||atha prathamādhyāye caturthaḥ pādaḥ||

१।४।१

११० आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च॥१।४।१॥

कठ-वल्लीषु। इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परꣳ मनः। मनसश् च परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः। महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषान् न परꣳ किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः इत्य् अत्र किꣳ साङ्ख्योक्तꣳ प्रधानम् अव्यक्त-शब्दाभिधेयम् उत नेति सꣳशयः। प्रधानम् इति पूर्वः पक्षः, महतः परम् इत्य् आदि तत्-तन्त्र-प्रक्रिया-प्रत्यभिज्ञानात्, पुरुषान् न परꣳ किञ्चित् इति पञ्च-विꣳशक-पुरुषातिरिक्त-तत्त्व-निषेधाच् च। राद्धान्तस् तु--- नाव्यक्त-शब्देन प्रधानम् इह गृह्यते। पूर्वत्र आत्मानꣳ रथिनꣳ विद्धि शरीरꣳ रथम् एव च इत्य् आदिना उपासना-निर्वृत्तये वश्येन्द्रियत्वापादानाय ये आत्म-शरीर-बुद्धिमन-इन्द्रिय-विषयाः, रथि-रथ-सारथि-प्रग्रह-हय-गोचरत्वेन रूपिता; तेषु वशीकार्यत्वे पराः। इन्द्रियेभ्यः परा इत्य् आदिनोच्यन्ते; तत्र चेन्द्रियादयः स्व-शब्देनैव गृह्यन्ते, रथत्वेन रूपितꣳ शरीरम् इहाव्यक्त-परिणामत्वेन अव्यक्त-शब्देन गृह्यत इति नेह तत्-तन्त्र-प्रक्रिया प्रत्यभिज्ञान-गन्धः। अव्यक्तात् पुरुषः पर इति च न पञ्च-विꣳशकः; अपि तु प्राप्यः परमात्मैव। अन्तर्यामितयोपासनस्याप्य् उपाय-भूत इति स इह वशीकार्य-काष्ठात्वेन पुरुषान् न परꣳ किञ्चित् इत्य् उक्तः। सूत्रार्थस् तु--- एकेषाꣳ कठानाꣳ शाखायाम्--- आनुमानिकꣳ प्रधानꣳ जगत्-कारणत्वेन महतः परम् अव्यक्तम् इत्य् आम्नायते इति चेत् तन् न, अव्यक्त-शब्देन शरीराख्य-रूपक-विन्यस्तस्य गृहीतेः--- पूर्वत्रात्मादिषु रथि-रथादि-रूपक-विन्यस्तेषु रथत्वेन रूपितस्य शरीरस्यात्राव्यक्त-शब्देन गृहीतेर् इत्य् अर्थः। अतो वशीकार्यत्वे परा इहोच्यन्ते। दर्शयति चैनम् अर्थꣳ वाक्य-शेषः इन्द्रियादीनाꣳ नियमन-प्रकारꣳ प्रतिपादयन् यच्छेद् वाङ्-मनसी इत्य् आदिः॥१॥

कथम् अव्यक्त-शब्दस्य शरीरꣳ वाच्यꣳ भवतीत्य् आशङ्क्याह---

१११ सूक्ष्मꣳ तु तद्-अर्हात्वात्॥१।४।२॥

तु-शब्दोऽवधारणे। सूक्ष्मम्--- अव्यक्तम् एवावस्थान्तरापन्नꣳ शरीरꣳ भवति, तद्-अवस्थस्यैव कार्यार्हात्वात्। यदि रूपक-विन्यस्ता आत्मादय एव वशीकार्यत्वे पराः। इन्द्रियेभ्यः परा इत्य् आदिना गृह्यन्ते॥२॥

तर्ह्य् अव्यक्तात् पुरुषः परः, पुरुषान् न परꣳ किञ्चित् इति पुरुष-ग्रहणꣳ किम् अर्थम् इत्य् अताह---

११२ तद्-अधीनत्वाद् अर्थवत्॥१।४।३॥

अन्तर्यामि-रूपेणावस्थित-पुरुषाधीनत्वाद् आत्मादिकꣳ सर्वꣳ रथि-रथत्वादिना रूपितम् अर्थवत्--- प्रयोजनवद् भवति। अत उपासन-निर्वृत्तौ वशीकार्य-काष्ठा परम-पुरुष इति तद्-अर्थम् इह रूपक-विन्यस्तेषु परिगृह्यमाणेषु परस्यापि पुरुषस्य ग्रहणम्। उपासन-निर्वृत्त्य्-उपाय-काष्ठा पुरुषः प्राप्यश् चेति। पुरुषान् न परꣳ किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः इत्य् उक्तम्। भाष्य-प्रक्रियया वा नेयम् इदꣳ सूत्रम्--- परम-पुरुष-शरीरतया तद्-अधीनत्वाद् भूत-सूक्ष्मम् अव्याकृतम् अर्थवद् इति तद् इहाव्यक्त-शब्देन गृह्यते; नाब्रह्मात्मकꣳ स्व-निष्ठꣳ तन्त्र-सिद्धम् इति॥३॥

११३ ज्ञेयत्वावचनाच् च॥१।४।४॥

यदि तन्त्र-सिद्ध-प्रक्रियेहाभिप्रेता तद्-आव्यक्तस्यापि ज्ञेयत्वꣳ वक्तव्यम्। व्यक्ताव्यक्तज्ञ-विज्ञानात् इति हि तत्-प्रक्रिया। न ह्य् अव्यक्तम् इह ज्ञेयत्वेनोक्तम्। अतश् चात्र न तन्त्र-प्रक्रिया-गन्धः॥४॥

११४ वदतीति चेन् न प्राज्ञो हि प्रकरणात्॥१।४।५॥

अशब्दम् अस्पर्शम् इत्य् उपक्रम्य, महतः परꣳ ध्रुवꣳ निचाय्य तꣳ मृत्यु-मुखात् प्रमुच्यत इति प्रधानस्य ज्ञेयत्वम् अनन्तरम् एव वदतीयꣳ श्रुतिर् इति चेत्; तन् न, अशब्दम् अस्पर्शम् इत्य् आदिना प्राज्ञः--- परम-पुरुष एव ह्य् अत्रोच्यते; सोऽध्वनः पारम् आप्नोति तद् विष्णोः परमꣳ पदम्। एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते॥इति प्राज्ञस्यैव प्रकृतत्वात्॥५॥

११५ त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् च॥१।४।६॥

अस्मिन् प्रकरणे येयꣳ प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये इत्य् आरभ्यासमाप्तेः परम-पुरुष-तद्-उपासनोपासकानाꣳ त्रयाणाम् एवैवꣳ ज्ञेयत्वेनोपन्यासः प्रश्नश् च दृश्यते, न प्रधानादेस् तान्त्रिकस्यापि। अतश् च न प्रधानम् इह ज्ञेयत्वेनोक्तम्॥६॥

११६ महद्वच् च॥१।४।७॥

यथा बुद्धेर् आत्मा महान् पर इत्य् आत्म-शब्द-सामानाधिकरण्यान् महच्-छब्देन न तान्त्रिकꣳ महत्-तत्त्वꣳ गृह्यते, एवम् अव्यक्त-शब्देनापि न तान्त्रिकꣳ प्रधानम्॥७॥इत्य् आनुमानिकाधिकरणम्॥१॥

१।४।२

११७ चमसवद् अविशेषात्॥१।४।८॥

श्वेताश्वतरे अजाम् एकाꣳ लोहित-शुक्ल-कृष्णाꣳ बह्वीः प्रजाः सृजमानाꣳ सरूपाः, अजो ह्य् एको जुषमाणोऽनुशेते जहात्य् एनाꣳ भुक्त-भोगाम् अजोऽन्यः इत्य् अत्र किम् अजा-शब्देन तन्त्र-सिद्धा प्रकृतिर् अभिधीयते, उत ब्रह्मात्मिकेति सꣳशयः। तन्त्र-सिद्धेति पूर्वः पक्षः, अजाम् एकाम् इत्य् अस्या अकार्यत्व-प्रतीतेः, बह्वीनाꣳ प्रजानाꣳ स्वातन्त्र्येण कारणत्व-श्रवणाच् च। राद्धान्तस् तु--- न तन्त्र-सिद्धायाः प्रकृतेर् अत्र ग्रहणम्, जनन-विरह-श्रवण-मात्रेण तन्त्र-सिद्धायाः प्रकृतेः प्रतीति-नियमाभावात्। न हि यौगिकानाꣳ शब्दानाम् अर्थ-प्रकरणादिभिर् विशेष्य-व्यवस्थापकैर् विना विशेषे वृत्ति-नियम-सम्भवः; न चास्याः स्वातन्त्र्येण सृष्टि-हेतुत्वम् इह प्रतीतम् अपि तु सृष्टि-हेतुत्व-मात्रम्; तद्-ब्रह्मात्मिकायाश् च न विरुद्धम्। अत्र तु ब्रह्मात्मिकाया एव शाखान्तर-सिद्धायाः एतत्-सरूप-मन्त्रोदितायाः प्रत्यभिज्ञानात् सैवेति निश्चीयते। सूत्रार्थस् तु--- नायम् अजा-शब्दस् तन्त्र-सिद्ध-प्रधान-विषयः; कुतः। चमसवद् अविशेषात्। यथा--- अर्वाग् बिलश् चमस इति मन्त्रे चमस-साधनत्व-योगेन प्रवृत्तस्य चमस-शब्दस्य शिरसि प्रवृत्तौ। यथेदꣳ तच्-छिर एष ह्य् अर्वाग् बिलश् चमसः इति वाक्य-शेषे विशेषो दृश्यते तथा। अजाम् एकाम् इत्य् अजा-शब्दस्य तन्त्र-सिद्ध-प्रधाने वृत्तौ विशेषाभावान् न तद्-ग्रहणꣳ न्याय्यम्॥८॥

अस्ति तु ब्रह्मात्मिकाया एव ग्रहणे विशेष इत्य् आह---

११८ ज्योतिर्-उपक्रमा तु तथा ह्य् अधीयत एके॥१।४।९॥

ज्योतिः--- ब्रह्म यस्याः उपक्रमः--- कारणꣳ सा ज्योतिर्-उपक्रमा। तु-शब्दोऽवधारणे। ब्रह्म-कारणिकैवैषाजा। तथा ह्य् अधीयत एके--- यथा रूपोऽयम् अजायाः प्रतिपादको मन्त्रः। तथारूपम् एव मन्त्रꣳ ब्रह्मात्मिकायाः तस्याः प्रतिपादकम् अधीयत एके शाखिनः। अणोर् अणीयान् महतो महीयान् इत्य् आदिना ब्रह्म प्रतिपाद्य, सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त जिह्वाः। सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशयान् निहिताः सप्त सप्त। अतः समुद्रा गिरयश् च सर्व इत्य् आदिना ब्रह्मण उत्पन्नत्वेन ब्रह्मात्मकतया सर्वानुसन्धान-विधान-समये। अजाम् एकाꣳ लोहित-शुक्ल-कृष्णाꣳ बह्वीꣳ प्रजाꣳ जनयन्तीꣳ सरूपाम् इति प्रतिपाद्यमाना ब्रह्मात्मिकैवेति तत्-प्रत्यभिज्ञानाद् इहाप्य् अजा ब्रह्मात्मिकैवेति निश्चीयते॥९॥

अजात्वꣳ ज्योतिर्-उपक्रमात्वꣳ च कथम् उपपद्यते इत्य् अताह---

११९ कल्पनोपदेशाच् च मध्व्-आदिवद् अविरोधः॥१।४।१०॥

कल्पना--- सृष्टिः, सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयत् इत्य् आदि दर्शनात्। अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् इति हि सृष्टिर् इहोपदिश्यते। प्रलय-वेलायाम् एषा प्रकृतिः परम-पुरुषाश्रया कारणावस्थातिसूक्ष्मावयवा शक्ति-रूपेणावतिष्ठते; तद्-अवस्थाभिप्रायेणास्या अजात्वम्। सृष्टि-वेलायाꣳ पुनस् तच्-छरीराद् ब्रह्मणः स्थूलावस्था जायते; तद्-अवस्था ज्योतिर्-उपक्रमेति न कश्चिद् विरोधः। मध्वादिवत्--- यथा आदित्यस्यैकस्यैव कार्यावस्थायाम्। असौ वा आदित्यो देव-मधु इति वस्व्-आदि-भोग्य-रसाधारतया मधुत्वꣳ, तस्यैव। अथ तत ऊर्ध्वम् उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता इत्य् आदिना नाम-रूप-प्रहाणेन कारणावस्थायाꣳ सूक्ष्मस्यैकस्यैवावस्थानꣳ न विरुध्यते, तद्वत्॥१०॥इति चमसाधिकरणम्॥२॥

१।४।३

१२० न सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपि नाना-भावाद् अतिरेकाच् च॥१।४।११॥

वाजसनेयके--- यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशश् च प्रतिष्ठितः। तम् एवम् अन्य आत्मानꣳ विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् इत्य् अत्र किꣳ साङ्ख्योक्तानि पञ्च-विꣳशति-तत्त्वानि प्रतिपाद्यन्ते, उत नेति सꣳशयः। तान्य् एवेति पूर्वः पक्षः। पञ्च पञ्च जना इति हि पञ्च-सङ्ख्या-विशिष्टाः पञ्च जना पञ्च-विꣳशतिः सम्पद्यन्ते। कथꣳ पञ्च जना इति समाहार-विषयोऽयꣳ समासः; पञ्च पूल्य इतिवत्। पञ्चभिर् जनैर् आरब्धः समूहः पञ्च-जनः--- पञ्च-जनीत्य् अर्थः। लिङ्ग-व्यत्ययः छान्दसः। पञ्च-जना इति बहुवचनात् समूह-बहुत्वꣳ चावगम्यते। ते च कतीत्य् अपेक्षायाꣳ पञ्च पञ्च जना इति पञ्च-शब्द-विशेषिताः पञ्च-जन-समूहा इति पञ्च-विꣳशतिस् तत्त्वानि भवन्ति। मोक्षाधिकारात् तान्त्रिकाण्य् एवेति निश्चीयन्ते। एवꣳ निश्चिते सति तम् एवम् अन्य आत्मानꣳ विद्वान् ब्रह्मामृतोऽमृतम् इति पञ्च-विꣳशकम् आत्मानꣳ ब्रह्म-भूतꣳ विद्वान् अमृतो भवतीति। राद्धान्तस् तु--- यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशश् च प्रतिष्ठितः। इति यच्-छब्द-निर्दिष्ट-ब्रह्माधारत्वात् तद्-आधेयानाꣳ तत्त्वानाꣳ ब्रह्मात्मकत्वम् अवगम्यते। यच्-छब्द-निर्दिष्टꣳ च तम् एवम् अन्य आत्मानम् (इति तच्-छब्देन परामृश्य, ब्रह्मामृतोऽमृतम्) इति निर्देशात् ब्रह्मेति निश्चीयते। अतो न तान्त्रिक-प्रसङ्गः। सूत्रार्थस् तु--- पञ्च पञ्च जना इत्य् अत्र पञ्च-विꣳशति-सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपि न तान्त्रिकाणीमानि तत्त्वानि, यस्मिन्न् इति यच्-छब्द-निर्दिष्ट-ब्रह्माधारतया तान्त्रिकेभ्यो नाना-भावात्--- एषाꣳ तत्त्वानाꣳ पृथग्भावाद् इत्य् अर्थः। अतिरेकाच् च--- तान्त्रिकेभ्यस् तत्त्वातिरेक-प्रतीतेश् च; यस्मिन्न् इति निर्दिष्टम् अतिरिक्तम् आकाशश् च। न सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपीत्य् अपि-शब्देन सङ्ख्योपसङ्ग्रहो न सम्भवतीत्य् आह, आकाशस्य पृथङ् निर्देशात्। अतः पञ्च जनाः इति न समाहार-विषयः, अपि तु दिक्-सङ्ख्ये सꣳज्ञायाम् इति सꣳज्ञा-विषयः; पञ्च-जन-सꣳज्ञिताः केचित्, ते च पञ्चैवेति। सप्त सप्तर्षय इतिवत्॥११॥

१२१ प्राणादयो वाक्य-शेषात्॥१।४।१२॥

पञ्च-जन-सꣳज्ञिताः पञ्च पदार्थाः प्राणादय इति वाक्य-शेषाद् अवगम्यते। प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रम् अन्नस्यान्नꣳ मनसो ये मनो विदुः इति। ब्रह्मात्मकानीन्द्रियाणि पञ्च पञ्च जना इति निर्दिष्टानि। जननाच् च जनाः॥१२॥

काण्व-पाठेऽन्न-वर्जितानाꣳ चतुर्णाꣳ निर्देशात् पञ्च-जन-सꣳज्ञितानीन्द्रियाणीति कथꣳ ज्ञायत इत्य् अत्राह---

१२२ ज्योतिषैकेषाम् असत्य् अन्ने॥१।४।१३॥

एकेषाꣳ--- काण्वानाꣳ वाक्य-शेषे असत्य् अन्न-शब्दे वाक्योपक्रम-गतेन तꣳ देवा ज्योतिषाꣳ ज्योतिर् इति ज्योतिः-शब्देन पञ्च-जनाः इन्द्रियाणीति विज्ञायन्ते। कथꣳ ज्योतिषाꣳ ज्योतिषि ब्रह्मणि निर्दिष्टे प्रकाशकानाꣳ प्रकाशकꣳ ब्रह्मेति प्रतीयते। के ते प्रकाशका इत्य् अपेक्षायाꣳ। पञ्च पञ्च जनाः। इत्य् अनिर्ज्ञात-विशेषाः पञ्च-सङ्ख्या-सङ्ख्याताः प्रकाशकानि पञ्चेन्द्रियाणीत्य् अवगम्यते। अतः यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशश् च प्रतिष्ठितः इतीन्द्रियाणि भूतानि च ब्रह्मणि प्रतिष्ठितानीति न तान्त्रिक-तत्त्व-गन्धः॥१३॥इति सङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्॥३॥

१।४।४

१२३ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा-व्यपदिष्टोक्तेः॥१।४।१४॥

जगत्-कारण-वादीनि वेदान्त-वाक्यानि किꣳ प्रधान-कारणता-वादैकान्तानि, उत ब्रह्म-कारणता-वादैकान्तानीति सꣳशयः। प्रधान-कारणता-वादैकान्तानीति पूर्वः पक्षः, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् इति क्वचित् सत्-पूर्विका सृष्टिर् आम्नायते; अन्यत्र असद् एवेदेम् अग्र आसीत्--- असद् वा इदम् अग्र आसीत्, तथा तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत इति। अव्याकृतꣳ हि प्रधानम्। अतः प्रधानकारणतावादनिश्चयात्तदेकान्तान्येव। राद्धान्तस् तु--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म इत्य् उपक्रम्य तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः-सम्भूतः तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत इत्य् आदिषु सर्वज्ञस्य परस्य ब्रह्मणः कारणत्व-प्रतिपादनात् तस्यैव ब्रह्मणः कारणावस्थायाꣳ नाम-रूप-विभाग-सम्बन्धितया सद्-भावाभावाद् असद्-अव्याकृतादि-शब्देन व्यपदेश इति ब्रह्म-कारणता-वादैकान्तान्य् एव। सूत्रार्थस् तु--- आकाशादि-पद-चिह्नितेषु तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इत्य् आदिषु सर्वज्ञस्य परस्य ब्रह्मणः कारणत्व-प्रतिपादनात्, सर्वेषु सृष्टि-वाक्येषु यथा-व्यपदिष्टस्यैव कारणत्वेनोक्तेः ब्रह्म-कारणता-वादैकान्तानि। यथा-व्यपदिष्टम्--- सार्वज्ञ्यादि-युक्ततया अस्माभिर् व्यपदिष्टम्॥१४॥

तथा सति। असद् वा इदम् अग्र आसीत् इति किꣳ ब्रवीतीत्य् अताह---

१२४ समाकर्षात्॥१।४।१५॥

सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति इति बहु-भवन-सङ्कल्प-पूर्वकꣳ जगत् सृजतो ब्रह्मणः सर्वज्ञस्य। असद् वा इदम् अग्र आसीत् इत्य् अत्र समाकर्षात् कारणावस्थायाꣳ नाम-रूप-सम्बन्धित्वाभावेन असद् इति ब्रवीति। एवꣳ तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् इत्य् आदिषु। स एष इहानुप्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः पश्यत्य् अचक्षुः इत्य् आदि पूर्वापर-पर्यालोचनया तत्र तत्र सर्वज्ञस्य समाकर्षो द्रष्टव्यः॥१५॥इति कारणत्वाधिकरणम्॥४॥

१।४।५

१२५ जगद्-वाचित्वात्॥१।४।१६॥

कौषीतकिनाꣳ ब्रह्म ते ब्रवाणि इत्य् उपक्रम्य, यो वै बालाक एतेषाꣳ पुरुषाणाꣳ कर्ता यस्य वैतत् कर्म स वै वेदितव्यः इत्य् अत्र वेदितव्यतयोपदिष्टः साङ्ख्य-तन्त्र-सिद्धः पुरुषः, उत परमात्मेति सꣳशयः। पुरुष एव प्रकृति-वियुक्त इति पूर्वः पक्षः--- यस्य वैतत् कर्म इति कर्म-शब्दस्य क्रियत इति व्युत्पत्त्या जगद्-वाचित्वात् कृत्स्नꣳ जगद् यस्य कार्यम्, स परम-पुरुष एव वेदितव्यतयोपदिष्टो भवतीति। सूत्रम् अपि व्याख्यातम्॥१६॥

१२६ जीव-मुख्य-प्राण-लिङ्गान् नेति चेत् तद् व्याख्यातम्॥१।४।१७॥

एवम् एवैष प्रज्ञात्मैतैर् आत्मभिर् भुङ्क्ते। इत्य् आदि भोक्तृत्व-रूप-जीव-लिङ्गात्। अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति इति मुख्य-प्राण-लिङ्गाच् च नायꣳ परमात्मेति चेत्; तस्य परिहारः प्रतर्दन-विद्यायाम् एव व्याख्यातः। पूर्वापर-प्रकरण-पर्यालोचनया परमात्म-परम् इदꣳ वाक्यम् इति निश्चिते सत्य् अन्य-लिङ्गानि तद्-अनुगुणतया नेतव्यानीत्य् अर्थः। ननु--- तौ ह सुप्तꣳ पुरुषमीयतुम् आजग्मतुः इति प्राण-नामभिर् आमन्त्रणाश्रवण-यष्टि-घातोत्थापनादिना शरीरेन्द्रिय-प्राणाद्य्-अतिरिक्त-जीवात्म-सद्-भाव-प्रतिपादन-परम् इदꣳ वाक्यम् इत्य् अवगम्यत इत्य् अत उत्तरꣳ पठति॥१७॥

१२७ अन्यार्थꣳ तु जैमिनिः प्रश्न-व्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके॥१।४।१८॥

तु-शब्दः शङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः। जीव-सङ्कीर्तनम् अन्यार्थꣳ--- जीवातिरिक्त-ब्रह्म-सद्-भाव-प्रतिबोधनार्थम् इति प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् अवगम्यते। प्रश्नस् तावज् जीव-प्रतिपादनानन्तरꣳ क्वैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्ट इत्य् आदिकः सुषुप्त-जीवाश्रय-विषयतया परमात्म-पर इति निश्चितः। प्रतिवचनम् अप्य् अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति इत्य् आदिकꣳ परमात्म-विषयम् एव। सुप्त-पुरुषाश्रयतया हि प्राण-शब्द-निर्दिष्टः परमात्मैव। सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति इत्य् आदिभ्यः। जैमिनि-ग्रहणम् उक्तस्यार्थस्य पूज्यत्वाय। अपि चैवम् एके--- एके वाजसनेयिनः इदम् एव बालाक्य्-अजातशत्रु-सꣳवाद-गतꣳ प्रश्न-प्रतिवचन-रूपꣳ वाक्यꣳ परमात्म-विषयꣳ स्पष्टम् अधीयते। क्वैष एतत् इत्य् आदि य एषोऽन्तर्-हृदय आकाशस् तस्मिञ् शेते इत्य् एतद् अन्तम्॥१८॥इति जगद्-वाचित्वाधिकरणम्॥५॥

१।४।६

१२८ वाक्यान्वयात्॥१।४।१९॥

बृहदारण्यके मैत्रेयी-ब्राह्मणे न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस् तु कामाय इत्य् आरभ्य आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इति प्रतिपाद्यते। श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः इत्य् आदौ द्रष्टव्यतया निर्दिष्टः पुरुषः तन्त्र-सिद्धः, उत परमात्मेति सꣳशयः। तन्त्र-सिद्धः पञ्च-विꣳशकः एवेति पूर्वः पक्षः। पति-जाया-पुत्र-वित्त-मित्र-पश्व्-आदि-प्रिय-सम्बन्ध्य्-आत्मा न परमात्मा भवितुम् अर्हति। स एव ह्य् आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इति प्रतिपाद्यते। राद्धान्तस् तु--- न पत्य्-आदीनाꣳ कामाय पत्य्-आदयः प्रिया भवन्ति, आत्मनस् तु कामाय इत्य् उक्त्वा, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इति निर्दिष्ट आत्मा जीवातिरिक्तः सत्य-सङ्कल्पः सर्वज्ञः परमात्मैव। यत् सङ्कल्पायत् तꣳ पत्य्-आदीनाꣳ स्व-सम्बन्धिनः प्रति प्रियत्वम्, स हि सत्य-सङ्कल्पः परमात्मा। आत्म-ज्ञानेन सर्वज्ञानादयोऽपि वक्ष्यमाणाः परमात्मन्य् एव सम्भवन्ति।

सूत्रार्थस् तु--- वाक्यस्य कृत्स्नस्य परमात्मन्य् एवान्वयाद् द्रष्टव्यतया निर्दिष्ट आत्मा परमात्मैव। अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदꣳ सर्वꣳ विदितम्। इदꣳ सर्वꣳ यद् अयम् आत्मा। तस्य ह वा एतस्य महतो भूतस्य निश्वसितम् एतद् यद् ऋग्-वेदः। येनेदꣳ सर्वꣳ विजानाति तꣳ केन विजानीयात्, इति हि कृत्स्नस्य वाक्यस्य परमात्मन्य् अन्वयो दृश्यते॥१९॥

एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यतीति जीव-लिङ्गस्य मतान्तरेण निर्वाहम् आह---

१२९ प्रतिज्ञा-सिद्धेर् लिङ्गम् आश्मरथ्यः॥१।४।२०॥

एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञा-सिद्धये जीवस्य परमात्म-कार्यतया परमात्मनोऽनन्यो जीव इति जीव-शब्देन परमात्मनोऽभिधानम् इत्य् आश्मरथ्य-मतम्॥२०॥

१३० उत्क्रमिष्यत एवꣳ भावाद् इत्य् औडुलोमिः॥१।४।२१॥

परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति शरीराद् उत्क्रमिष्यतः अस्य जीवस्य परमात्म-भावाज् जीव-शब्देन परमात्मनोऽभिधानम् इत्य् औडुलोमिर् आचार्यो मेने॥२१॥

१३१ अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः॥१।४।२२॥

य आत्मनि तिष्ठन् इत्य् आदिभिर् जीवात्मन्य् अन्तरात्मतया परमात्मनोऽवस्थितेः जीवात्म-शब्दस्य परमात्मनि पर्यवसानाज् जीवात्म-शब्देन परमात्मनः अभिधानम् इति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते। इदम् एव सूत्र-काराभिमतम् इत्य् अवगम्यते, त्रयाणाम् अन्योन्य-विरोधात्, इतः परम-वचनाच् च॥२२॥इति वाक्यान्वयाधिकरणम्॥८॥

१।४।७

१३२ प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात्॥१।४।२३॥

परꣳ ब्रह्म किꣳ जगतो निमित्त-कारण-मात्रम्, उतोपादान-कारणम् अपीति सꣳशयः। निमित्त-कारण-मात्रम् इति पूर्वः पक्षः, मृत्-कुलालादौ निमित्तोपादानयोर् भेद-दर्शनात्; अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् इत्य् आदिभिर् भेद-प्रतिपादनाद् ब्रह्मणोऽविकारत्व-श्रुति-विरोधाच् च। राद्धान्तस् तु--- येनाश्रुतꣳ श्रुतम् इति ब्रह्म-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञानान्यथानुपपत्त्या यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेन सर्वꣳ मृण्-मयम् इति मृत्-तत्-कार्य-दृष्टान्तेन तद्-उपपादनाच् च जगद्-उपादान-कारणम् अपि ब्रह्मैवेति विज्ञायते। प्रमाणान्तरावसित-सकल-वस्तु-विलक्षणस्य शास्त्रैक-समधिगम्यस्य परस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञस्य सर्व-शक्तेः कार्य-कारणोभयावस्थायाम् अपि स्व-शरीर-भूत-चिद्-अचित्-प्रकारतयावस्थितस्यैकस्यैव निमित्तत्वम् उपादानत्वꣳ चाविरुद्धम्।

शरीर-भूताचिद्-वस्तु-गतो विकार इति कार्यावस्थावस्थितस्यापि शरीरिणः परमात्मनोऽविकारित्वꣳ सिद्धम् एव। चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरस्य ब्रह्मण एवोपादानत्वेऽपि ब्रह्मण्य् अपुरुषार्थ-विकारास्पर्श-प्रदर्शनाय ह्य् अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिꣳश् चान्यो मायया सन्निरुद्ध इति व्यपदेशः। प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधाद् उपादानꣳ च ब्रह्मैवेति सूत्रार्थः॥२३॥

१३३ अभिध्योपदेशाच् च॥१।४।२४॥

सोऽकामयत बहु स्याꣳ, तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेय इति स्रष्टुर् ब्रह्मणः स्वस्यैव जगद्-आकारेण बहु-भवन-चिन्तनोपदेशाच् च जगद्-उपादानꣳ निमित्तꣳ च ब्रह्मैवेति निश्चीयते॥२४॥

१३४ साक्षाच् चोभयाम्नानात्॥१।४।२५॥

किꣳस्विद् वनꣳ क उ स वृक्ष आसीत् इत्य् आदिना जगद्-उपादान-निमित्तादौ पृष्टे ब्रह्म वनꣳ ब्रह्म स वृक्ष आसीत्। ब्रह्माध्यतिष्ठत् इत्य् उपादानꣳ निमित्तꣳ चोभयꣳ ब्रह्मैवेति हि साक्षाद् आम्नायते। अतश् चोभयꣳ ब्रह्म॥२५॥

१३५ आत्म-कृतेः॥१।४।२६॥

तद् आत्मानꣳ स्वयम् अकुरुत इति स्रष्टुर् आत्मन एव जगद्-आकारेण कृतिर् उपदिश्यते। अतश् चोभयꣳ ब्रह्मैव। नाम-रूप-भावाभावाभ्याम् एकस्य कर्म-कर्तृ-भावो न विरुद्धः॥२६॥

यद्य् आत्मानम् एव ब्रह्म जगद्-आकारꣳ करोति, तर्हि ब्रह्मणोऽपहत-पाप्मत्वादिकम् अनवधिकातिशयानन्द-स्वरूपत्वꣳ सर्वज्ञत्वम् इत्य् आदि सर्वꣳ विरुध्यते, अज्ञत्वासुखित्व-कर्म-वश्यत्वादि-विपरीत-रूपत्वाज् जगत इत्य् अत उत्तरꣳ पठति---

१३६ परिणामात्॥१।४।२७॥

अज्ञ-ब्रह्म-विवर्त-वादे हि तद् भवत्य् एव। अज्ञानस्य तत्-कार्य-रूपानन्तापुरुषार्थस्य च वेदान्त-जन्य-ज्ञान-निवर्त्यस्य ब्रह्मण्य् एवान्वयात्, तदा शास्त्रस्य भ्रान्त-जल्पितत्वापाताच् च। अविभक्त-नाम-रूप-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकस्य ब्रह्मणो विभक्त-नाम-रूप-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरत्वेन परिणामो हि वेदान्तेषूपदिश्यते। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत इत्य् एवम् आदिभिः, अपुरुषार्थाश् च विकाराः शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गताः। कारणावस्थायाꣳ कार्यावस्थायाꣳ चात्म-भूतꣳ ब्रह्मापहत-पाप्मत्वादि-गुणकम् एव। स्थूल-सूक्ष्मावस्थस्य कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-शरीरत्वꣳ, ब्रह्मणश् च तद्-आत्मत्वꣳ, यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य यस्याव्यक्तꣳ शरीरꣳ यस्याक्षरꣳ शरीरꣳ यस्य मृत्युः शरीरम् एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव इत्य् एवम् आदि-श्रुति-शत-समधिगतम्। अतः सर्वम् अनवद्यम्॥२७॥

१३७ योनिश् च हि गीयते॥१।४।२८॥

यद् भूत-योनिꣳ परिपश्यन्ति धीराः, कर्तारम् ईशꣳ पुरुषꣳ ब्रह्म-योनिम् इत्य् आदिषु सर्वस्य भूत-जातस्य परम-पुरुषः योनित्वेन गीयते। हि-शब्दो हेतौ, यस्माद् योनिर् इति गीयते, तस्माच् चोपादानम् अपि ब्रह्म। योनि-शब्दश् चोपादान-कारण-पर्ययः॥२८॥ इति प्रकृत्य्-अधिकरणम्॥७॥

१।४।८

१३८ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥१।४।२९॥

यतो वा इमानि इत्य् आदिषूदाहृतेषु वाक्येषु जन्माद्य् अस्य यत इत्य् आदिनोक्त-न्याय-कलापेन सर्वे वेदान्ताः ब्रह्म-परा व्याख्याताः। पदाभ्यासोऽध्याय-परिसमाप्ति-द्योतनार्थः॥२९॥ इति सर्व-व्याख्यानाधिकरणम्॥८॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तदीपे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः।

౧।౪।౧

౧౧౦ ఆనుమానికమ్ అప్య్ ఏకేషామ్ ఇతి చేన్ న శరీర-రూపక-విన్యస్త-గృహీతేర్ దర్శయతి చ॥౧।౪।౧॥

కఠ-వల్లీషు। ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్య్ అర్థా అర్థేభ్యశ్ చ పరṁ మనః। మనసశ్ చ పరా బుద్ధిర్ బుద్ధేర్ ఆత్మా మహాన్ పరః। మహతః పరమ్ అవ్యక్తమ్ అవ్యక్తాత్ పురుషః పరః। పురుషాన్ న పరṁ కిఞ్చిత్ సా కాష్ఠా సా పరా గతిః ఇత్య్ అత్ర కిṁ సాఙ్ఖ్యోక్తṁ ప్రధానమ్ అవ్యక్త-శబ్దాభిధేయమ్ ఉత నేతి సṁశయః। ప్రధానమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, మహతః పరమ్ ఇత్య్ ఆది తత్-తన్త్ర-ప్రక్రియా-ప్రత్యభిజ్ఞానాత్, పురుషాన్ న పరṁ కిఞ్చిత్ ఇతి పఞ్చ-విṁశక-పురుషాతిరిక్త-తత్త్వ-నిషేధాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- నావ్యక్త-శబ్దేన ప్రధానమ్ ఇహ గృహ్యతే। పూర్వత్ర ఆత్మానṁ రథినṁ విద్ధి శరీరṁ రథమ్ ఏవ చ ఇత్య్ ఆదినా ఉపాసనా-నిర్వృత్తయే వశ్యేన్ద్రియత్వాపాదానాయ యే ఆత్మ-శరీర-బుద్ధిమన-ఇన్ద్రియ-విషయాః, రథి-రథ-సారథి-ప్రగ్రహ-హయ-గోచరత్వేన రూపితా; తేషు వశీకార్యత్వే పరాః। ఇన్ద్రియేభ్యః పరా ఇత్య్ ఆదినోచ్యన్తే; తత్ర చేన్ద్రియాదయః స్వ-శబ్దేనైవ గృహ్యన్తే, రథత్వేన రూపితṁ శరీరమ్ ఇహావ్యక్త-పరిణామత్వేన అవ్యక్త-శబ్దేన గృహ్యత ఇతి నేహ తత్-తన్త్ర-ప్రక్రియా ప్రత్యభిజ్ఞాన-గన్ధః। అవ్యక్తాత్ పురుషః పర ఇతి చ న పఞ్చ-విṁశకః; అపి తు ప్రాప్యః పరమాత్మైవ। అన్తర్యామితయోపాసనస్యాప్య్ ఉపాయ-భూత ఇతి స ఇహ వశీకార్య-కాష్ఠాత్వేన పురుషాన్ న పరṁ కిఞ్చిత్ ఇత్య్ ఉక్తః। సూత్రార్థస్ తు--- ఏకేషాṁ కఠానాṁ శాఖాయామ్--- ఆనుమానికṁ ప్రధానṁ జగత్-కారణత్వేన మహతః పరమ్ అవ్యక్తమ్ ఇత్య్ ఆమ్నాయతే ఇతి చేత్ తన్ న, అవ్యక్త-శబ్దేన శరీరాఖ్య-రూపక-విన్యస్తస్య గృహీతేః--- పూర్వత్రాత్మాదిషు రథి-రథాది-రూపక-విన్యస్తేషు రథత్వేన రూపితస్య శరీరస్యాత్రావ్యక్త-శబ్దేన గృహీతేర్ ఇత్య్ అర్థః। అతో వశీకార్యత్వే పరా ఇహోచ్యన్తే। దర్శయతి చైనమ్ అర్థṁ వాక్య-శేషః ఇన్ద్రియాదీనాṁ నియమన-ప్రకారṁ ప్రతిపాదయన్ యచ్ఛేద్ వాఙ్-మనసీ ఇత్య్ ఆదిః॥౧॥

కథమ్ అవ్యక్త-శబ్దస్య శరీరṁ వాచ్యṁ భవతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౧౧౧ సూక్ష్మṁ తు తద్-అర్హాత్వాత్॥౧।౪।౨॥

తు-శబ్దోఽవధారణే। సూక్ష్మమ్--- అవ్యక్తమ్ ఏవావస్థాన్తరాపన్నṁ శరీరṁ భవతి, తద్-అవస్థస్యైవ కార్యార్హాత్వాత్। యది రూపక-విన్యస్తా ఆత్మాదయ ఏవ వశీకార్యత్వే పరాః। ఇన్ద్రియేభ్యః పరా ఇత్య్ ఆదినా గృహ్యన్తే॥౨॥

తర్హ్య్ అవ్యక్తాత్ పురుషః పరః, పురుషాన్ న పరṁ కిఞ్చిత్ ఇతి పురుష-గ్రహణṁ కిమ్ అర్థమ్ ఇత్య్ అతాహ---

౧౧౨ తద్-అధీనత్వాద్ అర్థవత్॥౧।౪।౩॥

అన్తర్యామి-రూపేణావస్థిత-పురుషాధీనత్వాద్ ఆత్మాదికṁ సర్వṁ రథి-రథత్వాదినా రూపితమ్ అర్థవత్--- ప్రయోజనవద్ భవతి। అత ఉపాసన-నిర్వృత్తౌ వశీకార్య-కాష్ఠా పరమ-పురుష ఇతి తద్-అర్థమ్ ఇహ రూపక-విన్యస్తేషు పరిగృహ్యమాణేషు పరస్యాపి పురుషస్య గ్రహణమ్। ఉపాసన-నిర్వృత్త్య్-ఉపాయ-కాష్ఠా పురుషః ప్రాప్యశ్ చేతి। పురుషాన్ న పరṁ కిఞ్చిత్ సా కాష్ఠా సా పరా గతిః ఇత్య్ ఉక్తమ్। భాష్య-ప్రక్రియయా వా నేయమ్ ఇదṁ సూత్రమ్--- పరమ-పురుష-శరీరతయా తద్-అధీనత్వాద్ భూత-సూక్ష్మమ్ అవ్యాకృతమ్ అర్థవద్ ఇతి తద్ ఇహావ్యక్త-శబ్దేన గృహ్యతే; నాబ్రహ్మాత్మకṁ స్వ-నిష్ఠṁ తన్త్ర-సిద్ధమ్ ఇతి॥౩॥

౧౧౩ జ్ఞేయత్వావచనాచ్ చ॥౧।౪।౪॥

యది తన్త్ర-సిద్ధ-ప్రక్రియేహాభిప్రేతా తద్-ఆవ్యక్తస్యాపి జ్ఞేయత్వṁ వక్తవ్యమ్। వ్యక్తావ్యక్తజ్ఞ-విజ్ఞానాత్ ఇతి హి తత్-ప్రక్రియా। న హ్య్ అవ్యక్తమ్ ఇహ జ్ఞేయత్వేనోక్తమ్। అతశ్ చాత్ర న తన్త్ర-ప్రక్రియా-గన్ధః॥౪॥

౧౧౪ వదతీతి చేన్ న ప్రాజ్ఞో హి ప్రకరణాత్॥౧।౪।౫॥

అశబ్దమ్ అస్పర్శమ్ ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, మహతః పరṁ ధ్రువṁ నిచాయ్య తṁ మృత్యు-ముఖాత్ ప్రముచ్యత ఇతి ప్రధానస్య జ్ఞేయత్వమ్ అనన్తరమ్ ఏవ వదతీయṁ శ్రుతిర్ ఇతి చేత్; తన్ న, అశబ్దమ్ అస్పర్శమ్ ఇత్య్ ఆదినా ప్రాజ్ఞః--- పరమ-పురుష ఏవ హ్య్ అత్రోచ్యతే; సోఽధ్వనః పారమ్ ఆప్నోతి తద్ విష్ణోః పరమṁ పదమ్। ఏష సర్వేషు భూతేషు గూఢోఽత్మా న ప్రకాశతే॥ఇతి ప్రాజ్ఞస్యైవ ప్రకృతత్వాత్॥౫॥

౧౧౫ త్రయాణామ్ ఏవ చైవమ్ ఉపన్యాసః ప్రశ్నశ్ చ॥౧।౪।౬॥

అస్మిన్ ప్రకరణే యేయṁ ప్రేతే విచికిత్సా మనుష్యే ఇత్య్ ఆరభ్యాసమాప్తేః పరమ-పురుష-తద్-ఉపాసనోపాసకానాṁ త్రయాణామ్ ఏవైవṁ జ్ఞేయత్వేనోపన్యాసః ప్రశ్నశ్ చ దృశ్యతే, న ప్రధానాదేస్ తాన్త్రికస్యాపి। అతశ్ చ న ప్రధానమ్ ఇహ జ్ఞేయత్వేనోక్తమ్॥౬॥

౧౧౬ మహద్వచ్ చ॥౧।౪।౭॥

యథా బుద్ధేర్ ఆత్మా మహాన్ పర ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్ద-సామానాధికరణ్యాన్ మహచ్-ఛబ్దేన న తాన్త్రికṁ మహత్-తత్త్వṁ గృహ్యతే, ఏవమ్ అవ్యక్త-శబ్దేనాపి న తాన్త్రికṁ ప్రధానమ్॥౭॥ఇత్య్ ఆనుమానికాధికరణమ్॥౧॥

౧।౪।౨

౧౧౭ చమసవద్ అవిశేషాత్॥౧।౪।౮॥

శ్వేతాశ్వతరే అజామ్ ఏకాṁ లోహిత-శుక్ల-కృష్ణాṁ బహ్వీః ప్రజాః సృజమానాṁ సరూపాః, అజో హ్య్ ఏకో జుషమాణోఽనుశేతే జహాత్య్ ఏనాṁ భుక్త-భోగామ్ అజోఽన్యః ఇత్య్ అత్ర కిమ్ అజా-శబ్దేన తన్త్ర-సిద్ధా ప్రకృతిర్ అభిధీయతే, ఉత బ్రహ్మాత్మికేతి సṁశయః। తన్త్ర-సిద్ధేతి పూర్వః పక్షః, అజామ్ ఏకామ్ ఇత్య్ అస్యా అకార్యత్వ-ప్రతీతేః, బహ్వీనాṁ ప్రజానాṁ స్వాతన్త్ర్యేణ కారణత్వ-శ్రవణాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- న తన్త్ర-సిద్ధాయాః ప్రకృతేర్ అత్ర గ్రహణమ్, జనన-విరహ-శ్రవణ-మాత్రేణ తన్త్ర-సిద్ధాయాః ప్రకృతేః ప్రతీతి-నియమాభావాత్। న హి యౌగికానాṁ శబ్దానామ్ అర్థ-ప్రకరణాదిభిర్ విశేష్య-వ్యవస్థాపకైర్ వినా విశేషే వృత్తి-నియమ-సమ్భవః; న చాస్యాః స్వాతన్త్ర్యేణ సృష్టి-హేతుత్వమ్ ఇహ ప్రతీతమ్ అపి తు సృష్టి-హేతుత్వ-మాత్రమ్; తద్-బ్రహ్మాత్మికాయాశ్ చ న విరుద్ధమ్। అత్ర తు బ్రహ్మాత్మికాయా ఏవ శాఖాన్తర-సిద్ధాయాః ఏతత్-సరూప-మన్త్రోదితాయాః ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ సైవేతి నిశ్చీయతే। సూత్రార్థస్ తు--- నాయమ్ అజా-శబ్దస్ తన్త్ర-సిద్ధ-ప్రధాన-విషయః; కుతః। చమసవద్ అవిశేషాత్। యథా--- అర్వాగ్ బిలశ్ చమస ఇతి మన్త్రే చమస-సాధనత్వ-యోగేన ప్రవృత్తస్య చమస-శబ్దస్య శిరసి ప్రవృత్తౌ। యథేదṁ తచ్-ఛిర ఏష హ్య్ అర్వాగ్ బిలశ్ చమసః ఇతి వాక్య-శేషే విశేషో దృశ్యతే తథా। అజామ్ ఏకామ్ ఇత్య్ అజా-శబ్దస్య తన్త్ర-సిద్ధ-ప్రధానే వృత్తౌ విశేషాభావాన్ న తద్-గ్రహణṁ న్యాయ్యమ్॥౮॥

అస్తి తు బ్రహ్మాత్మికాయా ఏవ గ్రహణే విశేష ఇత్య్ ఆహ---

౧౧౮ జ్యోతిర్-ఉపక్రమా తు తథా హ్య్ అధీయత ఏకే॥౧।౪।౯॥

జ్యోతిః--- బ్రహ్మ యస్యాః ఉపక్రమః--- కారణṁ సా జ్యోతిర్-ఉపక్రమా। తు-శబ్దోఽవధారణే। బ్రహ్మ-కారణికైవైషాజా। తథా హ్య్ అధీయత ఏకే--- యథా రూపోఽయమ్ అజాయాః ప్రతిపాదకో మన్త్రః। తథారూపమ్ ఏవ మన్త్రṁ బ్రహ్మాత్మికాయాః తస్యాః ప్రతిపాదకమ్ అధీయత ఏకే శాఖినః। అణోర్ అణీయాన్ మహతో మహీయాన్ ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మ ప్రతిపాద్య, సప్త ప్రాణాః ప్రభవన్తి తస్మాత్ సప్తార్చిషః సమిధః సప్త జిహ్వాః। సప్త ఇమే లోకా యేషు చరన్తి ప్రాణా గుహాశయాన్ నిహితాః సప్త సప్త। అతః సముద్రా గిరయశ్ చ సర్వ ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మణ ఉత్పన్నత్వేన బ్రహ్మాత్మకతయా సర్వానుసన్ధాన-విధాన-సమయే। అజామ్ ఏకాṁ లోహిత-శుక్ల-కృష్ణాṁ బహ్వీṁ ప్రజాṁ జనయన్తీṁ సరూపామ్ ఇతి ప్రతిపాద్యమానా బ్రహ్మాత్మికైవేతి తత్-ప్రత్యభిజ్ఞానాద్ ఇహాప్య్ అజా బ్రహ్మాత్మికైవేతి నిశ్చీయతే॥౯॥

అజాత్వṁ జ్యోతిర్-ఉపక్రమాత్వṁ చ కథమ్ ఉపపద్యతే ఇత్య్ అతాహ---

౧౧౯ కల్పనోపదేశాచ్ చ మధ్వ్-ఆదివద్ అవిరోధః॥౧।౪।౧౦॥

కల్పనా--- సృష్టిః, సూర్యాచన్ద్రమసౌ ధాతా యథాపూర్వమ్ అకల్పయత్ ఇత్య్ ఆది దర్శనాత్। అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ ఇతి హి సృష్టిర్ ఇహోపదిశ్యతే। ప్రలయ-వేలాయామ్ ఏషా ప్రకృతిః పరమ-పురుషాశ్రయా కారణావస్థాతిసూక్ష్మావయవా శక్తి-రూపేణావతిష్ఠతే; తద్-అవస్థాభిప్రాయేణాస్యా అజాత్వమ్। సృష్టి-వేలాయాṁ పునస్ తచ్-ఛరీరాద్ బ్రహ్మణః స్థూలావస్థా జాయతే; తద్-అవస్థా జ్యోతిర్-ఉపక్రమేతి న కశ్చిద్ విరోధః। మధ్వాదివత్--- యథా ఆదిత్యస్యైకస్యైవ కార్యావస్థాయామ్। అసౌ వా ఆదిత్యో దేవ-మధు ఇతి వస్వ్-ఆది-భోగ్య-రసాధారతయా మధుత్వṁ, తస్యైవ। అథ తత ఊర్ధ్వమ్ ఉదేత్య నైవోదేతా నాస్తమేతైకల ఏవ మధ్యే స్థాతా ఇత్య్ ఆదినా నామ-రూప-ప్రహాణేన కారణావస్థాయాṁ సూక్ష్మస్యైకస్యైవావస్థానṁ న విరుధ్యతే, తద్వత్॥౧౦॥ఇతి చమసాధికరణమ్॥౨॥

౧।౪।౩

౧౨౦ న సఙ్ఖ్యోపసఙ్గ్రహాద్ అపి నానా-భావాద్ అతిరేకాచ్ చ॥౧।౪।౧౧॥

వాజసనేయకే--- యస్మిన్ పఞ్చ పఞ్చ జనా ఆకాశశ్ చ ప్రతిష్ఠితః। తమ్ ఏవమ్ అన్య ఆత్మానṁ విద్వాన్ బ్రహ్మామృతోఽమృతమ్ ఇత్య్ అత్ర కిṁ సాఙ్ఖ్యోక్తాని పఞ్చ-విṁశతి-తత్త్వాని ప్రతిపాద్యన్తే, ఉత నేతి సṁశయః। తాన్య్ ఏవేతి పూర్వః పక్షః। పఞ్చ పఞ్చ జనా ఇతి హి పఞ్చ-సఙ్ఖ్యా-విశిష్టాః పఞ్చ జనా పఞ్చ-విṁశతిః సమ్పద్యన్తే। కథṁ పఞ్చ జనా ఇతి సమాహార-విషయోఽయṁ సమాసః; పఞ్చ పూల్య ఇతివత్। పఞ్చభిర్ జనైర్ ఆరబ్ధః సమూహః పఞ్చ-జనః--- పఞ్చ-జనీత్య్ అర్థః। లిఙ్గ-వ్యత్యయః ఛాన్దసః। పఞ్చ-జనా ఇతి బహువచనాత్ సమూహ-బహుత్వṁ చావగమ్యతే। తే చ కతీత్య్ అపేక్షాయాṁ పఞ్చ పఞ్చ జనా ఇతి పఞ్చ-శబ్ద-విశేషితాః పఞ్చ-జన-సమూహా ఇతి పఞ్చ-విṁశతిస్ తత్త్వాని భవన్తి। మోక్షాధికారాత్ తాన్త్రికాణ్య్ ఏవేతి నిశ్చీయన్తే। ఏవṁ నిశ్చితే సతి తమ్ ఏవమ్ అన్య ఆత్మానṁ విద్వాన్ బ్రహ్మామృతోఽమృతమ్ ఇతి పఞ్చ-విṁశకమ్ ఆత్మానṁ బ్రహ్మ-భూతṁ విద్వాన్ అమృతో భవతీతి। రాద్ధాన్తస్ తు--- యస్మిన్ పఞ్చ పఞ్చ జనా ఆకాశశ్ చ ప్రతిష్ఠితః। ఇతి యచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్ట-బ్రహ్మాధారత్వాత్ తద్-ఆధేయానాṁ తత్త్వానాṁ బ్రహ్మాత్మకత్వమ్ అవగమ్యతే। యచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టṁ చ తమ్ ఏవమ్ అన్య ఆత్మానమ్ (ఇతి తచ్-ఛబ్దేన పరామృశ్య, బ్రహ్మామృతోఽమృతమ్) ఇతి నిర్దేశాత్ బ్రహ్మేతి నిశ్చీయతే। అతో న తాన్త్రిక-ప్రసఙ్గః। సూత్రార్థస్ తు--- పఞ్చ పఞ్చ జనా ఇత్య్ అత్ర పఞ్చ-విṁశతి-సఙ్ఖ్యోపసఙ్గ్రహాద్ అపి న తాన్త్రికాణీమాని తత్త్వాని, యస్మిన్న్ ఇతి యచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్ట-బ్రహ్మాధారతయా తాన్త్రికేభ్యో నానా-భావాత్--- ఏషాṁ తత్త్వానాṁ పృథగ్భావాద్ ఇత్య్ అర్థః। అతిరేకాచ్ చ--- తాన్త్రికేభ్యస్ తత్త్వాతిరేక-ప్రతీతేశ్ చ; యస్మిన్న్ ఇతి నిర్దిష్టమ్ అతిరిక్తమ్ ఆకాశశ్ చ। న సఙ్ఖ్యోపసఙ్గ్రహాద్ అపీత్య్ అపి-శబ్దేన సఙ్ఖ్యోపసఙ్గ్రహో న సమ్భవతీత్య్ ఆహ, ఆకాశస్య పృథఙ్ నిర్దేశాత్। అతః పఞ్చ జనాః ఇతి న సమాహార-విషయః, అపి తు దిక్-సఙ్ఖ్యే సṁజ్ఞాయామ్ ఇతి సṁజ్ఞా-విషయః; పఞ్చ-జన-సṁజ్ఞితాః కేచిత్, తే చ పఞ్చైవేతి। సప్త సప్తర్షయ ఇతివత్॥౧౧॥

౧౨౧ ప్రాణాదయో వాక్య-శేషాత్॥౧।౪।౧౨॥

పఞ్చ-జన-సṁజ్ఞితాః పఞ్చ పదార్థాః ప్రాణాదయ ఇతి వాక్య-శేషాద్ అవగమ్యతే। ప్రాణస్య ప్రాణమ్ ఉత చక్షుషశ్ చక్షుః శ్రోత్రస్య శ్రోత్రమ్ అన్నస్యాన్నṁ మనసో యే మనో విదుః ఇతి। బ్రహ్మాత్మకానీన్ద్రియాణి పఞ్చ పఞ్చ జనా ఇతి నిర్దిష్టాని। జననాచ్ చ జనాః॥౧౨॥

కాణ్వ-పాఠేఽన్న-వర్జితానాṁ చతుర్ణాṁ నిర్దేశాత్ పఞ్చ-జన-సṁజ్ఞితానీన్ద్రియాణీతి కథṁ జ్ఞాయత ఇత్య్ అత్రాహ---

౧౨౨ జ్యోతిషైకేషామ్ అసత్య్ అన్నే॥౧।౪।౧౩॥

ఏకేషాṁ--- కాణ్వానాṁ వాక్య-శేషే అసత్య్ అన్న-శబ్దే వాక్యోపక్రమ-గతేన తṁ దేవా జ్యోతిషాṁ జ్యోతిర్ ఇతి జ్యోతిః-శబ్దేన పఞ్చ-జనాః ఇన్ద్రియాణీతి విజ్ఞాయన్తే। కథṁ జ్యోతిషాṁ జ్యోతిషి బ్రహ్మణి నిర్దిష్టే ప్రకాశకానాṁ ప్రకాశకṁ బ్రహ్మేతి ప్రతీయతే। కే తే ప్రకాశకా ఇత్య్ అపేక్షాయాṁ। పఞ్చ పఞ్చ జనాః। ఇత్య్ అనిర్జ్ఞాత-విశేషాః పఞ్చ-సఙ్ఖ్యా-సఙ్ఖ్యాతాః ప్రకాశకాని పఞ్చేన్ద్రియాణీత్య్ అవగమ్యతే। అతః యస్మిన్ పఞ్చ పఞ్చ జనా ఆకాశశ్ చ ప్రతిష్ఠితః ఇతీన్ద్రియాణి భూతాని చ బ్రహ్మణి ప్రతిష్ఠితానీతి న తాన్త్రిక-తత్త్వ-గన్ధః॥౧౩॥ఇతి సఙ్ఖ్యోపసఙ్గ్రహాధికరణమ్॥౩॥

౧।౪।౪

౧౨౩ కారణత్వేన చాకాశాదిషు యథా-వ్యపదిష్టోక్తేః॥౧।౪।౧౪॥

జగత్-కారణ-వాదీని వేదాన్త-వాక్యాని కిṁ ప్రధాన-కారణతా-వాదైకాన్తాని, ఉత బ్రహ్మ-కారణతా-వాదైకాన్తానీతి సṁశయః। ప్రధాన-కారణతా-వాదైకాన్తానీతి పూర్వః పక్షః, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్ ఇతి క్వచిత్ సత్-పూర్వికా సృష్టిర్ ఆమ్నాయతే; అన్యత్ర అసద్ ఏవేదేమ్ అగ్ర ఆసీత్--- అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్, తథా తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత ఇతి। అవ్యాకృతṁ హి ప్రధానమ్। అతః ప్రధానకారణతావాదనిశ్చయాత్తదేకాన్తాన్యేవ। రాద్ధాన్తస్ తు--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ ఇత్య్ ఉపక్రమ్య తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః-సమ్భూతః తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత ఇత్య్ ఆదిషు సర్వజ్ఞస్య పరస్య బ్రహ్మణః కారణత్వ-ప్రతిపాదనాత్ తస్యైవ బ్రహ్మణః కారణావస్థాయాṁ నామ-రూప-విభాగ-సమ్బన్ధితయా సద్-భావాభావాద్ అసద్-అవ్యాకృతాది-శబ్దేన వ్యపదేశ ఇతి బ్రహ్మ-కారణతా-వాదైకాన్తాన్య్ ఏవ। సూత్రార్థస్ తు--- ఆకాశాది-పద-చిహ్నితేషు తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః ఇత్య్ ఆదిషు సర్వజ్ఞస్య పరస్య బ్రహ్మణః కారణత్వ-ప్రతిపాదనాత్, సర్వేషు సృష్టి-వాక్యేషు యథా-వ్యపదిష్టస్యైవ కారణత్వేనోక్తేః బ్రహ్మ-కారణతా-వాదైకాన్తాని। యథా-వ్యపదిష్టమ్--- సార్వజ్ఞ్యాది-యుక్తతయా అస్మాభిర్ వ్యపదిష్టమ్॥౧౪॥

తథా సతి। అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్ ఇతి కిṁ బ్రవీతీత్య్ అతాహ---

౧౨౪ సమాకర్షాత్॥౧।౪।౧౫॥

సోఽకామయత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి ఇతి బహు-భవన-సఙ్కల్ప-పూర్వకṁ జగత్ సృజతో బ్రహ్మణః సర్వజ్ఞస్య। అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్ ఇత్య్ అత్ర సమాకర్షాత్ కారణావస్థాయాṁ నామ-రూప-సమ్బన్ధిత్వాభావేన అసద్ ఇతి బ్రవీతి। ఏవṁ తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ ఇత్య్ ఆదిషు। స ఏష ఇహానుప్రవిష్ట ఆనఖాగ్రేభ్యః పశ్యత్య్ అచక్షుః ఇత్య్ ఆది పూర్వాపర-పర్యాలోచనయా తత్ర తత్ర సర్వజ్ఞస్య సమాకర్షో ద్రష్టవ్యః॥౧౫॥ఇతి కారణత్వాధికరణమ్॥౪॥

౧।౪।౫

౧౨౫ జగద్-వాచిత్వాత్॥౧।౪।౧౬॥

కౌషీతకినాṁ బ్రహ్మ తే బ్రవాణి ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, యో వై బాలాక ఏతేషాṁ పురుషాణాṁ కర్తా యస్య వైతత్ కర్మ స వై వేదితవ్యః ఇత్య్ అత్ర వేదితవ్యతయోపదిష్టః సాఙ్ఖ్య-తన్త్ర-సిద్ధః పురుషః, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। పురుష ఏవ ప్రకృతి-వియుక్త ఇతి పూర్వః పక్షః--- యస్య వైతత్ కర్మ ఇతి కర్మ-శబ్దస్య క్రియత ఇతి వ్యుత్పత్త్యా జగద్-వాచిత్వాత్ కృత్స్నṁ జగద్ యస్య కార్యమ్, స పరమ-పురుష ఏవ వేదితవ్యతయోపదిష్టో భవతీతి। సూత్రమ్ అపి వ్యాఖ్యాతమ్॥౧౬॥

౧౨౬ జీవ-ముఖ్య-ప్రాణ-లిఙ్గాన్ నేతి చేత్ తద్ వ్యాఖ్యాతమ్॥౧।౪।౧౭॥

ఏవమ్ ఏవైష ప్రజ్ఞాత్మైతైర్ ఆత్మభిర్ భుఙ్క్తే। ఇత్య్ ఆది భోక్తృత్వ-రూప-జీవ-లిఙ్గాత్। అథాస్మిన్ ప్రాణ ఏవైకధా భవతి ఇతి ముఖ్య-ప్రాణ-లిఙ్గాచ్ చ నాయṁ పరమాత్మేతి చేత్; తస్య పరిహారః ప్రతర్దన-విద్యాయామ్ ఏవ వ్యాఖ్యాతః। పూర్వాపర-ప్రకరణ-పర్యాలోచనయా పరమాత్మ-పరమ్ ఇదṁ వాక్యమ్ ఇతి నిశ్చితే సత్య్ అన్య-లిఙ్గాని తద్-అనుగుణతయా నేతవ్యానీత్య్ అర్థః। నను--- తౌ హ సుప్తṁ పురుషమీయతుమ్ ఆజగ్మతుః ఇతి ప్రాణ-నామభిర్ ఆమన్త్రణాశ్రవణ-యష్టి-ఘాతోత్థాపనాదినా శరీరేన్ద్రియ-ప్రాణాద్య్-అతిరిక్త-జీవాత్మ-సద్-భావ-ప్రతిపాదన-పరమ్ ఇదṁ వాక్యమ్ ఇత్య్ అవగమ్యత ఇత్య్ అత ఉత్తరṁ పఠతి॥౧౭॥

౧౨౭ అన్యార్థṁ తు జైమినిః ప్రశ్న-వ్యాఖ్యానాభ్యామ్ అపి చైవమ్ ఏకే॥౧।౪।౧౮॥

తు-శబ్దః శఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః। జీవ-సఙ్కీర్తనమ్ అన్యార్థṁ--- జీవాతిరిక్త-బ్రహ్మ-సద్-భావ-ప్రతిబోధనార్థమ్ ఇతి ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యామ్ అవగమ్యతే। ప్రశ్నస్ తావజ్ జీవ-ప్రతిపాదనానన్తరṁ క్వైష ఏతద్ బాలాకే పురుషోఽశయిష్ట ఇత్య్ ఆదికః సుషుప్త-జీవాశ్రయ-విషయతయా పరమాత్మ-పర ఇతి నిశ్చితః। ప్రతివచనమ్ అప్య్ అథాస్మిన్ ప్రాణ ఏవైకధా భవతి ఇత్య్ ఆదికṁ పరమాత్మ-విషయమ్ ఏవ। సుప్త-పురుషాశ్రయతయా హి ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టః పరమాత్మైవ। సతా సోమ్య తదా సమ్పన్నో భవతి ఇత్య్ ఆదిభ్యః। జైమిని-గ్రహణమ్ ఉక్తస్యార్థస్య పూజ్యత్వాయ। అపి చైవమ్ ఏకే--- ఏకే వాజసనేయినః ఇదమ్ ఏవ బాలాక్య్-అజాతశత్రు-సṁవాద-గతṁ ప్రశ్న-ప్రతివచన-రూపṁ వాక్యṁ పరమాత్మ-విషయṁ స్పష్టమ్ అధీయతే। క్వైష ఏతత్ ఇత్య్ ఆది య ఏషోఽన్తర్-హృదయ ఆకాశస్ తస్మిఞ్ శేతే ఇత్య్ ఏతద్ అన్తమ్॥౧౮॥ఇతి జగద్-వాచిత్వాధికరణమ్॥౫॥

౧।౪।౬

౧౨౮ వాక్యాన్వయాత్॥౧।౪।౧౯॥

బృహదారణ్యకే మైత్రేయీ-బ్రాహ్మణే న వా అరే పత్యుః కామాయ పతిః ప్రియో భవత్య్ ఆత్మనస్ తు కామాయ ఇత్య్ ఆరభ్య ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్య ఇతి ప్రతిపాద్యతే। శ్రోతవ్యో మన్తవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః ఇత్య్ ఆదౌ ద్రష్టవ్యతయా నిర్దిష్టః పురుషః తన్త్ర-సిద్ధః, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। తన్త్ర-సిద్ధః పఞ్చ-విṁశకః ఏవేతి పూర్వః పక్షః। పతి-జాయా-పుత్ర-విత్త-మిత్ర-పశ్వ్-ఆది-ప్రియ-సమ్బన్ధ్య్-ఆత్మా న పరమాత్మా భవితుమ్ అర్హతి। స ఏవ హ్య్ ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్య ఇతి ప్రతిపాద్యతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- న పత్య్-ఆదీనాṁ కామాయ పత్య్-ఆదయః ప్రియా భవన్తి, ఆత్మనస్ తు కామాయ ఇత్య్ ఉక్త్వా, ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః ఇతి నిర్దిష్ట ఆత్మా జీవాతిరిక్తః సత్య-సఙ్కల్పః సర్వజ్ఞః పరమాత్మైవ। యత్ సఙ్కల్పాయత్ తṁ పత్య్-ఆదీనాṁ స్వ-సమ్బన్ధినః ప్రతి ప్రియత్వమ్, స హి సత్య-సఙ్కల్పః పరమాత్మా। ఆత్మ-జ్ఞానేన సర్వజ్ఞానాదయోఽపి వక్ష్యమాణాః పరమాత్మన్య్ ఏవ సమ్భవన్తి।

సూత్రార్థస్ తు--- వాక్యస్య కృత్స్నస్య పరమాత్మన్య్ ఏవాన్వయాద్ ద్రష్టవ్యతయా నిర్దిష్ట ఆత్మా పరమాత్మైవ। అమృతత్వస్య తు నాశాస్తి విత్తేన ఆత్మని ఖల్వ్ అరే దృష్టే శ్రుతే మతే విజ్ఞాతే ఇదṁ సర్వṁ విదితమ్। ఇదṁ సర్వṁ యద్ అయమ్ ఆత్మా। తస్య హ వా ఏతస్య మహతో భూతస్య నిశ్వసితమ్ ఏతద్ యద్ ఋగ్-వేదః। యేనేదṁ సర్వṁ విజానాతి తṁ కేన విజానీయాత్, ఇతి హి కృత్స్నస్య వాక్యస్య పరమాత్మన్య్ అన్వయో దృశ్యతే॥౧౯॥

ఏతేభ్యో భూతేభ్యః సముత్థాయ తాన్య్ ఏవానువినశ్యతీతి జీవ-లిఙ్గస్య మతాన్తరేణ నిర్వాహమ్ ఆహ---

౧౨౯ ప్రతిజ్ఞా-సిద్ధేర్ లిఙ్గమ్ ఆశ్మరథ్యః॥౧।౪।౨౦॥

ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞా-సిద్ధయే జీవస్య పరమాత్మ-కార్యతయా పరమాత్మనోఽనన్యో జీవ ఇతి జీవ-శబ్దేన పరమాత్మనోఽభిధానమ్ ఇత్య్ ఆశ్మరథ్య-మతమ్॥౨౦॥

౧౩౦ ఉత్క్రమిష్యత ఏవṁ భావాద్ ఇత్య్ ఔడులోమిః॥౧।౪।౨౧॥

పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యత ఇతి శరీరాద్ ఉత్క్రమిష్యతః అస్య జీవస్య పరమాత్మ-భావాజ్ జీవ-శబ్దేన పరమాత్మనోఽభిధానమ్ ఇత్య్ ఔడులోమిర్ ఆచార్యో మేనే॥౨౧॥

౧౩౧ అవస్థితేర్ ఇతి కాశకృత్స్నః॥౧।౪।౨౨॥

య ఆత్మని తిష్ఠన్ ఇత్య్ ఆదిభిర్ జీవాత్మన్య్ అన్తరాత్మతయా పరమాత్మనోఽవస్థితేః జీవాత్మ-శబ్దస్య పరమాత్మని పర్యవసానాజ్ జీవాత్మ-శబ్దేన పరమాత్మనః అభిధానమ్ ఇతి కాశకృత్స్న ఆచార్యో మన్యతే। ఇదమ్ ఏవ సూత్ర-కారాభిమతమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే, త్రయాణామ్ అన్యోన్య-విరోధాత్, ఇతః పరమ-వచనాచ్ చ॥౨౨॥ఇతి వాక్యాన్వయాధికరణమ్॥౮॥

౧।౪।౭

౧౩౨ ప్రకృతిశ్ చ ప్రతిజ్ఞా-దృష్టాన్తానుపరోధాత్॥౧।౪।౨౩॥

పరṁ బ్రహ్మ కిṁ జగతో నిమిత్త-కారణ-మాత్రమ్, ఉతోపాదాన-కారణమ్ అపీతి సṁశయః। నిమిత్త-కారణ-మాత్రమ్ ఇతి పూర్వః పక్షః, మృత్-కులాలాదౌ నిమిత్తోపాదానయోర్ భేద-దర్శనాత్; అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ ఇత్య్ ఆదిభిర్ భేద-ప్రతిపాదనాద్ బ్రహ్మణోఽవికారత్వ-శ్రుతి-విరోధాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- యేనాశ్రుతṁ శ్రుతమ్ ఇతి బ్రహ్మ-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞానాన్యథానుపపత్త్యా యథా సోమ్యైకేన మృత్-పిణ్డేన సర్వṁ మృణ్-మయమ్ ఇతి మృత్-తత్-కార్య-దృష్టాన్తేన తద్-ఉపపాదనాచ్ చ జగద్-ఉపాదాన-కారణమ్ అపి బ్రహ్మైవేతి విజ్ఞాయతే। ప్రమాణాన్తరావసిత-సకల-వస్తు-విలక్షణస్య శాస్త్రైక-సమధిగమ్యస్య పరస్య బ్రహ్మణః సర్వజ్ఞస్య సర్వ-శక్తేః కార్య-కారణోభయావస్థాయామ్ అపి స్వ-శరీర-భూత-చిద్-అచిత్-ప్రకారతయావస్థితస్యైకస్యైవ నిమిత్తత్వమ్ ఉపాదానత్వṁ చావిరుద్ధమ్।

శరీర-భూతాచిద్-వస్తు-గతో వికార ఇతి కార్యావస్థావస్థితస్యాపి శరీరిణః పరమాత్మనోఽవికారిత్వṁ సిద్ధమ్ ఏవ। చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరస్య బ్రహ్మణ ఏవోపాదానత్వేఽపి బ్రహ్మణ్య్ అపురుషార్థ-వికారాస్పర్శ-ప్రదర్శనాయ హ్య్ అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మిṁశ్ చాన్యో మాయయా సన్నిరుద్ధ ఇతి వ్యపదేశః। ప్రతిజ్ఞా-దృష్టాన్తానుపరోధాద్ ఉపాదానṁ చ బ్రహ్మైవేతి సూత్రార్థః॥౨౩॥

౧౩౩ అభిధ్యోపదేశాచ్ చ॥౧।౪।౨౪॥

సోఽకామయత బహు స్యాṁ, తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయ ఇతి స్రష్టుర్ బ్రహ్మణః స్వస్యైవ జగద్-ఆకారేణ బహు-భవన-చిన్తనోపదేశాచ్ చ జగద్-ఉపాదానṁ నిమిత్తṁ చ బ్రహ్మైవేతి నిశ్చీయతే॥౨౪॥

౧౩౪ సాక్షాచ్ చోభయామ్నానాత్॥౧।౪।౨౫॥

కిṁస్విద్ వనṁ క ఉ స వృక్ష ఆసీత్ ఇత్య్ ఆదినా జగద్-ఉపాదాన-నిమిత్తాదౌ పృష్టే బ్రహ్మ వనṁ బ్రహ్మ స వృక్ష ఆసీత్। బ్రహ్మాధ్యతిష్ఠత్ ఇత్య్ ఉపాదానṁ నిమిత్తṁ చోభయṁ బ్రహ్మైవేతి హి సాక్షాద్ ఆమ్నాయతే। అతశ్ చోభయṁ బ్రహ్మ॥౨౫॥

౧౩౫ ఆత్మ-కృతేః॥౧।౪।౨౬॥

తద్ ఆత్మానṁ స్వయమ్ అకురుత ఇతి స్రష్టుర్ ఆత్మన ఏవ జగద్-ఆకారేణ కృతిర్ ఉపదిశ్యతే। అతశ్ చోభయṁ బ్రహ్మైవ। నామ-రూప-భావాభావాభ్యామ్ ఏకస్య కర్మ-కర్తృ-భావో న విరుద్ధః॥౨౬॥

యద్య్ ఆత్మానమ్ ఏవ బ్రహ్మ జగద్-ఆకారṁ కరోతి, తర్హి బ్రహ్మణోఽపహత-పాప్మత్వాదికమ్ అనవధికాతిశయానన్ద-స్వరూపత్వṁ సర్వజ్ఞత్వమ్ ఇత్య్ ఆది సర్వṁ విరుధ్యతే, అజ్ఞత్వాసుఖిత్వ-కర్మ-వశ్యత్వాది-విపరీత-రూపత్వాజ్ జగత ఇత్య్ అత ఉత్తరṁ పఠతి---

౧౩౬ పరిణామాత్॥౧।౪।౨౭॥

అజ్ఞ-బ్రహ్మ-వివర్త-వాదే హి తద్ భవత్య్ ఏవ। అజ్ఞానస్య తత్-కార్య-రూపానన్తాపురుషార్థస్య చ వేదాన్త-జన్య-జ్ఞాన-నివర్త్యస్య బ్రహ్మణ్య్ ఏవాన్వయాత్, తదా శాస్త్రస్య భ్రాన్త-జల్పితత్వాపాతాచ్ చ। అవిభక్త-నామ-రూప-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరకస్య బ్రహ్మణో విభక్త-నామ-రూప-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరత్వేన పరిణామో హి వేదాన్తేషూపదిశ్యతే। తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిః, అపురుషార్థాశ్ చ వికారాః శరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతాః। కారణావస్థాయాṁ కార్యావస్థాయాṁ చాత్మ-భూతṁ బ్రహ్మాపహత-పాప్మత్వాది-గుణకమ్ ఏవ। స్థూల-సూక్ష్మావస్థస్య కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-శరీరత్వṁ, బ్రహ్మణశ్ చ తద్-ఆత్మత్వṁ, యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య యస్యావ్యక్తṁ శరీరṁ యస్యాక్షరṁ శరీరṁ యస్య మృత్యుః శరీరమ్ ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆది-శ్రుతి-శత-సమధిగతమ్। అతః సర్వమ్ అనవద్యమ్॥౨౭॥

౧౩౭ యోనిశ్ చ హి గీయతే॥౧।౪।౨౮॥

యద్ భూత-యోనిṁ పరిపశ్యన్తి ధీరాః, కర్తారమ్ ఈశṁ పురుషṁ బ్రహ్మ-యోనిమ్ ఇత్య్ ఆదిషు సర్వస్య భూత-జాతస్య పరమ-పురుషః యోనిత్వేన గీయతే। హి-శబ్దో హేతౌ, యస్మాద్ యోనిర్ ఇతి గీయతే, తస్మాచ్ చోపాదానమ్ అపి బ్రహ్మ। యోని-శబ్దశ్ చోపాదాన-కారణ-పర్యయః॥౨౮॥ ఇతి ప్రకృత్య్-అధికరణమ్॥౭॥

౧।౪।౮

౧౩౮ ఏతేన సర్వే వ్యాఖ్యాతా వ్యాఖ్యాతాః॥౧।౪।౨౯॥

యతో వా ఇమాని ఇత్య్ ఆదిషూదాహృతేషు వాక్యేషు జన్మాద్య్ అస్య యత ఇత్య్ ఆదినోక్త-న్యాయ-కలాపేన సర్వే వేదాన్తాః బ్రహ్మ-పరా వ్యాఖ్యాతాః। పదాభ్యాసోఽధ్యాయ-పరిసమాప్తి-ద్యోతనార్థః॥౨౯॥ ఇతి సర్వ-వ్యాఖ్యానాధికరణమ్॥౮॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-రచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే ప్రథమస్యాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః।