రహ్మణ ఇతరః జీవః, బ్రహ్మణో జీవతయా వ్యపదేశాత్, జీవస్య చ దుఃఖిత్వాత్, హిత-రూప-జగద్-అకరణమ్ అహిత-రూప-జగత్-కరణమ్ ఇత్య్ ఆది దోష-ప్రసక్తిర్ బ్రహ్మణః। అతో బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ న సమ్భవతీతి॥౨౧॥

అత ఉత్తరṁ పఠతి---

౧౬౦। అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్॥౨।౧।౨౨॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। ప్రత్యగాత్మనః అధికమ్--- అర్థాన్తర-భూతṁ బ్రహ్మ। కుతః। భేద-నిర్దేశాత్--- స కారణṁ కరణాధిపాధిపః, ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః, పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా, ఇత్య్ ఆదిభ్యః ప్రత్యగాత్మనో జీవాద్ బ్రహ్మణో హి భేదో నిర్దిశ్యతే॥౨౨॥

౧౬౧। అశ్మాదివచ్ చ తద్-అనుపపత్తిః॥౨।౧।౨౩॥

అశ్మ-కాష్ఠ-లోష్ఠ-తృణాదేర్ అచేతనస్యేవానన్త-దుఃఖాకర-జీవస్య నిరతిశయానన్ద-సత్య-సఙ్కల్ప-బ్రహ్మ-భావానుపపత్తిశ్ చ। న కేవలṁ భేద-శ్రుత్యార్థాన్తరత్వమ్ అవగమ్యతే, వస్త్వ్-అనుపపత్త్యా చేత్య్ అర్థః। జీవ-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశః, యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-శత-సిద్ధ-జీవ-ప్రకారక-బ్రహ్మ-ప్రతిపాదన-పర ఇతి, అవస్థితేర్ ఇతి కాశకృత్స్న ఇత్య్ అత్రైవ ప్రతిపాదితః॥౨౩॥ ఇతీతర-వ్యపదేశాధికరణమ్॥౭॥

౧౬౨। ఉపసṁహార-దర్శనాన్ నేతి చేన్ న క్షీరవద్ ధి॥౨।౧।౨౪॥

బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవతి, న వేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః; లోకే కార్య-జనన-సమర్థస్యాపి వస్తునస్ తత్-తత్-కార్య-జననే అనేక-కారకోపసṁహార-దర్శనాద్ విచిత్ర-జగజ్-జనన-సమర్థస్యాపి బ్రహ్మణోఽసహాయస్య జనయితృత్వానుపపత్తేః। రాద్ధాన్తస్ తు--- క్షీరస్య దధి-భావేఽనన్యాపేక్షత్వ-దర్శనాన్ నానేక-కారకోపసṁహార-నియమో దృశ్యత ఇతి బ్రహ్మణోఽనన్యాపేక్షస్యైవ కారణత్వṁ సమ్భవత్య్ ఏవ। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్। క్షీరవద్ ధీతి ప్రసిద్ధవన్ నిర్దేశశ్ చోద్య-మాన్ద్య-పరః॥౨౪॥

౧౬౩। దేవాదివద్ అపి లోకే॥౨।౧।౨౫॥

యథా దేవాదయః స్వే స్వే లోకే స్వాపేక్షితాని స్వ-సఙ్కల్పాద్ ఏవ సృజన్తి; తథా బ్రహ్మాపి--- దేవాదేః శాస్త్రావసేయ-శక్తితయా బ్రహ్మ-తుల్యత్వేఽపి దేవాది-గ్రహణṁ బ్రహ్మణో విచిత్ర-శక్తిత్వస్య సుగ్రహణాయేతి మన్తవ్యమ్॥౨౫॥ ఇత్య్ ఉపసṁహార-దర్శనాధికరణమ్॥౮॥

౧౬౪। కృత్స్న-ప్రసక్తిర్ నిరవయవత్వ-శబ్ద-కోపో వా॥౨।౧।౨౬॥

బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవతి, నేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః; నిరవయవస్య బ్రహ్మణో జగద్-ఉపాదానత్వే కృత్స్నస్య బ్రహ్మణో జగద్-ఆకారేణోపయోగ-ప్రసఙ్గాత్; తత్-పరిజిహీర్షయా సావయవాభ్యుపగమే, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇత్య్ ఆది కారణావస్థాయాṁ నిరవయవత్వ-వాచి-శబ్దో బాధ్యేత। యద్య్ అపి సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కారణమ్, స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కార్యమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగమ్యతే; తథాపి శరీర్య్-అṁశస్యాపి కార్యత్వాభ్యుపగమాత్ కృత్స్న-ప్రసక్తిర్ నిరవయవత్వ-శబ్ద-బాధో వా। రాద్ధాన్తస్ తు--- సకలేతర-విసజాతీయṁ శ్రుత్య్-ఐక-సమధిగమ్యṁ సర్వ-శక్తి-యుక్తṁ బ్రహ్మ నిరవయవమ్ అపి కార్యṁ చ భవతి, అన్యచ్ చ భవతీతి పరిమిత-శక్తి-వస్తు-చోద్యṁ న తత్ర ప్రసజ్యతే। యథా జాతి-వాదినో జాతిర్ ఏకైవామూర్తా ఖణ్డ-ముణ్డాదిష్వ్ అత్యన్త-విలక్షణేష్వ్ అనన్తేష్వ్ అపి పరిసమాప్యైవ వర్తతే; న తత్రేతర-వస్తు-చోద్యమ్ ఇతి। అతో బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవత్య్ ఏవ। సూత్రార్థస్ తు--- కృత్స్న-ప్రసక్తిర్ నిరవయవత్వ-శబ్ద-కోపో వా--- బ్రహ్మ-కారణత్వే కృత్స్నస్య బ్రహ్మణః కార్యత్వేనోపయోగ-ప్రసఙ్గః, నిరవయవత్వాత్। సావయవత్వే నిరవయవత్వ-శబ్ద-కోపో వా--- నిరవయవత్వ-వాది-శబ్ద-బాధ-ప్రసఙ్గ ఇత్య్ అర్థః॥౨౬॥

౧౬౫। శ్రుతేస్ తు శబ్ద-మూలత్వాత్॥౨।౧।౨౭॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। శ్రుతేః--- శ్రుతి-ప్రామాణ్యాన్ నైవṁ ప్రసజ్యతే; శబ్ద-మూలత్వాత్--- శబ్దైక-మూలత్వేన సకలేతర-విజాతీయత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౨౭॥

౧౬౬। ఆత్మని చైవṁ విచిత్రాశ్ చ హి॥౨।౧।౨౮॥

ఆత్మని చైవṁ--- జీవాత్మన్య్ అచేతన-ధర్మాప్రసక్తిశ్ చైవమ్--- అచేతన-విజాతీయత్వాద్ ఏవేత్య్ అర్థః। విచిత్రాశ్ చ హి--- అచేతనేషు చ విసజాతీయేష్వ్ అగ్ని-జలాదిషు విచిత్రా హి శక్తయో దృశ్యన్తే। ఏవṁ పరమాత్మనశ్ చేతనాచేతన-విసజాతీయస్య విచిత్రాః శక్తయ ఉపపద్యన్తే॥౨౮॥

౧౬౭। స్వ-పక్ష-దోషాచ్ చ॥౨।౧।౨౯॥

ప్రధానాది-కారణ-పక్షే దోషాచ్ చ బ్రహ్మైవ జగత్-కారణమ్। తత్ర హి లౌకిక-వస్తు-సజాతీయత్వేన ప్రధానాదేర్ ఉక్త-దోషోఽన్యే చ ప్రసజ్యేరన్॥౨౯॥

౧౬౮। సర్వోపేతా చ తద్-దర్శనాత్॥౨।౧।౩౦॥

న కేవలṁ సకలేతర-విసజాతీయత్వేన సర్వ-శక్త్య్-ఉపేతా పరా దేవతేత్య్ ఉచ్యతే; తద్-దర్శనాత్--- సర్వ-శక్తి-యోగ-శ్రుతేర్ ఇత్య్ అర్థః। దర్శయతీతి దర్శనṁ శ్రుతిః, పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే, ఇత్య్ ఆదికా॥౩౦॥

౧౬౯। వికరణత్వాన్ నేతి చేత్ తద్ ఉక్తమ్॥౨।౧।౩౧॥

ఉక్తస్యార్థస్య ద్రఢిమ్నే చోద్య-పూర్వకṁ పూర్వోక్తṁ స్మారయతి--- వికరణత్వాత్, కరణ-విరహితత్వాద్ బ్రహ్మ న కారణమ్ ఇతి చేత్, న తస్య కార్యṁ కరణṁ చ విద్యతే, ఇతి హి శ్రూయతే। తద్ ఉక్తమ్--- అత్ర యద్ వక్తవ్యమ్, తత్ పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్, శబ్ద-మూలత్వాత్, విచిత్రాశ్ చ హీతి। అయమ్ ఏవ పరిహారః--- శబ్దైక-మూలత్వేన సకలేతర-విసజాతీయత్వాద్ బ్రహ్మణః, విసజాతీయానాṁ చ శక్తి-వైచిత్ర్యస్య లోక-దృష్టత్వాత్ సర్వమ్ ఉపపన్నమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౧॥ ఇతి కృత్స్న-ప్రసక్త్య్-అధికరణమ్॥౯॥

౧౭౦। న ప్రయోజనవత్వాత్॥౨।౧।౩౨॥

బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వṁ సమ్భవతి, నేతి సṁశయః। న సమ్భవతీతి పూర్వః పక్షః; బుద్ధి-పూర్వారమ్భాణాṁ సప్రయోజనత్వాత్, ఈశ్వరస్య చ స్వత ఏవావాప్త-సమస్త-కామస్య జగత్-సృష్ట్య్-ఆరమ్భే ప్రయోజన-భావాద్ గర్భవాసాది-దుఃఖ-రూపత్వాత్ సృష్టేః, పరానుగ్రహేణాపి న సప్రయోజనత్వమ్ ఇతి। రాద్ధాన్తస్ తు--- పరిపూర్ణస్యాపీశ్వరస్య కేవల-లీలా-ప్రయోజనాయ జగత్-సృష్ట్య్-ఆద్య్-ఆరమ్భః సమ్భవతి। యథా లోకే సప్త-ద్వీపవతీṁ మేదినీమ్ అధితిష్ఠతో మహారాజస్య పరిపూర్ణస్యాపి కేవల-లీలైక-ఫలాః కన్దుకాద్య్-ఆరమ్భా దృశ్యన్తే, తద్వద్ ఈశ్వరస్యాపి ప్రయోజనాయ జగత్-సృష్ట్య్-ఆరమ్భః సమ్భవతి। సూత్రార్థస్ తు--- న ప్రయోజనవత్త్వాత్--- ప్రయోజనవత్త్వాత్ సృష్టేర్ ఈశ్వరస్య స్వతః పరిపూర్ణస్య ప్రయోజనాభావాన్ న స్రష్టృత్వమ్॥౩౨॥

౧౭౧। లోకవత్ తు లీలా-కైవల్యమ్॥౨।౧।౩౩॥

లీలా-కైవల్యṁ--- లీలాయాః ప్రయోజనత్వే కైవల్యṁ సమ్భవతి; కేవలాయా లీలాయాః సృష్ట్య్-ఆరమ్భ-ప్రయోజనత్వṁ సమ్భవతీత్య్ అర్థః। లోకవత్--- యథా లోకే రాజ్ఞః కన్దుకాద్య్-ఆరమ్భే॥౩౩॥

దేవ-మనుష్యాది-విషమ-సృష్ట్యా పక్ష-పాత-ప్రసఙ్గాద్ దుర్విషహ-దుఃఖ-గర్భత్వేన నైర్ఘృణ్య-ప్రసఙ్గాచ్ చ, పరమ-కారుణికస్య పరమ-పురుషస్య పరిపూర్ణస్య లీలార్థమ్ అపి జగత్-సర్గో న సమ్భవతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౧౭౨। వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్ తథా హి దర్శయతి॥౨।౧।౩౪॥

ఈశ్వరస్య విచిత్ర-జగత్-సృష్టౌ దేవాది-వైషమ్య-ప్రయుక్త-పక్ష-పాతః, దుఃఖ-ప్రద-జగత్-సర్గే నైర్ఘృణ్యṁ చ న సమ్భవతః; వైషమ్యాదావ్ ఈశ్వరస్య క్షేత్రజ్ఞ-కర్మ-సాపేక్షత్వాత్। క్షేత్రజ్ఞానాṁ పూర్వ-పూర్వ-కర్మ పర్యాలోచ్య, తత్-తత్-కర్మానుగుణṁ విషమṁ జగత్ సృజతీతి తత్-కర్మైవ వైషమ్యాది-హేతుర్ ఇత్య్ అర్థః। తథా దేవాది-దేహ-యోగṁ క్షేత్రజ్ఞానాṁ తత్-కర్మ-సాపేక్షṁ దర్శయతి హి శ్రుతిః, సాధు-కారీ సాధుర్ భవతి పాప-కారీ పాపో భవతీతి॥౩౪॥

౧౭౩। న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఉపపద్యతే చాప్య్ ఉపలభ్యతే చ॥౨।౧।౩౫॥

సృష్టేః ప్రాక్ కర్మ న విద్యతే క్షేత్రజ్ఞాభావాత్; తద్-అభావశ్ చ, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ ఇత్య్ అవధారణావగతాద్ అవిభాగాద్ ఇతి చేత్ తన్ న, అనాదిత్వాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ తత్-తత్-కర్మ-ప్రవాహాణాṁ చ। ఉపపద్యతే చ క్షేత్రజ్ఞ-స్వరూపానాదిత్వేఽపి నామ-రూప-విభాగాభావాద్ అవిభాగ-శ్రుతిః। అన్యథా అకృతాభ్యాగమ-కృత-విప్రణాశ-ప్రసఙ్గాత్। ఉపలభ్యతే చ శ్రుతి-స్మృత్యోః క్షేత్రజ్ఞానామ్ అనాదిత్వమ్--- తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇతి నామ-రూప-వ్యాకరణ-మాత్ర-శ్రవణాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ స్వరూపానాదిత్వṁ సిద్ధమ్; జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజావ్ ఈశనీశౌ। నిత్యో నిత్యానామ్, ప్రకృతిṁ పురుషṁ చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభావ్ అపి, ఇతి। అవిభాగ-శ్రుతిర్ అపి నామ-రూప-విభాగాభావాద్ ఏవోపపద్యత ఇత్య్ అభిప్రాయః॥

[అత్ర పాఠాన్తరమ్]

సృష్టేః ప్రాక్ కర్మ న విద్యతే, క్షేత్రజ్ఞాభావాత్। తద్-అభావశ్ చ--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ ఇత్య్ అవధారణావగతాద్ అవిభాగాద్ ఇతి చేత్ తన్ న, అనాదిత్వాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ తత్-తత్-కర్మ-ప్రవాహాణాṁ చ। తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియతేతి నామ-రూప-వ్యాకరణ-మాత్ర-శ్రవణాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ స్వరూపానాదిత్వṁ సిద్ధమ్। ఉపపద్యతే క్షేత్రజ్ఞ-స్వరూపానాదిత్వేఽపి నామ-రూప-విభాగాభావాద్ అవిభాగ-శ్రుతిః; అన్యథా అకృతాభ్యాగమ-కృత-విప్రణాశ-ప్రసఙ్గాత్। ఉపలభ్యతే చ శ్రుతి-స్మృత్యోః క్షేత్రజ్ఞానామ్ అనాదిత్వమ్, జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజావ్ ఈశనీశౌ, నిత్యో నిత్యానామ్, ప్రకృతిṁ పురుషṁ చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభావ్ అపి, న జాయతే, ఇత్య్ ఆదిభిః॥౩౫॥

౧౭౪। సర్వ-ధర్మోపపత్తేశ్ చ॥౨।౧।౩౬॥

ప్రధాన-పరమాణ్వ్-ఆదిష్వ్ అనుపపన్నానాṁ స్వ-పక్ష-దోషాద్ ఇత్య్ ఆదిషూక్తానాṁ సర్వేషాṁ ధర్మాణాṁ కారణత్వోపపాదకానాṁ బ్రహ్మణ్య్ ఉపపత్తేశ్ చ బ్రహ్మైవ కారణమ్। ప్రధాన-పరమాణ్వ్-ఆదీనాṁ పరిమిత-శక్తికత్వాల్ లోక-దృష్ట-వస్తు-సజాతీయత్వాచ్ చ అనుపపత్తయః సహస్త్రశః సన్తి। బ్రహ్మణః శాస్త్రైక-సమధిగమ్యతయా సకలేతర-విసజాతీయత్వేనాచిన్త్య-శక్తిత్వాత్ సర్వ-శక్తిత్వ-శ్రుతేశ్ చ సర్వమ్ ఉపపన్నమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౬॥ ఇతి ప్రయోజనవత్త్వాధికరణమ్॥౧౦॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః॥