||atha prathamādhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ||

१।३।१

६६ द्यु-भ्व्-आद्य्-आयतनꣳ स्व-शब्दात्॥१।३।१॥

आथर्वणे यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम् ओतꣳ मनः सह प्राणैश् च सर्वैस् तम् एवैकꣳ जानथात्मानम् अन्या वाचो विमुञ्चथ अमृतस्यैष सेतुः इत्य् अत्र द्यु-पृथिव्य्-आदीनाम् आयतनꣳ किꣳ जीवः, उत परमात्मेति सꣳशयः। जीव इति पूर्वः पक्षः, मनः प्रभृतीन्द्रियाधारत्व-श्रुतेः, उत्तरत्र नाडी-सम्बन्धात्, जायमानत्व-श्रुतेश् च। राद्धान्तस् तु निरुपाधिकात्मत्वामृत-सेतुत्वयोः परमात्म-धर्मयोः श्रवणात् परमात्मैवायम्। सर्वꣳ नियन्तृतया आप्नोतीति ह्य् आत्मा। अमृतस्य प्रापकतया सेतुश् च स एव। नाडी-सम्बन्धः, बहुधा जायमानत्वꣳ च। सन्ततꣳ सिराभिस् तु लम्बत्याकोश-सन्निभम्, अजायमानो बहुधा विजायते इत्य् आदिषु सर्व-समाश्रयणीयत्वाय अजहत्-स्वभावस्यैव परमात्मनोऽपि दृश्यत इति। सूत्रार्थस् तु--- द्यु-पृथिव्य्-आदीनाम् आयतनꣳ परमात्मा, स्व-शब्दात्॥१॥

६७ मुक्तोपसृप्य व्यपदेशाच् च॥१।३।२॥

तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति। तथा विद्वान् नाम-रूपाद् विमुक्तः परात्परꣳ पुरुषम् उपैति दिव्यम् इति च बन्धान् मुक्तस्य प्राप्यतया व्यपदेशाच् चायꣳ परमात्मा॥२॥

६८ नानुमानम् अतच्-छब्दात् प्राण-भृच् च॥१।३।३॥

आनुमानम्--- अनुमान-गम्यꣳ प्रधानम्। यथा तद्-वाचि-शब्दाभावात् तद् इह न गृह्यते। तथा प्राण-भृद् अपीत्य् अर्थः। अतश् चायꣳ परमात्मा॥३॥

६९ भेद-व्यपदेशात्॥१।३।४॥

अनीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टꣳ यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशम् इत्य् आदिना जीवाद् भेदेन व्यपदेशाच् चायꣳ परमात्मा॥४॥

७० प्रकरणात्॥१।३।५॥

अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यत इत्य् आदिना परमात्मन एव प्रकृतत्वात्॥५॥

७१ स्थित्य्-अदनाभ्याꣳ च॥१।३।६॥

तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति इति कर्म-फलम् अनश्नतः परमात्मनो दीप्यमानतया स्थितेः, जीवस्य कर्म-परवशतया तत्-फलादनाच् च परमात्मनो जीवाद् भेदावगमाद् अमृत-सेतुर् द्यु-भ्व्-आद्य्-आयतनꣳ न जीवः। अदृश्यत्वादि-गुणक इत्य् अनेन परमात्मत्वे स्थापितेऽपि, नाडी-सम्बन्ध-बहुधा-जायमानत्व-लिङ्गात्, यावान्तर-प्रकरण-विच्छेदाशङ्का, सा निराकृता--- द्यु-भ्व्-आद्य्-आयतनम् इति। वैश्वानरस्य त्रैलोक्य-शरीरत्वादिना परमात्मत्व-निर्णय इति मध्ये वैश्वानर-विद्या निरूपिता॥६॥इति द्यु-भ्व्-आद्य्-अधिकरणम्॥१॥

१।३।२

७२ भूमा सम्प्रसादाद् अध्युपदेशात्॥१।३।७॥

छान्दोग्ये यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा इत्य् अत्र भूम-शब्द-निर्दिष्टो निरतिशय-वैपुल्य-विशिष्ट-सुख-स्वरूपः किꣳ प्रत्यग्-आत्मा, उत परमात्मेति सꣳशयः। प्रत्यग्-आत्मेति पूर्वः पक्षः। तरति शोकम् आत्मवित् इति प्रक्रम्य नामादि-परम्परयोत्तरोत्तर-भूयस्त्वेन प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याꣳ प्रवृत्तस्यात्मोपदेशस्य प्राण-शब्द-निर्दिष्टे प्रत्यग्-आत्मनि समाप्ति-दर्शनात्, प्रत्यग्-आत्मन एव भूम-सꣳशब्दनम् इति निश्चीयते। राद्धान्तस् तु--- यद्य् अपि प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् उत्तरोत्तरभूयस्त्व-वचनꣳ प्राणे पर्यवस्थितꣳ तथापि प्राण-वेदिनोऽतिवादित्वम् उक्त्वा, एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतीति तु-शब्देनोपासक-भेदꣳ प्रतिपाद्य, तस्य सत्योपासकस्य पूर्वस्माद् आधिक्योपदेशात्, सत्य-शब्दाभिधेयꣳ परꣳ ब्रह्मैव भूम-विशिष्टम् इति। सूत्रार्थस् तु भूम-गुण-विशिष्टꣳ परꣳ ब्रह्मैव, सम्प्रसादाद् अध्युपदेशात्--- सम्प्रसादः--- प्रत्यग्-आत्मा, एष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य इत्य् आद्य् उपनिषत्-प्रसिद्धेः। एष तु वा अतिवदति इति प्रत्यग्-आत्मनोऽधिकतयोपदेशात्। अतिवादित्वꣳ हि स्वोपास्याधिक्य-वादित्वम्॥७॥

७३ धर्मोपपत्तेश् च॥१।३।८॥

स्वाभाविकामृतत्व-स्व-महिम-प्रतिष्ठितत्व-सर्वात्मत्व-सर्वोत्पत्ति-हेतुत्वादीनाꣳ भूम्नि श्रूयमाणानाꣳ धर्माणाꣳ परस्मिन्न् एव ब्रह्मण्य् उपपत्तेश् च भूमा परꣳ ब्रह्मैव॥८॥इति भूमाधिकरणम्॥२॥

१।३।३

७४ अक्षरम् अम्बरान्त-धृतेः॥१।३।९॥

वाजिनाꣳ गार्गि-प्रश्ने। स होवाचैतद् वै तद् अक्षरꣳ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् अदीर्घम् अलोहितम् अस्नेहम् अच्छायम् इत्य् अत्राक्षर-शब्द-निर्दिष्टꣳ प्रधानꣳ जीवो वा, उत परमात्मा इति सꣳशयः। प्रधानꣳ जीवो वा, न परमात्मेति पूर्वः पक्षः। कस्मिन् नु खल्व् आकाश ओतश् च प्रोतश् च इत्य् उक्ते आकाशाधारतयोच्यमानम् अक्षरꣳ प्रधानम्, जीवो वा, प्रधानस्य विकाराधारत्वाज् जीवस्याचिद्-वस्त्व्-आधारत्वान् न परमात्मेति। राद्धन्तस् तु--- यद् ऊर्ध्वꣳ गार्गि दिव इत्य् आरभ्य, काल-त्रय-वर्तिनः कृत्स्नस्याधारतया निर्दिष्ट आकाशोऽव्याकृतम् एव, न वायुमानाकाशः। ततः पश्चात् कस्मिन् नु खल्व् आकाश ओतश् च प्रोतश् च इति पृष्टे तद्-आधारतयोच्यमानम् एतद् अक्षरꣳ न प्रधानꣳ भवितुम् अर्हति। नापि जीवः। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत इत्य् आरभ्य प्रशासनात् सर्वाधारत्व-श्रुतेः। सूत्रार्थस् तु--- एतद् वै तद् अक्षरꣳ गार्गि इति निर्दिष्टम् अक्षरꣳ परमात्मा, अम्बरान्त-धृतेः--- अम्बरꣳ--- वायुमानाकाशः, अम्बरान्तः--- अम्बर-पारभूतम्, अम्बर-कारणम् इति यावत्; कारणापत्तिर् एव हि कार्यस्यान्तः। स चाम्बरान्तः अव्याकृतꣳ प्रधानम्, तस्य धृतेः--- धारणात्। अव्याकृतस्यापि धृतेर् अक्षरꣳ परमात्मैवेत्य् अर्थः॥९॥

एवꣳ तर्हि जीवो भवितुम् अर्हति, तस्य प्रधान-धृत्य्-उपपत्तेर् इत्य् आशङ्क्याह---

७५ सा च प्रशासनात्॥१।३।१०॥

सा च अम्बरान्त-धृतिः। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ इति प्रशासनाच् छ्रूयते। प्रशासनम्--- प्रकृष्टꣳ शासनम्, अप्रतिहताज्ञा। न चाप्रतिहताज्ञया कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-आत्मकस्य जगतो धृतिर् जीवे उपपद्यते; अतो न जीवः॥१०॥

७६ अन्य-भाव-व्यावृत्तेश् च॥१।३।११॥

अन्य-भावः--- अन्यत्वम्। अस्याक्षरस्य परम-पुरुषाद् अन्यत्वꣳ व्यावर्तयति वाक्य-शेषः। अदृष्टꣳ द्रष्टृ इत्य् आदिना सर्वैर् अदृष्टम् एतद् अक्षरꣳ सर्वस्य द्रष्ट्रित्य् आदि प्रधान-जीवासम्भावनीयार्थ-प्रतिपादनात्॥११॥इत्य् अक्षराधिकरणम्॥३॥

१।३।४

७७ ईक्षति-कर्म-व्यपदेशात् सः॥१।३।१२॥

आथर्वणिकानाꣳ सत्य-काम-प्रश्ने यः पुनर् एतꣳ त्रि-मात्रेणौम् इत्य् अनेनैवाक्षरेण परꣳ पुरुषम् अभिध्यायीत इत्य् आरभ्य। स सामभिर् उन्नीयते ब्रह्म-लोकꣳ, स एतस्माज् जीव-घनात् परात्परꣳ पुरिशयꣳ पुरुषम् ईक्षत इत्य् अत्र, ध्यायतीक्षति-कर्मतया व्यपदिष्टः परम-पुरुषः किꣳ हिरण्यगर्भः, उत परब्रह्म-भूतः पुरुषोत्तम इति सꣳशयः। हिरण्यगर्भ इति पूर्वः पक्षः। पूर्वत्रैक-मात्रꣳ प्रणवम् उपासीनस्य मनुष्य-लोक-प्राप्तिꣳ फलꣳ, द्वि-मात्रम् उपासीनस्यान्तरिक्ष-लोक-प्राप्तिꣳ च फलम् अभिधायानन्तरꣳ यः पुनर् एतꣳ त्रि-मात्रेण इति त्रि-मात्रꣳ प्रणवम् उपासीनस्य फलत्वेनोच्यमान-ब्रह्म-लोक-स्थ-पुरुषेक्षण-कर्म-भूतश् चतुर्मुख एवेति विज्ञायते, मनुष्य-लोकान्तरिक्ष-लोक-साहचर्यात् ब्रह्म-लोकोऽपि क्षेत्रज्ञ-लोक इति निश्चयात्।

राद्धान्तस् तु--- परात्परꣳ पुरिशयꣳ पुरुषम् ईक्षते इतीक्षति-कर्मतया निर्दिष्ट-पुरुष-विषये श्लोके। तम् ओङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत् तच् छान्तम् अजरम् अमृतम् अभयꣳ परꣳ च इति निरुपाधिक-शान्तत्वामृतत्वादि-व्यपदेशात् परमात्मैवायम् इति निश्चीयते। एवꣳ परमात्मत्वे निश्चिते ब्रह्म-लोक-शब्दश् च तत्-स्थानम् एवाभिदधाति इत्य् अवगम्यते। तद् विषयतयोदाहृते च श्लोके यत् तत् कवयो वेदयन्ते। तद् विष्णोः परमꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरयः। इत्य् एवम् आदिभिः सूरिभिर् दृश्यत्व-वचनꣳ तद् एव द्रढयति। सूत्रार्थस् तु--- ईक्षति-कर्म सः--- परमात्मा, ध्यायतीक्षत्योर् एक-विषयत्वेन ध्यायति-कर्मापि स एवेत्य् अर्थः, व्यपदेशात्--- तद्-विषयकतया शान्तम् अजरम् अमृतम् अभयꣳ परꣳ चेति परमात्म-धर्माणाꣳ व्यपदेशात्॥१२॥इति ईक्षति-कर्माधिकरणम्॥४॥

१।३।५

७८ दहर उत्तरेभ्यः॥१।३।१३॥

छान्दोग्ये अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डरीकꣳ वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यꣳ तद् वाव विजिज्ञासितव्यम् इत्य् अत्र हृदय-पुण्डरीक-मध्य-वर्ती दहराकाशः श्रूयमाणः किꣳ भूताकाशः, उत जीवः, अथ परमात्मेति सꣳशयः। प्रथमꣳ तावद् भूताकाश इति युक्तम् आश्रयितुम् इति पूर्व-पक्षः, आकाश-शब्दस्य भूताकाशे प्रसिद्धि-प्राचुर्यात् आकाशान्तर्-वर्तिनोऽन्यस्य अन्वेष्टव्यता-प्रतीतेश् च। राद्धान्तस् तु--- किꣳ तद् अत्र विद्यते यद् अन्वेष्टव्यम् इति चोदिते यावान् वा अयम् आकाशः इत्य् आरभ्य एतत् सत्यꣳ ब्रह्म-पुरम् इत्य् अन्तेन दहराकाशस्यातिमहत्त्व-सर्वाश्रयत्वाजरत्व-सत्यत्वाद्य् अभिधाय अस्मिन् कामाः समाहिता इत्य् आकाशान्तर्-वर्तिनोऽन्वेष्टव्याः कामा इति प्रतिपाद्य, कोऽयꣳ दहराकाश-शब्द-निर्दिष्टके तद्-आश्रयाः कामा इत्य् अपेक्षायाम् एष आत्मापहत-पाप्मा इत्य् आरभ्य, सत्य-सङ्कल्पः इत्य् अन्तेन आकाश-शब्द-निर्दिष्टः आत्मा, कामाश् चापहत-पाप्मत्वादयस् तद्-विशेषण-भूता इति प्रतिपादयद् वाक्यम् अपहत-पाप्मत्वादि-विशिष्ट-परमात्मानम् आह। उपक्रमे चान्वेष्टव्यतया प्रतिज्ञातः आकाशः आत्मा, एतद्-विशेषण-भूताः अपहत-पाप्मत्वादयः कामा इति वाक्यꣳ ज्ञापयद् अथ य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति इत्य् उपसꣳहरति। अतोऽयꣳ दहराकाशः अपहत-पाप्मत्वादि-विशिष्टः परमात्मेति निश्चीयते, न भूताकाशादिर् इति। एवꣳ तर्ह्य् अस्मिन् वाक्ये, अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय इति प्रत्यग्-आत्म-प्रतीतेः, तस्य चोत्तरत्र प्रजापति-वाक्ये अपहत-पाप्मत्वादि-गुणकत्वावगमात् प्रत्यग्-आत्मैव दहराकाश इति पूर्व-पक्षी मन्यते। राद्धान्ती तु प्रत्यग्-आत्मा कर्म-परवशतया जागरित-स्वप्न-सुषुप्त्य्-आद्य्-अवस्थाभिः तिरोहितापहत-पाप्मत्वादिकः परमात्मानम् उपसम्पन्नः तत्-प्रसादाद् आविर्भूत-गुणकः प्रजापति-वाक्ये प्रतिपादितः। दहराकाशस् त्व् अतिरोहित-निरुपाधिकापहत-पाप्मत्वादिकः प्रत्यग्-आत्मन्य् असम्भावनीय-जगद्-विधरण-समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-नियमनाद्य्-अनन्त-गुणकः प्रतिपन्न इति नायꣳ प्रत्यग्-आत्मा दहराकाशः, अपि तु परमात्मैवेति मन्यते। सूत्रार्थस् तु--- दहराकाशः परꣳ ब्रह्म, उत्तरेभ्यः--- उत्तर-वाक्य-गतेभ्यः अपहत-पाप्मत्वादि-परमात्मासाधारण-धर्मेभ्यो हेतुभ्यः॥१३॥

७९ गति-शब्दाभ्याꣳ तथा हि दृष्टꣳ लिङ्गꣳ च॥१।३।१४॥

अस्मिन् दहराकाशे सर्वासाꣳ प्रजानाम् अजानतीनाम् अहर् अहर् या गतिः श्रूयते, यश् च दहराकाशावमर्श-रूपैतच्-छब्द-समानाधिकरणतया प्रयुक्तो ब्रह्म-लोक-शब्दः, ताभ्याꣳ दहराकाशः परꣳ ब्रह्मेत्य् अवगम्यते। तद् यथा हिरण्य-निधिꣳ निहितम् अक्षेत्रज्ञा उपर्य् उपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुर् एवम् एवेमाः सर्वाः प्रजा अहर् अहर् गच्छन्त्य एतꣳ ब्रह्म-लोकꣳ न विन्दन्त्य् अनृतेन हि प्रत्यूढाः इति। तथा हि दृष्टम्--- तथा ह्य् अन्यत्र परस्मिन् ब्रह्मण्य् एवꣳ रूपꣳ गमनꣳ दृष्टम्--- एवम् एव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति। तथा ब्रह्म-लोक-शब्दश् च परस्मिन् ब्रह्मण्य् एव दृष्टः--- एष ब्रह्म-लोकः सम्राडिति होवाच इति लिङ्गꣳ च--- मा भूद् अन्यत्र दर्शनम्, अस्मिन् प्रकरणे सर्वासाꣳ प्रजानाꣳ श्रूयमाणम् अहर् अहर् गमनꣳ, ब्रह्म-लोक-शब्दश् च दहराकाशस्य परमात्मत्वे पर्याप्तꣳ लिङ्गम्। च-शब्दोऽवधारणे। एतद् एव पर्याप्तम् इत्य् अर्थः॥१४॥

८० धृतेश् च महिम्नोऽस्यास्मिन्न् उपलब्धेः॥१।३।१५॥

अस्य धृत्य्-आख्यस्य परमात्मनो महिम्नोऽस्मिन् दहराकाशे उपलब्धेर् अयꣳ परमात्मा। धृतिः--- जगद्-विधरणꣳ परमात्मनो महिमेत्य् अन्यत्रावगम्यते। एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिर् एष भूत-पाल एष सेतुर् विधरण एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदाय इति। सा च अस्मिन् दहराकाश उपलभ्यते। अथ य आत्मा स सेतुर् विधृतिर् एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदाय इति॥१५॥

८१ प्रसिद्धेश् च॥१।३।१६॥

को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्यात् यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात्, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्य् आकाशाद् एव समुत्पद्यन्ते इत्य् आदिष्व् आकाश-शब्दस्य परस्मिन् ब्रह्मणि प्रसिद्धेर् आकाश-शब्द एव परमात्म-धर्म-विशेषितो भूताकाश-शङ्काꣳ निवर्तयतीत्य् अर्थः॥१६॥

८२ इतर परामर्शात् स इति चेन् नासम्भवात्॥१।३।१७॥

परमात्मन इतरः जीवः; अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय इति जीवस्य परामर्शात् स एव दहराकाश इति चेत् तन् न, पूर्वोक्तानाꣳ गुणानाꣳ तस्मिन्न् असम्भवात्॥१७॥

८३ उत्तराच् चेद् आविर्भूत-स्वरूपस् तु॥१।३।१८॥

उत्तरात्--- प्रजापति-वाक्याद् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणको जीवोऽवगम्यत इति चेत् तन् न; जागरिताद्य्-अवस्थाभिर् अनादि-काल-प्रवृत्ताभिः पुण्य-पाप-रूप-कर्म-मूलाभिस् तिरोहित-गुणकः परब्रह्मोपासन-जनित-तद्-उपसम्पत्त्या आविर्भूत-स्वरूपोऽसौ जीवस् तत्र प्रजापतिवाक्येऽपहत--- पाप्मत्वादिगुणकः कीर्तितः। दहराकाशस्त्वतिरोहितस्वरूपः अपहत-पाप्मत्वादि-गुणक इत्य् अस्मिन् दहराकाशे न जीव-शङ्का॥१८॥

दहर-वाक्ये जीव-परामर्शः किम् अर्थम् इति चेत्, तत्राह---

८४ अन्यार्थश् च परामर्शः॥१।३।१९॥

अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति परञ्ज्योतिः-स्वरूप-दहराकाशोपसम्पत्त्यास्य जीवस्यानृत-तिरोहित-स्वरूपस्य स्वरूपाविर्भावो भवतीति दहराकाशस्य जगद्-विधरणादिवज् जीव-स्वरूपाविर्भावापादन-रूप-सम्पद्-विशेष-प्रतिपादनार्थो जीव-परामर्शः॥१९॥

८५ अल्प-श्रुतेर् इति चेत् तद् उक्तम्॥१।३।२०॥

दहरोऽस्मिन्न् इत्य् अल्प-परिमाण-श्रुतिर् आराग्रोपमितस्य जीवस्यैवोपपद्यते, न तु सर्वस्माज् ज्यायसो ब्रह्मण इति चेत्, तत्र यद् उत्तरꣳ वक्तव्यम्, तत् पूर्वम् एवोक्तम्। निचाय्यत्वाद् इत्य् अनेन॥२०॥

८६ अनुकृतेस्तस्य च॥१।३।२१॥

अनुकृतिः--- अनुकारः; तस्य परमात्मनोऽनुकाराद् धि जीवस्याविर्भूत-स्वरूपस्यापहत-पाप्मत्वादि-गुणकत्वम्। अतोऽनुकर्तुः जीवाद् अनुकार्यः परब्रह्म-भूतो दहराकाशः अर्थान्तर-भूत एव। तद्-अनुकारश् च तत्-साम्यापत्तिः श्रूयते यदा पश्यः पश्यते रुक्म-वर्णꣳ कर्तारम् ईशꣳ पुरुषꣳ ब्रह्म-योनिम्। तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति इति॥२१॥

८७ अपि स्मर्यते॥१।३।२२॥

स्मर्यते च तद्-उपासनात् तत्-साम्यापत्ति-रूपानुकृतिर् जीवस्य, इदꣳ ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च इति॥२२॥इति दहराधिकरणम्॥५॥

१।३।६

८८ शब्दाद् एव प्रमितः॥१।३।२३॥

कठवल्लीष्व् आम्नायते। अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति। ईशानो भूत-भव्यस्य न ततो विजुगुप्सते। एतद् वैतत्। उत्तरत्र च अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषो ज्योतिर् इवाधूमकः। तथोपरिष्टाद् अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषोऽन्तर्-आत्मा सदा जनानाꣳ हृदये सन्निविष्टः इति। अत्राङ्गुष्ठ-प्रमितो जीवात्मा, उत परमात्मेति सꣳशयः। जीवात्मेति पूर्वः पक्षः--- अन्यत्र स्वीकृत-स्पष्ट-जीव-भावे पुरुषे अङ्गुष्ठ-प्रमितत्व-श्रुतेः प्राणाधिपः सञ्चरति स्व-कर्मभिर् अङ्गुष्ठ-मात्रो रवि-तुल्य-रूपः इति। राद्धान्तस् तु--- तत्र स्व-कर्मभिर् इति जीव-भाव-निश्चयवद् अत्रापि, ईशानो भूत-भव्यस्येति भूत-भव्येशितृत्व-दर्शनात् परमात्मैवेति। सूत्रार्थस् तु--- शब्दाद् एव प्रमितः--- अङ्गुष्ठ-प्रमितः परमात्मैव। ईशानो भूत-भव्यस्येति परमात्म-वाचि-शब्दात्॥२३॥

कथम् अनवच्छिन्नस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठ-प्रमितत्वम् इत्य् आशङ्क्याह---

८९ हृद्य् अपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्॥१।३।२४॥

उपासनार्थम् उपासक-हृदये वर्तमानत्वात्, उपासक-हृदयस्याङ्गुष्ठ-मात्रत्वात् तद्-अपेक्षयेदम् अङ्गुष्ठ-प्रमितत्वम्। मनुष्याणाम् एवोपासकत्व-सम्भावनया मनुष्यान् अधिकृत्य प्रवृत्तत्वाच् छास्त्रस्य मनुष्य-हृदयापेक्षयेदम् उक्तम्। स्थितꣳ तावद् उत्तरत्र समापयिष्यते॥२४॥इति प्रमिताधिकरण-पूर्व-भागः॥

१।३।७

९० तद्-उपर्य् अपि बादरायणः सम्भवात्॥१।३।२५॥

मनुष्याधिकारꣳ ब्रह्मोपासन-शास्त्रम् इत्य् उक्तम्। तत्-प्रसङ्गेन देवादीनाम् अपि ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकारोऽस्ति नवेति चिन्त्यते। न देवादीनाम् अधिकारः अस्तीति पूर्वः पक्षः--- परिनिष्पन्ने ब्रह्मणि शब्दस्य प्रामाण्य-सम्भवेऽपि देवादीनाꣳ विग्रहादिमत्त्वे प्रमाणाभावात्, मन्त्रार्थ-वादानाम् अपि विधि-शेषतया विग्रहादि-सद्-भाव-परत्वाभावात्, विग्रहवन् निर्वर्त्याहर् अहर् अनुष्ठीयमान-विवेकादि-साधन-सप्तक-सꣳस्कृत-मनो-निष्पाद्योपासन-निर्वृत्तौ तेषाꣳ सामर्थ्याभावात्।

राद्धान्तस् तु--- जगत्-सृष्टि-प्रकरणेषु नाम-रूप-व्याकरण-श्रुत्यैव देवादीनाꣳ विग्रहादिमत्त्वꣳ सिध्यति। देवादीनाꣳ देहेन्द्रियादि-करणम् एव हि नाम-रूप-व्याकरणम्, मन्त्रार्थ-वादयोश् च तद्-उपलब्धेः, तयोर् अनुष्ठेय---प्रकाशन-स्तुति-परत्वेऽपि तद्-उपपत्तये तत्-सद्-भावे प्रमाणत्वाद् देवादीनाꣳ विग्रहादिमत्त्व-सिद्धिः, न हि विग्रहादिमत्तया स्तुतिः प्रकाशनꣳ च तद्-अभावे सम्भवति। अतः सामर्थ्य-सम्भवाद् अस्त्य् एवाधिकारः। सूत्रार्थस् तु--- तद्-उपर्य् अपि तेभ्यः--- मनुष्येभ्य उपरि वर्तमानानाꣳ देवादीनाम् अप्य् अधिकारोऽस्ति, यद्वा, तत्--- ब्रह्मोपासनम् उपरि देवादिष्व् अपि सम्भवति, तेषाम् अपि ब्रह्म-स्वरूप-तद्-उपासन-प्रकार-ज्ञान-तद्-अर्थित्व-तद्-उपादान-सामर्थ्य-सम्भवात्। पूर्वोपार्जित-ज्ञानाविस्मरणाज् ज्ञान-सम्भवः ताप-त्रयाभिहति-पूर्वक-ब्रह्म-गुण-ज्ञानाच् चार्थित्व-सम्भवः; सृष्टि-वाक्य-मन्त्रार्थ-वादेषु विग्रहवत्त्वादि-दर्शनात् सामर्थ्य-सम्भवश् चेति भगवान् बादरायणो मन्यते॥२५॥

९१ विरोधः कर्मणीति चेन् नानेक-प्रतिपत्तेर् दर्शनात्॥१।३।२६॥

कर्मणि--- यागादौ, विग्रहवत्त्वे सत्य् एकस्य युगपद्-अनेक-यागेषु सन्निधानानुपपत्तेर् विरोधः प्रसज्यत इति चेत् तन् न, शक्तिमताꣳ सौभरि-प्रभृतीनाꣳ युगप्-अदनेक-शरीर-प्रतिपत्ति-दर्शनात्॥२६॥

९२ शब्द इति चेन् नातः प्रभवात् प्रयक्षानुमानाभ्याम्॥१।३।२७॥

विरोध इति वर्तते। माभूत् कर्मणि विरोधः, शब्दे तु वैदिके विरोधः प्रसज्यते--- विग्रहवत्त्वे हि तेषाꣳ सावयवत्वेनोत्पत्ति-विनाश-योगाद् उत्पत्तेः प्राग्विनाशाद् ऊर्ध्वꣳ च वैदिकानाम् इन्द्रादि-शब्दानाम् अर्थ-शून्यत्वम् अनित्यत्वꣳ वा स्याद् इति चेत् तन् न, अतः प्रभवात् अतः--- वैदिकाद् एव शब्दाद् इन्द्रादेः प्रभवात्। पूर्व-पूर्वेन्द्रादौ विनष्टे वैदिकाद् इन्द्राद्याकृति-विशेष-वाचिनः शब्दाद् इन्द्राद्य्-आकृति-विशेषꣳ स्मृत्वा तद्-आकारम् अपरम् इन्द्रादिकꣳ सृजति प्रजापतिर् इति वैदिकस्य शब्दस्य न कश्चिद् विरोधः। न हि देवदत्तादि-शब्दवद् इन्द्रादि-शब्दा व्यक्ति-विशेषे सङ्केत-पूर्वकाः प्रवृत्ताः; अपि तु गवादि-शब्दवद् आकृति-विशेष-वाचिन इति तेषाम् अपि नित्य एव वाच्य-वाचक-भावः। वैदिकाद् इन्द्रादि-शब्दात् तद्-अर्थ-विशेषꣳ स्मृत्वा कुलालादिर् इव घटादिकꣳ प्रजापतिः सृजतीति कुतोऽवगम्यतेꣳ प्रत्यक्षानुमानाभ्याꣳ--- श्रुति-स्मृतिभ्याम् इत्य् अर्थः। श्रुतिस् तावत् वेदेन रूपे व्याकरोत् सता सती प्रजापतिः, तथा स भूर् इति व्याहरत् स भूमिम् असृजत इत्य् आदिका। स्मृतिर् अपि सर्वेषाꣳ च स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्। वेद-शब्देभ्य एवादौ पृथक् सꣳस्थाश् च निर्ममे। नाम रूपꣳ च भूतानाꣳ कृत्यानाꣳ च प्रपञ्चनम्। वेद-शब्देभ्य एवादौ देवादीनाꣳ चकार सः इत्य् आदिका॥२७॥

९३ अत एव च नित्यत्वम्॥१।३।२८॥

यतः प्रजापतिः वैदिकाच् छब्दाद् अर्थाकारꣳ स्मृत्वा तद्-आकारꣳ सर्वꣳ सृजति, अतश् च वसिष्ठ-विश्वामित्रादीनाꣳ मन्त्र-सूक्तादि-कृत्त्वेऽपि मन्त्रादि-मयस्य वेदस्य नित्यत्वꣳ तिष्ठत्य् एव। प्रजापतिर् हि नैमित्तिक-प्रलयानन्तरꣳ मन्त्र-कृतो वृणीते। विश्वामित्रस्य सूक्तꣳ भवतीत्य् आदि वेद-शब्देभ्योऽनधीत-मन्त्रादि-दर्शन-शक्त-वसिष्ठाद्य्-आकृति-विशेषꣳ स्मृत्वा, वसिष्ठत्वादि-पद-प्राप्तये अनुष्ठित-कर्म-विशेषाꣳश् चानुस्मृत्य, तद्-आकार-विशेषान् तान् वसिष्ठादीन् सृजति; ते चानधीत्यैव वेदैक-देश-भूत-मन्त्रादीन् स्वरतो वर्णतश् चास्खलितान् पठन्ति। तद् एषाꣳ मन्त्रादि-कृत्वेऽपि वेद-नित्यत्वम् उपपद्यते॥२८॥

प्रजापति-प्रभृतिषु सर्वेषु तत्त्वेष्व् अव्याकृत-पर्यन्तेषु अव्याकृत-परिणाम-रूपेषु शब्द-मयेषु वेदेषु च विनष्टेष्व् अव्याकृत-सृष्ट्य्-आवृत्तौ कथꣳ वेदस्य नित्यत्वम् इत्यत आह---

९४ समान-नाम-रूपत्वाच् चावृत्ताव् अप्य् अविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च॥१।३।२९॥

अव्याकृत-सृष्ट्य्-आवृत्ताव् अपि सृज्यानाꣳ समान-नाम-रूपत्वाद् एव न कश्चिद् विरोधः। आदि-सर्गेऽपि हि परम-पुरुषः पूर्व-सꣳस्थानꣳ जगत् स्मरन् तथैव सृजति, वेदाꣳश् च पूर्वानुपूर्वी-विशिष्टान् आविष्कृत्य हिरण्यगर्भाय ददातीति। पूर्व-सꣳस्थानम् एव जगत् सृजतीति कथम् अवगम्यते। दर्शनात् स्मृतेश् च। दर्शनꣳ--- श्रुतिः। अहो-रात्राणि विदधद् विश्वस्य मिषतो वशी, सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयत्, दिवꣳ च पृथिवीꣳ चान्तरिक्षम् अथो सुवर् इति, यो ब्रह्माणꣳ विदधाति पूर्वꣳ यो वै वेदाꣳश् च प्रहिणोति तस्मै इति च, स्मृतिर् अपि--- यथर्तुष्व् ऋतु-लिङ्गानि नाना-रूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु। इति। एतद् एव वेदस्य नित्यत्वꣳ यत् पूर्व-पूर्वोच्चारण-क्रम-विशेषꣳ स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यत्वम्। परम-पुरुषोऽपि स्वरूप-स्वाराधन-तत्-फल-याथात्म्यावबोधि-वेदꣳ स्व-स्वरूपवन् नित्यम् एव पूर्वानुपूर्वी-विशिष्टꣳ स्मृत्वा आविष्करोति। अतो देवादीनाꣳ ब्रह्म-विद्याधिकारे न कश्चिद् विरोधः॥२९॥इति देवताधिकरणम्॥७॥

१।३।८

९५ मध्व्-आदिष्व् असम्भवाद् अनधिकारꣳ जैमिनिः॥१।३।३०॥

छान्दोग्ये असौ वा आदित्यो देव-मधु इत्य् उपक्रम्य। तद् यत् प्रथमम् अमृतꣳ तद्-वसव उपजीवन्ति इत्य् उक्त्वा, स य एतद् एवम् अमृतꣳ वेद वसूनाम् एवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतद् एवामृतꣳ दृष्ट्वा तृप्यति इत्य् आदिना ऋग्-यजुः-सामादि-वेदोदित-कर्म सम्पाद्य रसाधारतया मधुम् अयस्याद् इत्य् अस्य पूर्व-दक्षिण-पश्चिमोत्तरोर्ध्वाꣳशान् वसु-रुद्रादित्य-मरुत्-साध्य-नाम्नाꣳ देव-गणानाꣳ भोग्यत्वेनाभिधाय, तैर् भुज्यमानाकारेणादित्याꣳशानुपास्यान् उपदिश्य, तान् एवादित्याꣳशाꣳस् तथा भूतान् प्राप्यान् उपदिशति। एवम् आदिषूपासनेषु वस्व्-आदित्यादीनाम् अधिकारोऽस्ति, नेति सꣳशयः। नास्त्य् अधिकार इति पूर्वः पक्षः, वस्व्-आदीनाम् उपास्यान्तर्-गतत्वेन कर्म-कर्तृ-भाव-विरोधात्, प्राप्यस्य वसुत्वादेः प्राप्तत्वाच् च। राद्धान्तस् तु--- ब्रह्मण एव तद्-अवस्थस्योपास्यादीनाꣳ सताꣳ स्वावस्थ-ब्रह्मानुसन्धानाविरोधात् कल्पान्तरे वसुत्वादेः प्राप्तत्वाविरोधाच् च वस्व्-आदीनाम् अधिकारः सम्भवतीति। सूत्रार्थस् तु मधु-विद्यादिषु वस्व्-आदीनाम् अनधिकारꣳ जैमिनिर् मन्यते। असम्भवात्--- वस्व्-आदीनाम् एव उपास्यानाम् उपासकत्वासम्भवात्, वसुत्वादेः प्राप्तत्वाद् एव प्राप्यत्वासम्भवाच् च॥३०॥

९६ ज्योतिषि भावाच् च॥१।३।३१॥

तꣳ देवा ज्योतिषाꣳ ज्योतिर् आयुर् होपासतेऽमृतम् इति ज्योतिषि--- परस्मिन् ब्रह्मणि देव-मनुष्ययोर् अधिकार-साधारण्ये सत्य् अपि, ज्योतिषाꣳ ज्योतिः--- परꣳ ब्रह्म देवा उपासते इति विशेष-वचनꣳ वस्वादीनाꣳ कर्मकर्तृभावविरोधात्तेषु तेषामनधिकारꣳ द्योतयति। देवा इति सामान्य-वचनꣳ च वस्व्-आदि-विशेष-विषयम् इत्य् अवगम्यते, अन्येषाम् अविरोधात्॥३१॥

९७ भावꣳ तु बादरायणोऽस्ति हि॥१।३।३२॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। वस्व्-आदीनाꣳ मधु-विद्यादिष्व् अधिकार-सद्-भावꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। अस्ति हि वस्व्-आदीनाम् एवोपास्यत्वꣳ प्राप्यत्वꣳ च। इदानीꣳ वसूनाम् एव सताꣳ कल्पान्तरे वसुत्वस्य प्राप्यत्व-सम्भवात् प्राप्यत्वꣳ सम्भवति। स्वात्मनाꣳ ब्रह्म-भावानुसन्धान-सम्भवाद् उपास्यत्वꣳ च सम्भवति। य एताम् एवꣳ ब्रह्मोपनिषदꣳ वेद इति हि कृत्स्नाया मधु-विद्यायाः ब्रह्म-विद्यात्वम् अवगम्यते॥३२॥इति मध्व्-अधिकरणम्॥८॥

१।३।९

९८ शुग् अस्य तद्-अनादर-श्रवणात् तद्-आद्रवणात् सूच्यते हि॥१।३।३३॥

ब्रह्म-विद्यायाꣳ शूद्रस्याप्य् अधिकारोऽस्ति, नेति सꣳशयः। अस्तीति पूर्वः पक्षः,--- अर्थित्व-सामर्थ्य-सम्भवात्। शूद्रस्यानग्नि-विद्यत्वेऽपि मनोवृत्ति-मात्रत्वात् उपासनस्य सम्भवति हि सामर्थ्यम्। ब्रह्म-स्वरूप-तद्-उपासन-प्रकार-ज्ञानꣳ चेतिहास-पुराण-श्रवणाद् एव निष्पद्यते। अस्ति हि शूद्रस्यापीतिहास-पुराण-श्रवणानुज्ञा। श्रावयेच् चतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणम् अग्रत इति। तथा तत्रैव विदुरादीनाꣳ ब्रह्म-निष्ठत्वꣳ दृश्यते। उपनिषत्स्व् अपि। आजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति शूद्र-शब्देनामन्त्र्य ब्रह्म-विद्योपदेश-दर्शनाच् छूद्रस्यापीहाधिकारः सूच्यते। राद्धान्तस् तु--- उपासनस्य मनोवृत्ति-मात्रत्वेऽप्य् अनधीत-वेदस्य शूद्रस्य उपासनोपाय-भूत-ज्ञानासम्भवात्, न सार्मथ्य-सम्भवः। कर्म-विधिवद् उपासना-विधयोऽपि त्रैवर्णिक-विषयाध्ययन-गृहीतस्वाध्यायोत्पन्न-ज्ञानम् एव उपासनोपायतया स्वीकुर्वते। इतिहासादयोऽपि स्वाध्याय-सिद्धम् एव ज्ञानम् उपबृꣳहयन्तीति ततोऽपि नास्य ज्ञान-लाभः। श्रवणानुज्ञा तु पाप-क्षयादि-फला। विदुरादीनाꣳ तु भवान्तर-वासनया ज्ञान-लाभाद् ब्रह्म-निष्ठत्वम्। शूद्रेत्य् आमन्त्रणम् अपि न चतुर्थ-वर्णत्वेन, अपि तु ब्रह्म-विद्या-वैकल्याच् छुग् अस्य सञ्जातेति। अतो न शूद्रस्याधिकारः। सूत्रार्थस् तु--- ब्रह्म-विद्या-वैकल्येन हꣳसोक्तानादर-वाक्य-श्रवणात् तदैवाचार्यꣳ प्रत्य् आद्रवणाच् चाचार्येण तस्य शुश्रूषोर् विद्या-लाभ-कृता शुक् सूच्यते। हि-शब्दो हेतौ। यस्माद् अस्य शुक् सूच्यते, अतः शोचनाच् छूद्र इति कृत्वा, आचार्यो रैक्वो जानश्रुतिꣳ शूद्रेत्य् आमन्त्रयते, न जाति-योगेनेत्य् अर्थः॥३३॥

९९ क्षत्रियत्व-गतेश् च॥१।३।३४॥

अस्य शुश्रूषोः क्षत्रियत्वावगतेश् च न जाति-योगेन शूद्रेत्य् आमन्त्रणम्। प्रकरण-प्रक्रमे हि बहु-दायी इत्य् आदिना दान-पतित्व-बहुतर-पक्वान्न-दायित्व-क्षत्तृ-प्रेषण-बहु-ग्रामादि-प्रदानैर् अस्य जानश्रुतेः शुश्रूषोः क्षत्रियत्वꣳ प्रतीतम्॥३४॥

१०० उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्॥१।३।३५॥

उपरिष्टाच् चास्याꣳ विद्यायाꣳ ब्राह्मण-क्षत्रिययोर् एवान्वयो दृश्यते। अथ ह शौनकꣳ च कापेयम् अभिप्रतारिणꣳ च इत्य् आदिना। अभिप्रतारी हि चैत्ररथः क्षत्रियः। अभिप्रतारिणश् चैत्ररथत्वꣳ क्षत्रियत्वꣳ च कापेय-साहचर्याल् लिङ्गाद् अवगम्यते। प्रकरणान्तरे हि कापेय-सहचारिणः चैत्ररथत्वꣳ क्षत्रियत्वꣳ चावगतम्। एतेन वै चैत्ररथꣳ कापेया अयाजयन् इति, तस्माच् चैत्ररथो नामैकः क्षत्र-पतिर् अजायतेति च। अतोऽस्याꣳ विद्यायाम् अन्वितो ब्राह्मणाद् इतरो जानश्रुतिर् अपि क्षत्रियो भवितुम् अर्हति॥३५॥

१०१ सꣳस्कार-परामर्शात् तद्-अभावाभिलापाच् च॥१।३।३६॥

विद्योपदेशे उप त्वा नेष्ये इत्य् उपनयन--- सꣳस्कार-परामर्शात् शूद्रस्य तद्-अभाव-वचनाच् चानधिकारः। न शूद्रे पातकꣳ किञ्चिन् न च सꣳस्कारम् अर्हति। इति हि निषिध्यते॥३६॥

१०२ तद्-अभाव-निर्धारणे च प्रवृत्तेः॥१।३।३७॥

नैतद् अब्राह्मणो विवक्तुम् अर्हति समिधꣳ सौम्याहर इति शुश्रूषोर् जाबालेः शूद्रत्वाभाव-निश्चय एवोपदेशे प्रवृत्तेर् नाधिकारः॥३७॥

१०३ श्रवणाध्ययनार्थ-प्रतिषेधात्॥१।३।३८॥

शूद्रस्य श्रवणाध्ययनादीनि हि प्रतिषिध्यन्ते। तस्माच् छूद्र-समीपे नाध्येतव्यम् इति। अनुपशृण्वतोऽध्ययनादिर् न सम्भवति॥३८॥

१०४ स्मृतेश् च॥१।३।३९॥

स्मर्यते च शूद्रस्य वेद-श्रवणादौ दण्डः। अथ हास्य वेदम् उपशृण्वतः त्रपु-जतुभ्याꣳ श्रोत्र-प्रतिपूरणम् उदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीर-भेद इति॥३९॥इत्य् अपशूद्राधिकरणम्॥९॥

[प्रमिताधिकरण-शेषः]

प्रासङ्गिकꣳ परिसमाप्य प्रकृतꣳ परिसमापयति---

१०५ कम्पनात्॥१।३।४०॥

अङ्गुष्ठ-प्रमित-प्रकरण-मध्ये। यद् इदꣳ किꣳ च जगत् सर्वꣳ प्राण एजति निःसृतम्। महद् भयꣳ वज्रम् उद्यतꣳ भयाद् अस्याग्निस् तपति इत्य् आदौ प्राण-शब्द-निर्दिष्टाङ्गुष्ठ-प्रमित-जनित-भय-निमित्ताद् अग्नि-वायु-सूर्य-प्रभृति-कृत्स्न-जगत्-कम्पनात् श्रूयमाणाद् अङ्गुष्ठ-प्रमितः परमात्मैवेति निश्चीयते॥४०॥

१०६ ज्योतिर्-दर्शनात्॥१।३।४१॥

अस्मिन्न् एव प्रकरणे तत्-सम्बन्धितया न तत्र सूर्यो भाति इत्य् आरभ्य तस्य भासा सर्वम् इदꣳ विभाति इति सर्वेषाꣳ छादकस्यानवधिकातिशयस्य भाः-शब्दाभिहितस्य ब्रह्म-भूतस्य परस्य ज्योतिषो दर्शनाच् च अङ्गुष्ठ-प्रमितः परमात्मा॥४१॥इति प्रमिताधिकरण-शेषः॥

१।३।१०

१०७ आकाशोऽर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात्॥१।३।४२॥

छान्दोग्ये आकाशो ह वै नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद् अन्तरा तद् ब्रह्म तद् अमृतꣳ स आत्मा इत्य् अत्राकाश-शब्द-निर्दिष्टः किꣳ मुक्तात्मा, उत परमात्मेति सꣳशयः। मुक्त इति पूर्वः पक्षः। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवामि इति मुक्तस्यानन्तर-प्रकृतत्वात्। राद्धान्तस् तु--- नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद् अन्तरा इति स्वयम् अस्पृष्ट-नाम-रूपतया नाम-रूपयोर् निर्वोढृत्वेन श्रूयमाणोऽयम् आकाशो बद्ध-मुक्तोभयावस्थात् प्रत्यग्-आत्मनः अर्थान्तरत्वात् परमात्मैव।

सूत्रार्थस् तु--- आकाशः परमात्मा, तस्य नाम-रूपयोर् निर्वोढृत्व-तद्-अस्पर्श-लक्षणार्थान्तरत्व-व्यपदेशात्। प्रत्यग्-आत्मनो ह्य् अर्थान्तर-भूत एव नाम-रूपयोर् निर्वोढा। बद्धावस्थस्तावन् नाम-रूपाभ्याꣳ स्पृष्टस् तत्-परवशश् चेति न निर्वोढा; मुक्तस्यापि जगद्-व्यापारर-हितत्वान् न निर्वोढृत्वम्। आदि-शब्देन निरुपाधिक-ब्रह्मत्वामृतत्वात्मत्वादीनि गृह्यन्ते। तानि निरुपाधिकानि मुक्तस्यापि न सम्भवन्ति॥४२॥

ननु तत् त्वम् अस्यादिनैक्य-व्यपदेशात्, नेह नानास्तीति भेद-प्रतिषेधाच् च न प्रत्यग्-आत्मनोऽर्थान्तर-भूतः परमात्मेत्य् आशङ्क्याह---

१०८ सुषुप्त्य्-उत्क्रान्त्योर् भेदेन॥१।३।४३॥

व्यपदेशाद् इति वर्तते। प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः, प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः इति सुषुप्त्य्-उत्क्रान्त्योर् लुप्त-सकल-विशेष-विज्ञानात् प्रत्यग्-आत्मनस् तदानीम् एव सर्वज्ञतया भेद-व्यपदेशात् प्रत्यग्-आत्मनोऽर्थान्तर-भूत एव परमात्मा॥४३॥

१०९ पत्य्-आदि-शब्देभ्यः॥१।३।४४॥

परिष्वञ्जके प्राज्ञे श्रूयमाणेभ्यः पत्य्-आदि-शब्देभ्यश् चायꣳ प्रत्यग्-आत्मनोऽर्थान्तर-भूतः परमात्मा, सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः इत्य् आदौ। ऐक्योपदेश---भेद-प्रतिषेधौ तु ब्रह्म-कार्यत्व-निबन्धनाव् इति। तज् जलान् इति, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म इत्य् आदि श्रुतिभिर् एव व्यक्तौ॥४४॥इत्य् अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशाधिकरणम्॥१०॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तदीपे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः

౧।౩।౧

౬౬ ద్యు-భ్వ్-ఆద్య్-ఆయతనṁ స్వ-శబ్దాత్॥౧।౩।౧॥

ఆథర్వణే యస్మిన్ ద్యౌః పృథివీ చాన్తరిక్షమ్ ఓతṁ మనః సహ ప్రాణైశ్ చ సర్వైస్ తమ్ ఏవైకṁ జానథాత్మానమ్ అన్యా వాచో విముఞ్చథ అమృతస్యైష సేతుః ఇత్య్ అత్ర ద్యు-పృథివ్య్-ఆదీనామ్ ఆయతనṁ కిṁ జీవః, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। జీవ ఇతి పూర్వః పక్షః, మనః ప్రభృతీన్ద్రియాధారత్వ-శ్రుతేః, ఉత్తరత్ర నాడీ-సమ్బన్ధాత్, జాయమానత్వ-శ్రుతేశ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు నిరుపాధికాత్మత్వామృత-సేతుత్వయోః పరమాత్మ-ధర్మయోః శ్రవణాత్ పరమాత్మైవాయమ్। సర్వṁ నియన్తృతయా ఆప్నోతీతి హ్య్ ఆత్మా। అమృతస్య ప్రాపకతయా సేతుశ్ చ స ఏవ। నాడీ-సమ్బన్ధః, బహుధా జాయమానత్వṁ చ। సన్తతṁ సిరాభిస్ తు లమ్బత్యాకోశ-సన్నిభమ్, అజాయమానో బహుధా విజాయతే ఇత్య్ ఆదిషు సర్వ-సమాశ్రయణీయత్వాయ అజహత్-స్వభావస్యైవ పరమాత్మనోఽపి దృశ్యత ఇతి। సూత్రార్థస్ తు--- ద్యు-పృథివ్య్-ఆదీనామ్ ఆయతనṁ పరమాత్మా, స్వ-శబ్దాత్॥౧॥

౬౭ ముక్తోపసృప్య వ్యపదేశాచ్ చ॥౧।౩।౨॥

తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి। తథా విద్వాన్ నామ-రూపాద్ విముక్తః పరాత్పరṁ పురుషమ్ ఉపైతి దివ్యమ్ ఇతి చ బన్ధాన్ ముక్తస్య ప్రాప్యతయా వ్యపదేశాచ్ చాయṁ పరమాత్మా॥౨॥

౬౮ నానుమానమ్ అతచ్-ఛబ్దాత్ ప్రాణ-భృచ్ చ॥౧।౩।౩॥

ఆనుమానమ్--- అనుమాన-గమ్యṁ ప్రధానమ్। యథా తద్-వాచి-శబ్దాభావాత్ తద్ ఇహ న గృహ్యతే। తథా ప్రాణ-భృద్ అపీత్య్ అర్థః। అతశ్ చాయṁ పరమాత్మా॥౩॥

౬౯ భేద-వ్యపదేశాత్॥౧।౩।౪॥

అనీశయా శోచతి ముహ్యమానః। జుష్టṁ యదా పశ్యత్య్ అన్యమ్ ఈశమ్ ఇత్య్ ఆదినా జీవాద్ భేదేన వ్యపదేశాచ్ చాయṁ పరమాత్మా॥౪॥

౭౦ ప్రకరణాత్॥౧।౩।౫॥

అథ పరా యయా తద్ అక్షరమ్ అధిగమ్యత ఇత్య్ ఆదినా పరమాత్మన ఏవ ప్రకృతత్వాత్॥౫॥

౭౧ స్థిత్య్-అదనాభ్యాṁ చ॥౧।౩।౬॥

తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి ఇతి కర్మ-ఫలమ్ అనశ్నతః పరమాత్మనో దీప్యమానతయా స్థితేః, జీవస్య కర్మ-పరవశతయా తత్-ఫలాదనాచ్ చ పరమాత్మనో జీవాద్ భేదావగమాద్ అమృత-సేతుర్ ద్యు-భ్వ్-ఆద్య్-ఆయతనṁ న జీవః। అదృశ్యత్వాది-గుణక ఇత్య్ అనేన పరమాత్మత్వే స్థాపితేఽపి, నాడీ-సమ్బన్ధ-బహుధా-జాయమానత్వ-లిఙ్గాత్, యావాన్తర-ప్రకరణ-విచ్ఛేదాశఙ్కా, సా నిరాకృతా--- ద్యు-భ్వ్-ఆద్య్-ఆయతనమ్ ఇతి। వైశ్వానరస్య త్రైలోక్య-శరీరత్వాదినా పరమాత్మత్వ-నిర్ణయ ఇతి మధ్యే వైశ్వానర-విద్యా నిరూపితా॥౬॥ఇతి ద్యు-భ్వ్-ఆద్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౧।౩।౨

౭౨ భూమా సమ్ప్రసాదాద్ అధ్యుపదేశాత్॥౧।౩।౭॥

ఛాన్దోగ్యే యత్ర నాన్యత్ పశ్యతి నాన్యచ్ ఛృణోతి నాన్యద్ విజానాతి స భూమా ఇత్య్ అత్ర భూమ-శబ్ద-నిర్దిష్టో నిరతిశయ-వైపుల్య-విశిష్ట-సుఖ-స్వరూపః కిṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మా, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। ప్రత్యగ్-ఆత్మేతి పూర్వః పక్షః। తరతి శోకమ్ ఆత్మవిత్ ఇతి ప్రక్రమ్య నామాది-పరమ్పరయోత్తరోత్తర-భూయస్త్వేన ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యాṁ ప్రవృత్తస్యాత్మోపదేశస్య ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టే ప్రత్యగ్-ఆత్మని సమాప్తి-దర్శనాత్, ప్రత్యగ్-ఆత్మన ఏవ భూమ-సṁశబ్దనమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- యద్య్ అపి ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యామ్ ఉత్తరోత్తరభూయస్త్వ-వచనṁ ప్రాణే పర్యవస్థితṁ తథాపి ప్రాణ-వేదినోఽతివాదిత్వమ్ ఉక్త్వా, ఏష తు వా అతివదతి యః సత్యేనాతివదతీతి తు-శబ్దేనోపాసక-భేదṁ ప్రతిపాద్య, తస్య సత్యోపాసకస్య పూర్వస్మాద్ ఆధిక్యోపదేశాత్, సత్య-శబ్దాభిధేయṁ పరṁ బ్రహ్మైవ భూమ-విశిష్టమ్ ఇతి। సూత్రార్థస్ తు భూమ-గుణ-విశిష్టṁ పరṁ బ్రహ్మైవ, సమ్ప్రసాదాద్ అధ్యుపదేశాత్--- సమ్ప్రసాదః--- ప్రత్యగ్-ఆత్మా, ఏష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య ఇత్య్ ఆద్య్ ఉపనిషత్-ప్రసిద్ధేః। ఏష తు వా అతివదతి ఇతి ప్రత్యగ్-ఆత్మనోఽధికతయోపదేశాత్। అతివాదిత్వṁ హి స్వోపాస్యాధిక్య-వాదిత్వమ్॥౭॥

౭౩ ధర్మోపపత్తేశ్ చ॥౧।౩।౮॥

స్వాభావికామృతత్వ-స్వ-మహిమ-ప్రతిష్ఠితత్వ-సర్వాత్మత్వ-సర్వోత్పత్తి-హేతుత్వాదీనాṁ భూమ్ని శ్రూయమాణానాṁ ధర్మాణాṁ పరస్మిన్న్ ఏవ బ్రహ్మణ్య్ ఉపపత్తేశ్ చ భూమా పరṁ బ్రహ్మైవ॥౮॥ఇతి భూమాధికరణమ్॥౨॥

౧।౩।౩

౭౪ అక్షరమ్ అమ్బరాన్త-ధృతేః॥౧।౩।౯॥

వాజినాṁ గార్గి-ప్రశ్నే। స హోవాచైతద్ వై తద్ అక్షరṁ గార్గి బ్రాహ్మణా అభివదన్త్య్ అస్థూలమ్ అనణ్వ్ అహ్రస్వమ్ అదీర్ఘమ్ అలోహితమ్ అస్నేహమ్ అచ్ఛాయమ్ ఇత్య్ అత్రాక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ ప్రధానṁ జీవో వా, ఉత పరమాత్మా ఇతి సṁశయః। ప్రధానṁ జీవో వా, న పరమాత్మేతి పూర్వః పక్షః। కస్మిన్ ను ఖల్వ్ ఆకాశ ఓతశ్ చ ప్రోతశ్ చ ఇత్య్ ఉక్తే ఆకాశాధారతయోచ్యమానమ్ అక్షరṁ ప్రధానమ్, జీవో వా, ప్రధానస్య వికారాధారత్వాజ్ జీవస్యాచిద్-వస్త్వ్-ఆధారత్వాన్ న పరమాత్మేతి। రాద్ధన్తస్ తు--- యద్ ఊర్ధ్వṁ గార్గి దివ ఇత్య్ ఆరభ్య, కాల-త్రయ-వర్తినః కృత్స్నస్యాధారతయా నిర్దిష్ట ఆకాశోఽవ్యాకృతమ్ ఏవ, న వాయుమానాకాశః। తతః పశ్చాత్ కస్మిన్ ను ఖల్వ్ ఆకాశ ఓతశ్ చ ప్రోతశ్ చ ఇతి పృష్టే తద్-ఆధారతయోచ్యమానమ్ ఏతద్ అక్షరṁ న ప్రధానṁ భవితుమ్ అర్హతి। నాపి జీవః। ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠత ఇత్య్ ఆరభ్య ప్రశాసనాత్ సర్వాధారత్వ-శ్రుతేః। సూత్రార్థస్ తు--- ఏతద్ వై తద్ అక్షరṁ గార్గి ఇతి నిర్దిష్టమ్ అక్షరṁ పరమాత్మా, అమ్బరాన్త-ధృతేః--- అమ్బరṁ--- వాయుమానాకాశః, అమ్బరాన్తః--- అమ్బర-పారభూతమ్, అమ్బర-కారణమ్ ఇతి యావత్; కారణాపత్తిర్ ఏవ హి కార్యస్యాన్తః। స చామ్బరాన్తః అవ్యాకృతṁ ప్రధానమ్, తస్య ధృతేః--- ధారణాత్। అవ్యాకృతస్యాపి ధృతేర్ అక్షరṁ పరమాత్మైవేత్య్ అర్థః॥౯॥

ఏవṁ తర్హి జీవో భవితుమ్ అర్హతి, తస్య ప్రధాన-ధృత్య్-ఉపపత్తేర్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౭౫ సా చ ప్రశాసనాత్॥౧।౩।౧౦॥

సా చ అమ్బరాన్త-ధృతిః। ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ ఇతి ప్రశాసనాచ్ ఛ్రూయతే। ప్రశాసనమ్--- ప్రకృష్టṁ శాసనమ్, అప్రతిహతాజ్ఞా। న చాప్రతిహతాజ్ఞయా కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య జగతో ధృతిర్ జీవే ఉపపద్యతే; అతో న జీవః॥౧౦॥

౭౬ అన్య-భావ-వ్యావృత్తేశ్ చ॥౧।౩।౧౧॥

అన్య-భావః--- అన్యత్వమ్। అస్యాక్షరస్య పరమ-పురుషాద్ అన్యత్వṁ వ్యావర్తయతి వాక్య-శేషః। అదృష్టṁ ద్రష్టృ ఇత్య్ ఆదినా సర్వైర్ అదృష్టమ్ ఏతద్ అక్షరṁ సర్వస్య ద్రష్ట్రిత్య్ ఆది ప్రధాన-జీవాసమ్భావనీయార్థ-ప్రతిపాదనాత్॥౧౧॥ఇత్య్ అక్షరాధికరణమ్॥౩॥

౧।౩।౪

౭౭ ఈక్షతి-కర్మ-వ్యపదేశాత్ సః॥౧।౩।౧౨॥

ఆథర్వణికానాṁ సత్య-కామ-ప్రశ్నే యః పునర్ ఏతṁ త్రి-మాత్రేణౌమ్ ఇత్య్ అనేనైవాక్షరేణ పరṁ పురుషమ్ అభిధ్యాయీత ఇత్య్ ఆరభ్య। స సామభిర్ ఉన్నీయతే బ్రహ్మ-లోకṁ, స ఏతస్మాజ్ జీవ-ఘనాత్ పరాత్పరṁ పురిశయṁ పురుషమ్ ఈక్షత ఇత్య్ అత్ర, ధ్యాయతీక్షతి-కర్మతయా వ్యపదిష్టః పరమ-పురుషః కిṁ హిరణ్యగర్భః, ఉత పరబ్రహ్మ-భూతః పురుషోత్తమ ఇతి సṁశయః। హిరణ్యగర్భ ఇతి పూర్వః పక్షః। పూర్వత్రైక-మాత్రṁ ప్రణవమ్ ఉపాసీనస్య మనుష్య-లోక-ప్రాప్తిṁ ఫలṁ, ద్వి-మాత్రమ్ ఉపాసీనస్యాన్తరిక్ష-లోక-ప్రాప్తిṁ చ ఫలమ్ అభిధాయానన్తరṁ యః పునర్ ఏతṁ త్రి-మాత్రేణ ఇతి త్రి-మాత్రṁ ప్రణవమ్ ఉపాసీనస్య ఫలత్వేనోచ్యమాన-బ్రహ్మ-లోక-స్థ-పురుషేక్షణ-కర్మ-భూతశ్ చతుర్ముఖ ఏవేతి విజ్ఞాయతే, మనుష్య-లోకాన్తరిక్ష-లోక-సాహచర్యాత్ బ్రహ్మ-లోకోఽపి క్షేత్రజ్ఞ-లోక ఇతి నిశ్చయాత్।

రాద్ధాన్తస్ తు--- పరాత్పరṁ పురిశయṁ పురుషమ్ ఈక్షతే ఇతీక్షతి-కర్మతయా నిర్దిష్ట-పురుష-విషయే శ్లోకే। తమ్ ఓఙ్కారేణైవాయతనేనాన్వేతి విద్వాన్ యత్ తచ్ ఛాన్తమ్ అజరమ్ అమృతమ్ అభయṁ పరṁ చ ఇతి నిరుపాధిక-శాన్తత్వామృతత్వాది-వ్యపదేశాత్ పరమాత్మైవాయమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। ఏవṁ పరమాత్మత్వే నిశ్చితే బ్రహ్మ-లోక-శబ్దశ్ చ తత్-స్థానమ్ ఏవాభిదధాతి ఇత్య్ అవగమ్యతే। తద్ విషయతయోదాహృతే చ శ్లోకే యత్ తత్ కవయో వేదయన్తే। తద్ విష్ణోః పరమṁ పదṁ సదా పశ్యన్తి సూరయః। ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిః సూరిభిర్ దృశ్యత్వ-వచనṁ తద్ ఏవ ద్రఢయతి। సూత్రార్థస్ తు--- ఈక్షతి-కర్మ సః--- పరమాత్మా, ధ్యాయతీక్షత్యోర్ ఏక-విషయత్వేన ధ్యాయతి-కర్మాపి స ఏవేత్య్ అర్థః, వ్యపదేశాత్--- తద్-విషయకతయా శాన్తమ్ అజరమ్ అమృతమ్ అభయṁ పరṁ చేతి పరమాత్మ-ధర్మాణాṁ వ్యపదేశాత్॥౧౨॥ఇతి ఈక్షతి-కర్మాధికరణమ్॥౪॥

౧।౩।౫

౭౮ దహర ఉత్తరేభ్యః॥౧।౩।౧౩॥

ఛాన్దోగ్యే అథ యద్ ఇదమ్ అస్మిన్ బ్రహ్మ-పురే దహరṁ పుణ్డరీకṁ వేశ్మ దహరోఽస్మిన్ అన్తరాకాశస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యṁ తద్ వావ విజిజ్ఞాసితవ్యమ్ ఇత్య్ అత్ర హృదయ-పుణ్డరీక-మధ్య-వర్తీ దహరాకాశః శ్రూయమాణః కిṁ భూతాకాశః, ఉత జీవః, అథ పరమాత్మేతి సṁశయః। ప్రథమṁ తావద్ భూతాకాశ ఇతి యుక్తమ్ ఆశ్రయితుమ్ ఇతి పూర్వ-పక్షః, ఆకాశ-శబ్దస్య భూతాకాశే ప్రసిద్ధి-ప్రాచుర్యాత్ ఆకాశాన్తర్-వర్తినోఽన్యస్య అన్వేష్టవ్యతా-ప్రతీతేశ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- కిṁ తద్ అత్ర విద్యతే యద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇతి చోదితే యావాన్ వా అయమ్ ఆకాశః ఇత్య్ ఆరభ్య ఏతత్ సత్యṁ బ్రహ్మ-పురమ్ ఇత్య్ అన్తేన దహరాకాశస్యాతిమహత్త్వ-సర్వాశ్రయత్వాజరత్వ-సత్యత్వాద్య్ అభిధాయ అస్మిన్ కామాః సమాహితా ఇత్య్ ఆకాశాన్తర్-వర్తినోఽన్వేష్టవ్యాః కామా ఇతి ప్రతిపాద్య, కోఽయṁ దహరాకాశ-శబ్ద-నిర్దిష్టకే తద్-ఆశ్రయాః కామా ఇత్య్ అపేక్షాయామ్ ఏష ఆత్మాపహత-పాప్మా ఇత్య్ ఆరభ్య, సత్య-సఙ్కల్పః ఇత్య్ అన్తేన ఆకాశ-శబ్ద-నిర్దిష్టః ఆత్మా, కామాశ్ చాపహత-పాప్మత్వాదయస్ తద్-విశేషణ-భూతా ఇతి ప్రతిపాదయద్ వాక్యమ్ అపహత-పాప్మత్వాది-విశిష్ట-పరమాత్మానమ్ ఆహ। ఉపక్రమే చాన్వేష్టవ్యతయా ప్రతిజ్ఞాతః ఆకాశః ఆత్మా, ఏతద్-విశేషణ-భూతాః అపహత-పాప్మత్వాదయః కామా ఇతి వాక్యṁ జ్ఞాపయద్ అథ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్ తేషాṁ సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి ఇత్య్ ఉపసṁహరతి। అతోఽయṁ దహరాకాశః అపహత-పాప్మత్వాది-విశిష్టః పరమాత్మేతి నిశ్చీయతే, న భూతాకాశాదిర్ ఇతి। ఏవṁ తర్హ్య్ అస్మిన్ వాక్యే, అథ య ఏష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ ఇతి ప్రత్యగ్-ఆత్మ-ప్రతీతేః, తస్య చోత్తరత్ర ప్రజాపతి-వాక్యే అపహత-పాప్మత్వాది-గుణకత్వావగమాత్ ప్రత్యగ్-ఆత్మైవ దహరాకాశ ఇతి పూర్వ-పక్షీ మన్యతే। రాద్ధాన్తీ తు ప్రత్యగ్-ఆత్మా కర్మ-పరవశతయా జాగరిత-స్వప్న-సుషుప్త్య్-ఆద్య్-అవస్థాభిః తిరోహితాపహత-పాప్మత్వాదికః పరమాత్మానమ్ ఉపసమ్పన్నః తత్-ప్రసాదాద్ ఆవిర్భూత-గుణకః ప్రజాపతి-వాక్యే ప్రతిపాదితః। దహరాకాశస్ త్వ్ అతిరోహిత-నిరుపాధికాపహత-పాప్మత్వాదికః ప్రత్యగ్-ఆత్మన్య్ అసమ్భావనీయ-జగద్-విధరణ-సమస్త-చిద్-అచిద్-వస్తు-నియమనాద్య్-అనన్త-గుణకః ప్రతిపన్న ఇతి నాయṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మా దహరాకాశః, అపి తు పరమాత్మైవేతి మన్యతే। సూత్రార్థస్ తు--- దహరాకాశః పరṁ బ్రహ్మ, ఉత్తరేభ్యః--- ఉత్తర-వాక్య-గతేభ్యః అపహత-పాప్మత్వాది-పరమాత్మాసాధారణ-ధర్మేభ్యో హేతుభ్యః॥౧౩॥

౭౯ గతి-శబ్దాభ్యాṁ తథా హి దృష్టṁ లిఙ్గṁ చ॥౧।౩।౧౪॥

అస్మిన్ దహరాకాశే సర్వాసాṁ ప్రజానామ్ అజానతీనామ్ అహర్ అహర్ యా గతిః శ్రూయతే, యశ్ చ దహరాకాశావమర్శ-రూపైతచ్-ఛబ్ద-సమానాధికరణతయా ప్రయుక్తో బ్రహ్మ-లోక-శబ్దః, తాభ్యాṁ దహరాకాశః పరṁ బ్రహ్మేత్య్ అవగమ్యతే। తద్ యథా హిరణ్య-నిధిṁ నిహితమ్ అక్షేత్రజ్ఞా ఉపర్య్ ఉపరి సఞ్చరన్తో న విన్దేయుర్ ఏవమ్ ఏవేమాః సర్వాః ప్రజా అహర్ అహర్ గచ్ఛన్త్య ఏతṁ బ్రహ్మ-లోకṁ న విన్దన్త్య్ అనృతేన హి ప్రత్యూఢాః ఇతి। తథా హి దృష్టమ్--- తథా హ్య్ అన్యత్ర పరస్మిన్ బ్రహ్మణ్య్ ఏవṁ రూపṁ గమనṁ దృష్టమ్--- ఏవమ్ ఏవ ఖలు సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సతి సమ్పద్య న విదుః సతి సమ్పత్స్యామహ ఇతి। తథా బ్రహ్మ-లోక-శబ్దశ్ చ పరస్మిన్ బ్రహ్మణ్య్ ఏవ దృష్టః--- ఏష బ్రహ్మ-లోకః సమ్రాడితి హోవాచ ఇతి లిఙ్గṁ చ--- మా భూద్ అన్యత్ర దర్శనమ్, అస్మిన్ ప్రకరణే సర్వాసాṁ ప్రజానాṁ శ్రూయమాణమ్ అహర్ అహర్ గమనṁ, బ్రహ్మ-లోక-శబ్దశ్ చ దహరాకాశస్య పరమాత్మత్వే పర్యాప్తṁ లిఙ్గమ్। చ-శబ్దోఽవధారణే। ఏతద్ ఏవ పర్యాప్తమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౪॥

౮౦ ధృతేశ్ చ మహిమ్నోఽస్యాస్మిన్న్ ఉపలబ్ధేః॥౧।౩।౧౫॥

అస్య ధృత్య్-ఆఖ్యస్య పరమాత్మనో మహిమ్నోఽస్మిన్ దహరాకాశే ఉపలబ్ధేర్ అయṁ పరమాత్మా। ధృతిః--- జగద్-విధరణṁ పరమాత్మనో మహిమేత్య్ అన్యత్రావగమ్యతే। ఏష సర్వేశ్వర ఏష భూతాధిపతిర్ ఏష భూత-పాల ఏష సేతుర్ విధరణ ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయ ఇతి। సా చ అస్మిన్ దహరాకాశ ఉపలభ్యతే। అథ య ఆత్మా స సేతుర్ విధృతిర్ ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయ ఇతి॥౧౫॥

౮౧ ప్రసిద్ధేశ్ చ॥౧।౩।౧౬॥

కో హ్య్ ఏవాన్యాత్ కః ప్రాణ్యాత్ యద్ ఏష ఆకాశ ఆనన్దో న స్యాత్, సర్వాణి హ వా ఇమాని భూతాన్య్ ఆకాశాద్ ఏవ సముత్పద్యన్తే ఇత్య్ ఆదిష్వ్ ఆకాశ-శబ్దస్య పరస్మిన్ బ్రహ్మణి ప్రసిద్ధేర్ ఆకాశ-శబ్ద ఏవ పరమాత్మ-ధర్మ-విశేషితో భూతాకాశ-శఙ్కాṁ నివర్తయతీత్య్ అర్థః॥౧౬॥

౮౨ ఇతర పరామర్శాత్ స ఇతి చేన్ నాసమ్భవాత్॥౧।౩।౧౭॥

పరమాత్మన ఇతరః జీవః; అథ య ఏష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ ఇతి జీవస్య పరామర్శాత్ స ఏవ దహరాకాశ ఇతి చేత్ తన్ న, పూర్వోక్తానాṁ గుణానాṁ తస్మిన్న్ అసమ్భవాత్॥౧౭॥

౮౩ ఉత్తరాచ్ చేద్ ఆవిర్భూత-స్వరూపస్ తు॥౧।౩।౧౮॥

ఉత్తరాత్--- ప్రజాపతి-వాక్యాద్ అపహత-పాప్మత్వాది-గుణకో జీవోఽవగమ్యత ఇతి చేత్ తన్ న; జాగరితాద్య్-అవస్థాభిర్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తాభిః పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-మూలాభిస్ తిరోహిత-గుణకః పరబ్రహ్మోపాసన-జనిత-తద్-ఉపసమ్పత్త్యా ఆవిర్భూత-స్వరూపోఽసౌ జీవస్ తత్ర ప్రజాపతివాక్యేఽపహత--- పాప్మత్వాదిగుణకః కీర్తితః। దహరాకాశస్త్వతిరోహితస్వరూపః అపహత-పాప్మత్వాది-గుణక ఇత్య్ అస్మిన్ దహరాకాశే న జీవ-శఙ్కా॥౧౮॥

దహర-వాక్యే జీవ-పరామర్శః కిమ్ అర్థమ్ ఇతి చేత్, తత్రాహ---

౮౪ అన్యార్థశ్ చ పరామర్శః॥౧।౩।౧౯॥

అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యత ఇతి పరఞ్జ్యోతిః-స్వరూప-దహరాకాశోపసమ్పత్త్యాస్య జీవస్యానృత-తిరోహిత-స్వరూపస్య స్వరూపావిర్భావో భవతీతి దహరాకాశస్య జగద్-విధరణాదివజ్ జీవ-స్వరూపావిర్భావాపాదన-రూప-సమ్పద్-విశేష-ప్రతిపాదనార్థో జీవ-పరామర్శః॥౧౯॥

౮౫ అల్ప-శ్రుతేర్ ఇతి చేత్ తద్ ఉక్తమ్॥౧।౩।౨౦॥

దహరోఽస్మిన్న్ ఇత్య్ అల్ప-పరిమాణ-శ్రుతిర్ ఆరాగ్రోపమితస్య జీవస్యైవోపపద్యతే, న తు సర్వస్మాజ్ జ్యాయసో బ్రహ్మణ ఇతి చేత్, తత్ర యద్ ఉత్తరṁ వక్తవ్యమ్, తత్ పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। నిచాయ్యత్వాద్ ఇత్య్ అనేన॥౨౦॥

౮౬ అనుకృతేస్తస్య చ॥౧।౩।౨౧॥

అనుకృతిః--- అనుకారః; తస్య పరమాత్మనోఽనుకారాద్ ధి జీవస్యావిర్భూత-స్వరూపస్యాపహత-పాప్మత్వాది-గుణకత్వమ్। అతోఽనుకర్తుః జీవాద్ అనుకార్యః పరబ్రహ్మ-భూతో దహరాకాశః అర్థాన్తర-భూత ఏవ। తద్-అనుకారశ్ చ తత్-సామ్యాపత్తిః శ్రూయతే యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మ-వర్ణṁ కర్తారమ్ ఈశṁ పురుషṁ బ్రహ్మ-యోనిమ్। తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి ఇతి॥౨౧॥

౮౭ అపి స్మర్యతే॥౧।౩।౨౨॥

స్మర్యతే చ తద్-ఉపాసనాత్ తత్-సామ్యాపత్తి-రూపానుకృతిర్ జీవస్య, ఇదṁ జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ ఇతి॥౨౨॥ఇతి దహరాధికరణమ్॥౫॥

౧।౩।౬

౮౮ శబ్దాద్ ఏవ ప్రమితః॥౧।౩।౨౩॥

కఠవల్లీష్వ్ ఆమ్నాయతే। అఙ్గుష్ఠ-మాత్రః పురుషో మధ్య ఆత్మని తిష్ఠతి। ఈశానో భూత-భవ్యస్య న తతో విజుగుప్సతే। ఏతద్ వైతత్। ఉత్తరత్ర చ అఙ్గుష్ఠ-మాత్రః పురుషో జ్యోతిర్ ఇవాధూమకః। తథోపరిష్టాద్ అఙ్గుష్ఠ-మాత్రః పురుషోఽన్తర్-ఆత్మా సదా జనానాṁ హృదయే సన్నివిష్టః ఇతి। అత్రాఙ్గుష్ఠ-ప్రమితో జీవాత్మా, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। జీవాత్మేతి పూర్వః పక్షః--- అన్యత్ర స్వీకృత-స్పష్ట-జీవ-భావే పురుషే అఙ్గుష్ఠ-ప్రమితత్వ-శ్రుతేః ప్రాణాధిపః సఞ్చరతి స్వ-కర్మభిర్ అఙ్గుష్ఠ-మాత్రో రవి-తుల్య-రూపః ఇతి। రాద్ధాన్తస్ తు--- తత్ర స్వ-కర్మభిర్ ఇతి జీవ-భావ-నిశ్చయవద్ అత్రాపి, ఈశానో భూత-భవ్యస్యేతి భూత-భవ్యేశితృత్వ-దర్శనాత్ పరమాత్మైవేతి। సూత్రార్థస్ తు--- శబ్దాద్ ఏవ ప్రమితః--- అఙ్గుష్ఠ-ప్రమితః పరమాత్మైవ। ఈశానో భూత-భవ్యస్యేతి పరమాత్మ-వాచి-శబ్దాత్॥౨౩॥

కథమ్ అనవచ్ఛిన్నస్య పరమాత్మనోఽఙ్గుష్ఠ-ప్రమితత్వమ్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౮౯ హృద్య్ అపేక్షయా తు మనుష్యాధికారత్వాత్॥౧।౩।౨౪॥

ఉపాసనార్థమ్ ఉపాసక-హృదయే వర్తమానత్వాత్, ఉపాసక-హృదయస్యాఙ్గుష్ఠ-మాత్రత్వాత్ తద్-అపేక్షయేదమ్ అఙ్గుష్ఠ-ప్రమితత్వమ్। మనుష్యాణామ్ ఏవోపాసకత్వ-సమ్భావనయా మనుష్యాన్ అధికృత్య ప్రవృత్తత్వాచ్ ఛాస్త్రస్య మనుష్య-హృదయాపేక్షయేదమ్ ఉక్తమ్। స్థితṁ తావద్ ఉత్తరత్ర సమాపయిష్యతే॥౨౪॥ఇతి ప్రమితాధికరణ-పూర్వ-భాగః॥

౧।౩।౭

౯౦ తద్-ఉపర్య్ అపి బాదరాయణః సమ్భవాత్॥౧।౩।౨౫॥

మనుష్యాధికారṁ బ్రహ్మోపాసన-శాస్త్రమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। తత్-ప్రసఙ్గేన దేవాదీనామ్ అపి బ్రహ్మ-విద్యాయామ్ అధికారోఽస్తి నవేతి చిన్త్యతే। న దేవాదీనామ్ అధికారః అస్తీతి పూర్వః పక్షః--- పరినిష్పన్నే బ్రహ్మణి శబ్దస్య ప్రామాణ్య-సమ్భవేఽపి దేవాదీనాṁ విగ్రహాదిమత్త్వే ప్రమాణాభావాత్, మన్త్రార్థ-వాదానామ్ అపి విధి-శేషతయా విగ్రహాది-సద్-భావ-పరత్వాభావాత్, విగ్రహవన్ నిర్వర్త్యాహర్ అహర్ అనుష్ఠీయమాన-వివేకాది-సాధన-సప్తక-సṁస్కృత-మనో-నిష్పాద్యోపాసన-నిర్వృత్తౌ తేషాṁ సామర్థ్యాభావాత్।

రాద్ధాన్తస్ తు--- జగత్-సృష్టి-ప్రకరణేషు నామ-రూప-వ్యాకరణ-శ్రుత్యైవ దేవాదీనాṁ విగ్రహాదిమత్త్వṁ సిధ్యతి। దేవాదీనాṁ దేహేన్ద్రియాది-కరణమ్ ఏవ హి నామ-రూప-వ్యాకరణమ్, మన్త్రార్థ-వాదయోశ్ చ తద్-ఉపలబ్ధేః, తయోర్ అనుష్ఠేయ---ప్రకాశన-స్తుతి-పరత్వేఽపి తద్-ఉపపత్తయే తత్-సద్-భావే ప్రమాణత్వాద్ దేవాదీనాṁ విగ్రహాదిమత్త్వ-సిద్ధిః, న హి విగ్రహాదిమత్తయా స్తుతిః ప్రకాశనṁ చ తద్-అభావే సమ్భవతి। అతః సామర్థ్య-సమ్భవాద్ అస్త్య్ ఏవాధికారః। సూత్రార్థస్ తు--- తద్-ఉపర్య్ అపి తేభ్యః--- మనుష్యేభ్య ఉపరి వర్తమానానాṁ దేవాదీనామ్ అప్య్ అధికారోఽస్తి, యద్వా, తత్--- బ్రహ్మోపాసనమ్ ఉపరి దేవాదిష్వ్ అపి సమ్భవతి, తేషామ్ అపి బ్రహ్మ-స్వరూప-తద్-ఉపాసన-ప్రకార-జ్ఞాన-తద్-అర్థిత్వ-తద్-ఉపాదాన-సామర్థ్య-సమ్భవాత్। పూర్వోపార్జిత-జ్ఞానావిస్మరణాజ్ జ్ఞాన-సమ్భవః తాప-త్రయాభిహతి-పూర్వక-బ్రహ్మ-గుణ-జ్ఞానాచ్ చార్థిత్వ-సమ్భవః; సృష్టి-వాక్య-మన్త్రార్థ-వాదేషు విగ్రహవత్త్వాది-దర్శనాత్ సామర్థ్య-సమ్భవశ్ చేతి భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే॥౨౫॥

౯౧ విరోధః కర్మణీతి చేన్ నానేక-ప్రతిపత్తేర్ దర్శనాత్॥౧।౩।౨౬॥

కర్మణి--- యాగాదౌ, విగ్రహవత్త్వే సత్య్ ఏకస్య యుగపద్-అనేక-యాగేషు సన్నిధానానుపపత్తేర్ విరోధః ప్రసజ్యత ఇతి చేత్ తన్ న, శక్తిమతాṁ సౌభరి-ప్రభృతీనాṁ యుగప్-అదనేక-శరీర-ప్రతిపత్తి-దర్శనాత్॥౨౬॥

౯౨ శబ్ద ఇతి చేన్ నాతః ప్రభవాత్ ప్రయక్షానుమానాభ్యామ్॥౧।౩।౨౭॥

విరోధ ఇతి వర్తతే। మాభూత్ కర్మణి విరోధః, శబ్దే తు వైదికే విరోధః ప్రసజ్యతే--- విగ్రహవత్త్వే హి తేషాṁ సావయవత్వేనోత్పత్తి-వినాశ-యోగాద్ ఉత్పత్తేః ప్రాగ్వినాశాద్ ఊర్ధ్వṁ చ వైదికానామ్ ఇన్ద్రాది-శబ్దానామ్ అర్థ-శూన్యత్వమ్ అనిత్యత్వṁ వా స్యాద్ ఇతి చేత్ తన్ న, అతః ప్రభవాత్ అతః--- వైదికాద్ ఏవ శబ్దాద్ ఇన్ద్రాదేః ప్రభవాత్। పూర్వ-పూర్వేన్ద్రాదౌ వినష్టే వైదికాద్ ఇన్ద్రాద్యాకృతి-విశేష-వాచినః శబ్దాద్ ఇన్ద్రాద్య్-ఆకృతి-విశేషṁ స్మృత్వా తద్-ఆకారమ్ అపరమ్ ఇన్ద్రాదికṁ సృజతి ప్రజాపతిర్ ఇతి వైదికస్య శబ్దస్య న కశ్చిద్ విరోధః। న హి దేవదత్తాది-శబ్దవద్ ఇన్ద్రాది-శబ్దా వ్యక్తి-విశేషే సఙ్కేత-పూర్వకాః ప్రవృత్తాః; అపి తు గవాది-శబ్దవద్ ఆకృతి-విశేష-వాచిన ఇతి తేషామ్ అపి నిత్య ఏవ వాచ్య-వాచక-భావః। వైదికాద్ ఇన్ద్రాది-శబ్దాత్ తద్-అర్థ-విశేషṁ స్మృత్వా కులాలాదిర్ ఇవ ఘటాదికṁ ప్రజాపతిః సృజతీతి కుతోఽవగమ్యతేṁ ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాṁ--- శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ ఇత్య్ అర్థః। శ్రుతిస్ తావత్ వేదేన రూపే వ్యాకరోత్ సతా సతీ ప్రజాపతిః, తథా స భూర్ ఇతి వ్యాహరత్ స భూమిమ్ అసృజత ఇత్య్ ఆదికా। స్మృతిర్ అపి సర్వేషాṁ చ స నామాని కర్మాణి చ పృథక్ పృథక్। వేద-శబ్దేభ్య ఏవాదౌ పృథక్ సṁస్థాశ్ చ నిర్మమే। నామ రూపṁ చ భూతానాṁ కృత్యానాṁ చ ప్రపఞ్చనమ్। వేద-శబ్దేభ్య ఏవాదౌ దేవాదీనాṁ చకార సః ఇత్య్ ఆదికా॥౨౭॥

౯౩ అత ఏవ చ నిత్యత్వమ్॥౧।౩।౨౮॥

యతః ప్రజాపతిః వైదికాచ్ ఛబ్దాద్ అర్థాకారṁ స్మృత్వా తద్-ఆకారṁ సర్వṁ సృజతి, అతశ్ చ వసిష్ఠ-విశ్వామిత్రాదీనాṁ మన్త్ర-సూక్తాది-కృత్త్వేఽపి మన్త్రాది-మయస్య వేదస్య నిత్యత్వṁ తిష్ఠత్య్ ఏవ। ప్రజాపతిర్ హి నైమిత్తిక-ప్రలయానన్తరṁ మన్త్ర-కృతో వృణీతే। విశ్వామిత్రస్య సూక్తṁ భవతీత్య్ ఆది వేద-శబ్దేభ్యోఽనధీత-మన్త్రాది-దర్శన-శక్త-వసిష్ఠాద్య్-ఆకృతి-విశేషṁ స్మృత్వా, వసిష్ఠత్వాది-పద-ప్రాప్తయే అనుష్ఠిత-కర్మ-విశేషాṁశ్ చానుస్మృత్య, తద్-ఆకార-విశేషాన్ తాన్ వసిష్ఠాదీన్ సృజతి; తే చానధీత్యైవ వేదైక-దేశ-భూత-మన్త్రాదీన్ స్వరతో వర్ణతశ్ చాస్ఖలితాన్ పఠన్తి। తద్ ఏషాṁ మన్త్రాది-కృత్వేఽపి వేద-నిత్యత్వమ్ ఉపపద్యతే॥౨౮॥

ప్రజాపతి-ప్రభృతిషు సర్వేషు తత్త్వేష్వ్ అవ్యాకృత-పర్యన్తేషు అవ్యాకృత-పరిణామ-రూపేషు శబ్ద-మయేషు వేదేషు చ వినష్టేష్వ్ అవ్యాకృత-సృష్ట్య్-ఆవృత్తౌ కథṁ వేదస్య నిత్యత్వమ్ ఇత్యత ఆహ---

౯౪ సమాన-నామ-రూపత్వాచ్ చావృత్తావ్ అప్య్ అవిరోధో దర్శనాత్ స్మృతేశ్ చ॥౧।౩।౨౯॥

అవ్యాకృత-సృష్ట్య్-ఆవృత్తావ్ అపి సృజ్యానాṁ సమాన-నామ-రూపత్వాద్ ఏవ న కశ్చిద్ విరోధః। ఆది-సర్గేఽపి హి పరమ-పురుషః పూర్వ-సṁస్థానṁ జగత్ స్మరన్ తథైవ సృజతి, వేదాṁశ్ చ పూర్వానుపూర్వీ-విశిష్టాన్ ఆవిష్కృత్య హిరణ్యగర్భాయ దదాతీతి। పూర్వ-సṁస్థానమ్ ఏవ జగత్ సృజతీతి కథమ్ అవగమ్యతే। దర్శనాత్ స్మృతేశ్ చ। దర్శనṁ--- శ్రుతిః। అహో-రాత్రాణి విదధద్ విశ్వస్య మిషతో వశీ, సూర్యాచన్ద్రమసౌ ధాతా యథాపూర్వమ్ అకల్పయత్, దివṁ చ పృథివీṁ చాన్తరిక్షమ్ అథో సువర్ ఇతి, యో బ్రహ్మాణṁ విదధాతి పూర్వṁ యో వై వేదాṁశ్ చ ప్రహిణోతి తస్మై ఇతి చ, స్మృతిర్ అపి--- యథర్తుష్వ్ ఋతు-లిఙ్గాని నానా-రూపాణి పర్యయే। దృశ్యన్తే తాని తాన్య్ ఏవ తథా భావా యుగాదిషు। ఇతి। ఏతద్ ఏవ వేదస్య నిత్యత్వṁ యత్ పూర్వ-పూర్వోచ్చారణ-క్రమ-విశేషṁ స్మృత్వా తేనైవ క్రమేణోచ్చార్యత్వమ్। పరమ-పురుషోఽపి స్వరూప-స్వారాధన-తత్-ఫల-యాథాత్మ్యావబోధి-వేదṁ స్వ-స్వరూపవన్ నిత్యమ్ ఏవ పూర్వానుపూర్వీ-విశిష్టṁ స్మృత్వా ఆవిష్కరోతి। అతో దేవాదీనాṁ బ్రహ్మ-విద్యాధికారే న కశ్చిద్ విరోధః॥౨౯॥ఇతి దేవతాధికరణమ్॥౭॥

౧।౩।౮

౯౫ మధ్వ్-ఆదిష్వ్ అసమ్భవాద్ అనధికారṁ జైమినిః॥౧।౩।౩౦॥

ఛాన్దోగ్యే అసౌ వా ఆదిత్యో దేవ-మధు ఇత్య్ ఉపక్రమ్య। తద్ యత్ ప్రథమమ్ అమృతṁ తద్-వసవ ఉపజీవన్తి ఇత్య్ ఉక్త్వా, స య ఏతద్ ఏవమ్ అమృతṁ వేద వసూనామ్ ఏవైకో భూత్వాగ్నినైవ ముఖేనైతద్ ఏవామృతṁ దృష్ట్వా తృప్యతి ఇత్య్ ఆదినా ఋగ్-యజుః-సామాది-వేదోదిత-కర్మ సమ్పాద్య రసాధారతయా మధుమ్ అయస్యాద్ ఇత్య్ అస్య పూర్వ-దక్షిణ-పశ్చిమోత్తరోర్ధ్వాṁశాన్ వసు-రుద్రాదిత్య-మరుత్-సాధ్య-నామ్నాṁ దేవ-గణానాṁ భోగ్యత్వేనాభిధాయ, తైర్ భుజ్యమానాకారేణాదిత్యాṁశానుపాస్యాన్ ఉపదిశ్య, తాన్ ఏవాదిత్యాṁశాṁస్ తథా భూతాన్ ప్రాప్యాన్ ఉపదిశతి। ఏవమ్ ఆదిషూపాసనేషు వస్వ్-ఆదిత్యాదీనామ్ అధికారోఽస్తి, నేతి సṁశయః। నాస్త్య్ అధికార ఇతి పూర్వః పక్షః, వస్వ్-ఆదీనామ్ ఉపాస్యాన్తర్-గతత్వేన కర్మ-కర్తృ-భావ-విరోధాత్, ప్రాప్యస్య వసుత్వాదేః ప్రాప్తత్వాచ్ చ। రాద్ధాన్తస్ తు--- బ్రహ్మణ ఏవ తద్-అవస్థస్యోపాస్యాదీనాṁ సతాṁ స్వావస్థ-బ్రహ్మానుసన్ధానావిరోధాత్ కల్పాన్తరే వసుత్వాదేః ప్రాప్తత్వావిరోధాచ్ చ వస్వ్-ఆదీనామ్ అధికారః సమ్భవతీతి। సూత్రార్థస్ తు మధు-విద్యాదిషు వస్వ్-ఆదీనామ్ అనధికారṁ జైమినిర్ మన్యతే। అసమ్భవాత్--- వస్వ్-ఆదీనామ్ ఏవ ఉపాస్యానామ్ ఉపాసకత్వాసమ్భవాత్, వసుత్వాదేః ప్రాప్తత్వాద్ ఏవ ప్రాప్యత్వాసమ్భవాచ్ చ॥౩౦॥

౯౬ జ్యోతిషి భావాచ్ చ॥౧।౩।౩౧॥

తṁ దేవా జ్యోతిషాṁ జ్యోతిర్ ఆయుర్ హోపాసతేఽమృతమ్ ఇతి జ్యోతిషి--- పరస్మిన్ బ్రహ్మణి దేవ-మనుష్యయోర్ అధికార-సాధారణ్యే సత్య్ అపి, జ్యోతిషాṁ జ్యోతిః--- పరṁ బ్రహ్మ దేవా ఉపాసతే ఇతి విశేష-వచనṁ వస్వాదీనాṁ కర్మకర్తృభావవిరోధాత్తేషు తేషామనధికారṁ ద్యోతయతి। దేవా ఇతి సామాన్య-వచనṁ చ వస్వ్-ఆది-విశేష-విషయమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే, అన్యేషామ్ అవిరోధాత్॥౩౧॥

౯౭ భావṁ తు బాదరాయణోఽస్తి హి॥౧।౩।౩౨॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। వస్వ్-ఆదీనాṁ మధు-విద్యాదిష్వ్ అధికార-సద్-భావṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। అస్తి హి వస్వ్-ఆదీనామ్ ఏవోపాస్యత్వṁ ప్రాప్యత్వṁ చ। ఇదానీṁ వసూనామ్ ఏవ సతాṁ కల్పాన్తరే వసుత్వస్య ప్రాప్యత్వ-సమ్భవాత్ ప్రాప్యత్వṁ సమ్భవతి। స్వాత్మనాṁ బ్రహ్మ-భావానుసన్ధాన-సమ్భవాద్ ఉపాస్యత్వṁ చ సమ్భవతి। య ఏతామ్ ఏవṁ బ్రహ్మోపనిషదṁ వేద ఇతి హి కృత్స్నాయా మధు-విద్యాయాః బ్రహ్మ-విద్యాత్వమ్ అవగమ్యతే॥౩౨॥ఇతి మధ్వ్-అధికరణమ్॥౮॥

౧।౩।౯

౯౮ శుగ్ అస్య తద్-అనాదర-శ్రవణాత్ తద్-ఆద్రవణాత్ సూచ్యతే హి॥౧।౩।౩౩॥

బ్రహ్మ-విద్యాయాṁ శూద్రస్యాప్య్ అధికారోఽస్తి, నేతి సṁశయః। అస్తీతి పూర్వః పక్షః,--- అర్థిత్వ-సామర్థ్య-సమ్భవాత్। శూద్రస్యానగ్ని-విద్యత్వేఽపి మనోవృత్తి-మాత్రత్వాత్ ఉపాసనస్య సమ్భవతి హి సామర్థ్యమ్। బ్రహ్మ-స్వరూప-తద్-ఉపాసన-ప్రకార-జ్ఞానṁ చేతిహాస-పురాణ-శ్రవణాద్ ఏవ నిష్పద్యతే। అస్తి హి శూద్రస్యాపీతిహాస-పురాణ-శ్రవణానుజ్ఞా। శ్రావయేచ్ చతురో వర్ణాన్ కృత్వా బ్రాహ్మణమ్ అగ్రత ఇతి। తథా తత్రైవ విదురాదీనాṁ బ్రహ్మ-నిష్ఠత్వṁ దృశ్యతే। ఉపనిషత్స్వ్ అపి। ఆజహారేమాః శూద్రానేనైవ ముఖేనాలాపయిష్యథా ఇతి శూద్ర-శబ్దేనామన్త్ర్య బ్రహ్మ-విద్యోపదేశ-దర్శనాచ్ ఛూద్రస్యాపీహాధికారః సూచ్యతే। రాద్ధాన్తస్ తు--- ఉపాసనస్య మనోవృత్తి-మాత్రత్వేఽప్య్ అనధీత-వేదస్య శూద్రస్య ఉపాసనోపాయ-భూత-జ్ఞానాసమ్భవాత్, న సార్మథ్య-సమ్భవః। కర్మ-విధివద్ ఉపాసనా-విధయోఽపి త్రైవర్ణిక-విషయాధ్యయన-గృహీతస్వాధ్యాయోత్పన్న-జ్ఞానమ్ ఏవ ఉపాసనోపాయతయా స్వీకుర్వతే। ఇతిహాసాదయోఽపి స్వాధ్యాయ-సిద్ధమ్ ఏవ జ్ఞానమ్ ఉపబృṁహయన్తీతి తతోఽపి నాస్య జ్ఞాన-లాభః। శ్రవణానుజ్ఞా తు పాప-క్షయాది-ఫలా। విదురాదీనాṁ తు భవాన్తర-వాసనయా జ్ఞాన-లాభాద్ బ్రహ్మ-నిష్ఠత్వమ్। శూద్రేత్య్ ఆమన్త్రణమ్ అపి న చతుర్థ-వర్ణత్వేన, అపి తు బ్రహ్మ-విద్యా-వైకల్యాచ్ ఛుగ్ అస్య సఞ్జాతేతి। అతో న శూద్రస్యాధికారః। సూత్రార్థస్ తు--- బ్రహ్మ-విద్యా-వైకల్యేన హṁసోక్తానాదర-వాక్య-శ్రవణాత్ తదైవాచార్యṁ ప్రత్య్ ఆద్రవణాచ్ చాచార్యేణ తస్య శుశ్రూషోర్ విద్యా-లాభ-కృతా శుక్ సూచ్యతే। హి-శబ్దో హేతౌ। యస్మాద్ అస్య శుక్ సూచ్యతే, అతః శోచనాచ్ ఛూద్ర ఇతి కృత్వా, ఆచార్యో రైక్వో జానశ్రుతిṁ శూద్రేత్య్ ఆమన్త్రయతే, న జాతి-యోగేనేత్య్ అర్థః॥౩౩॥

౯౯ క్షత్రియత్వ-గతేశ్ చ॥౧।౩।౩౪॥

అస్య శుశ్రూషోః క్షత్రియత్వావగతేశ్ చ న జాతి-యోగేన శూద్రేత్య్ ఆమన్త్రణమ్। ప్రకరణ-ప్రక్రమే హి బహు-దాయీ ఇత్య్ ఆదినా దాన-పతిత్వ-బహుతర-పక్వాన్న-దాయిత్వ-క్షత్తృ-ప్రేషణ-బహు-గ్రామాది-ప్రదానైర్ అస్య జానశ్రుతేః శుశ్రూషోః క్షత్రియత్వṁ ప్రతీతమ్॥౩౪॥

౧౦౦ ఉత్తరత్ర చైత్రరథేన లిఙ్గాత్॥౧।౩।౩౫॥

ఉపరిష్టాచ్ చాస్యాṁ విద్యాయాṁ బ్రాహ్మణ-క్షత్రియయోర్ ఏవాన్వయో దృశ్యతే। అథ హ శౌనకṁ చ కాపేయమ్ అభిప్రతారిణṁ చ ఇత్య్ ఆదినా। అభిప్రతారీ హి చైత్రరథః క్షత్రియః। అభిప్రతారిణశ్ చైత్రరథత్వṁ క్షత్రియత్వṁ చ కాపేయ-సాహచర్యాల్ లిఙ్గాద్ అవగమ్యతే। ప్రకరణాన్తరే హి కాపేయ-సహచారిణః చైత్రరథత్వṁ క్షత్రియత్వṁ చావగతమ్। ఏతేన వై చైత్రరథṁ కాపేయా అయాజయన్ ఇతి, తస్మాచ్ చైత్రరథో నామైకః క్షత్ర-పతిర్ అజాయతేతి చ। అతోఽస్యాṁ విద్యాయామ్ అన్వితో బ్రాహ్మణాద్ ఇతరో జానశ్రుతిర్ అపి క్షత్రియో భవితుమ్ అర్హతి॥౩౫॥

౧౦౧ సṁస్కార-పరామర్శాత్ తద్-అభావాభిలాపాచ్ చ॥౧।౩।౩౬॥

విద్యోపదేశే ఉప త్వా నేష్యే ఇత్య్ ఉపనయన--- సṁస్కార-పరామర్శాత్ శూద్రస్య తద్-అభావ-వచనాచ్ చానధికారః। న శూద్రే పాతకṁ కిఞ్చిన్ న చ సṁస్కారమ్ అర్హతి। ఇతి హి నిషిధ్యతే॥౩౬॥

౧౦౨ తద్-అభావ-నిర్ధారణే చ ప్రవృత్తేః॥౧।౩।౩౭॥

నైతద్ అబ్రాహ్మణో వివక్తుమ్ అర్హతి సమిధṁ సౌమ్యాహర ఇతి శుశ్రూషోర్ జాబాలేః శూద్రత్వాభావ-నిశ్చయ ఏవోపదేశే ప్రవృత్తేర్ నాధికారః॥౩౭॥

౧౦౩ శ్రవణాధ్యయనార్థ-ప్రతిషేధాత్॥౧।౩।౩౮॥

శూద్రస్య శ్రవణాధ్యయనాదీని హి ప్రతిషిధ్యన్తే। తస్మాచ్ ఛూద్ర-సమీపే నాధ్యేతవ్యమ్ ఇతి। అనుపశృణ్వతోఽధ్యయనాదిర్ న సమ్భవతి॥౩౮॥

౧౦౪ స్మృతేశ్ చ॥౧।౩।౩౯॥

స్మర్యతే చ శూద్రస్య వేద-శ్రవణాదౌ దణ్డః। అథ హాస్య వేదమ్ ఉపశృణ్వతః త్రపు-జతుభ్యాṁ శ్రోత్ర-ప్రతిపూరణమ్ ఉదాహరణే జిహ్వాచ్ఛేదో ధారణే శరీర-భేద ఇతి॥౩౯॥ఇత్య్ అపశూద్రాధికరణమ్॥౯॥

[ప్రమితాధికరణ-శేషః]

ప్రాసఙ్గికṁ పరిసమాప్య ప్రకృతṁ పరిసమాపయతి---

౧౦౫ కమ్పనాత్॥౧।౩।౪౦॥

అఙ్గుష్ఠ-ప్రమిత-ప్రకరణ-మధ్యే। యద్ ఇదṁ కిṁ చ జగత్ సర్వṁ ప్రాణ ఏజతి నిఃసృతమ్। మహద్ భయṁ వజ్రమ్ ఉద్యతṁ భయాద్ అస్యాగ్నిస్ తపతి ఇత్య్ ఆదౌ ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టాఙ్గుష్ఠ-ప్రమిత-జనిత-భయ-నిమిత్తాద్ అగ్ని-వాయు-సూర్య-ప్రభృతి-కృత్స్న-జగత్-కమ్పనాత్ శ్రూయమాణాద్ అఙ్గుష్ఠ-ప్రమితః పరమాత్మైవేతి నిశ్చీయతే॥౪౦॥

౧౦౬ జ్యోతిర్-దర్శనాత్॥౧।౩।౪౧॥

అస్మిన్న్ ఏవ ప్రకరణే తత్-సమ్బన్ధితయా న తత్ర సూర్యో భాతి ఇత్య్ ఆరభ్య తస్య భాసా సర్వమ్ ఇదṁ విభాతి ఇతి సర్వేషాṁ ఛాదకస్యానవధికాతిశయస్య భాః-శబ్దాభిహితస్య బ్రహ్మ-భూతస్య పరస్య జ్యోతిషో దర్శనాచ్ చ అఙ్గుష్ఠ-ప్రమితః పరమాత్మా॥౪౧॥ఇతి ప్రమితాధికరణ-శేషః॥

౧।౩।౧౦

౧౦౭ ఆకాశోఽర్థాన్తరత్వాది-వ్యపదేశాత్॥౧।౩।౪౨॥

ఛాన్దోగ్యే ఆకాశో హ వై నామ-రూపయోర్ నిర్వహితా తే యద్ అన్తరా తద్ బ్రహ్మ తద్ అమృతṁ స ఆత్మా ఇత్య్ అత్రాకాశ-శబ్ద-నిర్దిష్టః కిṁ ముక్తాత్మా, ఉత పరమాత్మేతి సṁశయః। ముక్త ఇతి పూర్వః పక్షః। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవామి ఇతి ముక్తస్యానన్తర-ప్రకృతత్వాత్। రాద్ధాన్తస్ తు--- నామ-రూపయోర్ నిర్వహితా తే యద్ అన్తరా ఇతి స్వయమ్ అస్పృష్ట-నామ-రూపతయా నామ-రూపయోర్ నిర్వోఢృత్వేన శ్రూయమాణోఽయమ్ ఆకాశో బద్ధ-ముక్తోభయావస్థాత్ ప్రత్యగ్-ఆత్మనః అర్థాన్తరత్వాత్ పరమాత్మైవ।

సూత్రార్థస్ తు--- ఆకాశః పరమాత్మా, తస్య నామ-రూపయోర్ నిర్వోఢృత్వ-తద్-అస్పర్శ-లక్షణార్థాన్తరత్వ-వ్యపదేశాత్। ప్రత్యగ్-ఆత్మనో హ్య్ అర్థాన్తర-భూత ఏవ నామ-రూపయోర్ నిర్వోఢా। బద్ధావస్థస్తావన్ నామ-రూపాభ్యాṁ స్పృష్టస్ తత్-పరవశశ్ చేతి న నిర్వోఢా; ముక్తస్యాపి జగద్-వ్యాపారర-హితత్వాన్ న నిర్వోఢృత్వమ్। ఆది-శబ్దేన నిరుపాధిక-బ్రహ్మత్వామృతత్వాత్మత్వాదీని గృహ్యన్తే। తాని నిరుపాధికాని ముక్తస్యాపి న సమ్భవన్తి॥౪౨॥

నను తత్ త్వమ్ అస్యాదినైక్య-వ్యపదేశాత్, నేహ నానాస్తీతి భేద-ప్రతిషేధాచ్ చ న ప్రత్యగ్-ఆత్మనోఽర్థాన్తర-భూతః పరమాత్మేత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౧౦౮ సుషుప్త్య్-ఉత్క్రాన్త్యోర్ భేదేన॥౧।౩।౪౩॥

వ్యపదేశాద్ ఇతి వర్తతే। ప్రాజ్ఞేనాత్మనా సమ్పరిష్వక్తః, ప్రాజ్ఞేనాత్మనాన్వారూఢః ఇతి సుషుప్త్య్-ఉత్క్రాన్త్యోర్ లుప్త-సకల-విశేష-విజ్ఞానాత్ ప్రత్యగ్-ఆత్మనస్ తదానీమ్ ఏవ సర్వజ్ఞతయా భేద-వ్యపదేశాత్ ప్రత్యగ్-ఆత్మనోఽర్థాన్తర-భూత ఏవ పరమాత్మా॥౪౩॥

౧౦౯ పత్య్-ఆది-శబ్దేభ్యః॥౧।౩।౪౪॥

పరిష్వఞ్జకే ప్రాజ్ఞే శ్రూయమాణేభ్యః పత్య్-ఆది-శబ్దేభ్యశ్ చాయṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మనోఽర్థాన్తర-భూతః పరమాత్మా, సర్వస్యాధిపతిః సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః ఇత్య్ ఆదౌ। ఐక్యోపదేశ---భేద-ప్రతిషేధౌ తు బ్రహ్మ-కార్యత్వ-నిబన్ధనావ్ ఇతి। తజ్ జలాన్ ఇతి, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ ఇత్య్ ఆది శ్రుతిభిర్ ఏవ వ్యక్తౌ॥౪౪॥ఇత్య్ అర్థాన్తరత్వాది-వ్యపదేశాధికరణమ్॥౧౦॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-రచితే శ్రీ-వేదాన్తదీపే ప్రథమస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః