tṛtīyādhyāye

तद्-अन्तर-प्रतिपत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

२८८ तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ रꣳहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-निरूपणाभ्याम्॥३।१।१॥

अतिक्रान्ताध्याय-द्वयेन निखिल-जगद्-एक-कारणꣳ निरस्त-निखिल-दोष-गन्धम् अपरिमितोदार-गुण-सागरꣳ सकलेतर-विलक्षणꣳ परꣳ ब्रह्म मुमुक्षुभिर् उपास्यतया वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्य् अयम् अर्थः स्मृति-न्याय-विरोध-परिहार-पर-पक्ष-प्रतिक्षेप-वेदान्त-वाक्य-परस्पर-विरोध-परिहार-रूप-कार्य-स्वरूप-सꣳशोधनैस् तद्-दुर्धर्षणत्व-हेतुभिः सह स्थापितः। अतोऽध्याय-द्वयेन ब्रह्मणः स्वरूपꣳ प्रतिपादितम्। उत्तरेणेदानीꣳ तत्-प्राप्त्य्-उपायैः सह प्राप्ति-प्रकारश् चिन्तयितुम् इष्यते। तत्र तृतीयाध्याये उपाय-भूतोपासन-विषया चिन्ता वर्तते। उपासनारम्भाभ्यर्हितोपायश् च प्राप्य-वस्तु-व्यतिरिक्त-वैतृष्ण्यम्, प्राप्य-तृष्णा चेति, तत्-सिद्ध्य्-अर्थꣳ जीवस्य लोकान्तरेषु सञ्चरतो जाग्रतः स्वपतः सुषुप्तस्य मूर्च्छतश् च दोषाः, परस्य च ब्रह्मणस् तद्-रहितता, कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च प्रथम-द्वितीययोः पादयोः प्रतिपाद्यन्ते। तत्र देहाद् देहान्तरꣳ गच्छन्न् अयꣳ जीवो देहान्तरारम्भ-हेतुभिर् भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्त एव गच्छति, उत नेति चिन्तायाꣳ यत्र यत्र जीवो याति तत्र तत्र भूत-सूक्ष्माणाꣳ सुलभत्वाद् असम्परिष्वक्तो यातीति प्राप्तम्। पश्चाद् अपि पूर्व-पक्ष-बीजान्य् उपन्यस्य निरसिष्यति॥

तत्र सिद्धान्तम् आह--- तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ रꣳहति सम्परिष्वक्त इति। सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिर् इति मूर्ति-शब्देन देहः प्रस्तुतः; स तच्-छब्देन परामृश्यते। तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ-देहान्तर-गमने भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो जीवो रꣳहति--गच्छतीत्य् अर्थः। कुतः। प्रश्न-निरूपणाभ्याꣳ--- प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम्। पञ्चाग्नि-विद्यायाम् एवꣳ प्रश्न-प्रतिवचने आम्नायेते--- श्वेतकेतुꣳ किलारुणेयꣳ पाञ्चालः प्रवाहणः कर्मिणाꣳ गन्तव्य-देशꣳ, पुनर्-आवृत्ति-प्रकारꣳ, देवयान-पितृयाण-पथ-व्यावर्तने, अमुष्य लोकस्याप्राप्तारꣳ च वेत्थेति पृष्ट्वेदम् अपि पप्रच्छ--- वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति। तत इमꣳ पाश्चिमꣳ प्रश्नꣳ प्रतिब्रुवꣳश् च द्यु-लोकम् अग्नित्वेन रूपयित्वा, तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धाꣳ जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति, इत्य् आदिना देवाख्या जीवस्य प्राणा अग्नित्वेन रूपिते द्यु-लोके श्रद्धाख्यꣳ वस्तु प्रक्षिपन्ति। सा च श्रद्धा सोमराजाख्यामृत-मय-देह-रूपेण परिणमते। तꣳ चामृत-मयꣳ देहꣳ त एव प्राणाः पर्जन्येऽग्नित्वेन रूपिते प्रक्षिपन्ति; स च देहस् तत्र प्रक्षिप्तो वर्षꣳ भवति। तच् च वर्षꣳ त एव प्राणाः पृथिव्याम् अग्नित्व-रूपितायाꣳ प्रक्षिपन्ति; तच् च तत्र प्रक्षिप्तम् अन्नꣳ भवति। तच् चान्नꣳ त एव पुरुषेऽग्नित्व-रूपिते प्रक्षिपन्ति; तच् च तत्र रेतो भवति। तच् च त एव योषायाम् अग्नित्व-रूपितायाꣳ प्रक्षिपन्ति; तच् च तत्र प्रक्षिप्तꣳ गर्भो भवतीत्य् उक्त्वा आह--- इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति। एवꣳ पञ्चम्याम् आहुतौ हुतायाम् आपः पुरुष-शब्दाभिलप्या भवन्तीत्य् अर्थः। एवम् उक्ते पूर्वास्व् अप्य् आहुतिष्व् अनुवर्तमानानाम् एवापाꣳ सूक्ष्म-रूपाणाम् इदानीꣳ पुरुषाकारत्वꣳ भवतीत्य् उक्तꣳ भवति। अत एवꣳ प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याꣳ देह-हेतु-भूतैर् भूत-सूक्ष्मैः सह तत्र तत्र यातीति गम्यते॥१॥

ननु--- आपः पुरुष-वचस इत्य् उक्ते अपाꣳ पुरुषाकार-परिणाम-प्रतीतेर् गच्छता जीवेन तासाम् एव परिष्वङ्गः प्रतीयते। अतः कथꣳ सर्वेषाꣳ भूत-सूक्ष्माणाꣳ परिष्वङ्ग इति। तत्राह---

२८९ त्र्य्-आत्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्॥३।१।२॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति। देहारम्भकाणाम् अपाꣳ केवलानाꣳ न देहारम्भ-सम्भवः। देहाद्य्-आरम्भाय हि--- तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाम् इति त्रिवृत्-करणम्। केवलानाम् अपाꣳ श्रवणꣳ तु तासाꣳ भूयस्त्वात्। देहे च लोहितादि-भूयस्त्वेनारम्भकेष्व् अपाꣳ भूयस्त्वꣳ गम्यते॥२॥

२९० प्राण-गतेश् च॥३।१।३॥

इतश् च भूत-सूक्ष्म-परिष्वक्तस्य गमनम् इति गम्यते। उत्क्रामति जीवे प्राणानाꣳ तद्-अनुगतिः श्रूयते--- तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनूत्क्रामति प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति, इति। स्मर्यते च--- मनः षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृति-स्थानि कर्षति। शरीरꣳ यद् अवाप्नोति यच् चाप्य् उत्क्रामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि सꣳयाति वायुर् गन्धान् इवाशयात्, इति। न च निराश्रयाणाꣳ गतिर् उपपद्यत इति तद्-आश्रय-भूतानाꣳ भूत-सूक्ष्माणाम् अपि गतिर् अभ्युपगन्तव्या॥३॥

२९१ अग्न्य्-आदि-गति-श्रुतेर् इति चेन् न भाक्तत्वात्॥३।१।४॥

यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निꣳ वाग् अप्य् एति, वातꣳ प्राणश् चक्षुर् आदित्यम् इत्य् आदिना प्राणान-जीव-मरण-काले अग्न्य्-आदिष्व् अप्यय-श्रवणान् न तेषाꣳ जीवेन सह गमनम् इति गति-श्रुतिर् अन्यथा नेयेति चेन् न, भाक्तत्वात् अग्न्यादिष्व् अप्य् अयश्रवणस्य। कथꣳ भाक्तत्वम्। ओषधीर् लोमानि वनस्पतीन् केशाः, इत्य् अनपियद्भिर् लोमादिभिः सह श्रवणात्। अतश् चक्षुराद्य्-अप्यय-श्रुतिर् अधिष्ठातृ-देवतापक्रमण-परा॥४॥

२९२ प्रथमेऽश्रवणाद् इति चेन् न ता एव ह्य् उपपत्तेः॥३।१।५॥

यद् उक्तम् अद्भिः सूक्ष्माभिर् भूतान्तर-सꣳसृष्टाभिः परिष्वक्तो जीवो गच्छतीति प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् अवगम्यत इति; तन् नोपपद्यते, द्यु-लोकाग्नि-विषये प्रथमे होमे अपाꣳ होम्यत्वाश्रवणात्। तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धाꣳ जुह्वति, इति श्रद्धैव होम्यत्वेन श्रुता। श्रद्धा नाम जीवस्य मनोवृत्ति-विशेषत्वेन प्रसिद्धा। अतो नापस् तत्र होम्या इति चेन् न, यतः ताः--- आप एव श्रद्धा-शब्देन तत्राभिधीयन्ते। कुतः। प्रश्न-प्रतिवचनोपपत्तेः। वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्तीति प्रश्नस्य प्रतिवचनोपक्रमे हि श्रद्धा द्यु-लोकाग्नौ होम्यत्वेन श्रुता। तत्र यदि श्रद्धा-शब्देनापो नोच्येरन्, ततोऽन्यथा प्रश्नोऽन्यथा प्रतिवचनम् इत्य् असङ्गत स्यात्। इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसः, इति प्रतिवचन-निगमनꣳ च श्रद्धाया अप्त्वम् एव सूचयति। वेत्थ यथेति हि प्रश्न-गतः प्रकारः, इति तु पञ्चम्याम् इतीति-शब्देन परिहारे निगम्यते। श्रद्धा-सोमराज-वर्षान्न-रेतो-गर्भ-रूपेणापाꣳ परिणामम् उक्त्वा ह्य् एवम् आपः पुरुष-वचस इति निगम्यते। श्रद्धा-शब्दस्य चाप्सु वैदिक-प्रयोगो दृश्यते--- अपः प्रणयति श्रद्धा वा आपः, इति। श्रद्धाꣳ जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति, इति सोमाकारेण परिणामश् चापाम् एवोपपद्यते। अतो भूतान्तर-सꣳसृष्टाभिर् अद्भिः सम्परिष्वक्तो जीवो रꣳहतीत्य् उपपन्नम्॥५॥

२९३ अश्रुतत्वाद् इति चेन्नेष्टादिकारिणाꣳ प्रतीतेः॥३।१।६॥

यत् पुनर् उक्तम् अद्भिः सम्परिष्वक्तो जीवो यातीत्य् अयम् अर्थ एतस्माद् वाक्याद् अवगम्यत इति; तन् नोपपद्यते, अस्मिन् वाक्ये जीवस्याश्रवणात्। अत्र हि श्रद्धादय एवाम्ब्व्-अवस्था-विशेषा होम्यत्वेन श्रुताः; न तु जीवस् तत्-परिष्वक्त इति चेत् तन् न, इष्टादि-कारिणाꣳ प्रतीते--- अस्मिन्न् एव वाक्ये ह्य् उत्तरत्र ब्रह्म-ज्ञान-विधुरेष्टापूर्त-दत्त-कारिणो द्यु-लोकꣳ प्राप्य सोमराजानो भवन्ति; पुण्य-कर्मावसाने च पुनर् आगत्य गर्भꣳ प्राप्नुवन्तीत्य् उच्यते--- अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्ति, इत्य् आरभ्य, पितृलोकाद् आकाशम् आकाशाच् चन्द्रमसम् एष सोमो राजा तद्-देवानाम् अन्नꣳ तꣳ देवा भक्षयन्ति, तस्मिन् यावत् सम्पातम् उषित्वाथैतम् एवाध्वानꣳ पुनर् निवर्तन्ते, यो यो ह्य् अन्नम् अत्ति यो यो रेतः सिञ्चति तद् भूय एव भवति, इति। अत्रापि द्यु-लोकाग्नौ, श्रद्धाꣳ जुह्वति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति, इति तद्-एकार्थत्वाच् छ्रद्धावस्थ-देह-विशिष्टः सोम-रूप-देह-विशिष्टो भवतीत्य् उक्तम् इति गम्यते। देहस्य जीव-विशेषणतैक-स्वरूपस्य वाचकः शब्दो विशेष्ये जीव एव पर्यवस्यति। अतः सम्परिष्वक्तो जीवो यातीत्य् उपपद्यते॥६॥

ननु च--- तꣳ देवा भक्षयन्तीति देवैर् भक्ष्यमाणत्व-वचनात् सोमो राजेति न जीव उच्यते, जीवस्यानदनीयत्वात्। तत्राह---

२९४ भाक्तꣳ वानात्मवित्वात् तथा हि दर्शयति॥३।१।७॥

वा-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति। इष्टादि-कारिणोऽनात्मवित्त्वात् स देवानाꣳ भोगोपकरणत्वेनेहामुत्र च वर्तते। इहेष्टादिना तद्-आराधनꣳ कुर्वन्न् उपकरोति। आराधन-प्रीतैर् देवैर् दत्तम् अमुꣳ लोकꣳ प्राप्य तत्र तत्-समान-भोगस् तद्-उपकरणꣳ भवति। यथा पशुर् एवꣳ स देवानाम् इत्य् अनात्मविदो देवानाम् उपकरणत्वꣳ दर्शयति श्रुतिः । स्मृतिर् अप्य् आत्म-विदाꣳ ब्रह्म-प्राप्तिम् अनात्म-विदाꣳ च देव-भोग्यत्वꣳ दर्शयति--- देवान् देव-यजो यान्ति मद्-भक्ता यान्ति माम् अपि, इति। अतो जीवस्य देवानाꣳ भोगोपकरणत्वाभिप्रायम् अन्नत्वेन भक्ष्यत्व-वचनम्; अतस् तद्-भाक्तम्। तेन तृप्तिर् एव च देवानाꣳ भक्षणम् इति श्रूयते--- न ह वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति एतद् एवामृतꣳ दृष्ट्वा तृप्यन्ति, इति। तस्माद् भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो जीवो रहतीति सिद्धम्॥७॥ इति तद्-अन्तर-प्रतिपत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

अथ कृतात्ययाधिकरणम्॥२॥

२९५ कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्ट-स्मृतिभ्याꣳ यथेतम् अनेवꣳ च॥३।१।८॥

केवलेष्टापूर्त-दत्त-कारिणाꣳ धूमादिना पितृयाणेन पथा गमनꣳ कर्म-फलावसाने पुनर् आवर्तनꣳ चाम्नातꣳ--- यावत् सम्पातम् उषित्वाथैतम् एवाध्वानꣳ पुनर् निवर्तन्ते, इति। तत्र प्रत्यवरोहन् जीवः किम् अनुशयवान् प्रत्यवरोहति, उत नेति सꣳशय्यते। किꣳ युक्तम्। कर्मणः कृत्स्नस्योपभुक्तत्वात् नानुशयवान् इति प्राप्तम्। अनुशयो ह्य् उपभुक्त-शिष्टꣳ कर्म। तच् च कृत्स्न-फलोपभोगे सति नावशिष्यते। यावत् सम्पातम् उषित्वेति वचनात् कृत्स्नोपभोगश् च ज्ञायते। सम्पतन्त्य् अनेन स्वर्गꣳ लोकम् इति सम्पातः कर्मोच्यते। श्रुत्य्-अन्तरꣳ च--- प्राप्यान्तꣳ कर्मणस् तस्य यत् किञ्चेह करोत्य् अयम्। तस्माल् लोकात् पुनर् एत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे, इति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- अनुशयवान् प्रत्यवरोहतीति। कुतः। दृष्ट-स्मृतिभ्याꣳ--- श्रुति-स्मृतिभ्याम् इत्य् अर्थः। श्रुतिस् तावत्--- तद् य इह रमणीय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते रमणीयाꣳ योनिम् आपद्येरन् ब्राह्मण-योनिꣳ क्षत्रिय-योनिꣳ वैश्य-योनिꣳ वा अथ य इह कपूय-चरणा अभ्याशो ह यत् ते कपूयाꣳ योनिम् आपद्येरन् श्व-योनिꣳ वा सूकर-योनिꣳ वा चण्डाल-योनिꣳ वा, इति प्रत्यवरूढान् प्रति श्रूयते। अमुष्माल् लोकात् प्रत्यवरूढेषु रमणीय-कर्माणो रमणीयाꣳ ब्राह्मणादि-योनिꣳ प्रतिपद्यन्ते; कपूय-चरणाः कुत्सित-कर्माणः कुत्सिताꣳ श्व-सूकर-चण्डालादि-योनिꣳ प्रतिपद्यन्त इति प्रत्यवरूढानाꣳ पुण्य-पाप-कर्म-योगꣳ दर्शयाति । स्मृतिर् अपि--- वर्णा आश्रमाश् च स्व-कर्म-निष्ठाः प्रेत्य कर्म-फलम् अनुभूय ततः शेषेण विशिष्ट-देश-जाति-कुल-रूपायुः श्रुत-वित्त-वृत्त-सुख-मेधसो (हि) जन्म प्रतिपद्यन्ते विष्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति, इति। तथा--- ततः परिवृत्तौ कर्म-फल-शेषेण जातिꣳ रूपꣳ वर्णꣳ बलꣳ मेधाꣳ प्रज्ञाꣳ द्रव्याणि धर्मानुष्ठानम् इति प्रतिपद्यन्ते तच् चक्रवद् उभयोर् लोकयोः सुख एव वर्तते, इति। यावत् सम्पातम् इति फल-दान-प्रवृत्त-कर्म-विशेष-विषयम्; यत् किꣳ चेह करोत्य् अयम् इतीदम् अपि तद्-विषयम् एव। अभुक्त-फलानाम् अकृत-प्रायश्चित्तानाꣳ च कर्मणꣳ कर्मान्तर-फलानुभवान् नाशोऽप्य् अनुपपन्नः। अतोऽमुꣳ लोकꣳ गताः सानुशया एव यथेतम् अनेवꣳ च पुनर् निवर्तन्ते--- आरोहण-प्रकारेण प्रकारान्तरेण च पुनर् निवर्तन्त इत्य् अर्थः। आरोहणꣳ हि धूम-रात्र्य्-अपर-पक्ष-दक्षिणायन-षण्-मास-पितृलोकाकाश-चन्द्र-क्रमेण; अवरोहणꣳ तु चन्द्रमसः स्थानाद् आकाश-वायु-धूमाभ्र-मेघ-क्रमेण। तत्राकाशावरोहणाद् यथेतम्; वाय्व्-आदि-प्राप्तेः पितृलोकाद्य्-अप्राप्तेश् चानेवम्॥८॥

२९६ चरणाद् इति चेन् न तद्-उपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥३।१।९॥

रमणीय-चरणाः, कपूय-चरणा इति न चरण-शब्देन पुण्य-पाप-रूपꣳ कर्माभिधीयते, चरण-शब्दस्य लोक-वेदयोर् आचारे प्रसिद्धेः। लौकिकाः खलु चरणम् आचारः शीलꣳ वृत्तम् इति पर्यायानभिमन्यन्ते; वेदे च--- यान्य् अनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, यान्य् अस्माकꣳ सुचरितानि, तानि त्वयोपास्यानि, इति चरण-कर्मणी भेदेन व्यपदिश्येते। अतः चरणात्--- शीलात् योनि-विशेष-प्राप्तिः, नानुशयाद् इति चेत् तन् न, चरण-श्रुतिः कर्मोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिर् आचार्यो मन्यते, केवलाद् आचारात् सुख-दुःख-प्राप्त्य्-असम्भवात्। सुख-दुःखे हि पुण्य-पाप-रूप-कर्म-फले॥९॥

**२९७ आनर्थक्यम् इति चेन् न तद्-अपेक्षत्वात्॥३।१।१०॥ **

एवꣳ तर्ह्य् अफलत्वाद् आचारस्य स्मृति-विहितस्यानर्थक्यम् एवेति चेत् तन् न, तद्-अपेक्षत्वात् पुण्यस्य कर्मणः। आचारवत एव पुण्य-कर्मस्व् अधिकारः, सन्ध्याहीनोऽशुचिर् नित्यम् अनर्हः सर्व-कर्मसु, आचार-हीनꣳ न पुनन्ति वेदाः, इत्य् आदि वचनेभ्यः। अतश् चरण-श्रुतिः कर्मोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनेर् अभिप्रायः॥१०॥

२९८ सुकृत-दुष्कृते एवेति तु बादरिः॥३।१।११॥

पुण्यꣳ कर्माचरति, पापꣳ कर्माचरतीति कर्मणि चरतेः प्रयोगात्, पृथङ् निर्देशस्य च प्रत्यक्ष-श्रुति-सिद्धाचारानुमित-श्रुति-सिद्ध-विषयत्वेन गो-बलीवर्द-न्यायेनोपपत्तेः, मुख्ये सम्भवति न लक्षणा न्याय्येति सुकृत-दुष्कृते एव चरण-शब्दाभिधेये इति बादरिर् आचार्यो मन्यते। अत्र बादरि-मतम् एव स्व-मतम्। आचारानुमित-श्रुति-विहित-सन्ध्यावन्दनादेः कर्मान्तराधिकार-सम्पादनꣳ फलम् इति तु स्वीकृतम्। अतः सानुशया एव प्रत्यवरोहन्ति॥११॥ इति कृतात्ययाधिकरणम्॥२॥

अथ अनिष्टादि-कार्य्-अधिकरणम्॥३॥

२९९ अनिष्टादि-कारिणाम् अपि च श्रुतम्॥३।१।१२॥

केवलेष्टापूर्त-दत्त-कारिणश् चन्द्रमसꣳ गत्वा सानुशया एव निवर्तन्त इत्य् उक्तम्। इदानीम् अनिष्टादि-कारिणोऽपि चन्द्रमसꣳ गच्छन्ति, नेति चिन्त्यते। ये विहितꣳ न कुर्वन्ति, निषिद्धꣳ च कुर्वन्ति, त उभयेऽपि पाप-कर्माणोऽनिष्टादि-कारिणः। किꣳ युक्तम्। तेऽपि चन्द्रमसꣳ गच्छन्तीति। कुतः। तेषाम् अपि हि तद्-गमनꣳ श्रुतꣳ--- ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते सर्वे गच्छन्ति, इत्य् अविशेषेण सर्वेषाम् एव गति-श्रवणात्॥१२॥

एवꣳ तर्हि सुकृत-दुष्कृत-कारिणोर् उभयोर् अप्य् अविशिष्टैव गतिः स्यात्। नेत्य् आह---

३०० सꣳयमने त्व् अनुभूयेतरेषाम् आरोहावरोहौ तद्-गति-दर्शनात्॥३।१।१३॥

तु-शब्दः शङ्काꣳ व्यावर्तयति। इतरेषाम् अनिष्टादि-कारिणाꣳ चन्द्रारोहावरोहौ सꣳयमने--- यम-शसने तत्-प्रयुक्त-यातना अनुभूयैव, नान्यथा। कुतः। तद्-गति-दर्शनात्--- दृश्यते हि पाप-कर्मणाꣳ यम-वश्यतया तद्-गमनम्, अयꣳ लोको नास्ति न पर इति मानी पुनः पुनर् वशम् आपद्यते मे, वैवस्वतꣳ सङ्गमनꣳ जनानाꣳ यमꣳ राजानम् इत्य् आदिषु॥१३॥

३०१ स्मरन्ति च॥३।१।१४॥

स्मरन्ति च सर्वेषाꣳ यम-वश्यताꣳ पराशरादयः--- सर्वे चैते वशꣳ यान्ति यमस्य भगवन् किल, इत्य् आदिषु॥१४॥

३०२ अपि सप्त॥३।१।१५॥

पाप-कर्मणाꣳ गन्तव्यत्वेन रौरवादीन् सप्त नरकान् अपि स्मरन्ति॥१५॥ 

ननु सप्तसु लोकेषु गच्छताꣳ कथꣳ यम-सदन-प्राप्तिः, अत आह---

३०३ तत्रापि तद्-व्यापाराद् अविरोधः॥३।१।१६॥

तेष्व् अपि सप्तसु यमाज्ञयैव गमनाद् अविरोधः। अतोऽनिष्टादि-कारिणाम् अपि यम-लोकꣳ प्राप्य स्व-कर्मानुरूपꣳ यातनाश् चानुभूय पश्चाच् चन्द्रारोहावरोहौ स्तः॥१६॥

इति प्राप्त उच्यते---

३०४ विद्या-कर्मणोर् इति तु प्रकृतत्वात्॥३।१।१७॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। अनिष्टादि-कारिणाम् अपि चन्द्र-प्राप्तिर् अस्तीत्य् एतन् नोपपद्यते। कुतः। विद्या-कर्मणोर् इति--- विद्या-कर्मणोः फल-भोगार्थत्वाद् देवयान-पितृयाणयोः। एतद् उक्तꣳ भवति--- अनिष्टादि-कारिणाꣳ यथा विद्या-विधुरत्वाद् देवयानेन पथा गमनꣳ न सम्भवति; तद्वद् एवेष्टापूर्त-दत्त-विधुरत्वात् पितृयाणेन चन्द्र-गमनम् अपि न सम्भवतीति। देवयान-पितृयाणयोर् विद्या-विषयत्वꣳ पुण्य-कर्म-विषयत्वꣳ च कथम् अवगम्यत इति चेत् प्रकृतत्वात् तयोः। प्रकृता हि देवयाने विद्या, पितृयाणे च कर्म; तद् य इत्थꣳ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, इत्य् उक्त्वा तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहः, इत्य् आदिना देवयान-वचनात्, अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते, इत्य् उक्त्वा, ते धूमम् अभिसम्भवन्ति, इत्य् आदिना पितृयाण-वचनाच् च। ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते सर्वे गच्छन्ति, इत्य् एतद् अपि वचनꣳ य इष्टादि-कारिणः ते सर्वे इति परिणेयम्॥१७॥

ननु पाप-कर्मणाꣳ चन्द्र-गमनाभावे पञ्चमाहुत्य्-असम्भवाच् छरीरारम्भ एव नोपपद्यते; पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्ति, इति हि शरीरारम्भः श्रूयते, सा चाहुतिश् चन्द्र-प्राप्ति-पूर्विकेति दर्शितम्। अतः शरीरारम्भायैव तेषाम् अपि चन्द्रारोहावरोहाव-वश्याभ्युपेत्याव् इत्य् अत आह---

**३०५ न तृतीये तथोपलब्धेः॥३।१।१८॥ **

तृतीय-स्थानस्य शरीरारम्भाय न पञ्चमाहुत्य्-अपेक्षा। कुतः। तथोपलब्धेः--- तृतीय-स्थान-शब्देन केवल-पाप-कर्माण उच्यन्ते, तेषाꣳ देहारम्भे पञ्चमाहुत्य्-अनेपक्षत्वम् उपलभ्यते, वेत्थ यथा केनासौ लोको न सम्पूर्यते, इत्य् अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचने--- अथैतयोः पथोर् न कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्य् असकृद्-आवर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्य् एतत् तृतीयꣳ स्थानꣳ तेनासौ लोको न सम्पूर्यते, इति तृतीय-स्थानस्य द्यु-लोकारोहावरोहाभावेन द्यु-लोकासम्पूर्ति-वचनाद् अस्य तृतीय-स्थानस्य शरीरारम्भाय न पञ्चमाहुत्यपेक्षा। पञ्चम्याम् आहुताव् इति चापाꣳ पञ्चमाग्नि-सम्बन्धस्य पुरुष-वचस् त्व् अहेतुत्व-मात्रꣳ प्रतिपादयति, नान्यन् निवारयति, अवधारणाश्रवणात्॥१८॥

३०६ स्मर्यतेऽपि च लोके॥३।१।१९॥

पुण्य-कर्मणाम् अपि केषाञ्चित् पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षया देहारम्भो लोके स्मर्यते द्रौपदी-धृष्टद्युम्न-प्रभृतीनाम्॥१९॥

३०७ दर्शनाच् च॥३।१।२०॥

श्रुताव् अपि दृश्यते केषाञ्चित् पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्षया देहारम्भः--- तेषाꣳ खल्व् एषाꣳ भूतानाꣳ त्रीण्य् एव बीजानि भवन्त्य् आण्डजꣳ जीवजम् उद्भिज्जम् इति। एषूद्भिज्ज-स्वेदजयोः भूतयोः पञ्चमाहुतिम् अन्तरेणोत्पत्तिर् दृश्यते॥२०॥

ननु स्वेदजानाम् अत्र न सङ्कीर्तनम् अस्ति, त्रीण्य् एव बीजानीति वचनात्; तत्राह---

३०८ तृतीय-शब्दावरोधः सꣳशोक-जस्य॥३।१।२१॥

सꣳशोक-जस्य--- स्वेदजस्यापि, आण्डजꣳ जीवजम् उद्भिज्जम् इत्य् अत्र तृतीयेनोद्भिज्ज-शब्देनावरोधः--- सङ्ग्रहो विद्यत इत्य् अर्थः; अतः केवल-पाप-कर्मणाꣳ चन्द्र-प्राप्तिर् न सम्भवति॥२१॥ इत्य् अनिष्टादि-कार्य्-अधिकरणम्॥३॥

अथ तत्-स्वाभाव्यापत्त्य्-अधिकरणम्॥४॥

३०९ तत्-स्वाभाव्यापत्तिर् उपपत्तेः॥३।१।२२॥

इष्टादि-कारिणो भूत-सूक्ष्म-परिष्वक्ताः सानुशयाश् चन्द्रमसोऽवरोहन्तीत्य् उक्तम्; अवरोह-प्रकारश् च--- अथैतम् एवाध्वानꣳ पुनर् निवर्तन्ते यथेतम् आकाशम् आकाशाद् वायुꣳ वायुर् भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रꣳ भवत्य् अभ्रꣳ भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति, इति वचनात्; यथेतम् अनेवꣳ चेत्य् उक्तम्। तत्रास्याकाशादि-प्रतिपत्तौ देव-मनुष्यादि-भाववद् आकाशादि-भावः, उत तत्-सादृश्यापत्ति-मात्रम् इति विशये श्रद्धावस्थस्य सोम-भाववद् अविशेषाद् आकाशादि-भावः। 

इति प्राप्ते तत्-स्वाभाव्यापत्तिर् एवेत्य् उच्यते। तत्-स्वाभाव्यापत्तिः--- तत्-सादृश्यापत्तिर् इत्य् अर्थः। कुत एतत्। उपपत्तेः--- सोम-भाव-मनुष्य-भावादौ हि सुख-दुःखोपभोगाय तद्-भावः; अत्र त्व् आकाशादौ सुख-दुःखोपभोगाभावात् तद्-भावानुपपत्तेस् तद्-आपत्ति-वचनꣳ तत्-सꣳसर्ग-कृत-तत्-सादृश्यापत्त्य्-अभिप्रायम्॥२२॥

इति तत्-स्वाभाव्यापत्त्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

अथ नातिचिराधिकरणम्॥५॥

३१० नातिचिरेण विशेषात्॥३।१।२३॥

आकाश-प्राप्ति-प्रभृति यावद्-व्रीह्य्-आदि-प्राप्ति किꣳ तत्र तत्र नातिचिरꣳ तिष्ठति, उतानियम इति विशये नियम-हेत्व्-अभावाद् अनियम इति प्राप्ते उच्यते--- नातिचिरेणेति। कुतः। विशेषात्--- उत्तरत्र व्रीह्य्-आदि-प्राप्तौ, अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् इति विशिष्य कृच्छ्र-निष्क्रमणत्वाभिधानात् पूर्वत्र ह्य् आकाशादि-प्राप्ताव् अचिर-निष्क्रमणꣳ गम्यते। दुर्निष्प्रपतरम् इति च्छान्दसस् त-शब्द-लोपः; दुर्निष्प्रपततरꣳ--- दुःख-निष्क्रमणतरम् इत्य् अर्थः॥२३॥ इति नातिचिराधिकरणम्॥५॥

अथ अन्याधिष्ठिताधिकरणम्॥६॥

**३११ अन्याधिष्ठिते पूर्ववद् अभिलापात्॥३।१।२४॥ **

अवरोहन्तो जीवा व्रीह्य्-आदि-भावेन जायन्त इति श्रूयते--- मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहि-यवा ओषधि-वनस्पतयस् तिलमाषा जायन्ते, इति। ते किम् अन्यैर् भोक्तृभिर् व्रीह्य्-आदि-शरीरैर् अधिष्ठितान् व्रीह्य्-आदीन् आश्लिष्यन्ति, उत ते भोक्तारो व्रीह्य्-आदि-शरीरा जायन्त इति विशये, जायन्त इति वचनाद् देवो जायते मनुष्यो जायत इतिवद् व्रीह्य्-आदि-शरीरा एव; इति प्राप्त उच्यते--- अन्याधिष्ठिते इति। जीवान्तरेणाधिष्ठिते व्रीह्य्-आदि-शरीरे तेषाꣳ सꣳश्लेष-मात्रम् एव। कुतः। पूर्ववद् अभिलापात्--- आकाशादि-मेघ-पर्यन्तवत् केवल-तद्-भावाभिलापात्। यत्र हि भोक्तृत्वम् अभिप्रेतम्; तत्र तत्-साधन-भूतꣳ कर्म-भिलप्यते, रमणीय-चरणाः\॥॥कपूय-चरणाः, इति। इह चाकाशादिवन् नाभिलप्यते कर्म, फल-प्रदाने प्रवृत्तस्य स्वर्गोपभोग्य-फलस्येष्टादेः कर्मणः स्वर्गोपभोगाद् एव समाप्तत्वात्, अनारब्धस्य, रमणीय-चरणः\॥।कपूय-चरणाः, इति वक्ष्यमाणत्वात्, मध्ये कर्मान्तराभावाच् च। अत आकाशादि-भाव-वचनवद् व्रीह्य्-आदि-भावेन जन्म-वचनम् औपचारिकम्॥२४॥

३१२ अशुद्धम् इति चेन् न शब्दात्॥३।१।२५॥

नैतद् अस्ति यद् अन्याधिष्ठिते व्रीह्य्-आदि-शरीरे सꣳश्लेष-मात्रम्, भोक्तृत्व-हेत्व्-अभावान् न व्रीह्य्-आदि-भावेन जन्म, इति; भोक्तृत्व-हेतु-सद्-भावात्। स्वर्गोपभोग्य-फलम् इष्टादि-कर्मैवाशुद्धम्--- पाप-मिश्रम्, अग्नीषोमीयादि-हिꣳसा-युक्तत्वात्। हिꣳसा च--- न हिꣳस्यात् सर्वा भूतानि, इति निषिद्धत्वात् पापम् एव। न चात्र पदाहवनीयादिवद् उत्सर्गापवाद् अभावः सम्भवति, भिन्न-विषयत्वात्। अग्नीषोमीय-हिꣳसा-विधिर् हिꣳसायाः क्रतूपकारकत्वꣳ बोधयति; न हिꣳस्याद् इति तु हिꣳसायाः प्रत्यवाय-फलत्वम्। अथोच्येत--- अग्नीषोमीयादिषु विधितः प्रवृत्तेर् न तद्-विषयꣳ निषेध-विधिर् आस्कन्दति, राग-प्राप्त-विषयत्वात् तस्येति; नैवम्, इहापि रागाप्राप्तेर् अविशिष्टत्वात्। स्वर्ग-कामो यजेतेत्य् एवम् आदौ हि कामिनः कर्तव्यतया यागाद्य्-उपदेशाद्य्-आगादेः स्वर्गादि-साधनत्वम् अवगम्य फल-रागत एव यागादौ प्रवर्तते। अग्नीषोमीयादिष्व् अपि तेषाꣳ फल-साधन-भूतस्य यागादेर् उपकारकत्वꣳ शास्त्राद् अवगम्य रागाद् एव प्रवर्तते। लौकिक्याम् अपि हिꣳसायाꣳ केनचित् प्रमाणेन हिꣳसायाः स्व-समीहित-साधनत्वम् अवगम्य रागात् प्रवर्तत इति न कश्चन विशेषः। तथा नित्येष्व् अपि कर्मसु--- सर्व-वर्णानाꣳ स्व-धर्मानुष्ठाने परम-परिमितꣳ सुखम् इत्य् आदि वचनात् फल-साधनत्वम् अवगम्य रागाद् एव प्रवृत्तिर् इति तेषाम् अप्य् अशुद्धि-युक्तत्वम्। अत इष्टादीनाꣳ पाप-मिश्रत्वेनाशुद्धि-युक्तानाꣳ स्वर्गेऽनुभाव्यꣳ फलꣳ स्वर्गेऽनुभूय हिꣳसाꣳशस्य फलꣳ व्रीह्य्-आदि-स्थावर-भावेनानुभूयते। स्थावर-भावꣳ च पाप-फलꣳ स्मरन्ति--- शरीरजैः कर्म-दोषैर् याति स्थावरताꣳ नरः, इति। अतो व्रीह्य्-आदि-भावेन भोगायानुशयिनो जायन्त इति चेत् तन् न। कुतः। शब्दात्--- अग्नीषोमीयादेः सꣳज्ञपनस्य स्वर्ग-लोक-प्राप्ति-हेतुतया हिꣳसात्वाभाव-शब्दात्। पशोर् हि सꣳज्ञपन-निमित्ताꣳ स्वर्ग-लोक-प्राप्तिꣳ वदन्तꣳ शब्दम् आमनन्ति--- हिरण्य-शरीर ऊर्ध्वः स्वर्गꣳ लोकम् एति, इत्य् आदिकम्। अतिशयिताभ्युदय-साधन-भूतो व्यापारोऽल्प-दुःखदोऽपि न हिꣳसाः; प्रत्युत रक्षणम् एव। तथा च मन्त्र-वर्णः--- न वा उ वै तन् म्रियसे न रिष्यसि, देवा इदेषि पथिभिः सुग् एभिः; यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृतः, तत्र त्वा देवः सविता दधातु, इति। चिकित्सकꣳ च तादात्विकाल्प-दुःख-कारिणम् अपि रक्षकम् एव वदन्ति, पूजयन्ति च तज्-ज्ञाः॥२५॥

**३१३ रेतःसिग्-योगोऽथ॥३।१।२६॥ **

इतश् चौपचारिकꣳ व्रीह्य्-आदि-जन्म-वचनम्, व्रीह्य्-आदि-भाव-वचनानन्तरꣳ--- यो यो ह्य् अन्नम् अत्ति यो यो रेतः सिञ्चति तद् भूय एव भवति, इति रेतःसिग्-भावोऽनुशयिनाꣳ श्रूयमाणो यथा तद्-योग-मात्रꣳ प्रतिपादयति; तद्वद् व्रीह्य्-आदि-भावोऽपीत्य् अर्थः॥२६॥

३१४ योनेः शरीरम्॥३।१।२७॥

योनि-प्राप्तेः पश्चाद् एवानुशयिनाꣳ शरीर-प्राप्तिः, तत्रैव सुख-दुःखोपभोग-सद्-भावात्। ततः प्राग् आकाशादि-प्राप्ति-प्रभृति तद्-योग-मात्रम् एवेत्य् अर्थः॥२७॥ इत्य् अन्याधिष्ठिताधिकरणम्॥६॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥

तृतीयाध्याये

सन्ध्याधिकरणम्॥१॥

३१५ सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि॥३।२।१॥

एवꣳ कर्मानुरूप-गमनागमन-जन्मादि-योगेन जाग्रतो जीवस्य दुःखित्वꣳ ख्यापितम्; इदानीम् अस्य स्वप्नावस्था परीक्ष्यते। स्वप्नम् अधिकृत्य श्रूयते--- न तत्र रथा न रथ-योगा न पन्थानो भवन्त्य् अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते न तत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्य् अथानन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्त्य् अथ वेशान्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि कर्ता, इति। तत्र सꣳशयः--- किम् इयꣳ रथादि-सृष्टिर् जीवेनैव क्रियते, आहोस्विद् ईश्वरेणेति। किꣳ युक्तम्। सन्ध्ये सृष्टिर् जीवेनेति। कुतः। सन्ध्यꣳ स्वप्न-स्थानम् उच्यते--- सन्ध्यꣳ तृतीयꣳ स्वप्न-स्थानम् इति वचनात्; सा तु जीवेनैव क्रियते; सृजते स हि कर्तेत्य् आह हि। स्वप्न-दृग् जीव एव तत्र प्रतीयते॥१॥

३१६ निर्मातारꣳ चैके पुत्रादयश् च॥३।२।२॥

किꣳ च, एनꣳ जीवꣳ स्वप्ने कामानाꣳ निर्मातारम् एके शाखिनोऽधीयते--- य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामꣳ कामꣳ पुरुषो निर्मिमाणः, इति। पुत्रादयश् च तत्र काम्यमानतया काम-शब्देन निर्दिश्यन्तेर् नेच्छा-मात्रम्; पूर्वत्र हि--- सर्वान् कामान् छन्दतः प्रार्थयस्व, शतायुषः पुत्र-पौत्रान् वृणीष्व, इति पुत्रादय एव कामाः प्रकृताः। अतो रथादीन् जीवः स्वप्ने सृजति। जीवस्य च सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ प्रजपति-वाक्ये श्रुतम्; अत उपकरणाद्य्-अभावेऽपि सृष्टिर् उपपद्यते॥२॥

इति प्राप्तेऽभिधीयते--- 

३१७ माया-मात्रꣳ तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वात्॥३।२।३॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। स्वप्ने रथ-पुष्करिण्याद्य्-अर्थ-जातꣳ माया-मात्रꣳ--- परम-पुरुष-सृष्टम् इत्य् अर्थः। माया-शब्दो ह्य् आश्चर्य-वाची। जनकस्य कुले जाता देव-मायेव निर्मिता, इत्य् आदिषु तथा दर्शनात्। अत्रापि--- न तत्र रथा न रथ-योगा न पन्थानः--- सकलेतर-पुरुषानुभाव्यतया न भवन्तीत्य् अर्थः; अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते--- स्वप्न-दृग्-अनुभाव्यतया तत्-काल-मात्रावसानान् सृजत इत्य् आश्चर्य-रूपत्वम् एवाह। एवꣳविधाश्चर्य-रूपा सृष्टिः सत्य-सङ्कल्पस्य परम-पुरुषस्यैवोपपद्यते, न जीवस्य। तस्य सत्य-सङ्कल्पत्वादि-युक्तस्यापि सꣳसार-दशायाꣳ कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वान् न जीवस्य तथाविधाश्चर्य-सृष्टिर् उपपद्यते। कामꣳ कामꣳ पुरुषो निर्मिमाण इति च परम-पुरुषम् एव निर्मातारम् आह--- य एषु सुप्तेषु जागर्ति, तद् एव शुक्रꣳ तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते। तस्मिꣳल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन, इत्य् उपक्रमोपसꣳहारयोः परम-पुरुषासाधारण-स्वभाव-प्रतीतेः। अथ वेशान्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि कर्ता, इति च तया श्रुत्यैकार्थ्यात् परम-पुरुषम् एव कर्तारम् आह॥३॥

स्वाभाविकꣳ चेज् जीवस्यापहत-पाप्मत्वादिकम्, कुतस् तन् नाभिव्यज्यत इत्य् अत आह---

३१८ पराभिध्यानात् तु तिरोहितꣳ ततो ह्य् अस्य बन्ध-विपर्ययौ॥३।२।४॥

तु-शब्दः शङ्का-व्यावृत्त्य्-अर्थः; परान् निध्यानात्--- परम-पुरुष-सङ्कल्पात्, अस्य जीवस्य स्वाभाविकꣳ रूपꣳ तिरोहितम्; अनादि-कर्म-परम्परया कृतापराधस्य ह्य् अस्य स्वाभाविकꣳ कल्याण-रूपꣳ परम-पुरुषस् तिरोधापयति; ततः तत्-सङ्कल्पाद् एव ह्य् अस्य--- जीवस्य बन्ध-मोक्षौ श्रुतौ--- यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽ निरुक्तेऽनिलयनेऽभयꣳ प्रतिष्ठाꣳ विन्दते, अथ सोऽभयꣳ गतो भवति, यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् उदरम् अन्तरꣳ कुरुते, अथ तस्य भयꣳ भवति, एष ह्य् एवानन्दयाति, भीषास्माद् वातः पवते, इत्य् आदिषु॥४॥

३१९ देह-योगाद् वा सोऽपि॥३।२।५॥

सोऽपि--- तिरोभावो देह-योग-द्वारेण वा भवति, सूक्ष्माचिच्-छक्ति-योग-द्वारेण वा; सृष्टि-काले देहावस्थेनाचिद्-वस्तुना सꣳयोगाद् भवति, प्रलय-काले नाम-रूप-विभागानर्हातिसूक्ष्माचिद्-वस्तु-योगात्। अतोऽनभिव्यक्त-स्वरूपत्वात् स्वप्ने जीवो न रथादीन् सङ्कल्प-मात्रेण स्रष्टुꣳ शक्नोति। तस्मिꣳल् लोकाः श्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चनेति सर्वेषु सुप्तेषु जागरणꣳ सर्व-लोकाश्रयत्वम् इत्य् आदयो हि परम-पुरुषस्यैव सम्भवन्ति। अतो जीवानाम् अल्पाल्प-कर्मानुगुण-फलानुभवार्थꣳ तावन्-मात्र-कालावसानान् तद्-एकानुभाव्यानर्थान् उत्पादयति॥५॥

३२० सूचकश् च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्-विदः॥३।२।६॥

इतश् च स्वाप्ना अर्था न जीव-सङ्कल्प-पूर्वकाः; यतः स्वप्नोऽभ्युदयानभ्युदययोः सूचकः श्रुतेर् अवगम्यते--- यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियꣳ स्वप्नेषु पश्यति। समृद्धिꣳ तत्र जानीयात् तास्मिन् स्वप्न-निदर्शने, इति; अथ स्वप्ने पुरुषꣳ कृष्णꣳ कृष्ण-दन्तꣳ पश्यति स एनꣳ हन्ति, इत्य् आदेश् च। स्वप्नाध्याय विदश् च स्वप्नꣳ शुभाशुभयोः सूचकम् आचक्षते। सूचकत्वꣳ च स्व-सङ्कल्पायत्तस्य नोपपद्यते; तथा चाशुभस्यानिष्टत्वाच् छुभस्य सूचकम् एव सृष्ट्वा पश्येत्। अतः स्वप्ने सृष्टिर् ईश्वरेणैव कृता॥६॥ इति सन्ध्याधिकरणम्॥१॥

अथ तद्-अभावाधिकरणम्॥२॥

**३२१ तद्-अभावो नाडीषु तच्-छ्रुतेर् आत्मनि च॥३।२।७॥ **

इदानीꣳ सुषुप्ति-स्थानꣳ परीक्ष्यते। इदम् आम्नायते--- अथ यत्रैतत् सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नꣳ न विजानात्य् आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति, इति; तथा--- अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्तति-सहस्राणि हृदयात् पुरीततम् अभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते, इति; तथा--- यत्रैतत् पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति, इति। एवꣳ नाड्यः पुरीतद् ब्रह्म च सुषुप्ति-स्थानत्वेन श्रूयतेः; किम् एषाꣳ विकल्पः सुमुच्चयो वेति विशये निरपेक्षत्व-प्रतीतेर् युगपद्-अनेक-स्थान-वृत्त्य्-असम्भवाच् च विकल्पः, इति प्राप्त उच्यते--- तद्-अभाव इति। तद्-अभावः--- स्वप्नाभावः सुषुप्तिर् नाडीषु पुरीतत्य् आत्मनि च भवति; एषाꣳ स्थानानाꣳ समुच्चय इत्य् अर्थः। कुतः। तच्-छ्रुतेः--- त्रयाणाꣳ स्थानत्व-श्रुतेः। न च कार्य-भेदेन समुच्चये सम्भवति पाक्षिक-बाध-गर्भ-विकल्पो न्याय्यः। सम्भवति च प्रासाद-खट्वा-पर्यङ्कवन् नाड्यादीनाꣳ कार्य-भेदः। तत्र नाडी-पुरीततौ प्रासाद-खट्वा-स्थानीयौ; ब्रह्म तु पर्यङ्क-स्थानीयम्। अतो ब्रह्मैव साक्षात् सुषुप्ति-स्थानम्॥७॥

३२२ अतः प्रबोधोऽस्मात्॥३।२।८॥

यतो ब्रह्मैव साक्षात् सुषुप्ति-स्थानम्, अतः अस्मात् ब्रह्मण एषाꣳ जीवानाꣳ प्रबोधः श्रूयमाण उपपद्यते--- सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे, इत्य् आदिषु॥८॥ इति तद्-अभावाधिकरणम्॥२॥ 

अथ कर्मानुस्मृति-शब्द-विध्य्-अधिकरणम्॥३॥

३२३ स एव तु कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः॥३।२।९॥

किꣳ सुषुप्त एव प्रबोध-समये उत्तिष्ठति, उतान्य इति सꣳशये, अस्य सकलोपाधि-विनिर्मुक्तस्य ब्रह्मणि सम्पन्नस्य मुक्ताद् अविलक्षणत्वेन प्राचीन-शरीरेन्द्रियादि-सम्बन्धाभावाद् अन्य इति प्राप्त उच्यते--- स एव तु, इति। तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; स एवोत्तिष्ठति। कुतः। कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः। कर्म तावत्--- सुषुप्तेन पूर्व-कृतꣳ पुण्य-पाप-रूपꣳ तत्त्व-ज्ञानात् प्राक्तेनैव भोक्तव्यम्। अनुस्मृतिर् अपि--- य एवाहꣳ सुप्तः, स एव प्रबुद्धोऽस्मीति। शब्दोऽपि सुषुप्त-प्रबुद्धः स एवेति दर्शयति, त इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दꣳशो वा मशको वा यद् यद् भवन्ति तथा भवन्ति, इति। विधयश् च मोक्षार्थाः सुषुप्तस्य मुक्तत्वेऽनर्थकाः स्युः। न चासौ सर्वोपाधि-विनिर्मुक्त आविर्भूत-स्वरूपः--- तद् यत्रैतत् सुषुप्तः, इति सुषुप्तꣳ प्रकृत्य, ना ह खल्व् अयम् एवꣳ सम्प्रत्य् आत्मानꣳ जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशम् एवापीतो भवति नाहम् अत्र भोग्यꣳ पश्यामि, इति वचनात्। मुक्तस्य च--- परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः, स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, सर्वꣳ ह पश्यः पश्यति सर्वम् आप्नोति सर्वशः, इति सर्वज्ञत्वादि श्रूयते। अतः सुषुप्तः सꣳसरन्न् एव आयस्त-सर्व-करणो ज्ञान-भोगाद्य्-अशक्तो विश्रम-स्थानꣳ परमात्मानम् उपसम्पद्याश्वस्तः पुनर् भोगायोत्तिष्ठति॥९॥ इति कर्मानुस्मृति-शब्द-विध्य्-अधिकरणम्॥३॥

अथ मुग्धाधिकरणम्॥४॥

३२४ मुग्धेऽर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात्॥३।२।१०॥

मुग्धम् अधिकृत्य चिन्त्यते; किम् इयꣳ मूर्छा सुषुप्त्य्-आदिष्व् अन्यतमावस्था, उतावस्थान्तरम् इति विशये सुषुप्त्य्-आदीनाम् अन्यतमावस्थायाम् एव मूर्छाप्रसिद्ध्य्-उपपत्तेर् अवस्थान्तर-कल्पने प्रमाणाभावाद् अन्यतमावस्था, इति प्राप्त उच्यते--- मुग्धेऽर्ध-सम्पत्तिर् इति। मुग्धे पुरुषे या तस्यावस्था, सा मरणायार्ध-सम्पत्तिः। कुतः। परिशेषात्--- न तावत् स्वप्न-जागरौ, ज्ञानाभावात्; निमित्त-वैरूप्याद् आकार-वैरूप्याच् च न सुषुप्ति-मरणे। निमित्तꣳ हि मूर्छाया अभिघातादिः। पारिशेष्यान् मरणायार्ध-सम्पत्तिर् मूर्च्छा। मरणꣳ हि सर्व-प्राण-देह-सम्बन्धोपरतिः; सूक्ष्म-प्राण-देह-सम्बन्धावस्थितिर् मूर्च्छा॥१०॥ इति मुग्धाधिकरणम्॥४॥

अथ उभय-लिङ्गाधिकरणम्॥५॥

३२५ न स्थानतोऽपि परस्योभय-लिङ्गꣳ सर्वत्र हि॥३।२।११॥

दोष-दर्शनाद् वैराग्योदयाय जीवस्यावस्था-विशेषा निरूपिताः। इदानीꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-तृष्णा-जननाय प्राप्यस्य ब्रह्मणो निर्दोषत्व-कल्याण-गुणात्मकत्व-प्रतिपादनायारभते। तत्र जागर-स्वप्न-सुषुप्ति-मुग्ध्य्-उत्क्रान्तिषु स्थानेषु तत्-तत्-स्थान-प्रयुक्ता जीवस्य ये दोषाः, ते तद्-अन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणोऽपि तत्र तत्रावस्थितस्य सन्ति, नेति विचार्यते। किꣳ युक्तम्। सन्तीति। कुतः। तत्-तद्-अवस्थ-शरीरेऽवस्थानात्। ननु--- सम्भोग-प्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात्, स्थित्य्-अदनाभ्याꣳ चेत्य् आदिषु परस्याकर्म-वश्यत्वेन दोषाभाव उक्तः, तत् कथम् अकर्म-वश्यस्य परस्य ब्रह्मणस् तत्-तत्-स्थान-सम्बन्धाद् दोष उच्यते। इत्थम् उच्यते--- कर्माण्य् अपि देह-सम्बन्धम् आपादयन्त्य् अपुरुषार्थ-जननानि भवन्तीति, देह-योगाद् वेत्य् अत्रोक्तम्। तच् च देह-सम्बन्धस्यापुरुषार्थत्वेन भवति। इतरथा कर्माण्य् एव दुःखꣳ जनयिष्यन्ति; किꣳ देह-सम्बन्धेन। अतोऽकर्म-वश्यत्वे सत्य् अपि नाना-विधाशुचि-देह-सम्बन्धोऽपुरुषार्थ एव। अतस् तन्-नियमनार्थे स्वेच्छया तत्-प्रवेशेऽप्य् अपुरुषार्थ-सम्बन्धोऽवर्जनीयः। पूय-शोणितादि-मज्जनꣳ हि स्वेच्छाकारितम् अप्य् अपुरुषार्थ एव। अतो यद्य् अपि जगद्-एक-कारणꣳ सर्वज्ञत्वादि-कल्याण-गुणाकरꣳ च ब्रह्म; तथापि--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्, यश् चक्षुषि तिष्ठन्, यो रेतसि तिष्ठन्, इत्य् आदि वचनात् तत्र तत्रावस्थितस्य तत्-तत्-सम्बन्ध-रूपापुरुषार्थाः सन्तीति॥

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- न स्थानतोऽपि परस्येति। न पृथिव्य्-आत्मादि-स्थानतोऽपि परस्य ब्रह्मण अपुरुषार्थ-गन्धः सम्भवति। कुतः। उभय-लिङ्गꣳ सर्वत्र हि--- यतः सर्वत्र श्रुति-स्मृतिषु परꣳ ब्रह्म उभय-लिङ्गम्--- उभय-लक्षणम् अभिधीयते; निरस्त-निखिल-दोषत्व-कल्याण-गुणाकरत्व-लक्षणोपेतम् इत्य् अर्थः। अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, समस्त-कल्याण-गुनात्मकोऽसौ स्व-शक्ति-लेशाद् धृत-भूत-सर्गः, तेजो-बलैश्वर्य-महावबोध-सुवीर्य-शक्त्य्-आदि-गुणैक-राशिः। परः पराणाꣳ सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे॥ समस्त-हेय-रहितꣳ विष्ण्व्-आख्यꣳ परमꣳ पदम् इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभ्य उभय-लक्षणꣳ हि ब्रह्मावगतम्॥११॥

३२६ भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकम् अतद्-वचनात्॥३।२।१२॥

यथा जीवस्य प्रजापति-वाक्यावगतापहत-पाप्मत्वाद्य्-उभयलिङ्गस्यापि देवादि-देह-योग-रूपावस्थाभेदाद् अपुरुषार्थ-योगः, तथान्तर्यामिणः परस्यापि स्वतोऽपहत-पाप्मत्वाद्य्-उभयलिङ्गस्य तत्-तद्-देवादि शरीर-योग-रूपावस्था-भेदाद् अपुरुषार्थ-योगोऽवर्जनाय इति चेत् तन् न; प्रत्येकम् अतद्-वचनात्--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्न् इत्य् आदिषु प्रतिपर्यायꣳ, स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, इत्य् अन्तर्यामिणोऽमृतत्व-वचनेन तत्र तत्र स्वेच्छया नियमनꣳ कुर्वतस् तत्-तत्-सम्बन्ध-प्रयुक्तापुरुषार्थप्रतिषेधात्। जीवस्य तु तत्-स्वरूपꣳ तिरोहितम् इति, पराभिध्यानात् तु तिरोहितम् इत्य् अत्रोक्तम्। ननु स्वेच्छया कुर्वतोऽपि तत्-तद्-वस्तु-स्वभावायत्तापुरुषार्थ-सम्बन्धोऽवर्जनीय इत्य् उक्तम्; नैतद् युक्तम्; न ह्य् अचिद् वस्त्व् अपि स्वभावतोऽपुरुषार्थ-स्वरूपम्; कर्म-वश्यानाꣳ तु कर्म-स्वभावानुगुण्येन परम-पुरुष-सङ्कल्पाद् एकम् एव वस्तु काल-भेदेन पुरुष-भेदन च सुखाय दुःखाय च भवति; वस्तु-स्वरूप-प्रयुक्ते तु ताद्रूप्ये सर्वꣳ सर्वदा सर्वस्य सुखायैव दुःखायैव वा स्यात्; न चैवꣳ दृश्यते। तथा चोक्तꣳ--- नरक-स्वर्ग-सꣳज्ञे वै पाप-पुण्ये द्विजोत्तम। वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च। कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्व्-आत्मकꣳ कुतः। तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते। तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते। तस्माद् दुःखात्मकꣳ नास्ति न च किञ्चित् सुखात्मकम् इति। अतो जीवस्य कर्म-वश्यत्वात् तत्-तत्-कर्मानुगुण्येन तत्-तद्-वस्तु-सम्बन्ध एवापुरुषार्थः स्यात्; परस्य तु ब्रह्मणः स्वाधीनस्य स एव सम्बन्धस् तत्-तद्-विचित्र-नियमन-रूप-लीला-रसायैव स्यात्॥१२॥

३२७ अपि चैवम् एके॥३।२।१३॥

अपि च एके शाखिन एकस्मिन्न् एव देह-सꣳयोगे जीवस्यापुरुषार्थꣳ परस्य तु तद्-अभावꣳ नियमन-रूपैश्वर्यायत्त-दीप्ति-योगꣳ च स्व-शब्देनाधीयते--- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानꣳ वृक्षꣳ परिषस्व्जाते। तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति, इति॥१३॥

अथ स्यात्--- अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति ब्रह्मात्मक-जीवानुप्रवेश-पूर्वकꣳ नाम-रूप-व्याकरणम् इति ब्रह्माणोऽपि तद्-आत्म-भूतस्य देव-मनुष्यादि-रूपत्वꣳ तन्-नाम-भाक्त्वꣳ चास्ति, ततश् च--- ब्राह्मणो यजेतेत्य् आदि विधि-निषेध-शास्त्र-गोचरत्वेन कर्म-वश्यत्वम् अवर्जनीयम् इति; तत्राह---

३२८ अरूपवद् एव हि तत्-प्रधानत्वात्॥३।२।१४॥

देवादि-शरीरानुप्रवेशे तेन तेन रूपेण युक्तम् अप्य् अरूपवद् एव रूप-रहित-तुल्यम् एव; जीववच् छरीरित्व-निबन्धनꣳ कर्म-वश्यत्वम् अस्य न विद्यत इत्य् अर्थः। कुतः। निर्वाहकत्वेन प्रधानत्वात्। आकाशो ह वै नाम-रूपयोर् निहिता ते यद् अन्तरा तद् ब्रह्मेति सर्वानुप्रवेशेऽपि नाम-रूप-कार्यास्पर्शेन नाम-रूपयोर् निर्वोढृत्वम् एव ब्रह्मणः प्रतिपादयति। ननु तच्-छरीरकत्वेन तद्-अन्तर्यामित्वे कथम् अरूपवद् इति रूप-सम्बन्ध-रहित-तुल्यत्वम् उच्यते। इत्थम्--- यथा जीवस्य तत्-तज्-जन्य-सुख-दुःख-भाक्त्वेन तत्-तद्-रूप-सम्बन्धः, तथा तद्-अभावात् परस्यारूपवत्त्वम्। विधि-निषेध-शास्त्राण्य् अपि कर्म-वश्यम् एवाधिकुर्वन्ति। तस्माद् अरूप-तुल्यम् एव परꣳ ब्रह्म। ततश् चान्तर्यामि-रूपेणावस्थितम् अपि ब्रह्म निरस्त-निखिल-दोषत्व-कल्याण-गुणाकरत्व-रूपोभय-लिङ्गम् एव॥१४॥

ननु च--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेत्य् आदिभिर् निर्विशेष-प्रकाशैक-स्वरूपꣳ ब्रह्मावगम्यते, अन्यत् तु सर्वज्ञत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-जगत्-कारणत्व-सर्वान्तरात्मत्व-सत्य-कामत्वादिकꣳ, नेति नेति, इत्य् आदिभिः प्रतिषिध्यमानत्वेन मिथ्याभूतम् इत्य् अवगन्तव्यम्। तत् कथꣳ कल्याण-गुणाकरत्व-निरस्त-निखिल-दोषत्व-रूपोभय-लिङ्गत्वꣳ ब्रह्मणः। इत्य् अत आह---

३२९ प्रकाशवच् चावैयर्थ्यात्॥३।२।१५॥

यथा--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेत्य् आदि वाक्यावैयर्थ्यात् प्रकाश-स्वरूपत्वꣳ ब्रह्मणोऽभ्युपगभ्यते तथा सत्य-सङ्कल्पत्व-सर्वज्ञत्व-जगत्-कारणत्व-सर्वात्मकत्व-निरस्त-निखिलाविद्यादि-दोषत्वाद्य्-अभिधायि-वाक्यावैयार्थ्याद् उभय-लिङ्गम् एव ब्रह्म॥१५॥

३३० आह च तन्मात्रम्॥३।२।१६॥

किꣳ च--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तम् इत्य् आदि वाक्यꣳ ब्रह्मणः प्रकाश-स्वरूपता-मात्रꣳ प्रतिपादयति, नान्यत् सत्य-सङ्कल्पत्वादिकꣳ वाक्यान्तरावगतꣳ निषेधति। नेति नेतीति च निषेधस्य विषयोऽनन्तरम् एव वक्ष्यते॥१६॥

३३१ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते॥३।२।१७॥

दर्शयति च वेदान्त-गणः कल्याण-गुणाकरत्वꣳ निरस्त-निखिल-दोषत्वꣳ च--- तम् ईश्वराणाꣳ परमꣳ महेश्वरꣳ तꣳ दैवतानाꣳ परमꣳ च दैवतम्। स कारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः। न तस्य कार्यꣳ करणꣳ च विद्यते न तत्-समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते। परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च॥ यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित् यस्य ज्ञान-मयꣳ तपः, भीषास्माद् वातः पवते, भिषोदेति सूर्यः, स एको ब्रह्मण आनन्दः, यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दꣳ ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेति कुतश्चनेति, निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ शान्तꣳ निरवद्यꣳ निरञ्जनम् इत्य् आदि। स्मर्यते च--- यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम्, विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत्, मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। हेतुनानेन कौन्तेय जगद् धि परिवर्तते॥ उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः। यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः, सर्व-ज्ञः सर्व-कृत् सर्व-शक्तिर् ज्ञान-बलर्द्धिमान्। अन्यूनश् चाप्य् अवृद्धिश् च स्वाधीनोऽनादिमान् वशी। क्लम-तन्द्री-भय-क्रोध-कामादिभिर् असꣳयुतः। निरवद्यः परः प्राप्तेर् निरधिष्ठोऽक्षरः क्रमः, इत्य् आदि। अतः सर्वत्रावस्थितस्यापि ब्रह्मण उभय-लिङ्गत्वात् तत्-तत्-स्थान-प्रयुक्ता दोषा न परꣳ ब्रह्म स्पृशन्ति॥१७॥

३३२ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्॥३।२।१८॥

यतो नाना-विधेषु स्थानेषु स्थितस्यापि परस्य ब्रह्मणो न तत्-प्रयुक्त-दोष-भाक्त्वम्, अत एव जल-दर्पणादि-प्रतिबिम्बित-सूर्यादिवत् परमात्मा तत्र तत्रावस्थितोऽपि निर्दोष इति शास्त्रेषूपमा क्रियते--- आकाशम् एकꣳ हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत्। तथात्मैको ह्य् अनेक-स्थो जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान्॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल-चन्द्रवत्, इत्य् आदिषु॥१८॥

अत्र चोदयति--- 

३३३ अम्बुवद् अग्रहणात् तु न तथात्वम्॥३।२।१९॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ द्योतयति। अम्बुवद् इति सप्तम्य्-अन्तात् वतिः। अम्बु-दर्पणादिषु यथा सूर्य-मुखादयो गृह्यन्ते; न तथा पृथिव्य्-आदिषु स्थानेषु परमात्मा गृह्यते। अम्ब्व्-आदिषु हि सूर्यादयो भ्रान्त्या तत्रस्था इव गृह्यन्ते, न परमार्थतस् तत्रस्थाः। इह तु--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, योऽप्सु तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठिन्न् इत्य् एवम् आदिना परमार्थत एव परमात्मा पृथिव्य्-आदिषु स्थितो गृह्यते। अतः सूर्यादेर् अम्बु-दर्पणादि-प्रयुक्त-दोषाननुषङ्गस् तत्र तत्र स्थित्य्-अभावाद् एव। अतो न तथात्वꣳ--- दार्ष्टान्तिकस्य न दृष्टान्त-तुल्यत्वम् इत्य् अर्थः॥१९॥

परिहरति--- 

३३४ वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभय-सामञ्जस्याद् एवꣳ दर्शनाच् च॥३।२।२०॥

पृथिव्य्-आदि-स्थानान्तर्भावात् स्थानिनः परस्य ब्रह्मणः स्वरूपतो गुणतश् च पृथिव्य्-आदि-स्थान-गत-वृद्धि-ह्रासादि-दोष-भाक्त्व-मात्रꣳ सूर्यादि-दृष्टान्तेन निवर्त्यते। कथम् इदम् अवगम्यते। उभय-सामञ्जस्याद् एवम्--- उभय-दृष्टान्त-सामञ्जस्याद् एवम् इति निश्चीयते। आकाशम् एकꣳ हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत्, जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान् इति दोषवत्स्व् अनेकेषु वस्तुषु वस्तुतोऽवस्थितस्याकाशस्य, वस्तुतोऽनवस्थितस्याꣳशुमतश् चोभयस्य दृष्टान्तस्योपादानꣳ हि परमात्मनः पृथिव्यादि-गत-दोष-भाक्त्व-निवर्तन-मात्रे प्रतिपाद्य समञ्जसꣳ भवति। घट-करकादिषु यथा वृद्धि-ह्रास-भाक्षु पृथक् पृथक् सꣳयुज्यमानम् अप्य् आकाशꣳ वृद्धि-ह्रासादि-दोषैर् न स्पृश्यते; यथा च जलाधारेषु विषमेषु दृश्यमानोऽꣳशुमान् तद्-गत-वृद्धि-ह्रासादिभिर् न स्पृश्यते; तथायꣳ परमात्मा पृथिव्य्-आदिषु नानाकारेष्व् अचेतनेषु चेतनेषु च स्थितस् तत्-तद्-गत-वृद्धि-ह्रासादि-दोषैर् असꣳस्पृष्टः सर्वत्र वर्तमानोऽप्य् एक एवास्पृष्ट-दोष-गन्धः कल्याण-गुणाकर एव। एतद् उक्तꣳ भवति--- यथा जलादिषु वस्तुतोऽनवस्थितस्याꣳशुमतो हेत्व्-अभावाज् जलादि-दोषानभिष्वङ्गः, तथा पृथिव्य्-आदिष्व् अवस्थितस्यापि परमात्मनो दोष-प्रत्यनीकाकारतया दोष-हेत्व्-अभावान् न दोष-सम्बन्धः, इति। दर्शनाच् च--- दृश्यते चैवꣳ सर्वात्मना साधर्म्याभावेऽपि विवक्षिताꣳश-साधर्म्याद् दृष्टान्तोपादानꣳ, सिꣳह इव माणवक इत्य् आदौ। अतः स्वभावतो निरस्त-निखिलाज्ञानादि-दोष-गन्धस्य समस्त-कल्याण-गुणाकरस्य पृथिव्य्-आदि-स्थानतोऽपि न दोष-सम्भवः॥२०॥

अथ स्यात्--- द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तꣳ चामूर्तꣳ चेति प्रकृत्य समस्तꣳ स्थूल-सूक्ष्म-रूपꣳ प्रपञ्चꣳ ब्रह्मणो रूपत्वेन परामृश्य, तस्य वैतस्य पुरुषस्य रूपꣳ यथा माहारजनꣳ वासः, इत्य् आदिना आकार-विशेषꣳ चाभिधाय, अथात आदेशो नेति नेति न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्ति, इति सर्वꣳ प्रकृतꣳ ब्रह्मणः प्रकारम् इति-शब्देन परामृश्य तत् सर्वꣳ प्रतिषिध्य सर्व-विशेषाधिष्ठानꣳ सन्-मात्रम् एव ब्रह्म; विशेषास् त्व् एवꣳविधꣳ स्व-स्वरूपम् अजानता ब्रह्मणा कल्पिता इति दर्शयति; अतः कथम् उभय-लिङ्गत्वꣳ ब्रह्मण इति। अत्राह---

३३५ प्रकृतैतावत्त्वꣳ हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥३।२।२१॥

नैतद् उपपद्यते--- यद् ब्रह्मणः प्रकृत-विशेषवत्त्वꣳ, नेति नेतीति प्रतिषिध्यत इति, तथा सति भ्रान्त-जल्पितायमानत्वात्। न हि ब्रह्मणो विशेषणतया प्रमाणान्तरा-प्रज्ञातꣳ सर्वꣳ तद्-विशेषणत्वेनोपदिश्य पुनस् तद् एवानुन्मत्तः प्रतिषेधति। यद्य् अपि निर्दिश्यमानेषु केचन पदार्थाः प्रमाणान्तर-प्रसिद्धाः, तथापि तेषाꣳ ब्रह्मणः प्रकारत्वम् अप्रज्ञातम् एव; इतरेषाꣳ तु स्वरूपꣳ ब्रह्मणः प्रकारत्वꣳ चाज्ञातम्। अतस् तेषाम् अनुवादासम्भवाद् अत्रैवोपदिश्यन्ते। अतस् तन्-निषेधो नोपपद्यते। यस्माद् एवꣳ, तस्मात् प्रकृतैतावत्त्वꣳ ब्रह्मणः प्रतिषेधतीदꣳ वाक्यम्। ये ब्रह्मणो विशेषाः प्रकृताः; तद्-विशिष्टतया ब्रह्मणः प्रतीयमानेयत्ता, नेति नेतीति प्रतिषिध्यते। नेति नेति--- नैवꣳ नैवम्, उक्त-प्रकार-मात्र-विशिष्टꣳ न भवति ब्रह्म; उक्त-प्रकार-विशिष्टतया या ब्रह्मण इयत्ता प्रकृता; सात्र इति-शब्देन परामृश्यत इत्य् अर्थः। यतश् च निषेधानन्तरꣳ ब्रह्मणो भूयो गुण-जातꣳ ब्रवीति, अतश् च प्रकृत-विशेषण-योगित्व-मात्रꣳ ब्रह्मणः प्रतिषेधति। ब्रवीति हि भूयो गुण-जातꣳ--- न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्त्य् अथ नामधेयꣳ सत्यस्य सत्यम् इति प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति। अयम् अर्थः--- इति नेति यद् ब्रह्म प्रतिपादितम्, तस्माद् एतस्माद् अन्यद् वस्तु परꣳ न ह्य् अस्ति; ब्रह्मणोऽन्यत् स्वरूपतो गुणतश् चोत्कृष्टꣳ नास्तीत्य् अर्थः। तस्य च ब्रह्मणः सत्यस्य सत्यम् इति नामधेयम्। तस्य च निर्वचनꣳ--- प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति। प्राण-शब्देन प्राण-साहचर्याज् जीवाः परामृश्यन्ते। ते तावत् सत्यम्, वियद्-आदिवत् स्वरूपान्यथाभाव-रूप-परिणामाभावात्। तेषाम् एष सत्यम्--- तेभ्योऽप्य् एष परम-पुरुषस् सत्यम्। जीवानाꣳ कर्मानुगुण्येन ज्ञान-सङ्कोच-विकासौ विद्येते; परम-पुरुषस्य त्व् अपहत-पाप्मनस् तौ न विद्येते; अतस् तेभ्योऽप्य् एष सत्यम्। अतश् चैवꣳ वाक्य-शेषोदित-गुण-जात-योगात्, नेति नेतीति ब्रह्मणः स विशेषत्वꣳ न प्रतिषिध्यते; अपि तु पूर्व-प्रकृतेयत्ता-मात्रम्। अत उभय-लिङ्गम् एव परꣳ ब्रह्म॥२१॥

ब्रह्मणः प्रमाणान्तरागोचरत्वेन तत्-सम्बन्धितया मूर्तामूर्तादि-रूपानुवादेन तन्-निषेधासम्भवात् प्रकृतेयत्ता-प्रतिषेध उक्तः; तद् एव प्रमाणान्तरागोचरत्वꣳ द्रढयति--- 

३३६ तद् अव्यक्तम् आह हि॥३।२।२२॥

तत्--- ब्रह्म प्रमाणान्तरेण न व्यज्यते; आह हि शास्त्रꣳ--- न सन्दृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्, न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा, इत्य् आदि॥२२॥

हेत्व्-अन्तरꣳ चाह---

३३७ अपि सꣳराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥३।२।२३॥

अपि च सꣳराधने--- सम्यक् प्रीणने भक्ति-रूपापन्ने निदिध्यासन एवास्य साक्षात्कारः, नान्यत्रेति श्रुति-स्मृतिभ्याम् अवगम्यते। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम्॥ ज्ञान-प्रसादेन विशुद्ध-सत्त्वस् ततस् तु तꣳ पश्यति निष्कलꣳ ध्यायमानः, इति श्रुतिः। स्मृतिर् अपि--- नाहꣳ वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया, भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवꣳविधोऽर्जुन। ज्ञातुꣳ द्रष्टुꣳ च तत्त्वेन प्रवेष्टुꣳ च परन्तप, इति। भक्ति-रूपापन्नम् एवोपासनꣳ सꣳराधनꣳ तस्य प्रीणनम् इति पूर्वम् एवोक्तम्। अतो निदिध्यासनाय ब्रह्म-स्वरूपम् उपदिशत्, द्वे वाव ब्रह्मणः, इत्य् आदि शास्त्रꣳ ब्रह्मणो मूर्तामूर्त-रूप-द्वयादि-विशिष्टताꣳ प्राग् असिद्धाꣳ नानुवदितुꣳ क्षमम्॥२३॥

**३३८ प्रकाशादिवच् चावैशेष्यꣳ प्रकाशश् च कर्मण्य् अभ्यासात्॥३।२।२४॥ **

इतश् च प्रकृतैतावत्त्वम् एव प्रतिषेधति; न मूर्तामूर्तादि-विशिष्टत्वम्; यतः साक्षात्कृत-परब्रह्म-स्वरूपाणाꣳ वामदेवादीनाꣳ दर्शने प्रकाशादिवत्---ज्ञानानन्दादि-स्वरूपवन् मूर्तामूर्तादि-प्रपञ्च-विशिष्टताया अपि ब्रह्म-गुणत्वावैशेष्यꣳ प्रतीयते, तद् धैतत् पश्यन्न् ऋषिर् वामदेवः प्रतिपेदे अहꣳ मनुर् अभवꣳ सूर्यश् च, इत्य् आदि। ब्रह्म-स्वरूप-भूत-प्रकाशानन्दादिश् च तेषाꣳ वामदेवादीनाꣳ सꣳराधनात्मके कर्मण्य् अभ्यासाद् उपलभ्यते। तद्वच् चाभ्यस्त-सꣳराधनानाꣳ तेषाꣳ मूर्तामूर्तादि-विशिष्टत्वम् अप्य् अविशेषेण प्रतीयत इत्य् अर्थः॥२४॥

उक्तꣳ ब्रह्मण उभय-लिङ्गत्वम् उपसꣳहरति---

३३९ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥३।२।२५॥

अतः--- उक्तैर् हेतुभिर् ब्रह्मण अनन्तेन कल्याण-गुण-गणेन विशिष्टत्वꣳ सिद्धम्। तथा हि सत्य् उभय-लिङ्गꣳ ब्रह्मोपपन्नꣳ भवति॥२५॥ इत्य् उभय-लिङ्गाधिकरणम्॥५॥

अथ अहि-कुण्डलाधिकरणम्॥६॥

३४० उभय-व्यपदेशात् त्व् अहि-कुण्डलवत्॥३।२।२६॥

मूर्तामूर्तात्मकस्य अचित्-प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्वꣳ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे इत्य् आदिनोपदिश्यते। अथात आदेशो नेति नेतीति मूर्तामूर्ताचिद्-वस्तु-रूपतया ब्रह्मण इयत्ता प्रतिषिध्यते। न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्तीति ब्रह्मणोऽन्यद् उत्कृष्टꣳ न ह्य् अस्तीति प्रतिपादितम्। तद्-उपपादनाय--- अथ नामधेयꣳ सत्यस्य सत्याम् इति प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति प्राण-शब्द-निर्दिष्टेभ्यश् चेतनेभ्योऽप्य् एष सत्यम् इति कदाचिद् अपि ज्ञानादि-सङ्कोचाभावाद् उक्तम्। तथा प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः, पतिꣳ विश्वस्यात्मेश्वरम्, नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् इत्य् आदि श्रुतेश् चायम् अर्थोऽवगम्यते। तस्याचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-रूपत्व-प्रकार इदानीꣳ चिन्त्यते, ब्रह्मणो निर्दोषत्व-सिद्ध्य्-अर्थम्। किम् अस्याचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-रूपत्वम् अहि-कुण्डल-न्यायेन, उत प्रभाप्रभावतोर् इवैक-जाति-योगेन, उत जीवस्येव विशेषण-विशेष्य तयाꣳशाꣳशि-भावेनेति। इह स्थाप्यमानꣳ विशेषण-विशेष्य-भावम् अङ्गीकृत्य प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात्--- तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः, इत्य् अत्र सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-विशिष्टाद् ब्रह्मणः स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-विशिष्टस्योत्पत्तिर् अनन्यत्वꣳ चोक्तम्। किꣳ युक्तम्। अहि-कुण्डलवद् इति। कुतः। उभय-व्यपदेशात्--- ब्रह्मैवेदꣳ सर्वम्, आत्मैवेदꣳ सर्वम् इति तादात्म्य-व्यपदेशात्, हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्य् आदि भेद-व्यपदेशाच् च। अहेः कुण्डल-भावर्जु-भाववत् तस्यैव ब्रह्मणः सꣳस्थान-विशेषा एवाचिद्-वस्तूनि॥२६॥

३४१ प्रकाशाश्रयवद् वा तेजस्त्वात्॥३।२।२७॥

वा-शब्दः पक्ष-व्यावृत्य्-अर्थः; ब्रह्म-स्वरूपस्यैवाचिद्-रूपेणावस्थाने भेद-श्रुतयो ब्रह्मणोऽपरिणामि त्व् अवादिन्योऽपि बाधिता भवेयुः। अतो यथा तेजस्त्वेन प्रभा-तद्-आश्रय-योनियोर् अपि तादात्म्यम्। एवम् अचित्-प्रपञ्चस्य ब्रह्मणो रूपत्वम् इत्य् अर्थः॥२७॥

३४२ पूर्ववद् वा॥३।२।२८॥

वा-शब्दः पक्ष-द्वय-व्यावृत्त्य्-अर्थः। एकस्यैव द्रव्यस्यावस्था-विशेष-योगेऽपि ब्रह्म-स्वरूपस्यैवाचिद्-द्रव्य-रूपत्वाद् उक्त-दोषाद् अनिर्मोक्षः। अथ प्रभा-तद्-आश्रययोर् इवाचिद् ब्रह्मणो ब्रह्मत्व-जाति-योग-मात्रम्। एवꣳ तर्ह्य् अश्वत्व-गोत्ववद् ब्रह्मापीश्वरे चिद्-अचिद्-वस्तुनोऽश्वानुवर्तमानꣳ सामान्यम् इति सकल-श्रुति-स्मृति-व्यवहार-विरोधः। पूर्ववद् एव--- अꣳशो नाना-व्यपदेशात्, प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ परः, इति जीववत् पृथक्सिद्ध्यनर्ह-विशेषणत्वेनाचिद्-वस्तुनो ब्रह्माꣳशत्वम्। विशिष्ट-वस्त्व्-एकदेशत्वेनाभेद-व्यवहारो मुख्यः, विशेषण-विशेष्ययोः स्वरूप-स्वभाव-भेदेन भेद-व्यवहारो मुख्यः; ब्रह्मणो निर्दोषत्वꣳ च रक्षितम्। तद् एवꣳ प्रकाश-जाति-गुण-शरीराणाꣳ मणि-व्यक्ति-गुण्य्-आत्मनः प्रत्य् अपृथक्सिद्धि-लक्षण-विशेषणतया यथाꣳशत्वम्। तथेह जीवस्याचिद्-वस्तुनश् च ब्रह्म प्रत्यꣳशत्वम्॥२८॥

३४३ प्रतिषेधाच् च॥३।२।२९॥

स वा एष महान् अज आत्माजरोऽमरः, नास्य जरयैतज् जीर्यति, इत्य् आदिभिर् ब्रह्मणोऽचिद्-धर्म-प्रतिषेधाच् च विशेषण-विशेष्यत्वेनैवाꣳशाꣳशि-भाव इत्य् अर्थः। अतः सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-विशिष्टꣳ कारण-भूतꣳ ब्रह्म, स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-विशिष्टꣳ कार्य-भूतꣳ ब्रह्मेति कारणात् कार्यस्यानन्यत्वम्, कारण-भूत-ब्रह्म-विज्ञानेन कार्यस्य ज्ञाततेत्य् आदि सर्वम् उपपन्नम्; ब्रह्मणो निर्दोषत्वꣳ च रक्षितम्। ब्रह्मणो निर्दोषत्वेन कल्याण-गुणाकरत्वेन चोभय-लिङ्गत्वम् अपि सिद्धम्॥२९॥ इत्य् अहि-कुण्डलाधिकरणम्॥६॥

अथ पराधिकरणम्॥७॥

३४४ परमतः सेतून्मान-सम्बन्ध-भेद-व्यपदेशेभ्यः॥३।२।३०॥

इदानीम् अस्मात् परस्माज् जगन्-निमित्तोपादान-रूप-परम-कारणात् परब्रह्मणः परम् अपि किञ्चित् तत्त्वम् अस्तीति कैश्चिद् धेत्वाभासैर् आशङ्क्य निराक्रियते, अस्योपास्यस्य निर्दोषत्वानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुणाकरत्व-स्थेम्ने। तत्रेयम् आशङ्का--- यद् इदꣳ परꣳ ब्रह्मोभय-लिङ्गम्; एतस्मान् निखिल-जगत्-कारणात् परम् अपि किञ्चित् तत्त्वम् अस्ति। कथम्। अथ य आत्मा स सेतुर् विधृतिः, इत्य् अस्य परस्य सेतुत्व-व्यपदेशात्, सेतु-शब्दस्य च लोके कूलान्तर-प्राप्ति-हेतौ प्रसिद्धेर् इतोऽन्यद् अनेन प्राप्तव्यम् अस्तीति गम्यते। तथा--- एतꣳ सेतुꣳ तीर्त्वान्धः सन्न् अनन्धो भवति, इति तरितव्यता चास्याभिधीयते; अतश् चान्यत् प्राप्यम् अस्ति। उन्मान-व्यपदेशाच् च--- उन्मितꣳ--- परिमितम् इदꣳ परꣳ ब्रह्म, चतुष्पाद् ब्रह्म, षोडश-कलम् इत्य् उन्मान-व्यपदेशात्। स चायम् उन्मान-व्यपदेशस् तेन सेतुना प्राप्यस्यानुन्मितस्यास्तिताꣳ द्योतयति। तथा सम्बन्ध-व्यपदेशश् च सेतु-सेतुमतोः प्रापकत्व-प्राप्यत्व-लक्षणो दृश्यते, अमृतस्य परꣳ सेतुꣳ दग्धेन्धनम् इवानलम्, अमृतस्यैष सेतुः, इति। अतश् च परात् परम् अस्ति। भेदेन च परात्परꣳ व्यपदिश्यते--- परात्परꣳ पुरुषम् उपैति, परात्परꣳ यन् महतो महान्तम् इति च। तथा--- तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम्, ततो यद् उत्तरतरꣳ तद् अरूपम् अनामयम् इति। अत एभ्यो हेतुभ्यः परस्माद् ब्रह्मणः परम् अपि किञ्चिद् अस्तीति गम्यत इति॥३०॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते --- 

३४५ सामान्यात् तु॥३।२।३१॥

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। यत् तावद् उक्तꣳ सेतु-व्यपदेशात् परात्परम् अस्तीति तन् नोपपद्यते। न ह्य् अयम् अत्र किञ्चित् प्राप्यꣳ प्रति सेतुर् उच्यते--- एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदायेति सेतु-सामान्येन सर्व-लोकासङ्कर-करत्व-श्रुतेः। सिनोति--- बध्नाति स्वस्मिन् सर्वꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-जातम् असङ्कीर्णम् इति सेतुर् उच्यते। एतꣳ सेतुꣳ तीर्त्वेति तरतिश् च प्राप्ति-वचनः। यथा--- वेदान्तꣳ तरतीति॥३१॥

३४६ बुद्ध्य्-अर्थः पादवत्॥३।२।३२॥

योऽयꣳ--- चतुष्पाद् ब्रह्म, षोडश-कलम्, पादोऽस्य विश्वा भूतानीत्य् उन्मान-व्यपदेशः; स बुद्ध्य्-अर्थः--- उपासनार्थः; सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेत्य् आदिभिर् जगत्-कारणस्य ब्रह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वावगमात् स्वत उन्मितत्वासम्भवात्। जगत्-कारणत्वꣳ हि तस्यैव श्रूयते--- तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः, सोऽकामयत, बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, इति। अतो यथा--- वाक् पादः प्राणः पादः चक्षुः पादो मनः पादः, इत्य् आदिना ब्रह्मणो वाग्-आदि-पाद-व्यपदेश उपासनार्थः, एवम् अयम् अपि॥३२॥

स्वयम् अनुन्मितस्य कथम् उपासनार्थतयाप्य् उन्मान-सम्भवः, तत्राह---

३४७ स्थान-विशेषात् प्रकाशादिवत्॥३।२।३३॥

प्रतिपन्न-वाग्-आदि-स्थान-विशेष-रूपोपाधि-भेदात् तत्-सम्बन्धितयोन्मितत्वानुसन्धानꣳ सम्भवति; यथा प्रकाशाकाशादेर् विततस्य वातायन-घटादि-स्थान-भेदैः परिच्छिद्यानुसन्धान-सम्भव इत्य् अर्थः॥३३॥

३४८ उपपत्तेश् च॥३।२।३४॥

यद् उक्तꣳ--- अमृतस्यैष सेतुर् इति प्राप्य-प्रापक-सम्बन्ध-व्यपदेशात् प्रापकात् परꣳ प्राप्यम् अस्तीति तन् न, प्राप्यस्य परम-पुरुषस्य स्व-प्राप्तौ स्वस्यैवोपायत्वोपपत्तेः। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम् इत्य् अनन्योपायत्व-श्रवणात्॥३४॥

३४९ तथान्य-प्रतिषेधात्॥३।२।३५॥

यत् पुनर् उक्तꣳ--- ततो यद् उत्तरतरꣳ, परात्परꣳ पुरुषम्, अक्षरात् परतः परः, इत्य् आदि भेद-व्यपदेशात् परात्परम् अस्तीति तन् नोपपद्यते, तत्रैव ततोऽन्यस्य परस्य प्रतिषेधात्, यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्, इति। यस्माद् अपरꣳ परꣳ नास्ति किञ्चित्--- न केनापि प्रकारेण परमस्तीत्य् अर्थः। तथान्यत्रापि--- न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्ति, इति--- इति नेति निर्दिष्टाद् एतस्माद् ब्रह्मणोऽन्यत् परꣳ न ह्य् अस्तीत्य् अर्थः। तथा--- न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः, इति। तद् धि जगद्-उपादान-कारणतयानन्तरम् उक्तꣳ, सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि, स आपः प्रदुघे उभे इमे, इत्य् आदिना। अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टौ, इति च जगत्-कारणꣳ पुरुषम् एनꣳ प्रत्यभिज्ञापयति। ततो यद् उत्तरतरम् इति किम् उच्यत इति चेत्; पूर्वत्र--- वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात्। तम् एव विदित्वा अतिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय, इति परस्य ब्रह्मणो महा-पुरुषस्य वेदनम् एवामृतत्व-साधनम्, नान्योऽमृतत्वस्य पन्था इत्य् उपदिश्य तद्-उपपादनाय--- यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित्। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस् तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम् इति पुरुषस्य परत्वꣳ, तद्-व्यतिरिक्तस्य परत्वासम्भवꣳ च प्रतिपाद्य, ततो यद् उत्तरतरꣳ तद् अरूपम् अनामयम्। य एतद् विदुर् अमृतास्ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापि यन्ति, इति पूर्वोक्तम् अर्थꣳ हेतुतो निगमयति--- यद् उत्तरतरꣳ पुरुषतत्त्वम्, तद् एवारूपम् अनामयꣳ यतः, ततो य एतत् पुरुष-तत्त्वꣳ विदुः, त एवामृता भवन्ति, अथेतरे दुःखम् एवापि यन्ति--- इति। अन्यथोपक्रम-विरोधोऽनन्तरोक्ति-विरोधश् च। परात्परꣳ पुरुषम् उपैति दिव्यम् इति पूर्वत्र, अक्षरात् परतः परः, इति, अक्षरात्--- अव्याकृताद् यः परः--- समष्टि-पुरुषः; तस्मात् परो योऽदृश्यत्वादि-गुणकः सर्व-ज्ञः परम-पुरुषः, स एवेहापि परात्पर इति समष्टि-पुरुषात् परत्वेनोच्यते॥३५॥

३५० अनेन सर्व-गतत्वम् आयाम-शब्दादिभ्यः॥३।२।३६॥

अनेन--- ब्रह्मणा, सर्व-गतत्वम्--- सर्वस्य जगतो व्याप्तत्वम्, आयाम-शब्दादिभ्यः--- सर्व-व्याप्ति-वाचि-शब्देभ्योऽवगम्यमानम् अस्मात् परꣳ नास्तीत्य् अवगमयति। आयाम-शब्दस् तावत्--- तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम्, यच् च किञ्चिज् जगत्य् अस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर् बहिश् च तत् सर्वꣳ व्याप्य नारायणः स्थितः॥ नित्यꣳ विभुꣳ सर्व-गतꣳ सुसूक्ष्मꣳ यद् भूत-योनिꣳ परिपश्यन्ति धीराः। आदि-शब्दात्--- ब्रह्मैवेदꣳ सर्वम्, आत्मैवेदꣳ सर्वम् इत्य् आदयो गृह्यन्ते। अत इदꣳ परꣳ ब्रह्मैव सर्वस्मात् परम्॥३६॥ इति पराधिकरणम्॥७॥

अथ फलाधिकरणम्॥८॥

३५१ फलम् अत उपपत्तेः॥३।२।३७॥

उक्तम् उपासिसिषोपजननार्थꣳ जीवस्य सर्वावस्थासु सदोषत्वꣳ, प्राप्यस्य च परम-पुरुषस्य निर्दोषत्वꣳ, कल्याण-गुणाकरत्वꣳ, सर्वस्मात् परत्वꣳ च। अतः परम् उपासनꣳ विवक्षन्न् उपासीनानाꣳ परस्माद् एवास्मात् पुरुषात् तत्-प्राप्ति-रूपम् अपवर्गाख्यꣳ फलम् इति सम्प्रति ब्रूते। तुल्य-न्यायतया शास्त्रीयम् ऐहिकामुष्मिकम् अपि फलम् अत एव परस्मात् पुरुषाद् भवतीति सामान्येन फलम् अत इत्य् उच्यते। कुत एतत्। उपपत्तेः--- स एव हि सर्व-ज्ञः सर्व-शक्तिर् महोदारो याग-दान-होमादिभिर् उपासनेन चाराधित ऐहिकामुष्मिक-भोग-जातꣳ स्व-स्वरूपावाप्ति-रूपम् अपवर्गꣳ च दातुम् ईष्टे। न ह्य् अचेतनꣳ कर्म क्षण-ध्वꣳसि कालान्तर-भावि-फल-साधनꣳ भवितुम् अर्हति॥३७॥

३५२ श्रुतत्वाच् च॥३।२।३८॥

स वा एष महान् अज आत्मान्नादो वसु-दानः--- एष ह्य् एवानन्दयाति, इति भोगापवर्ग-रूपꣳ फलम् अयम् अवददातीति हि श्रूयते॥३८॥

सम्प्रति पूर्व-पक्षम् आह--- 

३५३ धर्मꣳ जैमिनिर् अत एव॥३।२।३९॥

अत एव--- उपपत्तेः, शास्त्राच् च, याग-दान-होमोपासन-रूप-धर्मम् एव फल-प्रदꣳ जैमिनिर् आचार्यो मन्यते। लोके हि कृष्य्-आदिकꣳ मर्दनादिकꣳ च कर्म साक्षाद् वा, परम्परया वा स्वयम् एव फल-साधनꣳ दृष्टम्; एवꣳ वेदेऽपि याग-दान-होमादीनाꣳ साक्षात् फल-साधनत्वाभावेऽपि परम्परया अपूर्व-द्वारेण फल-साधनत्वम् उपपद्यते। तथा--- यजेत स्वर्ग-कामः, इत्य् आदि शास्त्रम् अपि सिषाधयिषित-स्वर्गस्य कर्तव्यतया यागाद्य् अभिदधद् अन्यथानुपपत्त्या अपूर्व-द्वारेण फल-साधनत्वम् अवगमयति॥३९॥

३५४ पूर्वꣳ तु बादरायणो हेतु-व्यपदेशात्॥३।२।४०॥

तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। पूर्वोक्तꣳ परम-पुरुषस्यैव फल-प्रदत्वꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। कुतः। हेतु-व्यपदेशात्--- यज-देव-पूजायाम् इति देवताराधन-भूत-यागाद्य्-आराध्य-भूताग्नि-वाय्व्-आदि-देवतानाम् एव तत्-तत्-फल-हेतुतया तस्मिꣳस् तस्मिन्न् अपि वाक्ये व्यपदेशात्। वायव्यꣳ श्वेतम् आलभेत भूति-कामो वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवता वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनꣳ भूतिꣳ गमयति, इत्य् आदिषु कामिनः सिषाधयिषित-फल-साधनत्व-प्रकारोपदेशोऽपि विध्य्-अपेक्षित एवेति नातत्-परत्व-शङ्का युक्ता। एवम् अपेक्षितेऽपि फल-साधनत्व-प्रकारे शब्दाद् एवावगते सति तत्-परित्यागम् अश्रुतापूर्वादि-परिकल्पनꣳ च प्रामाणिका न सहन्ते। लिङ्-आदयोऽपि देवताराधन-भूत-यागादेः प्रकृत्य्-अर्थस्य कर्तृव्यापार-साध्यताꣳ व्युत्पत्ति-सिद्धाꣳ शब्दानुशासनानुमताम् अभिदधति; नान्यद् अलौकिकम् इति प्राग् एवोक्तम्। तद् एवꣳ--- वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवतेत्य् आदि शब्दाद् वाय्व्-आदीनाꣳ फल-प्रदत्वम् अवगम्यते। वाय्व्-आद्य्-आत्मना च परम-पुरुष एवाराध्यतया फल-प्रदायित्वेन चावतिष्ठत इति श्रूयते--- इष्टापूर्तꣳ बहुधा जातꣳ जायमानꣳ विश्वꣳ बिभर्ति भुवनस्य नाभिः, तद् एवाग्निस् तद् वायुस् तत् सूर्यस् तद् उ चन्द्रमाः, इति। अन्तर्यामि-ब्राह्मणे च--- यो वायौ तिष्ठन् यस्य वायुः शरीरम्, योऽग्नौ तिष्ठन्, य आदित्ये तिष्ठन्, इत्य् आदि श्रूयते। स्मर्यते च--- यो यो याꣳयाꣳ तनुꣳ भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति। तस्य तस्याचलाꣳ श्रद्धाꣳ ताम् एव विदधाम्य् अहम्॥ स तया श्रद्धया युक्तस् तस्याराधनम् ईहते। लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्, इति, अहꣳ हि सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्ता च प्रभुर् एव चेति। प्रभुर् इति--- फल-प्रदायीत्य् अर्थः। देवान् देव-यजो यान्ति मद्-भक्ता यान्ति माम् अपि, यान्ति मद्-याजिनोऽपि माम् इति च। लोके च कृष्य्-आदिभिर् विचित्र-रूपान् द्रव्य-विशेषान् सम्पाद्य तैः राजानꣳ भृत्य-द्वारेण साक्षाद् वार्चयन्ति; अर्चितश् च राजा तत्-तद्-अर्चनानुगुणꣳ फलꣳ प्रयच्छन् दृश्यते। वेदान्तास् त्व् अतिपतित-सकलेतर-प्रमाण-सम्भावना-भूमिꣳ निरस्त-समस्ताविद्यादि-दोष-गन्धꣳ स्वाभाविकानवधिकातिशयापरिमितोदार-गुण-सागरꣳ पुरुषोत्तमꣳ प्रतिपाद्य, तद्-आराधन-रूपाणि च याग-दान-होमात्मकानि, स्तुति-नमस्कार-कीर्तनार्चन-ध्यानानि च तद्-आराधनानि, आराधितात् परस्मात् पुरुषाद् भोगापवर्ग-रूपꣳ फलꣳ च, वदन्तीति सर्वꣳ समञ्जसम्॥४०॥ इति फलाधिकरणम्॥८॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥

तृतीयाध्याये

सर्व-वेदान्त-प्रत्ययाधिकरणम्॥१॥ 

**३५५ सर्व-वेदान्त-प्रत्ययꣳ चोदनाद्य्-अविशेषात्॥३।३।१॥ **

उक्तꣳ ब्रह्मोपासिषोपजननाय वक्तव्यꣳ ब्रह्मणः फल-दायित्व-पर्यन्तम्। इदानीꣳ ब्रह्मोपासनानाꣳ गुणोपसꣳहार-विकल्प-निर्णयाय विद्या-भेदाभेद-चिन्ता प्रस्तूयते। प्रथमꣳ तावद् एकस्या वैश्वानर-विद्यादिकाया अनेक-शाखासु श्रूयमाणायाः किम् एक-विद्यात्वम्, उत विद्या-भेद इति चिन्त्यते। अविशेष-पुनः श्रवणस्य प्रकरणान्तरस्य च भेदकत्वाच् छाखान्तरे चोभयोर् अवर्जनीयत्वाद् विद्या-भेद इति प्राप्तम्। अत एव--- तेषाम् एवैताꣳ ब्रह्म-विद्याꣳ वदेत शिरोव्रतꣳ विधिवद् यैस् तु चीर्णम् इति शिरोव्रतवताम् आथर्वणिकानाम् एव विद्योपदेश-नियम उपपद्यते। विद्यैक्ये हि विद्याङ्गस्य शिरोव्रतस्यान्येषाम् अपि शाखिनाꣳ प्राप्तेर् नियमो नोपपद्यते। 

एवꣳ प्राप्त उच्यते--- सर्व-वेदान्त-प्रत्ययम् एकम् उपासनम् इति। कुतः। चोदनाद्य्-अविशेषात्--- चोदना तावत्, उपासीत, विद्यात्, इत्य् एवꣳ-जातीयको धात्व्-अर्थ-विशेष-विधिः। आदि-शब्देन--- एकꣳ वा सꣳयोग-रूप-चोदनाख्याविशेषात्, इति कर्म-काण्ड-शाखान्तराधिकरण-सूत्रोक्ताः सꣳयोग-रूपाख्या गृह्यन्ते। एषाꣳ चोदनादीनाम् अविशेषात् सैवेयꣳ विद्येति शाखान्तरे प्रत्यभिज्ञायते। तथाहि--- छान्दोग्य-वाजसनेयकोः, वैश्वानरम् उपास्ते, इति चोदना तावद् एक-रूपा; वेद्यैक-निरूपणीय-स्वरूपस्य विदि-पर्यायस्योपासेर् वेद्य-भूत-वैश्वानरैक्याद् रूपम् अप्य् अविशिष्टम्; आख्या च वैश्वानर-विद्येत्य् अविशिष्टा। अत एभिः प्रत्यभिज्ञानाच् छाखान्तरेऽपि विद्यैक्यम्॥१॥ 

यत् तूक्तम् अविशेष-पुनः-श्रवणात् प्रकरणान्तराच् च विधेय-भेद-प्रतीतेन विद्यैक्यम् इति, तद् अनुभाष्य परिहरति---

**३५६ भेदान् नेति चेद् एकस्याम् अपि॥३।३।२॥ **

अविशेष-पुनः-श्रुत्या प्रकरणान्तराच् च विधेय-भेदान् न विद्यैक्यम् इति चेत्; एकस्याम् अपि विद्यायाꣳ प्रतिपत्तृ-भेदात् पुनः-श्रुतिः प्रकरणान्तरꣳ चोपपद्यते। यत्र ह्य् एकस्मिन् प्रतिपत्तरि पुनः-श्रुतिः प्रकरणान्तरꣳ च विद्यते; तत्रान्यथानुपपत्त्या विधेय-भेदाद् विद्या-भेदः, प्रतिपत्तृ-भेदे तु तत्-प्रतिपत्त्य्-अर्थतया पुनः-श्रुत्य्-आद्य्-उपपत्तेस् तत्र न विधेयान्तर-सम्भवः॥२॥ 

यच् चोक्तꣳ शिरोव्रतवताम् आथर्वणिकानाम् एव विद्योपदेश-नियम-दर्शनाद् विद्या-भेदः प्रतीयत इति, तत्राह---

**३५७ स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच् च सववच् च तन्-नियमः॥३।३।३॥ **

नैतद् अस्ति--- शिरोव्रतोपदेश-नियम-दर्शनꣳ विद्या-भेदꣳ द्योतयतीति, शिरोव्रतस्य विद्याङ्गत्वाभावात्। स्वाध्यायस्य तथात्वे हि तन्-नियमः--- स्वाध्यायस्य तथात्व-सिद्ध्य्-अर्थꣳ--- तज्-जन्य-सꣳस्कार-भाक्त्व-सिद्ध्य्-अर्थꣳ हि शिरोव्रतोपदेश-नियमः; न विद्यायाः। कुत एतत्। नैतद् अचीर्ण-व्रतोऽधीयीत, इति तस्याध्ययन-सꣳयोगात्। समाचारेऽधिकाराच् च--- समाचाराख्ये ग्रन्थे, इदम् अपि वेद-व्रतेन व्याख्यातम् इत्य् अतिदेशात्। तेषाम् एवैताꣳ ब्रह्म-विद्याꣳ वदेत--- वेद-विद्याम् इत्य् अर्थः। सववच् च तन्-नियमः--- यथा हि सव-होमाः सप्त सूर्यादयः शतोदन-पर्यन्ता आथर्वणिकैकाग्नि-सम्बन्धिनस् तत्रैव भवन्ति; न त्रेताग्निषु॥३॥ 

**३५८ दर्शयति च॥३।३।४॥ **

दर्शयति च श्रुतिर् उपासनस्य सर्व-वेदान्त-प्रत्ययत्वम्। तथा हि च्छान्दोग्ये--- तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् उक्त्वा, किꣳ तद् अत्र विद्यते यद् अन्वेष्टव्यम् इति पश्न-पूर्वकम् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणाष्टक-विशिष्टः परमात्मा तस्मिन्न् उपास्य इत्य् उक्तम्। तैत्तिरीयके तु च्छान्दोग्य-स्थꣳ प्रतिनिर्देशम् उपजीव्य, तत्रापि दहरꣳ गगनꣳ विशोकस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् इति गुणाष्टक-विशिष्टस्य परमात्मन उपासनम् उच्यते। तद् उभयत्र विद्यैकत्वेन गुणोपसꣳहाराद् एवोपपद्यते॥४॥ 

तद् एवꣳ शाखान्तराधिकरण-न्याय-सिद्धꣳ विद्यैक्यꣳ स्थिरीकृत्य तत्-प्रयोजनम् आह---

**३५९ उपसꣳहारोऽर्थाभेदाद् विधि-शेषवत् समाने च॥३।३।५॥ **

एवꣳ सर्व-वेदान्तेषु समाने सत्य् उपासने वेदान्तान्तराम्नातानाꣳ गुणानाꣳ वेदान्तान्तर उपसꣳहारः कर्तव्यः। कुतः। विधि-शेषवद् अर्थाभेदात्--- यथैकस्मिन् वेदान्ते श्रुतो वैश्वानर-दहरादि-विधि-शेषो गुणस् तद्-विद्या-सम्बन्धात् तद्-उपकार-रूप-प्रयोजन-सिद्ध्य्-अर्थम् अनुष्ठीयते; तथा वेदान्तान्तरोदितोऽपि तद्-विद्या-सम्बन्धित्वेन तद्-उपकाराविशेषाद् उपसꣳहर्तव्य इत्य् अर्थः। च-शब्दोऽवधारणे॥५॥ इति सर्व-वेदान्त-प्रत्ययाधिकरणम्॥१॥ 

अथ अन्यथात्वाधिकरणम्॥२॥ 

**३६० अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेन् नाविशेषात्॥३।३।६॥ **

एवꣳ चोदनाद्य्-अविशेषाद् विद्यैकत्वम्, एकत्वे च गुणोपसꣳहारः कर्तव्य इत्य् उक्तम्। अतः परꣳ काश्चन विद्या अधिकृत्य प्रत्यभिज्ञा-हेतु-भूत-चोदनाद्य्-अविशेषोऽस्ति, नेति निरूप्य निर्णीयते॥ 

अस्त्य् उद्गीथ-विद्या वाजिनाꣳ छन्दोगानाꣳ च। वाजिनाꣳ तावत्, द्वया ह प्राजापत्या देवाश् चासुराश् च, इत्य् आरभ्य, ते ह देवा ऊचुः हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् उद्गीथेनासुर-विध्वꣳसनꣳ प्रतिज्ञायोद्गीथे वाग्-आदि-मनः-पर्यन्त-दृष्टौ असुरैर् अभिभवम् उक्त्वा, अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुः, इत्य् आदिना उद्गीथे प्राण-दृष्ट्या असुर-पराभवम् उक्त्वा, भवत्य् आत्मना परास्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति य एवꣳ वेद, इति शत्रु-पराजय-फलायोद्गीथे प्राण-दृष्टिर् विहिता। एवꣳ छन्दोगानाम् अपि--- देवासुरा ह वै यत्र सꣳयेतिरे, इत्य् आरभ्य, तद् ध देवा उद्गीथम् आजह्नुर् अनेनैनान् अभिहनिष्यामः, इत्य् उद्गीथेनासुर-पराभवꣳ प्रतिज्ञाय तद्वद् एवोद्गीथे वाग्-आदि-दृष्टौ दोषम् अभिधाय, अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इत्य् आदिना उद्गीथे प्राण-दृष्ट्या असुर-पराभवम् उक्त्वा, यथाश्मानम् आखणम् ऋत्वा विध्वꣳसते एवꣳ हैव स विध्वꣳसते य एवꣳ-विदि पापꣳ कामयते, इति शत्रु-पराभवाय उद्गीथे प्राण-दृष्टिर् विहिता। वेदन-विषय-विधि-प्रत्ययाश्रवणेऽपि फल-साधनत्व-श्रवणाद् वेदन-विषयो विधिः कल्प्यते। उद्गीथ-विद्यायाः क्रत्व्-अर्थत्वेन ऋतु-साद्गुण्य-फलत्वेऽप्य् आर्थवादिकम् अपि फलꣳ तद्-अविरुद्धꣳ ग्राह्यम् एवेति देवताधिकरणे प्रतिपादितम्। तत्र सꣳशय्यते--- किम् अत्र विद्यैक्यम्, उत नेति। किꣳ युक्तम्। विद्यैक्यम् इति। कुतः। उभयत्रोद्गिथस्यैवाध्यस्त-प्राण-भावस्योपास्यत्व-श्रवणाच् चोदनाद्य्-अविशेषात्। फल-सꣳयोगस् तावच् छत्रु-परिभव-रूपो न विशिष्यते। रूपम् अप्य् अध्यस्त-प्राण-भावोद्गीथाख्योपास्यैक्याद् अविशिष्टम्। चोदना च विदि-धात्व्-अर्थ-गता अविशिष्टा। आख्या चोद्गीथ-विद्येत्य् अविशिष्टा॥ 

अत्र राद्धान्ति-च्छायया परिचोद्य परिहरति--- अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेन् नाविशेषाद् इति। यद् उक्तꣳ विद्यैक्यम् इति, तन् नोपपद्यते, रूप-भेदात्। रूपान्यथात्वꣳ हि शब्दाद् एव प्रतीयते। वाजसनेयके हि--- अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उद्गायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्, इत्य् उद्गानस्य कर्तरि प्राण-दृष्ट्यासुर-पराभवम् उक्त्वा, य एवꣳ वेद, इति कर्तर्य् एव प्राण-दृष्टिर् एवꣳ-शब्दाद् अवगम्यते। छान्दोग्ये--- अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इत्य् उगानस्य कर्मण्य् उद्गीथे प्राण-दृष्ट्या असुर-पराभवम् उक्त्वा, य एवꣳ-विदि पापꣳ कामयते, इत्य् एवꣳ-शब्दात् कर्मण्य् एवोद्गीथे प्राण-दृष्टिर् विहिता। अत एकत्र कर्तरि प्राण-दृष्टि-शब्दाद् अन्यत्र कर्मणि प्राण-दृष्टि-शब्दाच् च रूपान्यथात्वꣳ स्पष्टम्। रूपान्यथात्वे च विधेय-भेदे सति केवल-चोदनाद्य्-अविशेषोऽकिञ्चित्कर इति विद्या-भेद इति चेत्; तन् न, अविशेषात्--- अविशेषेण ह्य् उभयत्र उद्गीथ-साधनक-पर-परिभव उपक्रमे प्रतीयते; वाजसनेयके, ते ह देवा ऊचुर् हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् उपक्रमे श्रूयते; छान्दोग्येऽपि--- तद् ध देवा उद्गीथम् आजह्नुरनेनैनान् अभिहनिष्यामः, इति। अत उपक्रमाविरोधाय, तेभ्य एष प्राण उदगायत्, इत्य् अध्यस्त-प्राण-भाव उद्गीथ उद्गान-कर्म-भूत एव पाकादिष्व् ओदनादिवत् सौकर्यातिशय-विवक्षया कर्तृत्वेनोच्यते; अन्यथोपक्रमगत उद्गीथ-शब्दः कर्तरि लाक्षणिकः स्यात्। अतो विद्यक्यम्॥६॥ 

इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**३६१ न वा प्रकरण-भेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्॥३।३।७॥ **

न वेति पक्षꣳ व्यावर्तयति; न चैतद् अस्ति, यद् विद्यैक्यम् इति। कुतः। प्रकरण-भेदात्, ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इति प्रकृतम् उद्गीथावयवꣳ प्रणवꣳ प्रस्तुत्य, एतस्य वा अक्षरस्योपव्याख्यानꣳ भवति। देवासुरा ह वै यत्र सꣳयेतिरे, इत्य् आरभ्य, अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इत्य् उद्गीथावयव-भूत-प्रणव-विषयम् उपासनꣳ छन्दोगा अधीयते। वाजिनस् तु तादृश-प्राचीन-प्रकरणाभावात्, हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम, इति कृत्स्नम् उद्गीथꣳ प्रस्तुत्य, अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उद्गाय, इत्य् आदि कृस्नोद्गीथ-विषयम् अधीयते। अतः प्रकरण-भेदेन विधेय-भेदः, विधेय-भेदे च रूप-भेद इति न विद्यैक्यम्। किꣳ च--- अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इति पूर्व-प्रकृत उद्गीथावयव-भूतः प्रणव एवाध्यस्त-प्राण-भावश् छन्दोगानाम् उपास्यः। वाजिनाꣳ तु कृत्स्नस्योगीथस्य कर्तोद्गाता प्राण-दृष्ट्योपास्य इति; अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उगायेति तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्, इत्य् उद्गातरि प्राणाध्यासꣳ निर्दिश्य, य एवꣳ वेद, इत्य् उगातैवाध्यस्त-प्राण-भाव उपास्यो विधीयते। अतश् च रूप-भेदः। न चोद्गातर्य् उपास्ये विहिते, उद्गीथेनात्ययाम, इत्य् आख्यायिकोपक्रम-विरोधः शङ्कनीयः; उद्गातुर् उपासने उद्गीथस्योद्गान-कर्म-भूतस्यावश्यापेक्षितत्वात् तस्यापि पर-परिभवाख्यꣳ फलꣳ प्रति हेतुत्वात्। अतो रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति चोदनाद्य्-अविशेषेऽपि न विद्यैक्यम्। परोवरीयस्त्वादिवत्--- यथैकस्याम् अपि शाखायाम् उद्गीथावयव-भूते प्रणवे परमात्म-दृष्टि-विधान-साम्येऽपि हिरण्-मय-पुरुष-दृष्टि-विधानात् परोवरीयत्वादि-गुण-विशिष्ट-दृष्टि-विधानम् अर्थान्तर-भूतम्॥७॥ 

**३६२ सꣳज्ञातश् चेत् तद् उक्तम् अस्ति तु तद् अपि॥३।३।८॥ **

उद्गीथ-विद्येति सꣳज्ञैक्यात् तत्--- विद्यक्यम् उक्तꣳ चेत्। तत्--- सꣳज्ञैक्यꣳ विधेय-भेदेऽप्य् अस्त्य् एव। यथा अग्निहोत्र-सꣳज्ञा नित्याग्निहोत्रे, कुण्ड-पायिनामयनाग्निहोत्रे च; यथा चोद्गीथ-विद्येति च्छान्दोग्ये प्रथम-प्रपाठकोदितासु बह्वीषु विद्यासु॥८॥ 

**३६३ व्याप्तेश् च समञ्जसम्॥३।३।९॥ **

छान्दोग्ये प्रथम-प्रपाठके उत्तरास्व् अपि विद्यासूद्गीथावयवस्य प्रणवस्य प्रथम-प्रस्तुतस्योपास्यत्वेन व्याप्तेश् च तन्-मध्य-गतस्य, तद् ध देवा उद्गीथम् आजह्रुः, इत्य् उद्गीथ-शब्दस्य प्रणव-विषयत्वम् एव समञ्जसम्। अवयवे च समुदाय-शब्दः पटो दग्ध इत्य् आदिषु दृश्यते। अतश् चोद्गीथावयव-भूतः प्रणव एवोगीथ-शब्द-निर्दिष्ट इति स एव प्राण-दृष्ट्योपास्यश् छान्दोग्ये प्रतिपत्तव्यः। वाजसनेयके तु कृत्स्नोद्गीथ-विषय उदीथ-शब्द इति कृत्स्नोद्गीथस्य कर्तोद्गाता प्राण-दृष्ट्योपास्य इति विद्या-नानात्वꣳ सिद्धम्॥९॥ इत्य् अन्यथात्वाधिकरणम्॥२॥ 

अथ सर्वाभेदाधिकरणम्॥३॥ 

**३६४ सर्वाभेदाद् अन्यत्रेमे॥३।३।१०॥ **

छान्दोग्य-वाजसनेयकयोः प्राण-विद्या आम्नायते--- यो ह वै ज्येष्ठꣳ च श्रेष्ठꣳ च वेद ज्येष्ठश् च ह वै श्रेष्ठश् च भवति प्राणो ह वाव ज्येष्ठश् च श्रेष्ठश् च, इत्य् आदि। तत्र ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-गुणकꣳ प्राणम् उपास्यꣳ प्रतिपाद्य वाक्-चक्षुः-श्रोत्र-मनःसु वसिष्ठत्व-प्रतिष्ठात्व-सम्पत्त्यायतनत्वाख्यान् गुणान् प्रतिपाद्य वाग्-आदीनाꣳ देहस्य च प्राणायत्त-स्थितित्वेन तद्-आयत्त-तत्-तत्-कार्यत्वेन च प्राणस्य श्रेष्ठ्यꣳ प्रतिपाद्य वाग्-आदि-सम्बन्धितया श्रुतान् वसिष्ठत्वादीन् गुणाꣳश् च प्राण-सम्बन्धितया प्रतिपादयति। एवꣳ छान्दोग्य-वाजसनेयकयोर् ज्येष्ठ्य-श्रेष्ठ्य-गुणको वसिष्ठत्वादि-गुणकश् च प्राण उपास्यः प्रतिपाद्यते। कौषीतकिनाꣳ तु प्राण-विद्यायाꣳ तथैव ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-गुणकः प्राण उपास्यः प्रतिपादितः; न पुनर् वसिष्ठत्वादयो वाग्-आदि-सम्बन्धिनो गुणाः प्राण-सम्बन्धितया प्रतिपादिताः। तत्र सꣳशयः--- किम् अत्र विद्या भिद्यते, उत नेति। किꣳ युक्तम्। भिद्यत इति। कुतः। रूप-भेदात्। यद्य् अप्य् उभयत्र प्राण एव ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-गुणक उपास्यस् तथाप्य् एकत्र वसिष्ठत्वादिभिर् अपि गुणैर् युक्तः प्राण उपास्यः प्रतीयते; इतरत्र तु तद्-विधुर इत्य् उपास्य-रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। 

इति प्राप्ते ब्रूमः--- सर्वाभेदाद् अन्यत्रेमे। नात्र विद्या-भेदः, अन्यत्र काषीतकिनाꣳ प्राण-विद्यायाम् अपि इमे--- वसिष्ठत्वादयो गुणा उपास्याः सन्ति। कुतः। सर्वाभेदात्--- प्रतिज्ञात-प्राण-ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्योपपादन-प्रकारस्य सर्वस्य तत्राप्य् अभेदात्। तथा हि छन्दोग-वाजसनेयिनाꣳ प्राण-विद्यायाम्--- एता हि वै देवता अहꣳ-श्रेयसे व्यूदिरे, अहꣳ-श्रेयसे विवदमानाः, इति चोपक्रम्य वाग्-आद्य् एकैकापक्रमणे अन्येषाꣳ सप्राणानाम् इन्द्रियाणाꣳ शरीरस्य च स्थितिꣳ तत्-तत्-कार्यꣳ चाविकलꣳ प्रतिपाद्य प्राणोत्क्रमणे सर्वेषाꣳ विशरणम् अकार्य-करत्वꣳ चाभिधाय सर्वेषाꣳ प्राणाधीन-स्थितित्व-तद्-अधीन-कार्यत्वाभ्याꣳ प्राणस्य ज्यैष्ठ्यम् उपपादितम्। एवम् उपपादितꣳ वाग्-आदि-कार्यस्य प्राणाधीनत्वम्, अथ हैनꣳ वाग् उवाच यद् अहꣳ वासिष्ठास्मि त्वꣳ तद् वसिष्ठोऽसि, इत्य् आदिना वाग्-आदिभिर् अनूद्यते। कौषीतकिनाꣳ प्राण-विद्यायाम् अपि प्राण-ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्य-प्रतिपादनाय वाग्-आदिषु वसिष्ठत्वादयः प्रतिपादिताः। अथ हेमा देवताः प्रजापतिꣳ, पितरम् एत्य् आब्रुवन् को वै नः श्रेष्ठः, इत्य् आदिना वाग्-आदि-गता गुणा वाग्-आदयश् च देहश् च प्राणाधीना इति प्राणस्य ज्येष्ठ्यम् उपपादितम्। वाग्-आदिभिः स्व-स्व-गुणानाꣳ वसिष्ठत्वादीनाꣳ प्राणाधीनत्वानुवाद-मात्रꣳ तु न कृतꣳ। नैतावता रूप-भेदः, वाग्-आदीनाꣳ वसिष्ठत्वादि-गुणान्वितानाꣳ प्राणाधीन-कार्यत्वोपपादनेनैव प्राणस्य वाग्-आदि-वसिष्ठत्वादि-गुण-हेतुत्वस्य सिद्धत्वात्। तद् एव हि प्राणस्य वसिष्ठत्वादि-गुण-योगित्वꣳ, यद् वाग्-आदि-वसिष्ठत्वादि-हेतुत्वम्। अतोऽत्रापि वसिष्ठत्वादि-गुण-योगात् प्राणो ज्येष्ठः प्रातिपन्न इति नास्ति विद्या-भेदः॥१०॥ इति सर्वाभेदाधिकरणम्॥३॥ 

अथ आनन्दाद्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

प्राण-विद्याङ्ग-विषयम् अन्यद् अपि निरूपणम् अनन्तरम् एव करिष्यते। यथा प्राणस्य वसिष्ठत्वाद्य्-अनुसन्धानेन विना ज्यैष्ठ्य-श्रैष्ठ्यानुसन्धानानुपपत्तेर् अनुक्तानाम् अपि वसिष्ठत्वादिना कौषीतकि-प्राण-विद्यायाꣳ प्राप्तिः; तथा ब्रह्म-स्वरूपानुसन्धानꣳ यैर् गणैर् विना नोपपद्यते, ते ब्रह्म-विद्यासु सर्वास्व् अप्य् अनुसन्धेया इत्य् अयम् अर्थः प्रतिपाद्यते---

**३६५ आनन्दादयः प्रधानस्य॥३।३।११॥ **

अत्र ब्रह्म-स्वरूप-गुणानाꣳ सर्वासु पर-विद्यासूपसꣳहारोऽस्ति, नेति विचार्यते। अप्रकरणाधीतानाम् उपसꣳहारे प्रमाणाभावात् प्रकरण-श्रुतानाम् एवोपसꣳहार इत्य् एवꣳ प्राप्ते ब्रूमः--- आनन्दादयः प्रधानस्य। अभेदाद् इति वर्तते। प्रधानस्य गुणिनो ब्रह्मणः सर्वेषूपासनेष्व् अभेदात्, गुण्य-पृथग्-भावाद् गुणानाꣳ, सर्वत्रानन्दादयस् तद्-गुणा उपसꣳहर्तव्याः॥११॥ 

एवꣳ तर्हि गुण्य-पृथग्-भावाद् एवानन्दादिवत् प्रिय-शिरस्त्वादयोऽपि--- तस्य प्रियम् एव शिरः, इत्य् आदौ ब्रह्म-गुणत्वेन श्रुताः सर्वत्र प्रसज्येरन्। नेत्य् आह---

**३६६ प्रिय-शिरस्त्वाद्य्-अप्राप्तिर् उपचयापचयौ हि भेदे॥३।३।१२॥ **

ब्रह्म-स्वरूप-गुणानाꣳ प्राप्ताव् उच्यमानायाꣳ प्रिय-शिरस्त्वादीनाम् अप्राप्तिः, तेषाम् अब्रह्म-गुणत्वात्; ब्रह्मणः पुरुष-विधत्व-रूपण-मात्रान्तर्गतत्वात् प्रिय-शिरस्त्वादीनाम्। अन्यथा शिरः-पक्ष-पुच्छाद्य्-अवयव-भेदे सति ब्रह्मणोऽप्य् उपचयापचयौ प्रसज्येयाताम्। तथा च सति--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेत्य् आदि विरुध्यते॥१२॥ 

नन्व् एवम् एव ब्रह्म-सम्बन्धिनाम् एवैश्वर्य-गाम्भीर्यौदार्य-कारुण्यादीनाꣳ गुणानाम् अनन्तानाꣳ गुण्य-पृथक्-स्थितत्व-मात्रेण तत्राश्रुतानाम् अप्य् उपसꣳहारे सर्वे सर्वत्र प्रसज्येरन्, आनन्त्याद् उपसꣳहाराशक्तिश् च तत्राह---

**३६७ इतरे त्व् अर्थ-सामान्यात्॥३।३।१३॥ **

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति। इतरेतु--- आनन्दादय अर्थ-सामान्यात् सर्वत्रानुवर्तन्ते। ये त्व् अर्थ समानाः--- अर्थ-स्वरूप-निरूपण-धर्मत्वेनार्थ-प्रतीत्य्-अनुबन्धिनः; तेऽर्थ-स्वरूपवत् सर्वत्रानुवर्तन्ते। ते च गुणाः सत्य-ज्ञानानन्दामलत्वानन्तत्वानि। यतो वा इमानीत्य् आदिना जगत्-कारणतयोपलक्षितꣳ ब्रह्म, सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेत्य् आनन्दादिभिर् हि स्वरूपतो निरूप्यते। अत उपास्य-ब्रह्म-स्वरूपावगमाय सर्वासु विद्यास्व् आनन्दादयोऽनुवर्तन्ते। ये तु निरूपित-स्वरूपस्य ब्रह्मणः कारुण्यादयो गुणाः प्रतिपन्नाः; तेषाꣳ गुण्य-पृथक्-स्थितत्वेऽपि प्रतीत्य्-अनुबन्धित्वाभावात्, ये यत्र श्रुताः, ते तत्रोपसꣳहार्या इति निरवद्यम्॥१३॥ 

यद्य् उपचयापचय-प्रसङ्गात् प्रिय-शिरस्त्वादयो ब्रह्मणः पुरुष-विधत्व-रूपण-मात्रार्थाः, न तु ब्रह्म-गुणाः; तर्ह्य् अतथारूपस्य ब्रह्मणस् तथात्वेन रूपणꣳ किम् अर्थꣳ क्रियते। अतथाभूतस्य हि तथात्व-रूपणे केनचित् प्रयोजनेन भवितव्यम्; यथा--- आत्मानꣳ रथिनꣳ विद्धि, इत्य् आदिनोपासकस्य तद्-उपकरणानाꣳ च रथि-रथादित्व-रूपणम् उपासनोपकरण-भूत-शरीरेन्द्रियादि-वशीकरणार्थꣳ क्रियत इत्य् उक्तम्। न चेह तथाविधꣳ किञ्चित् प्रयोजनꣳ दृश्यत इति बलाद् ब्रह्म-गुणत्वꣳ प्रिय-शिरस्त्वादीनाम् अभ्युपेत्यम्। तत्राह---

**३६८ आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥३।३।१४॥ **

प्रयोजनान्तराभावाद् आध्यानायायꣳ रूपणोपदेशः क्रियते। आध्यानम् अनुचिन्तनम्, उपासनम् उच्यते। ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् अत्रोपदिष्टाध्यान-रूप-वेदन-सिद्धये ह्य् आनन्द-मय-ब्रह्म-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् आनन्द-मयꣳ ब्रह्म प्रिय-मोदादि-रूपेण विभज्य शिरः-पक्षादित्वेन रूपयित्वोपदिश्यत। यथान्न-मयः पुरुषः अयꣳ देहः शिरः-पक्षादिभिः--- तस्येदम् एव शिरः, इत्य् आदिना बुद्धाव् आरोप्यते; यथा च प्राण-मय-मनो-मय-विज्ञान-मयाः, तस्य प्राण एव शिरः, इत्य् आदिना प्राणाद्य्-अवयवैर् बुद्धाव् आरोप्यन्ते; एवम् एभ्योऽर्थान्तर-भूतस् तद्-अन्तर्-आत्मा आनन्द-मयोऽपि प्रिय-मोदादिभिर् एक-देशैः शिरः-प्रभृतित्वेन रूपितैर् आध्यानाय बुद्धाव् आरोप्यते। एवम् आनन्द-मयोपलक्षणत्वात् प्रिय-शिरस्त्वादीनाꣳ न सर्वदा आनन्द-मय-प्रतीताव् अनुवर्तन्ते॥१४॥ 

**३६९ आत्म-शब्दाच् च॥३।३।१५॥ **

अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मयः, इत्य् आत्म-शब्देन निर्देशादात्मनश् च शिरः-पक्ष-पुच्छासम्भवात् प्रियशिरस्त्वादयस् तस्य सुख-प्रतिपत्त्य्-अर्थꣳ रूपण-मात्रम् इति गम्यते॥१५॥ 

ननु--- अन्योऽन्तर आत्मा प्राण-मयः, अन्योऽन्तर आत्मा मनो-मयः, इत्य् आत्म-शब्द-स्थानात्मस्व् अपि पूर्वꣳ प्रयुक्तत्वात्, अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मय इत्य् आत्म-शब्दस्य परमात्म-विषयत्वꣳ कथꣳ निश्चीयते। तत्राह---

**३७० आत्म-गृहीतिर् इतरवद् उत्तरात्॥३।३।१६॥ **

अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मय इत्य् अत्रात्म-शब्देन परमात्मन एव ग्रहणम्; इतरवत्--- यथेतरत्र, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, स ईक्षत लोकान् नु सृजै, इत्य् आदिष्व् आत्म-शब्देन परमात्मन एव ग्रहणम्; तद्वत्। कुत एतत्। उत्तरात्--- सोऽकामयत, बहु स्याꣳ प्रजायेयेत्य् आनन्द-मय-विषयाद् उत्तराद् वाक्यात्॥१६॥ 

**३७१ अन्वयाद् इति चेत्स्याद् अवधारणात्॥३।३।१७॥ **

पूर्वत्र प्राण-मयादिष्व् अनात्मस्व् आत्म-शब्दान्वय-दर्शनान् नोत्तरान् निश्चेतुꣳ शक्यत इति चेत् स्याद् अवधारणात्--- स्याद् एव निश्चयः। कुतः। अवधारणात्--- पूर्वत्रापि, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाश-सꣳसभूतः, इति परमात्मन एव बुद्ध्यावधारितत्वाद् अन्न-मयाद् अन्तरे प्राण-मये प्रथमꣳ परमात्म-बुद्धिर् अवतीर्णा; तद्-अनन्तरꣳ च प्राण-मयाद् अन्तरे मनो-मये; ततो विज्ञान-मये; तत आनन्द-मये प्रक्रान्ता परमात्म-बुद्धिस् तद्-अन्तराभावाद् उत्तराच् च, सोऽकामयतेति वाक्यात् प्रतिष्ठितेत्य् उपक्रमेऽप्य् अपरम् आत्मनि परमात्म-बुद्ध्या आत्म-शब्दान्वयः, इति निरवद्यम्॥१७॥ इत्य् आनन्दाद्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

अथ कार्याख्यानाधिकरणम्॥५॥

**३७२ कार्याख्यानाद् अपूर्वम्॥३।३।१८॥ **

पूर्व-प्रस्तुत-प्राण-विद्याशेष-भूतम् इदानीꣳ चिन्त्यते। छान्दोग्य-वाजसनेयकयोः ज्येष्ठꣳ च श्रेष्ठꣳ च प्राणम् उपास्यम् उक्त्वा प्राणस्य वासस्त्वेनापोऽभिधीयन्ते। छान्दोग्ये तावत्--- स होवाच किꣳ मे वासो भविष्यतीत्य् आप इति होचुस् तस्माद् वा एतद् अशिष्यन्तः पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्य् अनग्नो भवति, इति। वाजसनेयके--- किꣳ मे वासः, इति प्राणेन पृष्टा वाग्-आदय ऊचुः--- आपो वास इति तद्-विद्वाꣳसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्य् अशित्वा चाचामन्त्य् एतम् एव तद् अनम् अनग्नꣳ कुर्वन्तो मन्यन्ते, तस्माद् एवꣳ-विद् अशिष्यन्न् आचामेद् अशित्वा चाचामेद् एतम् एव तद् अनम् अनग्नꣳ कुरुते, इति। तत्र सꣳशयः-- किम् अत्राचमनꣳ विधीयते, उतापाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानम् इति। अशिष्यन्न् आचामेद् अशित्वा चाचामेद् इत्य् आचमने विधि-प्रत्यय-श्रवणात्, एतम् एव तद् अनम् अनग्नꣳ कुरुत इति वेदने विधि-प्रत्ययाभावाद् अनग्नता-सङ्कीर्तनस्य स्तुत्य्-अर्थतयान्व्योपपत्तेश् च, भोजनाङ्गस्याचमनस्य स्मृत्य्-आचार-प्राप्तत्वेन विधि-प्रत्यय-बलात् प्राण-विद्याङ्गम् आचमनान्तरꣳ विधीयते। 

इति प्राप्ते ब्रूमः--- आचमनीयानाम् अपाꣳ प्राणस्य वासस्त्वानुसन्धानम् एवेह, अपूर्वम्--- अप्राप्तꣳ विधीयते, कार्याख्यानात्--- अप्राप्ताख्यानात्; अप्राप्ताख्याने शब्दस्यार्थवत्वाद् इत्य् अर्थः। एतद् उक्तꣳ भवति--- किꣳ मे वासः, आपो वासः अद्भिः परिदधति, एतम् एव तद् अनम् अनग्नꣳ कुरुते, इत्य् उपक्रमोपसꣳहारयोर् वाक्यस्यापाꣳ प्राण-वासो-दृष्टि-परत्व-प्रतीतेर् आचमनस्य स्मृत्य्-आचार-प्राप्तत्वाद् आचमनम् अनूद्याचमनीयास्वप्सु प्राण-वासस्त्वानुसन्धानꣳ विधीयत इति। अत एव च्छान्दोग्ये--- तस्माद् वा एतद् अशिष्यन्तः पुरस्ताच् चोपरिष्टाच् चाद्भिः परिदधति, इत्य् अद्भिः परिधानम् एवोक्तम्; नाचमनम्॥१८॥ इति कार्याख्यानाधिकरणम्॥५॥ 

अथ समानाधिकरणम्॥६॥ 

**३७३ समान एवꣳ चाभेदात्॥३।३।१९॥ **

वाजसनेयके अग्नि-रहस्ये शाण्डिल्य-विद्याम्नाता--- सत्यꣳ ब्रह्मेत्य् उपासीत अथ खलु ऋतु-मयोऽयꣳ पुरुषः, इत्य् आरभ्य, स आत्मानम् उपासीत मनो-मयꣳ प्राण-शरीरꣳ भा-रूपꣳ सत्य-सङ्कल्पम् आकाशात्मानम् इति। तथा तस्मिन्न् एव बृहदारण्यके पुनर् अपि शाण्डिल्य-विद्याम्नायते--- मनो-मयोऽयꣳ पुरुषो भाः सत्यꣳ तस्मिन्न् अन्तर् हृदये यथा व्रीहिर् वा यवो वा स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वम् इदꣳ प्रशास्ति यद् इदꣳ किꣳ चेति। तत्र सꣳशयः--- किम् अत्र विद्या भिद्यते, उत नेति। सꣳयोग-चोदनाख्यानाम् अविशेषेऽपि वशित्वाद्य् उपास्य-गुण-भेदेन रूप-भेदाद् विद्या-भेद इति प्राप्त उच्यते--- समान एवम् इति। यथाग्नि-रहस्ये मनो-मय-प्राण-शरीर-भा-रूप-सत्य-सङ्कल्पत्व-गुण-गणः श्रुतः; एवꣳ बृहदारण्यकेऽपि मनो-मयत्वादिके समाने सत्य् अधिकस्य वशित्वादेश् च सत्य-सङ्कल्पत्व-गुणाभेदान् न रूप-भेदः; अतो विद्यैक्यम्॥१९॥ इति समानाधिकरणम्॥६॥ 

अथ सम्बन्धाधिकरणम्॥७॥ 

**३७४ सम्बन्धाद् एवम् अन्यत्रापि॥३।३।२०॥ **

बृहदारण्यके श्रूयते--- सत्यꣳ ब्रह्मेत्य् उपक्रम्य, तद् यत् सत्यम् असौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश् चायꣳ दक्षिणेऽक्षन्, इत्य् उपक्रम्य आदित्य-मण्डलेऽक्षणि च सत्यस्य ब्रह्मणो व्याहृति-शरीरत्वेनोपास्यत्वम् उक्त्वा तस्योपनिषद् अहर् इत्य् अधिदैवतम्, तस्योपनिषद् अहम् इत्य् अध्यात्मम् इति द्वे उपनिषदौ रहस्य-नामनी उपासन-शेषतयाम्नायेते। ते किꣳ यथाश्रुत-स्थान-विशेषानियतत्वेन व्यवस्थिते, उतोभयत्रोभे अनियमेनेति सꣳशये, सत्यस्य व्याहृति-शरीरस्यैवोपास्यस्य ब्रह्मणो द्वयोः स्थानयोः सम्बन्धाद् उपास्यैक्येन रूपाभेदात् सꣳयोगाद्य्-अभेदाच् च विद्यैक्याद् अनियमेनेति प्राप्तम्। तद् इदम् उच्यते सम्बन्धाद् एवम् अन्यत्रापीति। यथा मनो-मयत्वादि-गुण-विशिष्टस्यैकत्वाद् उपास्यैक्येन रूपाभेदाद् विद्यैक्याद् गुणोपसꣳहारः; एवम् अन्यत्राक्ष्य्-आदित्य-सम्बन्धिनो ब्रह्मणः सत्यस्यैकत्वेन विद्यैक्याद् उभयोर् उभयत्रोपसꣳहारः॥२०॥

इत्य् एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**३७५ न वा विशेषात्॥३।३।२१॥ **

न वैतद् अस्ति यद् विद्यैक्याद् उपसꣳहार इति। कुतः। विशेषात्--- उपास्य-रूप-विशेषात्। ब्रह्मण एकत्वेऽप्य् एकत्रादित्य-मण्डल-स्थतया उपास्यत्वम्, इतरत्राक्ष्य्-आधारतयोपास्यत्वम् इति स्थान-सम्बन्धित्व-भेदेन रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। नैवꣳ शाण्डिल्य-विद्याया उपास्य-स्थानꣳ भिद्यते, उभयत्र हृदयाधारत्वेनोपास्यत्वात्। अतो व्यवस्थिते इति॥२१॥ 

३७६ दर्शयति च॥३।३।२२॥

दर्शयति चाक्ष्याधारादित्याधारयोर् गुणानुपसꣳहारꣳ, तस्यैतस्य तद् एव रूपꣳ यद् अमुष्य रूपम् इत्य् आदिना रूपाद्य्-अतिदेशेन। स्वतो ह्य् अप्राप्ताव् अतिदेशेन प्राप्त्य्-अपेक्षा॥२२॥ इति सम्बन्धाधिकरणम्॥७॥ 

अथ सम्भृत्य्-अधिकरणम्॥८॥ 

**३७७ सम्भृति-द्यु-व्याप्त्य् अपि चातः॥३।३।२३॥ **

तैत्तिरीयके राणायनीयानाꣳ खिलेषु च--- ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठꣳ दिवम् आततान। ब्रह्म भूतानाꣳ प्रथमोऽथ जज्ञे तेनार्हति ब्रह्मणा स्पर्धितुꣳ कः, इति ब्रह्मणि ज्येष्ठानाꣳ वीर्याणाꣳ सम्भृतिः:, द्यु-व्याप्तिश् चेत्य् आदि-गुण-जातम् आम्नातम्। तेषाम् उपासन-विशेषम् अनारभ्याधीतानाꣳ गुणानाꣳ सर्वासु विद्यासूपसꣳहारे प्राप्त उच्यते---

सम्भृति-द्यु-व्याप्त्य् अपीति। सम्भृति-द्यु-व्याप्तीति समाहार-द्वन्द्वत्वाद् एकवद् भावः। सम्भृत्य्-आदिकम् अनारभ्याधीतम् अप्य् अत एव स्थान-भेदाद् व्यवस्थाप्यम्; न सर्वत्रोपसꣳहर्तव्यम्। कथम् अनारभ्याधीतानाꣳ स्थान-विशेष-नियतत्वम्; स्व-सामर्थ्याद् इति ब्रूमः। द्यु-व्याप्तिस् तावद् धृदयाद्य्-अल्प-स्थान-गोचरासु विद्यासु नोपसꣳहर्तुꣳ शक्या; सम्भृत्य्-आदयोऽपि तत्-सहचारिणस् तत्-तुल्य-देशा इत्य् अल्प-स्थान-विषयासु विद्यास्व् अनुपसꣳहार्याः। शाण्डिल्य-दहरादि-विद्यास्व् अल्प-स्थान-विषयासु--- ज्यायान् पृथिव्याः, यावान् वा अयम् आकाशस् तावान् एषोऽन्तर् हृदय आकाशः, इत्य् आदयस् तत्र तत्राशक्योपसꣳहारा मनो-मयत्वापहत-पाप्मत्वादि-विशिष्टस्योपास्यस्य माहात्म्य-प्रतिपादन-पराः॥२३॥ इति सम्भृत्य्-अधिकरणम्॥८॥ 

अथ पुरुष-विद्याधिकरणम्॥९॥ 

**३७८ पुरुष-विद्यायाम् अपि चेतरेषाम् अनाम्नानात्॥३।३।२४॥ **

तैत्तिरीयके पुरुष-विद्याम्नायते--- तस्यैवꣳ विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शरीरम् इध्मम् उरो वेदिर् लोमानि बर्हिः, इत्य् आदिका। छान्दोग्येऽपि पुरुषविद्याम्नायते--- पुरुषो वाव यज्ञस् तस्य यानि चतुर्-विꣳशति-वर्षाणि, इत्य् आदिका। तत्र सꣳशयः--- किम् अत्र विद्या भिद्यते, उत नेति। पुरुष-विद्येति नामैक्यात् पुरुषावयवेषु यज्ञावयव-कल्पन-साम्येन रूपैक्यात् तैत्तिरीयके फल-सꣳयोगाश्रवणात्, प्राह षोडशꣳ वर्ष-शतꣳ जीवति, इति च्छान्दोग्ये श्रुतस्यैव पुरुष-विद्या-फलत्वात् फल-सꣳयोगस्याप्य् अविशेषाद् विद्यैक्यम्॥ 

इति प्राप्त उच्यते--- उभयत्राम्नातयोर् विद्ययोः पुरुष-विद्यात्वेऽपि विद्या-भेदोऽस्त्य् एव। कुतः। इतरेषाम् अनाम्नानात्--- एकस्याꣳ शाखायाम् आम्नातानाꣳ गुणानाम् अन्यत्रानाम्नानात्। तथा हि--- यत् सायꣳ प्रातर् मध्यन्दिनꣳ च तानि सवनानि, इत्य् आदयस् तैत्तिरीयके आम्नाताः छान्दोग्ये सवनत्वेन नाम्नायन्ते; त्रेधा विभक्तꣳ पुरुषायुषꣳ छान्दोग्ये सवनत्वेन कल्प्यते। छान्दोग्ये श्रुतानाम् अशिशिषादीनाꣳ दीक्षादित्व-कल्पनꣳ तैत्तिरीयके न कृतम्। यजमान-पत्न्यादि-परिकल्पनꣳ चान्यथा। अतो रूपम् उभयत्र भिद्यते। तथा फल-सꣳयोगोऽपि भिद्यते; तैत्तिरीयके हि पूर्वानुवाके--- ब्रह्मणे त्वाम् अहस ओम् इत्य् आत्मानꣳ युञ्जीत, इति ब्रह्म-विद्याम् अभिधाय तत्-फलत्वेन, ब्रह्मणो महिमानम् आप्नोति, इत्य् उक्त्वा, तस्यैवꣳ विदुषः, इत्य् आदिना आम्नाता पुरुष-विद्यास्यैव ब्रह्म-विदुषो यज्ञत्व-कल्पनम् इति गम्यते॥ 

अतो ब्रह्म-विद्याङ्गत्वाद् ब्रह्म-प्राप्तिर् एवात्र फलम्; फलवत् सन्निधावफलꣳ तद्-अङ्गम् इति न्यायात् तैत्तिरीयकाम्नाता पुरुष-विद्या ब्रह्म-विद्याङ्गम् इति गम्यते। छान्दोग्ये त्व् आयुः-प्राप्ति-फला पुरुष-विद्येत्य् उक्तम्। अतो रूप-सꣳयोगयोर् भेदाद् विद्या-भेद इत्य् एकत्रानातानाꣳ गुणानाम् इतरत्रानुपसꣳहारः॥२४॥ इति पुरुष-विद्याधिकरणम्॥९॥ 

अथ वेधाद्य्-अधिकरणम्॥१०॥ 

३७९ वेधाद्य्-अर्थ-भेदात्॥३।३।२५॥

आथर्वणिका उपनिषद्-आरम्भे--- शुक्रꣳ प्रविध्य हृदयꣳ प्रविध्य, इत्य् आदीन् मन्त्रान् अधीयते; सामगाश् च रहस्य-ब्राह्मणारम्भे, देव सवितः प्रसुव यज्ञꣳ प्रसुव, इत्य् आद्य् आमनन्ति; काठकास् तैत्तिरीयकायश् च--- शꣳ नो मित्रः शꣳ वरुणः, इत्य् आदिकम्; शाठ्यायनिनश् च--- श्वेतोऽश्वो हरि-नीलोऽसि, इत्य् आदिकम्; ऐतरेयिणस् तु महाव्रत-ब्राह्मणम् अधीयते, इन्द्रो ह वै वृत्रꣳ हत्वा महान् अभवत्, इत्य् आदि; कौषीतकिनोऽपि महाव्रत-ब्राह्मणम् एव, प्रजापतिर् वै सꣳवत्सरस् तस्यैष आत्मा यन् महाव्रतम् इति; वाजसनेयिनस् तु प्रवर्ग्य-ब्राह्मणꣳ, देवा ह वै सत्रꣳ निषेदुः, इत्य् आदि। तत्र सꣳशयः--- किम् उपनिषद्-आरम्भेष्व् अधीताः, शुक्रꣳ प्रविध्य, शꣳ नो मित्रः इत्य् आदयो मन्त्राः प्रवर्ग्यादीनि च कर्माणि विद्याङ्गम्, उत नेति। किꣳ युक्तम्। विद्याङ्गम् इति। कुतः। सन्निधि-समाम्नानाद् विद्याङ्गत्व-प्रतीतेः। यद्य् अपि--- शुक्रꣳ प्रविद्येत्य् आदीनाꣳ मन्त्राणाꣳ प्रवर्ग्यादेश् च कर्मणः श्रुति-लिङ्ग-वाक्यैर् बलवद्भिर् यथायथꣳ कर्मसु विनियोगोऽवगम्यते तथापि--- शꣳ नो मित्रः, सह नाववतु, इत्य् आदेर् मन्त्रस्यान्यत्र विनियोगाभावाद् विद्याधिकाराच् च विद्याङ्गत्वम् अवर्जनीयम् इति सर्वासु विद्यासु इमे मन्त्रा उपसꣳहर्तव्याः। 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- वेधाद्य्-अर्थ-भेदात्, शुक्रꣳ प्रविध्य हृदयꣳ प्रविध्य, ऋतꣳ वदिष्यामि सत्यꣳ वदिष्यामि, ऋतम् अवादिषꣳ सत्यम् अवादिषम्, तेजस्वि नावधीतम् अस्तु मा विद्विषावहै, इत्य् आदिभिर् लिङ्गैर् अभिचाराध्ययनादिष्व् एषाꣳ विनियोगावगमान् न विद्याङ्गत्वम्। एतद् उक्तꣳ भवति--- यथा, हृदयꣳ प्रविध्येत्य् आदि मन्त्र-सामर्थ्यात् शुक्रꣳ प्रविध्येत्य् आदीनाम् अभिचारादि-शेषत्वम् अवगम्यते; एवम् एव--- ऋतꣳ वदिष्यामि, तेजस्वि नावधीतम् अस्तु, इत्य् आदि मन्त्र-सामर्थ्याद् एव स्वाध्याय-शेषत्वम्, शꣳ नो मित्र इत्य् आदि मन्त्राणाम् अवगम्यते; अतो न तेषाꣳ विद्याङ्गत्वम् इति। शुक्रꣳ प्रविध्येत्य् आदीनाꣳ प्रवर्ग्यादि-ब्राह्मणानाꣳ चेह पाठो दिवाकीर्त्यत्वारण्येनुवाक्यत्व-कृतः॥२५॥ इति वेधाद्य्-अधिकरणम्॥१०॥ 

अथ हान्य्-अधिकरणम्॥११॥ 

**३८० हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वात् कुशाच्छन्दः स्तुत्य्-उपगानवत् तद् उक्तम्॥३।३।२६॥ **

छन्दोगा आमनन्ति--- अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवानि, इति; आथर्वणिकाश् च--- तदा विद्वान् पुण्य-पपे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, इति; शाठ्यायनिनस् तु--- तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति सुहृदः साधु-कृत्याꣳ द्विषन्तः पाप-कृत्याम् इत्य् आदि; कौषीतकिनस् तु--- तत्-सुकृत-दुष्कृते धूनुते तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतम् उपयन्त्य् अप्रिया दुष्कृतम् इति। एवꣳ क्वचित् पुण्य-पापयोर् हानिः, क्वचित् प्रियाप्रियेषु तत्-प्राप्तिः; क्वचिद् उभयꣳ च श्रुतम्। तद्-उभयम् एकैक-विद्यायाꣳ श्रुतम् अपि सर्व-विद्याङ्गम् आस्थेयम्, सर्व-ब्रह्म-विद्या-निष्ठस्यापि ब्रह्म प्राप्नुवतः पुण्य-पाप-प्रहाणस्यावश्यम्भावित्वात् प्रहीण-विषयत्वाच् चोपायनस्य। तच्-चिन्तनꣳ च विधीयमानꣳ सर्व-विद्याङ्गꣳ भवितुम् अर्हति। तत्रेदꣳ विचार्यते--- हानि-चिन्तनम् उपायन-चिन्तनम् उभय-चिन्तनꣳ च विकल्प्येरन्, उपसꣳह्रियेरन् वा। किꣳ युक्तम्। विकल्प्येरन्न् इति। कुतः। पृथग्-आम्नान-सामर्थ्यात्। समुच्चये हि सर्वत्रोभयानुसन्धानꣳ स्यात्, तच् च कौषीतकी-वाक्येनैव सिद्धम् इत्य् अन्यत्राम्नानम् अनर्थकम् एव स्यात्। अतोऽनेकत्राम्नानस्य विकल्प एव प्रयोजनम्। न चाध्येतृ-भेदेन परिहर्तुꣳ शक्यम् अनेकत्राम्नानम्; अविशेष-पुनः-श्रवणꣳ ह्य् अध्येतृ-भेद-परिहार्यम्; अत्र तु हानिर् एव द्वयोः शाखयोः, उपायनम् एव चैकस्याम्। न च विद्या-भेदेन व्यवस्थापयितुꣳ शक्यम्, सर्व-शेष-भूतम् इदम् अनुसन्धानम् इत्य् उक्तत्वात्॥ 

अत्रेदम् उच्यते--- हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वाद् इति। तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। हानाव् इति प्रदर्शनार्थम्; केवलायाꣳ हानौ केवले चोपायने श्रूयमाणे तयोर् इतरेतर-समुच्चयोऽवश्यम्भावी। कुतः। उपायन-शब्द-शेषत्वात्--- उपायन-शब्दस्य हानि-वाक्य-शेषत्वात्। उपायन-वाक्यस्य हि हानि-वाक्य-शेषत्वम् एवोचितम्, विदुषा त्यक्तयोः पुण्य-पापयोः प्रवेश-स्थान-वाचित्वाद् उपायन-वाक्यस्य। प्रदेशान्तराम्नातस्य वाक्यस्य प्रदेशान्तराम्नात-वाक्य-शेषत्वे दृष्टान्ता उपन्यस्यन्ते--- कुशाच्छन्दः स्तुत्य्-उपगानवद् इति। कालापिनः--- कुशा वानस्पत्याः, इत्य् आमनन्ति; शाठ्यायनिनाꣳ तु--- औदुम्बर्यः कुशाः, इति वाक्यꣳ सामान्येन वानस्पत्यत्वेनावगताः कुशाः औदुम्बर्य इति विशिꣳषत् तद्-वाक्य-शेषताम् आपद्यते। तथा--- देवासुराणाꣳ छन्दोभिः, इत्य् आदिना अविशेषेण देवासुराणाꣳ छन्दसाꣳ प्रसङ्गे, देव-च्छन्दाꣳसि पूर्वम्; इति वचनꣳ क्रम-विशेषꣳ प्रतिपादयत् तद्-वाक्य-शेषताꣳ गच्छति। तथा--- हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोति, इत्य् अविशेषेण प्राप्ते, समयाविषिते सूर्ये षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोति, इति विशेष-विषयꣳ वाक्यꣳ तद्-वाक्य-शेषताꣳ भजते। तथा--- ऋत्विज उपगायन्ति, इत्य् अविशेष-प्राप्तस्य, नाध्वर्युर् उपगायेत्, इति वाक्यम् अनध्वर्यु-विषयताम् अवगमयत् तद्-वाक्य-शेषत्वम् ऋच्छति। एवꣳ सामान्येनावगतम् अर्थꣳ विशेषे व्यवस्थापयितुꣳ क्षमस्य वाक्यस्य तच्-छेषत्वम् अनभ्युपगच्छद्भिस् तयोर् अर्थयोर् विकल्पः समाश्रयितव्यः; स च सम्भवन्त्याꣳ गतौ न युज्यते। तद् उक्तꣳ पूर्वस्मिन् काण्डे--- अपि तु वाक्य-शेषः स्याद् अन्याय्यत्वाद् विकल्पस्य विधीनाम् एकदेशः स्यात्, इति। तद् एवꣳ केवल-हानोपायन-वाक्ययोर् एक-वाक्यत्वात् केवलस्य हानस्य केवलस्य चोपायनस्याभावाद् विकल्पो नोपपद्यते। कौषीतकिनाम् उभयाम्नानम् अविशेष-पुनः-श्रवणत्वेन प्रतिपत्तृ-भेदाद् अविरुद्धम्॥२६॥ इति हान्य्-अधिकरणम्॥११॥ 

अथ साम्परायाधिकरणम्॥१२॥

**३८१ साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्य् अन्ये॥३।३।२७॥ **

सुकृत-दुष्कृतयोर् हानम् उपायनꣳ च सर्वासु विद्यासु चिन्तनीयम् इत्य् उक्तम्। तद् धानꣳ किꣳ देह-वियोग-काले, देहाद् उत्क्रान्तस्याध्वनि च, उत देह-वियोग-काल एवेति विशये उभयत्रेति युक्तम्, उभयधा श्रुतत्वात्। एवꣳ हि कौषीतकिनः समामनन्ति--- स एतꣳ देवयानꣳ पन्थानम् आपद्याग्नि-लोकꣳ गच्छति, इत्य् उपक्रम्य, स आगच्छति विरजाꣳ नदीꣳ ताꣳ मनसात्येति तत्-सुकृत-दुष्कृते धूनुते, इति। अत्र वाक्ये अध्वनि सुकृत-दुष्कृत-हानिः प्रतीयते। ताण्डिनस् तु--- अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवानि, इति। अत्र तु देह-वियोग-काल इति प्रतीयते। शाठ्यायनकेऽपि--- तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति सुहृदः साधु-कृत्याꣳ द्विषन्तः पाप-कृत्याम् इति पुत्रेषु दाय-सङ्क्रान्ति-सम-कालꣳ सुकृत-दुष्कृत-सङ्क्रमणꣳ श्रूयमाणꣳ देह-वियोग-काल इति गम्यते। अतः सुकृत-दुष्कृतयोर् एकदेशो देह-वियोग-काले हीयते; शेषस् त्व् अध्वनि।

इति प्राप्त उच्यते--- साम्पराये इति। साम्पराये--- देहाद् अपक्रमण-काले एव विदुषः सुकृत-दुष्कृते निरवशेषꣳ हीयेते। कुतः। तर्तव्याभावात्--- विदुषो देह-वियोगात् पश्चात् सुकृत-दुष्कृताभ्याꣳ तरितव्य-भोगाभावात्। विद्या-फल-भूत-ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरेकेण हि सुकृत-दुष्कृताभ्याꣳ भोक्तव्ये सुख-दुःखे न विद्येते। तथा ह्य् अन्ये देह-वियोगाद् ऊर्ध्वꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरिक्त-सुख-दुःखोपभोगाभावम् अधीयते, अशरीरꣳ वा व सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः, एष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपणाभिनिष्पद्यते, तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये, इति॥२७॥ 

**३८२ छन्दत उभयाविरोधात्॥३।३।२८॥ **

एवम् अर्थ-स्वाभाव्यात् सुकृत-दुष्कृत-हानि-कालेऽवधृते सत्य् उभयाविरोधेन--- श्रुतेर् अर्थ-स्वभावस्य चाविरोधेन, छन्दतः--- यथेष्टꣳ पदानाम् अन्वयो वर्णनीयः। कौषीतकी-वाक्ये--- तत्-सुकृत-दुष्कृते धूनुते, इति चरम-श्रुतो वाक्यावयवः, एतꣳ देवयानꣳ पन्थानम् आपद्य, इति प्रथम-श्रुतावयवात् प्राग् अनुगमयितव्य इत्य् अर्थः॥२८॥ 

अत्र पूर्व-पक्षी प्रत्यवतिष्ठते---

**३८३ गतेर् अर्थवत्त्वम् उभयधान्यथा हि विरोधः॥३।३।२९॥ **

सुकृत-दुष्कृतयोर् एकदेशस्य देह-वियोग-काले हानिः, शेषस्य च पश्चाद् इत्य् उभयधा कर्म-क्षये सत्य् एव गतेर् अर्थ्वत्त्वम्--- देवयान-गति-श्रुतेर् अर्थवत्त्वम् इत्य् अर्थः। अन्यथा हि विरोधः--- देह-वियोग-काल एव सर्व-कर्म-क्षये सूक्ष्म-शरीरस्यापि विनाशः स्यात्; तथा सति केवलस्यात्मनो गमनꣳ नोपपद्यते। अत उत्क्रान्ति-समये विदुषो निःशेष-कर्म-क्षयो नोपपन्नः॥२९॥ 

अत्रोत्तरम्---

**३८४ उपपन्नस् तल्-लक्षणार्थोपलब्धे लोकवत्॥३।३।३०॥ **

उपपन्न एवोत्क्रान्ति-काले सर्व-कर्म-क्षयः। कथम्। तल्-लक्षणार्थोपलब्धेः--- क्षीण-कर्मणोऽप्य् आविर्भूत-स्वरूपस्य देह-सम्बन्ध-लक्षणार्थोपलब्धेः। परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः, स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, स एकधा भवति त्रिधा भवति, इत्य् आदिषु देह-सम्बन्धाख्योऽर्थो ह्य् उपलभ्यते। अतः क्षीण-कर्मणोऽपि सूक्ष्म-शरीर-युक्तस्य देवयानेन गमनम् उपपद्यते। कथꣳ सूक्ष्म-शरीरम् अप्य् आरम्भक-कर्म-विनाशेऽवतिष्ठत इति चेत्, विद्या-माहात्म्याद् इति ब्रूमः। विद्या हि स्वयꣳ सूक्ष्म-शरीरस्यानारम्भिकापि प्राकृत-सुख-दुःखोपभोग-साधन-स्थूल-शरीरस्य सर्व-कर्मणाꣳ च निरवशेष-क्षयेऽपि स्व-फल-भूत-ब्रह्म-प्राप्ति-प्रदानाय देवयानेन पथैनꣳ गमयितुꣳ सूक्ष्म-शरीरꣳ स्थापयति। लोकवत्--- यथा लोके सस्यादि-समृद्ध्य्-अर्थम् आरब्धे तटाकादिके तद्-धेतुषु तद्-इच्छादिषु विनष्टेष्व् अपि तद् एव तटाकादिकम् अशिथिलꣳ कुर्वन्तस् तत्र पानीय-पानादि कुर्वन्ति, तद्वत्॥३०॥ 

अथ स्याज् ज्ञानिनाꣳ साक्षात्कृत-पर-तत्त्वानाꣳ देह-पात-समये कर्मणो निरवशेष-क्षयाद् देह-पाताद् ऊर्ध्वꣳ सूक्ष्म-शरीर-मात्रꣳ गत्य्-अर्थम् अनुवर्तते, सुख-दुःखानुभवो न विद्यत इति यद् उक्तम्, तन् नोपपद्यते; वसिष्ठावान्तर-तपः-प्रभृतीनाꣳ साक्षात्कृत-पर-तत्त्वानाꣳ देह-पाताद् ऊर्ध्वꣳ देहान्तर-सङ्गमः, पुत्र-जन्म-विपत्त्य्-आदि-निमित्त-सुख-दुःखानुभवश् च दृश्यत इति। अत उत्तरꣳ पठति---

**३८५ यावद् अधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम्॥३।३।३१॥ **

नास्माभिः सर्वेषाꣳ ज्ञानिनाꣳ देह-पात-समये सुकृत-दुष्कृतयोर् विनाश उक्तः, अपि तु येषाꣳ ज्ञानिनाꣳ देह-पातानन्तरम् अर्चिरादिका गतिः प्राप्ता, तेषाꣳ देह-पात-समये सुकृत-दुष्कृत-हानिर् उक्ता। वसिष्ठादीनाꣳ त्व् आधिकारिकाणाꣳ न देह-पातानन्तरम् अर्चिर्-आदिगति-प्राप्तिः, प्रारब्धस्याधिकारस्यासमाप्तत्वात्। तेषाꣳ कर्म-विशेषेणाधिकार-विशेषꣳ प्राप्तानाꣳ यावद् अधिकार-समाप्ति तद्-आरम्भकꣳ कर्म न क्षीयते। प्रारब्धस्य हि कर्मणो भोगाद् एव क्षयः। अत आधिकारिकाणाꣳ तद्-आरम्भकꣳ कर्म यावद् अधिकारम् अवतिष्ठते। अतस् तेषाꣳ न देह-पाताद् अनन्तम् अर्चिर्-आदि-गति-प्राप्तिः॥३१॥ इति साम्परायाधिकरणम्॥१२॥ 

अथ अनियमाधिकरणम्॥१३॥ 

**३८६ अनियमः सर्वेषाम् अविरोधः शब्दानुमानाभ्याम्॥३।३।३२॥ **

उपकोसलादिषु येषूपासनेष्व् अर्चिर्-आदि-गतिः श्रूयते; किꣳ तन्-निष्ठानाम् एव तया ब्रह्म-प्राप्तिः, उत सर्वेषाꣳ ब्रह्मोपासन-निष्ठानाम् इति सꣳशये, इतरेष्व् अनाम्नानात्, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, श्रद्धाꣳ सत्यम् उपासते, इतीतर-सकल-ब्रह्म-विद्योपस्थापकत्वे प्रमाणाभावाच् च तन्-निष्ठानाम् एवेति प्राप्ते अभिधीयते--- अनियम इति। सर्वेषाꣳ--- सर्वोपासन-निष्ठानाꣳ तयैव गन्तव्यत्वात् तन्-निष्ठानाम् एवेति नियमो नास्ति। सर्वेषाꣳ तयैव गमने हि सति शब्दानुमानाभ्याꣳ--- श्रुति-स्मृतिभ्याम् अविरोधः, अन्यथा विरोध एवेत्य् अर्थः। श्रुतिस् तावच् छान्दोग्य-वाजसनेयकयोः पञ्चाग्निविद्यायाम् अर्चिर्-आदि-मार्गेण सर्व-ब्रह्मोपासन-निष्ठानाꣳ गमनम् आह--- य एवम् एतद् विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यम् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इति वाजसनेयके; तद् य इत्थꣳ विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इति छान्दोग्ये; य इथꣳ विदुः, इति पञ्चाग्निविद्या-निष्ठान्, ये चेमे, इत्य् आदिना श्रद्धा-पूर्वकꣳ ब्रह्मोपासीनाꣳश् चोद्दिश्यार्चिर्-आदिका गतिर् उपदिश्यते, सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, सत्यꣳ त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इति सत्य-शब्दस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धेः। तपः-शब्दस्यापि तेनैकार्थ्यात् सत्य-तपः-शब्दाभ्याꣳ ब्रह्मैवाभिधीयते। श्रद्धा-पूर्वकꣳ ब्रह्मोपासनꣳ चान्यत्र श्रुतꣳ--- सत्यꣳ त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इत्य् उपक्रम्य, श्रद्धा त्व् एव विजिज्ञासितव्या, इति। स्मृतिर् अपि--- अग्निर् ज्योतिर् अहः शुक्लः षण्-मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म-विदो जनाः, इति सर्वेषाꣳ ब्रह्म-विदाम् अनेनैव मार्गेण गमनम् इत्य् आह। एवꣳ-जातीयकाः श्रुति-स्मृतयो बह्वयः सन्ति। एवꣳ सर्व-विद्या-साधारणी इयꣳ गतिः प्राप्तैवोपकोसल-विद्यादाव् अनूद्यते॥३२॥ इत्य् अनियमाधिकरणम्॥१३॥ 

अथ अक्षरध्य्-अधिकरणम्॥१४॥

**३८७ अक्षर-धियाꣳ त्व् अवरोधः सामान्य-तद्-भावाभ्याम् औपसदवत् तद् उक्तम्॥३।३।३३॥ **

बृहदारण्यके श्रूयते--- एतद् वै तद् अक्षरꣳ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् अदीर्घम् अलोहितम् अस्नेहम् अच्छायम् अतमोऽवाय्व्-अनाकाशम् असङ्गम् अरसम् अगन्धम् अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवागमनोऽतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अमात्रम् अनन्तरम् अबाह्यꣳ न तद् अश्नाति किञ्चन एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः, इति। तथा आथर्वणे--- अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यते यत् तद् अद्रेश्यम् अग्राह्यम् अगोत्रम् अवर्णम् अचक्षुः श्रोत्रꣳ तद् अपाणि-पादम् इति। तत्र सꣳशयः- किम् इमे अक्षर-शब्द-निर्दिष्ट-ब्रह्म-सम्बन्धितया श्रुताः अस्थूलत्वादयः प्रपञ्च-प्रत्यनीकता-स्वरूपाः सर्वासु ब्रह्म-विद्यास्व् अनुसन्धेयाः, उत यत्र श्रूयन्ते तत्रैवेति। किꣳ युक्तम्। यत्र श्रुतास् तत्रैवेति। कुतः। विद्यान्तरस्य रूप-भूतानाꣳ गुणानꣳ विद्यान्तरस्य रूपत्वे प्रमाणाभावात्, प्रतिषेध-रूपाणाम् एषाम् आनन्दादिवत् स्वरूपावगमोपायत्वाभावाच् च। आनन्दादिभिर् अवगत-स्वरूपे हि ब्रह्मणि स्थूलत्वादयः प्रपञ्च-धर्माः प्रातिषिध्यन्ते, निरालम्बन-प्रतिषेधायोगात्॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- अक्षर-धियाꣳ त्व् अवरोधः, इति। अक्षर-ब्रह्म-सम्बन्धिनीनाम् अस्थूलत्वादि-धियाꣳ सर्व-ब्रह्म-विद्यास्व् अवरोधः--- सङ्ग्रहणम् इत्य् अर्थः। कुतः। सामान्य-तद्-भावाभ्याꣳ--- सर्वेषूपासनेषूपास्यस्याक्षरस्य ब्रह्मणः समानत्वाद् अस्थूलत्वादीनाꣳ तत्-स्वरूप-प्रतीतौ भावाच् च। एतद् उक्तꣳ भवति--- असाधारणाकारेण ग्रहणꣳ हि वस्तुनो ग्रहणम्। न च केवलम् आनन्दादि ब्रह्मणोऽसाधारणम् आकारम् उपस्थापयति, प्रत्यगात्मन्य् अप्य् आनन्दादेर् विद्यमानत्वात्। हेय-प्रत्यनीको ह्य् आनन्दादिर् ब्रह्मणोऽसाधारणꣳ रूपम्। प्रत्यगात्मनस् तु स्वतो हेय-विरहिणोऽपि हेय-सम्बन्ध-योग्यतास्ति; हेय-प्रत्यनीकत्वꣳ च चिद्-अचिद्-आत्मक-प्रपञ्च-धर्म-भूत-स्थूलत्वादि-विपरीत-रूपम्। अतोऽसाधारणाकारेण ब्रह्मानुसन्दधतास्थूलत्वादि-विशेषित-ज्ञानानन्दाद्य्-आकारꣳ ब्रह्मानुसन्धेयम् इत्य् अस्थूलत्वादीनाम् आनन्दादिवद् ब्रह्म-स्वरूप-प्रतीत्यन्तर्भावात् सर्वासु ब्रह्म-विद्यासु तथैव ब्रह्मानुसन्धेयम् इति। गुणानाꣳ प्रधानानुवर्तित्वे दृष्टान्तम् आह--- औपसदवत्, इति। यथा जामदग्न्य-चतूरात्र-पुरोडाशाद्य्-उपसद्-गुण-भूतः साम-वेद-पठितः--- अग्निर् वै होत्रꣳ वेतु, इत्य् आदिको मन्त्रः प्रधानानुवर्तितया याजुर्-वैदिकनोपाꣳशुत्वेन प्रयुज्यते। तद् उक्तꣳ प्रथम-काण्डे, गुण-मुख्य-व्यतिक्रमे तद्-अर्थत्वान् मुख्येन वेद-सꣳयोगः, इति॥३३॥ 

नन्व् एवꣳ सर्वासु ब्रह्म-विद्यासु ब्रह्मण एव गुणित्वाद् गुणानाꣳ च प्रधानानुवर्तित्वात्, सर्व-कर्मा सर्व-गन्धः सर्व-रसः, इत्य् आदेर् गुण-जातस्य प्रतिविद्यꣳ व्यवस्थितस्याप्य् अव्यवस्था स्यात्; तत्राह---

**३८८ इयद् आमननात्॥३।३।३४॥ **

आमननम्--- आभिमुख्येन मननम्, अनुचिन्तनम्। आमननाद् धेतोर् इयद् एव गुण-जातꣳ सर्वत्रानुसन्धेयत्वेन प्राप्तम्, यद् अस्थूलत्वादि-विशेषितम् आनन्दादिकम्। येन गुण-जातेन विना ब्रह्म-स्वरूपस्येतर-व्यावृत्तस्यानुसन्धानꣳ न सम्भवति; तद् एव सर्वत्रानुवर्तनीयम्; तच् चेयद् एवेत्य् अर्थः। इतरे तु सर्व-कर्मत्वादयः प्रधानानुवर्तिनोऽपि चिन्तनीयत्वेन प्रतिविद्यꣳ व्यवस्थिताः॥३४॥ इत्य् अक्षर-ध्य्-अधिकरणम्॥१४॥ 

अथ अन्तरत्वाधिकरणम्॥१५॥ 

**३८९ अन्तरा भूत-ग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिर् इति चेन् नोपदेशवत्॥३।३।३५॥ **

बृहदारण्यके उषस्त-प्रश्न एवमाम्नायते--- यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस् तन् मे व्याचक्ष्व, इति। तस्य प्रतिवचनꣳ--- यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापान् इति स त आत्मा, इत्य् आदि। अतुष्टेन तेन पुनः पृष्ट आह--- न दृष्टेर् द्रष्टारꣳ पश्येः, न श्रुतेः श्रोतारꣳ शृणुयाः, न मतेर् मन्तारꣳ मन्वीथाः, न विज्ञातेर् विज्ञातारꣳ विजानीयाः, एष त आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यद् आर्तम् इति। तथा तद्-अनन्तरꣳ कहोल-प्रश्ने चैवम् आम्नायते--- यद् एव साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस् तन् मे व्याचक्ष्व, इति। प्रतिवचनꣳ च--- योऽशनायापिपासे शोकꣳ मोहꣳ जराꣳ मृत्युम् अत्येति, एवꣳ हैतम् आत्मानꣳ विदित्वा ब्राह्मणः पुत्रेषणायाश् च वित्तेषणायाश् च, इत्य् आदि, अतोऽन्यद् आर्तम् इत्य् अन्तम्। तत्र सꣳशय्यते--- किम् अनयोर् विद्या-भेदोऽस्ति, नेति। किꣳ युक्तम्। भेद इति। कुतः। रूप-भेदात्। प्रतिवचन-भेदाद् रूपꣳ भिद्यते। प्रश्नस्यैकरूप्येऽपि प्रतिवचन-प्रकारो हि भेदेनोपलभ्यते। पूर्वत्र प्राणनादीनाꣳ कर्ता सर्वान्तरात्मत्वेनोच्यते; परत्राशनायापिपासादि-रहितः। अतः पूर्वत्र प्राणिता देहेन्द्रिय-बुद्धि-मनः-प्राण-व्यतिरिक्तः प्रत्यगात्मोच्यते; परत्र तु तद्-अतिरिक्तोऽशनायापिपासादि-रहितः परमात्मा। अतो रूपꣳ भिद्यते। भूत-ग्रामवतश् च प्रत्यगात्मनस् तस्य भूत-ग्रामस्य सर्वस्यान्तरात्मत्वेन सर्वान्तरत्वम् अप्य् उपपन्नम्। यद्य् अपि प्रत्यगात्मनः सर्वान्तरत्वꣳ भूत-ग्राम-मात्रापेक्षत्वेनापेक्षिकम्, तथापि तद् एव ग्राह्यम्, अन्यथा मुख्यान्तरात्म-परिग्रह-लोभात् परमात्म-स्वीकारे प्रतिवचन-भेदो नोपपद्यते। प्रतिवचनꣳ हि पूर्वत्र प्रत्यगात्म-विषयम्, परमात्मनः प्राणितृत्वापानितृत्वाद्य्-असम्भवात्। परꣳ च परमात्म-विषयम्, अशनायापिपासाद्य्-अतीतत्वात्। तद् इदम् आशङ्कते--अन्तरा भूत-ग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिर् इति चेद् इति। अन्तरा-- सर्वान्तरत्वेन प्रथम-प्रतिवचनꣳ भूत-ग्रामवत् स्वात्मनः--- भूत-ग्रामवान् तद्-अन्तरः स्वात्मा, प्रत्यगात्मा सर्वान्तर इत्य् उच्यत इत्य् अर्थः। अन्यथा--- यः प्राणेन प्राणिति, योऽशनायापिपासाद्य्-अतीतः, इति प्रतिवचन-भेदानुपपत्तिर् इति चेत्, अत्रोत्तरꣳ--- नेति। न विद्या-भेद इत्य् अर्थः। उभयत्र पर-विषयत्वात् प्रश्न-प्रतिवचनयोः। तथा हि--- यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, इति प्रश्नस् तावत् परमात्म-विषय एव। ब्रह्म-शब्दस्य परमात्मासाधारणत्वेऽपि प्रत्यगात्मन्य् अपि कदाचिद् उपचरित-प्रयोग-दर्शनात् तद्-व्यावृत्त्या परमात्म-प्रतिपत्त्य्-अर्थꣳ, यत् साक्षाद् ब्रह्मेति विशेषणꣳ क्रियते। अपरोक्षत्वम् अपि सर्व-देश-सर्व-काल-सम्बन्धित्वꣳ, सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेत्य् अनन्तत्वेनावगतस्य परमात्मन एवोपपद्यते। सर्वान्तरत्वम् अपि--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः, इत्य् आरभ्य, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरः, इति सर्वान्तर्यामिणः परमात्मन एव सम्भवति। प्रतिवचनम् अपि तथैव परमात्म-विषयम्। यः प्राणेन प्राणिति, इति निरूपाधिकꣳ प्राणनस्य कर्तृत्वꣳ परमात्मन एव, प्रत्यगात्मनः सुषुप्तौ प्राणनꣳ प्रति कर्तृत्वाभावात्। एवम् अजानतोषस् तेन प्राणने कर्तृत्व-मात्रम् उक्तꣳ मन्वानेन प्रत्यगात्मनोऽपि साधारणत्वꣳ प्रतिवचनस्य मत्वा अतुष्टेन पुनः पृष्टस्तꣳ प्रति प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तꣳ निरूपाधिकत्वेन प्राणनस्य कर्तारꣳ परमात्मानम् आह--- न दृष्टेर् दृअष्टारꣳ पश्येर् इत्य् आदिना। इन्द्रियाधीनानाꣳ दर्शन-श्रवण-मनन-विज्ञानानाꣳ कर्तारꣳ प्रत्यगात्मानꣳ प्राणनस्य कर्तृत्वेनोक्त इति न मन्वीथाः; तस्य सुषुप्ति-मूर्छादौ प्राणनादेर् अकर्तृत्वात्। को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्यात्, यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात्, इति सर्व-प्राणि-प्राणन-हेतुत्वꣳ हि परमात्मन एवान्यत्र श्रुतम्। अतः पूर्व-प्रश्न-प्रतिवचने परमात्म-विषये। एवम् उत्तरे अपि, अशनायाद्य्-अतीतत्वस्य परमात्मासाधारणत्वात्। उभयत्र--- अतोऽन्यद् आर्तम् इत्य् उपसꣳहारश् चैक-रूपः। प्रश्न-प्रतिवचनावृत्तिस् तु कृत्स्न-प्राणि-प्राणन-हेतोः परस्य ब्रह्मणोऽशनायाद्य्-अतीतत्व-प्रतिपादनाय। तत्र दृष्टान्तम् आह--- उपदेशवद् इति। यथा सद्-विद्यायाम्--- उत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यः, इति प्रक्रान्ते सद्-उपदेशे, भगवाꣳस् त्व् एव मे तद् ब्रवीत्व् इति, भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु, इति प्रश्नस्य, एषोऽणिमा ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यम् इति प्रतिवचनस्य च भूयो भूय आवृत्तिः सतो ब्रह्मणस् तत्-तन्-माहात्म्य-विशेष-प्रतिपादनाय दृश्यते; तद्वत्। अत एकस्यैव सर्वान्तर-भूतस्य ब्रह्मणः कृत्स्न-प्राणि-प्राणन-हेतुत्वाशनायाद्य्-अतीतत्व-प्रतिपादनेन रूपैक्याद् विद्यैक्यम्॥३५॥ 

अथ स्यात्--- यद्य् अप्य् उभे प्रश्न-प्रतिवचने पर-ब्रह्म-विषये; तथापि विद्या-भेदोऽवर्जनीयः, एकत्र सर्व-प्राणि-प्राणन-हेतुत्वेनोपास्यम्, इतरत्राशनायाद्य्-अतीतत्वेनेत्य् उपास्य-गुण-भेदेन रूप-भेदात्, प्रष्टृ-भेदाच् च; पूर्वत्र ह्य् उषस्तः प्रष्टा, उत्तरत्र कहोल इति; तत्राह---

**३९० व्यतिहारो विशिꣳषन्ति हीतरवत्॥३।३।३६॥ **

नात्र विद्या-भेदः, प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् एक-रूपार्थ-विषयाभ्याम् एकेन च विधि-पदेनैक-वाक्यत्व-प्रतीतेः। प्रश्न-द्वयꣳ तावत् सर्वान्तरात्मत्व-विशिष्ट-ब्रह्म-विषयम्। द्वितीये प्रश्ने--- यद् एव साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, इत्य् एवकारश् च पूर्वत्रोषस्तेन दृष्ट-गुण-विशिष्ट-ब्रह्म-विषयत्वꣳ कहोल-प्रश्नस्यावधारयति। प्रतिवचनꣳ चोभयत्र--- स त आत्मा सर्वान्तरः, इति सर्वान्तरात्मत्व-विशिष्ट-ब्रह्म-विषयम् एक-रूपम् एव। विधि-प्रत्ययश् चोत्तरत्रैव दृश्यते--- तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यꣳ निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्, इति। एवꣳ सर्वान्तरात्मत्व-विशिष्ट-ब्रह्मैक-विषयत्वे द्वयोर् अवगते सत्य् एकस्मिन्न् एव सर्वान्तरात्मत्व-विशिष्टे ब्रह्मण्य् उपास्ये उषस्त-कहोलयोर् इतरेतर-बुद्धि-व्यतिहारः कर्तव्यः। उषस्तस्य या सर्वान्तरात्मनो ब्रह्मणः सर्व-प्राणि-प्राणन-हेतुत्व-विषया बुद्धिः सा कहोलेनापि प्रष्ट्रा कार्या; या च कहोलस्य तस्यैव ब्रह्मणोऽशनायाद्य्-अतीतत्व-विषया बुद्धिः, सा उषस्तेनापि कार्या। एवꣳ व्यतिहारे कृते उभाभ्याꣳ सर्वान्तरस्य ब्रह्मणो जीवव्यावृत्तिर् अवगता भवति। एनꣳ सर्वान्तरात्मानꣳ प्रत्यगात्मनो व्यावृत्तम् अवगमयितुꣳ सर्व-प्राणि-प्राणन-हेतुत्वाशनायाद्य्-अतीतत्व-प्रतिपादनेन विशिꣳषन्ति हि याज्ञवल्क्यस्य प्रतिवचनानि। अतो ब्रह्मणः सर्वान्तरात्मत्वम् एवोपास्य-गुणः। प्राणन-हेतुत्वादयस् तु तस्योपपादकाः; नोपास्याः। 

ननूपास्य-गुणः सर्वान्तरात्मत्वम् एव चेत्, प्राणन-हेतुत्वस्य अशनायाद्य्-अतीतत्वस्य च प्रष्ट्रोर् व्यतिहृत्यानुसन्धानꣳ किम् अर्थम्। तद् उच्यते--- सर्व-प्राणि-प्राणन-हेतुत्वेन सर्वान्तरात्मनि जीवाद् व्यावृत्ते ब्रह्मण्य् उषस्तेनावगते सति कहोलेन जीवस्य सर्वात्मना असम्भावितेन स्वभाव-विशेषेण सर्वान्तरात्मा व्यावृत्तोऽनुसन्धेय इति कृत्वा पुनः प्रश्नः कृतः। याज्ञवल्क्योऽपि तद्-अभिप्रायम् अभिज्ञाय प्रत्यगात्मनोऽसम्भावितम् अशनायादि-प्रत्यनीकत्वम् उक्तवान्। अतश् चोपास्यस्य व्यावृत्ति-प्रतीति-सिद्ध्य्-अर्थम् उभाभ्याꣳ परस्पर-बुद्धि-व्यतिहारः कर्तव्यः। इतरवत्--- यथेतरत्र सद्-विद्यायाꣳ भूयो भूयः प्रश्नैः प्रतिवचनैश् च तद् एव सद् ब्रह्म व्यवच्छिद्यते; न पुनः पूर्व-प्रतिपन्नाद् गुणाद् गुणान्तर-विशिष्टतयोपास्यꣳ प्रतिपाद्यते; तद्वत्॥३६॥ तत्रापि प्रश्न-प्रतिवचन-भेदे सति कथम् ऐक्यम् अवगम्यत इति चेत्, तत्राह---

**३९१ सैव हि सत्यादयः॥३।३।३७॥ **

सैव हि--- सच्-छब्दाभिहिता परम-कारण-भूता परा देवतैव, सेयꣳ देवतैक्षत, तेजः परस्याꣳ देवतायाम् इति प्रकृता, यथा सोम्य मधु मधु-कृतो निस्तिष्ठन्ति, इत्य् आदिषु पर्यायेषु सर्वेषूपपाद्यते। यतः--- ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यꣳ स आत्मा, इति प्रथम-पर्यायोदिताः सत्यादयः सर्वेषु पर्यायेषूपपाद्योपसꣳह्रियन्ते॥ 

केचित् तु--- व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत्, सैव हि सत्यादयः इति सूत्र-द्वयम् अधिकरण-द्वयꣳ वर्णयन्ति। तत्र पूर्वेण--- त्वꣳ वा अहम् अस्मि भगवो देवते अहꣳ वै त्वम् असि भगवो देवते तद् योऽहꣳ सोऽसौ योऽसौ सोऽहम् इति वाक्ये जीव-परयोर् व्यतिहारानुसन्धानꣳ प्रतिपाद्यत इत्य् उच्यत इत्य् आहुः। तत्--- सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्, तत् त्वम् असि, इत्य् अवगत-सर्वात्म-भाव-विषयत्वाद् अस्य वाक्यस्य नात्र प्रतिपादनीयम् अपूर्वम् अस्तीत्य् अनादरणीयम्। तत् तु वक्ष्यते--- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति। न च सर्वात्मत्वानुसन्धानातिरेकेण परस्मिन् ब्रह्मणि जीवत्वानुसन्धानम्, जीवे च परब्रह्मत्वानुसन्धानꣳ, तथ्यꣳ सम्भवति। उत्तरेण च सूत्रेण--- स यो ह वै तन् महद् यक्षꣳ प्रथम-जꣳ वेद सत्यꣳ ब्रह्म, इत्य् आदि वाक्य-प्रतिपादितस्य सत्योपासनस्य, तद् यत् सत्यम् असौ स आदित्यो य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश् चायꣳ दक्षिणेऽक्षिन्, इत्य् आदि वाक्य-प्रतिपादितोपासनस्य चैक्यꣳ प्रतिपाद्यत इति; तद् अप्य् अयुक्तम्, उत्तर-वाक्ये अक्ष्य्-आदित्य-स्थान-भेदेन विद्या-भेदस्य पूर्वम् एव--- न वा विशेषाद् इत्य् अनेन प्रतिपादितत्वात्। न च द्वयोर् अनयोर् व्याहृत्य्-आदि-शरीरकत्वेन रूपवतोः--- हन्ति पाप्मानꣳ जहाति च य एवꣳ वेद, इति पृथक् सꣳयोगचोदनावतो द्वयारुपासनयोः, स यो ह वै तन् महद् यक्षꣳ प्रथम-जꣳ वेद सत्यꣳ ब्रह्मेति जयतीमान् लोकान्, इति सꣳयोग-रूपादिमत्तया निरपेक्षेण पूर्वेणैकेनोपासनेनाभेदः सम्भवति। न च--- हन्ति पाप्मानꣳ जहाति, इति गुण-फलाधिकारत्वꣳ, प्रमाणाभावात्। पूर्वेणैक-विद्यात्वꣳ प्रमाणम् इति चेन् न, इतरेतराश्रयत्वात्। एक-विद्यात्वे निश्चिते पूर्व-फलस्यैव प्रधान-फलत्वेनोत्तरयोः फलयोर् गुण-फलत्वम्, तयोर् गुण-फलत्वे निश्चिते सति सꣳयोग-भेदाभावात् पूर्वेण विद्यैक्यम् इतीतरेतराश्रयत्वम् इत्य् एवम् आदिभिर् यथोक्त-प्रकारम् एव सूत्र-द्वयम्॥३७॥ इत्य् अन्तरत्वाधिकरणम्॥१५॥ 

अथ कामाद्य्-अधिकरणम्॥१६॥ 

**३९२ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥३।३।३८॥ **

छान्दोग्ये श्रूयते--- अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डरीकꣳ वेश्म दहरोऽस्मिन्न् अन्तर आकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् आदि; वाजसनेयके च--- स वा एष महानज आत्मा योऽयꣳ विज्ञान-मयः प्राणेषु य एषोऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, इत्य् आदि। तत्र सꣳशयः--- किम् अनयोर् विद्या-भेदः, उत नेति। किꣳ युक्तम्। भेद इति। कुतः। रूप-भेदात्; अपहत-पाप्मत्वादि-गुणाष्टक-विशिष्ट आकाशः छान्दोग्ये उपास्यः प्रतीयते; वाजसनेयके त्व् आकाशे शयानो वशित्वादि-गुण-विशिष्ट उपास्यः प्रतीयते; अतो रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। 

इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- न भेद इति। कुतः। रूपाभेदात्--- इतरत्र तत्र च कामाद्य् एव हि रूपꣳ--- वाजसनेयके छान्दोग्ये च सत्य-कामादि-विशिष्टम् एव ब्रह्मोपास्यम् इत्य् अर्थः। कुत एतद् अवगम्यते। आयतनादिभ्यः--- हृदयायतनत्व-सेतुत्व-विधरणत्वादिभिस् तावद् उभयत्र स वै विद्येति प्रत्यभिज्ञायते। वशित्वादयश् च वाजसनेयके श्रुताः छान्दोग्य-श्रुतस्य गुणाष्टकान्यतम-भूतस्य सत्य-सङ्कल्पत्वस्य विशेषा एवेति सत्य-सङ्कल्पत्व-सहचारिणाꣳ सत्य-कामत्वादीनाम् अपहत-पाप्मत्व-पर्यन्तानाꣳ सद्-भावम् अवगमयन्ति। अतो रूपꣳ न भिद्यते। सꣳयोगोऽपि--- परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, अभयꣳ वै ब्रह्म भवति, इति ब्रह्म-प्राप्ति-रूपो न भिद्यते। आकाश-शब्दः छान्दोग्ये परमात्म-विषय इति, दहर उत्तरेभ्यः, इत्य् अत्र निर्णीतम्। वाजसनेयके त्व् आकाशे शयानस्य वशित्वादि-श्रवणात् तस्य शयानस्य परमात्मत्वे सति तद्-आधाराभिधायिन आकाश-शब्दस्य, तस्यान्ते सुषिरꣳ सूक्ष्मम् इति हृदयान्तर्गतस्य सुषिर-शब्द-वाच्यस्याकाशस्याभिधायकत्वम् अवगम्यते। अतो विद्यैक्यम्॥३८॥ 

अथ स्यात्--- यद् उक्तꣳ वाजसनेयके वशित्वादिभिः सह सत्य-कामत्वादि-सद्-भावोऽवगम्यत इति; तन् नोपपद्यते, वशित्वादीनाम् एव तत्र परमार्थतः सद्-भावाभावात्। तद्-अभावश् च--- मनसैवानुद्रष्टव्यꣳ नेह नानास्ति किञ्चन। मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति, एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् अप्रमेयꣳ ध्रुवम् इति प्रकृतेन वाक्येन, स एष नेतिनेत्य् आत्मा, इत्य् उत्तरेण चोपास्यस्य ब्रह्मणो निर्विशेषत्व-प्रतीतेर् अवगम्यते। अतो वशित्वादयोऽपि स्थूलत्वाणुत्ववन् निषेध्या इति प्रतीयन्ते। अत एव च्छान्दोग्येऽपि सत्य-कामत्वादयो न ब्रह्मणः पारमार्थिका गुणा उच्यन्ते। अतोऽपारमार्थिकत्वाद् एवꣳ-जातीयकानाꣳ गुणानाꣳ मोक्षार्थेषूपासनेषु लोप इति। तत्राह---

**३९३ आदराद-लोपः॥३।३।३९॥ **

ब्रह्म-गुणत्वेन प्रमाणान्तराप्राप्तानाꣳ गुणानाम् एषाꣳ सत्य-कामत्वादीनाꣳ--- तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम्, एष आत्मापहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिर् एष भूत-पाल एष सेतुर् विधरण एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदाय, इत्य् आदिभिर् अनयोः श्रुत्योर् अन्यासु च मोक्षार्थोपासनोपास्य-ब्रह्म-गुणत्वेन सादरम् उपदेशाद् एषाम् अलोपः; अपि तूपसꣳहार एव कार्यः। छान्दोग्ये तावत्--- तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इति सत्य-कामत्वादि-गुण-विशिष्टस्य ब्रह्मणो वेदनम् अभिधाय, अथ य इहात्मानम् अननुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामाꣳस् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेष्व् अकाम-चारो भवति, इत्य् अवेदन-निन्दा क्रियमाणा गुण-विशिष्ट-वेदनस्यादरꣳ दर्शयति। तथा वाजसनेयके--- सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिर् एष भूत-पालः, इति भूयो भूय ऐश्वर्योपदेशाद् गुणेष्व् आदरः प्रतीयते। एवम् अन्यत्रापि। न च माता-पितृ-सहस्रेभ्योऽपि वत्सलतरꣳ शास्त्रꣳ प्रतारकवद् अपारमार्थिकान् निरसनीयान् गुणान् प्रमाणान्तराप्रतिपन्नान् आदरेणोपदिश्य सꣳसार-चक्र-परिवर्तनेन पूर्वम् एव बम्भ्रम्यमाणान् मुमुक्षून् भूयोऽपि भ्रमयितुम् अलम्। नेह नानास्ति किञ्चन, एकधैवानुद्रष्टव्यम् इति तु सर्वस्य ब्रह्म-कार्यत्वेन तदात्मकत्वाद् एकधानुदर्शनꣳ विधायाब्रह्मात्मकत्वेन पूर्व-सिद्ध-नानात्व-दर्शनꣳ निषेधतीत्य् अयम् अर्थः प्राग् एव प्रपञ्चितः। स एष नेतिनेत्य् आत्मा इत्य् अत्र चेति-शब्देन प्रमाणान्तर-प्रतिपन्नꣳ प्रपञ्चाकारꣳ परामृश्य न तथाविधꣳ ब्रह्मेति सर्वात्म-भूतस्य ब्रह्मणः प्रपञ्च-विलक्षणत्वꣳ प्रतिपाद्यते। तद् एव चानन्तरम् उपपादयति--- अग्राह्यो न हि गृह्यते अशीर्यो न हि शीर्यते असङ्गो न हि सज्यते अव्यथितो न व्यथते न रिष्यति, इति। प्रमाणान्तर-ग्राह्य-विसजातीयत्वात् प्रमाणान्तरेण न गृह्यते। विशरणीय-विसजातीयत्वान् न विशीर्यते। एवम् उत्तरत्रानुसन्धेयम्। छान्दोग्येऽपि--- नास्य जरयैतञ् जीर्यति न वधेनास्य हन्यते एतत् सत्यꣳ ब्रह्म-पुरम् अस्मिन् कामाः समाहिताः, इति सर्व-विसजातीयत्वꣳ ब्रह्मणः प्रतिपाद्य तस्मिन् सत्य-कामत्वादयो विधीयन्ते॥३९॥ 

नन्व् एवम् अपि--- तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामाꣳस् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति स यदि पितृ-लोक-कामो भवति, इत्य् आदिना सत्य-कामादि-गुण-विशिष्ट-वेदनस्य साꣳसारिक-फल-सम्बन्ध-श्रवणान् मुमुक्षोर् ब्रह्म-प्रेप्सोर् न सगुणꣳ ब्रह्मोपास्यम्। पर-विद्या-फलꣳ च, परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, इतीदम् एव। अतः सत्य-कामत्वादयो ब्रह्म प्रेप्सोर् नोपसꣳहार्याः, इति। अत उत्तरꣳ पठति---

**३९४ उपस्थितेऽतस् तद्-वचनात्॥३।३।४०॥ **

उपस्थितिः--- उपस्थानम्, ब्रह्मोपसम्पन्ने सर्व-बन्ध-विनिमुक्ते स्वेन रूपेणाभिनिष्पन्ने प्रत्यगात्मन्य् अत एव--- उपसम्पत्तेर् एव हेतोः सर्वेषु लोकेषु काम-चार उच्यते, परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा ज्ञातिभिर् वा नोपजनꣳ स्मरन् इदꣳ शरीरꣳ स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इति। तद् एतच् चतुर्थे निपुणतरम् उपपादयिष्यते। अतः सर्वेषु लोकेषु काम-चारस्य मुक्तोपभोग्य-फलत्वात् मुमुक्षोः सत्य-कामत्वादयो गुणा उपसꣳहार्याः॥४०॥ इति कामाद्य्-अधिकरणम्॥१६॥ 

अथ तन्-निर्धारणानियमाधिकरणम्॥१७॥ 

**३९५ तन्-निर्धारणानियमस् तद्-दृष्टेः पृथग् घ्य् अप्रतिबन्धः फलम्॥३।३।४१॥ **

ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् आदीनि कर्माङ्गाश्रयाण्य् उपासनानि कर्माङ्ग-भूतोद्गीथादि-मुखेन जुह्वादि-मुखेन पर्णतादिवत् कर्माङ्गत्वेन निरूढानुष्ठानानीत्य् उद्गीथाद्य्-उपासन-सम्बन्धिनो, यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवति, इति वर्तमान-निर्देशस्य पर्णतादि-सम्बन्ध्य्-अपाप-श्लोक-श्रवणवत् पृथक्-फलत्व-कल्पनायोगात् क्रतुषु नियमेनोपसꣳहार्याणीति॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- तन्-निर्धारणानियम इति। निर्धारणꣳ--- निश्चयेन मनसोऽवस्थापनम्, ध्यानम् इत्य् अर्थः; तन्-निर्धारणानियमः--- कर्मसूद्गीथाद्य्-उपासनानाम् अनियमः। कुतः। तद्-दृष्टेः--- उपलभ्यते ह्य् उपासनानुष्ठानानियमः, तेनोभौ कुरुतो यश् चैतद् एवꣳ वेद यश् च न वेद, इत्य् अविदुषोऽप्य् अनुष्ठान-वचनात्। न चाङ्गत्वे सत्य् उपासनस्यानुष्ठानानियम उपपद्यते। एवम् उपासनस्यानङ्गत्वे निश्चिते सत्य् उपासन-विधेः फलाकाङ्क्षायाꣳ रात्रिसत्र-न्यायेन वीर्यवत्तरत्वꣳ कर्म-फलात् पृथग्-भूतम् एव फलम् इत्य् अवगम्यते। किम् इदꣳ वीर्यवत्तरत्वम्। कर्म-फलस्यैवाप्रतिबन्धः। प्रतिबध्यते हि कर्म-फलꣳ प्रबल-कर्मान्तर-फलेन तावन्तꣳ कालम्; तद्-अभावोऽप्रतिबन्धः। स ह्य् अप्रतिबन्धः कर्म-फलात् स्वर्गादि-लक्षणात् पृथग्-भूतम् एव फलम्। तद् इदम् उच्यते--- पृथग् घ्य् अप्रतिबन्धः फलम् इति। अतः कर्माङ्गाश्रयाणाम् अपि पृथक्-फलत्वाद् गोदोहनादिवत् कर्मसूद्गीथाद्य् उपासनानाम् अनियमेनोपसꣳहारः॥४१॥ इति तन्-निर्धारणानियमाधिकरणम्॥१७॥ 

अथ प्रदानाधिकरणम्॥१८॥ 

**३९६ प्रदानवद् एव तद् उक्तम्॥३।३।४२॥ **

दहर-विद्यायाꣳ--- तद् य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान् इति दहराकाशस्य परमात्मन उपासनम् उक्त्वा, एताꣳश् च सत्यान् कामान् इति गुणानाम् अपि पृथग् उपासनꣳ विहितम्। तत्र सꣳशयः--- गुण-चिन्तनेऽपि तत्-तद्-गुण-विशिष्टतया दहरस्यात्मनश् चिन्तनम् आवर्तनीयम्, उत नेति। दहराकाशस्यैवापहत-पाप्मत्वादीनाꣳ गुणित्वात् तस्य च सकृद् एवानुसन्धातुꣳ शक्यत्वाद् गुणार्थꣳ तच्-चिन्तनꣳ नावर्तनीयम्। 

इति प्राप्त उच्यते--- प्रदानवद् एवेति। प्रदानवद् आवर्तनीयम् एवेत्य् अर्थः। यद्य् अपि दहराकाश एक एवापहत-पाप्मत्वादि-गुणानाꣳ गुणी; स च प्रथमꣳ चिन्तितः; तथापि स्वरूप-मात्राद् गुण-विशिष्टाकारस्य भिन्नत्वात्, अपहत-पाप्मा विजरः, इत्य् आदिना गुण-विशिष्टतया चोपास्यत्वेन विहितत्वात् पूर्वꣳ स्वरूपेणानुसꣳहितस्यापहत-पाप्मत्वादि-विशिष्टतयानुसन्धानार्थम् आवृत्तिः कर्तव्या। यथा--- इन्द्राय राज्ञे पुरोडाशम् एकादशक-पालꣳ निर्वपेत्, इन्द्रायाधिराजाय, इन्द्राय स्वराज्ञे, इतीन्द्रस्यैव राजत्वादि-गुण-विशिष्टत्वेऽपि तत्-तद्-गुण-सम्बन्ध्य्-आकारस्य भिन्नत्वात् प्रदानावृत्तिः क्रियते। तद् उक्तꣳ साङ्कर्षणे, नाना वा देवता पृथक्त्वात्, इति॥४२॥ इति प्रदानाधिकरणम्॥१८॥ 

अथ लिङ्ग-भूयस्त्वाधिकरणम्॥१९॥ 

**३९७ लिङ्ग-भूयस्त्वात् तद् धि बलीयस् तद् अपि॥३।३।४३॥ **

तैत्तिरीया दहर-विद्यानन्तरम् अधीयते--- सहस्र-शीर्षꣳ देवꣳ विश्वाक्षꣳ विश्व-शम्भुवम्। विश्वꣳ नारायणꣳ देवम् अक्षरꣳ परमꣳ प्रभुम् इत्य् आरभ्य, सोऽक्षरः परमः स्वराट्, इत्य् अन्तम्। तत्र सꣳशयः--- किꣳ पूर्व-प्रकृत-विद्ययैक-विद्यात्वेन तद्-उपास्य-विशेष-निर्धारणम् अनेन क्रियते, उत सर्व-वेदान्तोदित-पर-विद्योपास्य-विशेष-निर्धारणम् इति। किꣳ युक्तम्। दहर-विद्योपास्य-विशेष-निर्धारणम् इति। कुतः। प्रकरणात्। पूर्वस्मिन्न् अनुवाके दहर-विद्या हि प्रकृता--- दहरꣳ विपाप्मꣳ पर-वेश्म-भूतꣳ यत् पुण्डरीकꣳ पुर-मध्य-सꣳस्थम्। तत्रापि दहरꣳ गगनꣳ विशोकस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् इति। अस्मिꣳश् चानुवाके--- पद्म-कोश-प्रतीकाशꣳ हृदयꣳ चाप्य् अधो-मुखम् इत्य् आदिना हृदय-पुण्डरीकाभिधानम् अस्य नारायणानुवाकस्य दहर-विद्योपास्य-निर्धारणार्थत्वम् उपोद्बलयतीति। 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- लिङ्ग-भूयस्त्वाद् इति। अस्य निखिल-पर-विद्योपास्य-विशेष-निर्धारणार्थत्वे भूयाꣳसि लिङ्गानि दृश्यन्ते; तथा हि--- पर-विद्यास्व् अक्षर-शिव-शम्भु-परब्रह्म-परज्योतिः-परतत्त्व-परमात्मादि-शब्द-निर्दिष्टम् उपास्यꣳ वस्त्व् इह तैर् एव शब्दैर् अनूद्य तस्य नारायणत्वꣳ विधीयते। भूयसीषु विद्यासु श्रुतान् अनूद्य नारायणत्व-विधान-भूयस्त्वꣳ नारायण एव सर्व-विद्यासूपास्यम् अस्थूलत्वादि-विशेषितानन्दादि-गुणकꣳ परꣳ ब्रह्मेति विशेष-निर्णये भूयो बहुतरꣳ लिङ्गꣳ भवति। अत्र लिङ्ग-शब्दः चिह्न-पर्यायः। चिह्न-भूतꣳ वाक्यꣳ बहुतरम् अस्तीत्य् अर्थः। तद् धि प्रकरणाद् बलीयः। तद् अप्य् उक्तꣳ प्रथम-काण्डे---श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्यानाꣳ समवाये पर-दौर्बल्यम् अर्थ-विप्रकर्षात्, इति। यत् तूक्तꣳ---पद्म-कोश-प्रतीकाशम् इत्य् आदि वचनꣳ दहर-शेषत्वम् अस्योपोद्बलयतीति; तन् न, बलीयसा प्रमाणेन सर्व-विद्योपास्य-निर्धारणार्थत्वेऽवधृते सति; दहर-विद्यायाम् अपि तस्यैव नारायणस्योपास्यत्वेन तद्-वचनोपपत्तेः। न च--- सहस्र-शीर्षम् इत्य् आदि द्वितीया-निर्देशेन पूर्वानुवाकोदितोपासिना सम्बन्धः शङ्कनीयः; तस्मिन् यद् अन्तस् तद् उपासितव्यम् इत्य् उपासि-गतेन कृत्-प्रत्ययेनोपास्यस्य कर्मणोऽभिहितत्वात् तद्-उपास्ये द्वितीयानुपपत्तेः। विश्वम् एवेदꣳ पुरुषः--- तत्त्वꣳ नारायणः परः, इत्य् आदि प्रथमा-निर्देशाच् च प्रथमार्थे द्वितीया वेदितव्या। अन्तर् बहिश् च तत् सर्वꣳ व्याप्य नारायणः स्थितः, तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः, स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट्, इति निर्देशैः सर्वस्मात् परो नारायण एव सर्वत्रोपास्य इति निर्णीयमानत्वाच् च प्रथमार्थे द्वितीयेति निश्चीयते॥४३॥ इति लिङ्ग-भूयस्त्वाधिकरणम्॥१९॥ 

अथ पूर्व-विकल्पाधिकरणम्॥२०॥

३९८ पूर्व-विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत्॥३।३।४४॥

वाजसनेयके अग्निरहस्ये मनश् चितादयोऽग्नयः श्रूयन्ते--- मनश्-चितो वाक्-चितः प्राण-चितः चक्षुश्-चितः श्रोत्र-चितः कर्म-चितोऽग्नि-चितः, इति। तत्र सꣳशयः--- किम् एते मनश्-चितादयः साम्पादिकत्वेन विद्या-रूपा अग्नयः क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन क्रिया-रूपाः, आहोस्विद् विद्या-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन विद्या-रूपा एवेति विशये, क्रिया-रूपत्वꣳ तावद् आह--- पूर्व-विकल्प इत्य् आदिना। चित्याग्नित्वेन सम्पादितानाम् एषाꣳ मनश्-चितादीनाꣳ क्रत्व्-अनुप्रवेश-साकाङ्क्षाणाꣳ स्व-देशे क्रतु-विध्य्-अभावात् पूर्वत्र, असद् वा इदम् अग्र आसीत्, इत्य् आदिनेष्टक-चितस्याग्नेः प्रकृतत्वात् तस्य च क्रियामय-क्रत्व्-अव्यभिचारित्वेन तत्र क्रतु-सन्निधानात् तत्-प्रकरण-गृहीता मनश्-चितादयस् तेनेष्टक-चितेनाग्निना विकल्प्यमानाः क्रिया-रूपा एव स्युः। विद्या-रूपाणाम् अपि क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन क्रिया-रूपत्वꣳ मानस-ग्रहवद् उपपद्यते। यथा द्वादशाहेऽविवाक्ये दशमेऽहनि मानस-ग्रहस्य मनो-निष्पाद्य-ग्रहणासादन-स्तोत्र-शस्त्र-प्रत्याहरण-भक्षणत्वेन विद्या-रूपस्यापि क्रिया-मय-क्रत्व्-अङ्गतया क्रिया-रूपत्वम्। तथेहापि॥४४॥ 

३९९ अतिदेशाच् च॥३।३।४५॥

इतश् चेष्टक-चितेनाग्निना मनश्-चितादीनाꣳ विकल्पः क्रिया-रूपत्वꣳ चावगम्यते। तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इति पूर्वस्येष्टक-चितस्याग्नेर् वीर्यꣳ मनश्-चितादिष्व् अतिदिश्यते; तेन तुल्य-कार्यत्वाद् विकल्पः। ततश् चेष्टक-चितवत् तत्-क्रतु-निर्वर्तनेन तद्-अङ्ग-भूता मनश्-चितादयः (क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन ) क्रिया-रूपा एवेति॥४५॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**४०० विद्यैव तु निर्धारणाद् दर्शनाच् च॥३।३।४६॥ **

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; यद् उक्तꣳ मनश्-चितादयः क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन क्रिया-रूपा एवेति; नैतद् अस्ति; विद्या-रूपा एवैते--- विद्या-रूप-क्रत्व्-अन्वयिन इत्य् अर्थः। कुतः। निर्धारणाद् दर्शनाच् च। निर्धारणꣳ तावत्--- ते हैते विद्या-चित एव विद्यया हैवैत एवꣳ-विदश् चिता भवन्ति, इति। वाङ्-मनश्-चक्षुर्-आदि-व्यापाराणाम् इष्टकादि-वच् चयनानुपपत्तेर् मनसा सपादिताग्नित्वेन विद्या-रूपत्वे सिद्धेऽपि, विद्या-चित एव, विद्यया हैवैते, इति चावधारणꣳ विद्या-मय-क्रत्व्-अन्वयेन विद्या-रूपत्व-ज्ञापनार्थम् इति निश्चीयते। दृश्यते चात्रैवैषाꣳ शेषी विद्या-रूपः क्रतुः, ते मनसैवाधीयन्त मनसैवाचीयन्त मनसैषु ग्रहा अगृह्यन्त मनसा स्तुवन्त मनसाशꣳसन् यत् किꣳ च यज्ञे कर्म क्रियते, यत् किꣳ च यज्ञीयꣳ कर्म मनसैव तेषु मनो-मयेषु मनश्-चित्सु मनो-मयम् अक्रियत, इति। इष्टक-चितेष्व् अग्निषु यत् क्रिया-मयꣳ यज्ञीयꣳ कर्म क्रियते, तन् मनो-निर्वर्त्येषु मनश्-चिताद्य्-अग्निषु मनो-मयम् एवाक्रियतेति वचनात् क्रतुर् अपि विद्या-मयोऽत्र प्रतीयते॥४६॥ 

नन्व् अत्र विधि-पदाश्रवणात् फल-सम्बन्धाप्रतीतेश् चेष्टक-चिताग्न्य्-उपस्थापित-क्रिया-मय-क्रतु-प्रकरणाद् विद्या-मय-क्रत्व्-अन्वयेन विद्या-रूपतैषाꣳ बाध्येत; नेत्य् आह--- 

**४०१ श्रुत्य्-आदि-बलीयस्त्वाच् च न बाधः॥३।३।४७॥ **

श्रुति-लिङ्ग-वाक्यानाꣳ प्रकरणाद् बलीयस्त्वेन श्रुत्य्-आद्य्-अवगतः क्रतुर् एषाꣳ तद्-अन्वयश् च दुर्बलेन प्रकरणेन बाधितुꣳ न शक्यते। श्रुतिस् तावत्--- ते हैते विद्या-चित एवेति। ताꣳ विवृणोति--- विद्यया हैवैत एवꣳ-विदश् चिता भवन्तीति। विद्यया विद्या-मयेन क्रतुना सम्बद्धा मनश्-चितादयश् चिता भवन्तीत्य् अर्थः। तान् हैतान् एवꣳ-विदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्य् अपि स्वपते, इति लिङ्गम्। वाक्यꣳ च--- एवꣳ-विदे चिन्वन्ति, इति। समभिव्याहारो वाक्यम्। एवꣳ-विदे विद्या-मय-क्रतु-मते सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्तीत्य् अर्थः। सर्व-भूत-कर्तृकꣳ सर्व-काल-व्यापि चयनꣳ मनसा सम्पादितꣳ परिमित-कर्तृ-काल-क्रिया-भयेष्टक-चिताग्र्य-द्वारेण क्रत्व्-अनुप्रवेश-सम्भवम् अलभमानꣳ विद्या-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशे लिङ्गꣳ भवति॥४७॥ 

यच् चेद् अमुक्तꣳ--- विधि-प्रत्ययाश्रवणात् फल-सम्बन्धाप्रतीतेश् च क्रिया-मयात् क्रतोर् अन्योऽत्र विद्या-मयः क्रतुर् न सम्भवतीति, तत्राह--- 

**४०२ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर-पृथक्त्ववद् दृष्टश् च तद् उक्तम्॥३।३।४८॥ **

इष्टक-चितान्वयिनः क्रिया-मयात् क्रतोर् विद्या-मयोऽयꣳ क्रतुः पृथक्त्वेन अनुबन्धादिभ्यः पृथक्त्व-हेतुभ्योऽवगम्यते। अनुबन्धा यज्ञानुबन्धिनो ग्रह-स्तोत्र-शस्त्रादयः, मनसैषु ग्रहा अगृह्यन्त मनसा स्तुवन्त मनसाशꣳसन्, इत्य् आदिना प्रतिपादिताः। आदि-शब्देन श्रुत्य्-आदयः पूर्वोक्ता गृह्यन्ते। श्रुत्य्-आदिभिः सानुबन्धैर् विद्या-मय-क्रतुः पृथग् अवगम्यत इत्य् अर्थः। प्रज्ञान्तर-पृक्त्ववत्--- यथा प्रज्ञान्तरꣳ दहर-विद्यादि क्रिया-मयात् क्रतोः पृथग्-भूतꣳ श्रुत्य्-आदिभिर् अवगम्यते, एवम् अयम् अपि। एवꣳ चानुबन्धादिभिः पृथग्-भूते विद्या-मये यज्ञेऽवगते सति विधिः परिकल्प्यते। दृष्टश् चानुवाद-सरूपेषु कल्प्यमानो विधिः। तद् उक्तꣳ--- वचनानि त्व् अपूर्वत्वात् इति। फलꣳ च--- तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इत्य् अतिदेशात् स्व-क्रतु-द्वारेणेष्टक-चितस्याग्नेर् यत् फलम्, तद् एव मनश्-चितादीनाम् अपि स्व-क्रतु-द्वारेण फलम् इत्य् अवगम्यते॥४८॥ 

यत् पुनर् अतिदेशेन तुल्य-कार्यत्वावगमात् क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशोऽवगम्यत इत्य् उक्तम्, तत्राह---

**४०३ न सामान्याद् अप्य् उपलब्धेर् मृत्युवन् न हि लोकापत्तिः॥३।३।४९॥ **

नावश्यम् अतिदेशाद् अवान्तर-व्यापारस्यापि तुल्यतया भवितव्यम्, येन क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेश एषाꣳ स्यात्, यस्मात् कस्माच्चित् सामान्य-मात्राद् अतिदेशोपलब्धेः। उपलभ्यते हि--- स एष एव मृत्युर् य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः, इत्य् आदिषु सꣳहर्तृत्वादि-सामान्य-मात्राद् अतिदेशः। न हि तत्र मण्डल-पुरुषस्य मृत्युवत् तल्-लोकापत्तिः--- तद्-देश-प्राप्तिर् अपि भवति। एवम् इहापि मनश्-चितादीनाम् इष्टक-चिताग्निवद् भावातिदेश-मात्रेणेष्टक-चिताग्नि-देश-रूप-क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेनापि न भवितव्यम्। अत इष्टक-चिताग्नेर् स्व-क्रतु-द्वारेण यत् फलम्, तद् एव मनश्-चितादीनाम् अपि विद्या-मय-क्रतु-द्वारेण फलम् इत्य् अतिदेशाद् अवगम्यते॥४९॥ 

**४०४ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यꣳ भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः॥३।३।५०॥ **

परेण च ब्राह्मणेनास्यापि मनश्-चिताद्य्-अभिधायिनः शब्दस्य ताद्विध्यꣳ--- तद्-विधत्वम्, विद्या-मय-प्रतिपादित्वम् अवगम्यते। परेण हि ब्राह्मणेन--- अयꣳ वाव लोक एषोऽग्नि-चितस् तस्याप एव परिश्रिताः, इत्य् आदिना, स यो हैतद् एवꣳ वेद लोकꣳ पृणानाम् एनꣳ भूतम् एतत् सर्वम् अभिसम्पद्यते, इति पृथक्-फला विद्यैव विधीयते, तथा वैश्वानर-विद्यादौ च विद्यैव विधीयते। अतोऽग्निरहस्यस्य क्रियैक-विषयत्वꣳ नास्ति। एवꣳ तर्हि विद्या-मया मनश्-चितादयो बृहदारण्यकेऽनुबद्धव्याः किम् अर्थम् इहानुबध्यन्ते। तत्रोच्यते--- भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्ध इति। मनश्-चितादिषु सम्पादनीयानाम् अग्न्यङ्गानाꣳ भूयस्त्वात् तत्-सन्निधाव् इहानुबन्धः कृतः॥५०॥ इति पूर्व-विकल्पाधिकरणम्॥२०॥ 

अथ शरीरे भावाधिकरणम्॥२१॥ 

**४०५ एक आत्मनः शरीरे भावात्॥३।३।५१॥ **

सर्वासु पर-विद्यासूपास्योपासन-स्वरूपवद् उपासक-स्वरूपस्यापि ज्ञातव्यत्वम् उक्तꣳ--- त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् चेति। वक्ष्यति चास्य प्रत्यगात्मनः परमात्मात्मकत्वेनानुसन्धानम्--- आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति। किम् अयꣳ प्रत्यगात्मा ज्ञाता कर्ता भोक्तेहामुत्र सञ्चार-क्षमोऽनुसन्धेयः, उत प्रजापति-वाक्योदितापहत-पाप्मत्वादि-स्वरूपः। किꣳ युक्तम्। ज्ञातृत्वाद्य्-आकार-मात्र इत्य् एके मन्यन्ते। कुतः। अस्योपासकस्यात्मनः शरीरे भावात्। आत्मनः शरीरे वर्तमानस्य तादृशम् एव रूपम्। तावतैवानुसन्धानेन तत्-फल-सिद्ध्य्-उपपत्तेश् च। न हि कर्मस्व् अधिकृतानाꣳ स्वर्गादि-फलार्थिनाꣳ ज्ञातृत्वाद्य्-अतिरेकेण फलानुभव-दशायाꣳ यादृशꣳ रूपम्, तादृशꣳ रूपꣳ साधनानुष्ठान-दशायाम् अनुसन्धातव्यम्। तावतैव साधनानुष्ठान-तत्-फलयोः सिद्धेर् अतिरिक्तानुसन्धाने प्रयोजनाभावात्; तद्-अविशेषाद् इहापि तथैव। ननु चात्र--- यथाक्रतुर् अस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, इति विशेष-वचनाद् अपहत-पाप्मत्वाद्य्-आकार एवानुसन्धातव्य इत्य् अवगम्यते। नैवम्, तꣳ यथायथोपासते, इत्य् उपास्यविषयत्वात् तस्य॥५१॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**४०६ व्यतिरेकस् तद्-भाव-भावित्वान् न तूपलब्धिवत्॥३।३।५२॥ **

न त्व् एतद् अस्ति--- यज् ज्ञातृत्वाद्य्-आकार एवानुसन्धेय इति। अस्यात्मनः सꣳसार-दशाया मोक्ष-दशायाꣳ यो व्यतिरेकः, सोऽपहत-पाप्मत्वादिकोऽनुसन्धेयः; अस्य मोक्ष-दशायाꣳ यादृशꣳ रूपꣳ, तादृग्-रूप एवोपासन-वेलायाम् आत्मानुसन्धेय इत्य् अर्थः। कुतः। तद्-भाव-भावित्वात् तद्-रूपापत्तेः; यथाक्रतुर् अस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, तꣳ यथायथोपासते तथैव भवति, इति यथोपासनम् एव हि प्राप्तिः श्रूयते। न च पर-स्वरूप-मात्र-विषयम् एवेदम् इति वक्तुꣳ शक्यते, प्रत्यगात्मनोऽप्य् उपास्य-भूत-परब्रह्म-शरीरतयोपास्य-कोटि-निक्षिप्तत्वात्। अतः प्रजापति-वाक्योदितापहत-पाप्मत्वादि-गुणक-प्रत्यगात्म-शरीर-परमात्मोपासनस्य तथारूपम् एव प्राप्यम् इत्य् उक्तꣳ भवति। अत एव--- एवꣳ क्रतुर् हामुꣳ लोकꣳ प्रेत्याभिसम्भवितास्मि, इत्य् उच्यते। तस्मात् प्रत्यगात्मा प्राप्याकार एवानुसन्धेयः। उपलब्धिवद् ब्रह्मोपलब्धिवद् यथा ब्रह्मोपलब्धिर् विहिता यथावस्थित-ब्रह्म-स्वरूप-विषया, तथात्मोपलब्धिर् अपि यथावस्थितात्म-स्वरूप-विषयेत्य् अर्थः। कर्मस्व् आत्म-स्वरूपानुसन्धानꣳ कर्माङ्गम्; यजेत स्वर्ग-काम इति कर्मानुष्ठानम् एव हि फलाय चोद्यते। देहातिरिक्त-ज्ञातृत्वाद्य्-आकारात्मावगतिः कालान्तर-भावि-फल-साधन-कर्माधिकारार्थेति तावन्-मात्रम् एव तत्रापेक्षितम् इति न किञ्चिद् अपहीनम्॥५२॥ इति शरीरे भावाधिकरणम्॥२१॥

अथ अङ्गावबद्धाधिकरणम्॥२२॥ 

**४०७ अङ्गावबद्धास् तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्॥३।३।५३॥ **

ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, लोकेषु पञ्च-विधꣳ सामोपासीत, उक्थम् उक्थम् इति वै प्रजा वदन्ति तद् इदम् एवोक्थम् इयम् एव पृथिवी, अयꣳ वा व लोक एषोऽग्नि-चितः, इत्य् एवम् आद्याः क्रत्व्-अङ्गाश्रया उपासना भवन्ति। ताः किꣳ यासु शाखासु श्रूयन्ते, तास्व् एव नियताः, उत सर्वासु शाखासूद्गीथादिषु सम्बध्यन्त इति विचारः। सर्व-वेदान्त-प्रत्ययत्वे स्थितेऽपि प्रतिवेदꣳ स्वर-भेदाद् उद्गीथादयो भिद्यन्त इति तत्र तत्र व्यवतिष्ठेरन्न् इति युक्ता शङ्का। किꣳ युक्तम्। व्यवतिष्ठेरन्न् इति। कुतः। उद्गीथम् उपासीतेति सामान्येनोद्गीथ-सम्बन्धितया श्रुतायास् तस्याम् एव शाखायाꣳ स्वर-विशष-युक्तस्योद्गीथ-विशेषस्य सन्निधानात् तस्मिन्न् एव विशेषे पर्यवसानꣳ युक्तम् इति, एवम् आद्यास् तास्व् एव शाखासु व्यवतिष्ठेरन्न् इति॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- अङ्गावबद्धास् त्व् इति। तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। न ह्य् उद्गीथाद्य्-अङ्गावबद्धा उपासनास् तास्व् एव शाखासु व्यवतिष्ठेरन्; अपि तु प्रतिवेदꣳ सम्बध्येरन्; सर्वासु शाखास्व् इत्य् अर्थः। हि-शब्दो हेतौ। यस्माच् छ्रुत्यैवोद्गीथाद्य्-अङ्ग-मात्रावबद्धाः, तस्माद् यत्रोद्गीथादयः, तत्र सर्वत्र सम्बध्येरन्। यद्य् अपि स्वर-भेदेनोद्गीथ-व्यक्तयो भिद्यन्ते; तथापि सामान्येनोद्गीथ-श्रुत्या सर्वा व्यक्तयः सन्निहिता इति न क्वचिद् व्यवस्थायाꣳ प्रमाणम् अस्ति। सर्व-शाखा-प्रत्यय-न्यायेन च सर्वासु शाखासु क्रतुर् एकः। अतः सर्वासु शाखास्व् एकस्य क्रतोः सन्निधानात् क्रत्व्-अङ्ग-भूतोद्गीथादयोऽपि सन्निहिता इति। नैकस्य सन्निधि-विशेषोऽस्तीति न व्यवस्था॥५३॥ 

**४०८ मन्त्रादिवद् वाविरोधः॥३।३।५४॥ **

वा-शब्दश् चार्थे। आदि-शब्देन जाति-गुण-सङ्ख्या-सादृश्य-क्रम-द्रव्य-कर्माणि गृह्यन्ते। यथा मन्त्रादीनाम् एकैक-शाखा-स्वाम्नातानाम् अपि शेषिणः क्रतोः सर्व-शाखास्व् एकत्वेन यथायथꣳ श्रुत्य्-आदिभिः सर्वासु शाखासु विनियोगो न विरुध्यते; तद्वद् इहाप्य् अविरोधः॥५४॥ इत्य् अङ्गावबद्धाधिकरणम्॥२२॥ 

अथ भूम-ज्यायस्त्वाधिकरणम्॥२३॥ 

**४०९ भूम्नः क्रतुवज् ज्यायस्त्वꣳ तथा हि दर्शयति॥३।३।५५। **

प्राचीन-शाल औपमन्यवः, इत्य् आरभ्य वैश्वानर-विद्या आम्नाता। तत्र वैश्वानरः परमात्मा त्रैलोक्य-शरीर उपास्यः श्रुतः स्वर्-लोकादित्य-वाय्व्-आकाशाप्-पृथिव्य्-अवयवः। तत्र च द्यौर् मूर्धा, आदित्यश् चक्षुः, वायुः प्राणः, आकाशः सन्देहो मध्य-काय इत्य् अर्थः, आपो वस्तिः, पृथिवी पादाव् इत्य् अवयव-विशेषाः। तत्र सꣳशयः--- किम् अस्य त्रैलोक्य-शरीरस्य व्यस्तस्योपासनꣳ कर्तव्यम्, उत व्यस्तस्य समस्तस्य च, अथ समस्तस्यैवेति। किꣳ युक्तम्। व्यस्तस्येति। कुतः। उपक्रमे व्यस्तोपासनोपदेशात्। तथा ह्य् उपदिश्यते--- औपमन्यवादयः किलोद्दालक-षष्ठाः केकयम् अश्वपतिम् उपसद्य, आत्मानम् एवेमꣳ वैश्वानरꣳ सम्प्रत्यध्येषि तम् एव नो ब्रूहि, इति पप्रच्छुः। स च तेभ्यः प्रत्येकꣳ स्वोपास्यान् द्यु-प्रभृतीन् उक्तवद्भ्यो मूर्धादिषु व्यस्तेषूपासनꣳ तत्र तत्र फलꣳ चोक्तवान्--- अत्त्य् अन्नꣳ पश्यति प्रियꣳ भवत्य् अस्य ब्रह्म-वर्चसꣳ कुले य एतम् एवम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते मूर्धा त्व् एष आत्मन इति एष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरः, इत्य् आदिना तेषु तेषूपासनेषूपास्यस्य वैश्वानरत्वꣳ चाह। अतो व्यस्तस्योपासनꣳ कर्तव्यम्। परत्र--- यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते, इति द्यु-प्रभृति-प्रदेशावच्छिन्न-मात्रे वैश्वानरे उक्तस्य मूर्धाद्य्-उपासनस्य समासेनोपसꣳहार इत्य् अवगन्तव्यम्॥ 

अपर आह--- एवम् एव समस्तस्याप्य् उपासनꣳ कार्यम् इति, पृथक्-फल-निर्देशात्, यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्ति, इति। न चैतावता वाक्य-भेदः। यथा भूम-विद्योपक्रमे नामाद्य्-उपासनꣳ तत्-तत्-फलꣳ चाभिधाय एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति, इत्य् आदिना भूम-विद्याम् उपदिश्य, स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इति तत्-फलꣳ च व्यपदिशति। तत्र भूम-विद्या-परत्वेऽपि वाक्यस्य नामाद्य्-अवान्तरोपासनꣳ तत्-तत्-फलꣳ चाङ्गीक्रियते, तथा इहापीति॥ 

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते-भूम्नो ज्यायस्त्वम् इति। भूम्नः--- विपुलस्य, समस्तस्यैव, ज्यायस्त्वꣳ प्रामाणिकत्वम् इत्य् अर्थः; एक-वाक्यत्वावगतेः। तथा हि--- प्राचीन-शाल औपमन्यवः, इत्य् उपक्रम्य, उद्दालको ह वै भगवन्तोऽयम् आरुणिः सम्प्रतीमम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् अध्येति तꣳ हन्ताभ्यागच्छाम, इति वैश्वानरात्म-बुभुत्सयौपमन्यवादयः पञ्च महर्षयः तम् उद्दालकम् उपेत्य तत्र वैश्वानरात्म-वेदनम् अलभमानास् तेन च सहाश्वपतिꣳ केकयꣳ वैश्वानरात्म-वेदिनम् उपसङ्गम्य, आत्मानम् एवेमꣳ वैश्वानरꣳ सम्प्रत्यध्येषि तम् एव नो ब्रूहि, इति पृष्ट्वा तत्-सकाशात् परमात्मानꣳ वैश्वानरꣳ स्वर्-लोकादि-पृथिव्य्-अन्त-शरीरम् उपास्यम् अवगम्य तत्-फलꣳ च सर्व-लोक-सर्व-भूत-सर्वात्मान्न-भूत-ब्रह्मानुभवम् अवगतवन्त इत्य् उपसꣳहारतो वाक्यस्यैकत्वम् अवगम्यते। एवम् एक-वाक्यत्वेऽवगते सत्य् अवयव-विशेषेषूपास्ति-वचनꣳ फल-निर्देशश् च समस्तोपासनैकदेशानुवाद-मात्रम् इति निश्चीयते। क्रतुवत्, यथा--- वैश्वानरꣳ द्वादश-कपालꣳ निर्वपेत् पुत्रे जाते, इति विहितस्यैव क्रतोर् एकदेशाः, यद् अष्टा-कपालो भवति, इत्य् आदिभिर् अनूद्यन्ते, तथा समस्तोपासनम् एव न्याय्यम्, न व्यस्तोपासनम्। तथा हि दर्शयतीयꣳ श्रुतिर् व्यस्तोपासने अनर्थꣳ ब्रवती--- मूर्धा ते व्यपतिष्यद् यन् माꣳ नागमिष्यः, इति, अन्धोऽभविष्यो यन् माꣳ नागमिष्यः, इत्य् आदिका। अत इदम् अप्य् अपास्तꣳ, यन् नामाद्य्-उपासन-साम्यम् उक्तम्। तत्र हि नामाद्य्-उपासनेष्व् अनर्थो न श्रुतः, नामाद्य्-उपासनेभ्यो भूमोपासनस्यातिशयित-फलत्वꣳ श्रुतम्, एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतीति। तत एव तत्र भूम-विद्या-परत्वेऽपि वाक्यस्य नामाद्य्-उपासनानाꣳ सफलानाꣳ विवक्षितत्वम्; अन्यथातिशयित-फलत्व-निमित्तातिवादेन भूम-विद्या-स्तुत्य्-अनुपपत्तेः। अतः समस्तोपासनम् एव न्याय्यम्॥५५॥ इति भूम-ज्यायस्त्वाधिकरणम्॥२३॥ 

अथ शब्दादि-भेदाधिकरणम्॥२४॥ 

**४१० नाना शब्दादि-भेदात्॥३।३।५६॥ **

इह ब्रह्म-विद्याः सर्वा ब्रह्म-प्राप्ति-रूप-मोक्षैक-फलाः सद्-विद्या-भूम-विद्या-दहर-विद्योपकोसल-विद्या-शाण्डिल्य-विद्या-वैश्वानर-विद्यानन्द-मय-विद्याक्षर-विद्यादिका एक-शाखा-गताः शाखान्तर-गताश् चोदाहरणम्; अन्याः प्राणाद्य्-एक-विषय-फलाश् च। किम् अत्र विद्यैक्यम्, उत विद्या-भेद इति सꣳशय्यते। अत्रैवासाꣳ परस्पर-भेदे समर्थिते सत्य् एकस्या दहर-विद्यादिकायाः सर्व-वेदान्त-प्रत्ययन्यायः। किꣳ युक्तम्। विद्यैक्यम् इति। कुतः। वेद्यस्य ब्रह्मण एकत्वात्; वेद्यꣳ हि विद्याया रूपम्। अतो रूपैक्याद् विद्यैक्यम् इति॥ 

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- नाना इति। नाना-भूता विद्याः; कुतः। शब्दादिभेदात्--- आदिशब्देनाभ्यास-सङ्ख्या-गुण-प्रक्रिया-नामधेयानि गृह्यन्ते। शब्दान्तरादिभिर् अत्र विधेय-भेद-हेतवोऽनुबन्ध-भेदा दृश्यन्ते। यद्य् अपि वेदोपासीतेत्य् आदयः शब्दाः प्रत्ययावृत्त्य्-अभिधायिनः प्रत्ययाश् च ब्रह्मैक-विषयाः, तथापि तत्-तत्-प्रकरणोदित-जगद्-एक-कारणत्वापहत-पाप्मत्वादि-विशेषण-विशिष्ट-ब्रह्म-विषय-प्रत्ययावृत्त्य्-अवबोधिनः प्रत्ययावृत्ति-रूपा विद्या भिन्दन्ति। ब्रह्म-प्राप्ति-रूप-फल-सम्बन्ध्य्-उपासन-विशेषाभिधायीनि च निराकाङ्क्षाणि वाक्यानि प्रतिप्रकरणꣳ विलक्षण-विद्याभिधायीनीति निश्चीयते। अस्मिन्न् अर्थे--- शब्दान्तरे कर्म-भेदः, इत्य् आदिभिः पूर्व-काण्डोदितैः सूत्रैः सिद्धेऽपि पुनर् इह प्रतिपादनꣳ वेदान्त-वाक्यान्य् अविधेय-ज्ञान-पराणीति कुदृष्टि-निरसनाय। अतो विद्या-भेद इति स्थितम्॥५६॥ इति शब्दादि-भेदाधिकरणम्॥२४॥ 

अथ विकल्पाधिकरणम्॥२५॥

४११ विकल्पोऽविशिष्ट-फलत्वात्॥३।३।५७॥

ब्रह्म-प्राप्ति-फलानाꣳ सद्-विद्या-दहर-विद्यादीनाꣳ नानात्वम् उक्तम्। इदानीम् आसाꣳ विद्यानाम् एकस्मिन् पुरुषे प्रयोजनवत्त्वेन समुच्चयोऽपि सम्भवति, उत प्रयोजनाभावाद् विकल्प एवेति विशये, किꣳ युक्तम्। समुच्चयोऽपि सम्भवतीति। कुतः। एक-फलानाꣳ भिन्न-शास्त्रार्थानाम् अपि समुच्चय-दर्शनात्। दृश्यते ह्य् एकस्यैव स्वर्गादेः साधनानाम् अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासादीनाꣳ तस्यैव स्वर्गस्य भूयस्त्वापेक्षयैकत्र पुरुषे समुच्चयः। एवम् इहापि ब्रह्मानुभव-भूयस्त्वापेक्षया समुच्चयोऽपि सम्भवतीति॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- विकल्प एव; न समुच्चयः सम्भवतीति। कुतः। अविशिष्ट-फलत्वात्--- सर्वासाꣳ हि ब्रह्म-विद्यानाम् अनवधिकातिशयानन्द-ब्रह्मानुभवः फलम् अविशिष्टꣳ श्रूयते--- ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्, स एको ब्रह्मण आनन्दः, श्रोत्रियस्य चाकाम-हतस्य, यदा पश्यः पश्यते रुक्म-वर्णꣳ कर्तारम् ईशꣳ पुरुषꣳ ब्रह्म-योनिम्। तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, इत्य् आदिभ्यः। ब्रह्म हि स्वस्य परस्य च स्वयम् अनुभूयमानम् अनवधिकातिशयानन्दꣳ भवति। स च तादृशो ब्रह्मानुभव एकया विद्ययावाप्यते चेत्, किम् अन्ययेति न समुच्चय-सम्भवः। स्वर्गार् देहि देशतः कालतः स्वरूपतश् च परिमितत्वेन तत्र देशाद्य्-अपेक्षया भूयस्त्व-सम्भवात् तद्-अर्थिनः समुच्चयः सम्भवति; इह तु तद्-विपरीत-स्वरूपे ब्रह्मणि तन् न सम्भवति। सर्वाश् च विद्या ब्रह्मानुभव-विरोध्य्-अनादि-कर्माविद्यानिरसन-मुखेन ब्रह्म-प्राप्ति-फला इत्य् अविशिष्ट-फलत्वात् सर्वासाꣳ विकल्प एव॥५७॥ 

ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरिक्त-फलास् तु विद्याः स्वर्गादि-फल-कर्मवद् यथेष्टꣳ विकल्पेरन्, समुच्चीयेरन् वा, तासाꣳ परिमित-फलत्वेन भूयस्त्वापेक्षासम्भवात्। तद् आह---

**४१२ काम्यास् तु यथाकामꣳ समुच्चीयेरन् न वा पूर्व-हेत्व्-अभावात्॥३।३।५८॥ **

अपरिमित-फलत्वाभावाद् इत्य् अर्थः॥५८॥ इति विकल्पाधिकरणम्॥२५॥ 

अथ यथाश्रय-भावाधिकरणम्॥२६॥ 

**४१३ अङ्गेषु यथाश्रय-भावः॥३।३।५९॥ **

उद्गीथादि-क्रत्व्-अङ्गेष्व् आश्रिताः--- ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् आदिका विद्याः किम् उद्गीथादिवत् क्रत्व्-अर्थतया क्रतुषु नियमेनोपादेयाः, उत गोदोहनादिवत् पुरुषार्थतया यथाकामम् इति विशये, नियमेनोपादेया इति युक्तम्। ननु चासाꣳ पुरुषार्थत्वेनानियमः प्रतिपादितः--- तन्-निर्धारणानियमस् तद्-दृष्टेः पृथग् घ्य् अप्रतिबन्धः फलम् इत्य् अत्र। सत्यम्; तद् एव द्रढयितुꣳ कैश्चिल् लिङ्ग-दर्शनैर् युक्त्या चाक्षिप्यते। तत्र हि--- तेनोभौ कुरुतः, इत्य् अनियम-दर्शनात् पृथक्-फलत्वम् उक्तम्। उपासनाश्रय-भूतोद्गीथादिवद् उपासनानाम् अप्य् अङ्गतयोपादान-नियमे बहवो हेतव उपलभ्यन्ते। न ह्य् अत्र--- गोदोहनेन पशु-कामस्य प्रणयेत्, इत्य् आदिवद् उपासना-विधि-वाक्ये फल-सम्बन्धः श्रूयते; उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथादि-सम्बन्धितयैवोपासनꣳ प्रतीयते। यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरम् इति वर्तमानोपदेश-रूप-वाक्यान्तराद् धि फल-सम्बन्धो ज्ञायते। स्व-वाक्येनैवाव्यभिचरित-क्रतु-सम्बन्ध्य्-उद्गीथादि-सम्बन्धेन निर्ज्ञात-क्रत्व्-अङ्ग-भावस्य वाक्यान्तर-स्थ-वर्तमान-फल-सम्बन्ध-निर्देशोऽर्थवाद-मात्रꣳ स्यात्, अपाप-श्लोक-श्रवणादिवत्। अतो यथोद्गीथादय उपासनाश्रयाः क्रत्व्-अङ्गतया प्रयोग-विधिना नियमेनोपादीयन्ते; तथा तद्-आश्रिताश् चोपासनास् तन्-मुखेन क्रत्व्-अङ्ग-भूता इति नियमेनोपादेया एव॥५९॥ 

**४१४ शिष्टेश् च॥३।३।६०॥ **

शिष्टिः शासनम्, विधानम् इत्य् अर्थः। उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथाङ्गतयोपासन-विधानाच् चोपादान-नियमः। गोदोहनेन पशु-कामस्य प्रणयेत, इत्य् आदिवद् विधि-वाक्येऽधिकारान्तराश्रवणाद् उद्गीथाङ्ग-भाव एव हि विधेय इति गम्यते॥६०॥ 

**४१५ समाहारात्॥३।३।६१॥ **

होतृषदनाद् धैवापि दुरुद्गीथम् अनुसमाहरति, इत्य् उपासनस्य समाहार-नियमो दृश्यते। दुरुद्गीथꣳ वेदन-विहीनम् उद्गीथम्। वेदन-हानाव् अन्येन समाधानꣳ ब्रुवत् तस्य नियमेनोपादानꣳ दर्शयति॥६१॥ 

**४१६ गुण-साधारण्य-श्रुतेश् च॥३।३।६२॥ **

उपासन-गुणस्य उपासनाश्रयस्य प्रणवस्य सोपासनस्य--- तेनेयꣳ त्रयी विद्या वर्तते ओम् इत्य् आश्रावयत्य् ओम् इति शꣳसत्य् ओम् इत्य् उद्गायति, इति साधारण्य-श्रुतेश् चोपासन-समाहारो गम्यते। तेनेति प्रकृत-परामर्शात् सोपासन एव प्रणवः सर्वत्र सञ्चरति। अत उपासनस्य प्रणव-सहभाव-नियम-दर्शनाच् चोद्गीथाद्य्-उपासनानाम् उद्गीथादिवन् नियमेनोपादानम्॥६२॥ 

इति प्राप्त उच्यते---

**४१७ न वा तत्-सहभावाश्रुतेः॥३।३।६३॥ **

न चैतद् अस्ति--- यद् उद्गीथाद्य्-उपासनानाम् ऋतुषूद्गीथादिवद् उपादान-नियम इति। कुतः। तत्-सहभावाश्रुतेः--- उद्गीथाङ्ग-भावाश्रुतेर् इत्य् अर्थः। अङ्ग-भावे हि सहभाव-नियमो भवति। यद्य् अपि--- उद्गीथम् उपासीतेत्य् अस्मिन् पद-समुदायेऽधिकारान्तरꣳ न प्रतीयते; तथापि तद्-अनन्तरम् एव--- यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवति, इति विद्यायाः क्रतु-वीर्यवत्तरत्वꣳ प्रति साधन-भावः प्रतिपाद्यते। तेन क्रतु-फलात् पृथग्-भूत-फल-साधन-भूता विद्या, उद्गीथम् उपासीतेति कर्तव्यतया विधीयते। क्रतु-फलात् पृथग्-भूत-फल-साधनतयावगतस्योपासनस्य क्रत्व्-अङ्ग-भूतोद्गीथाङ्गतया विनियोगो नोपपद्यते। अथ उपासनस्याश्रयापेक्षायाꣳ सन्निहित उद्गीथ आश्रय-मात्रꣳ भवति। उद्गीथश् च क्रत्व्-अङ्ग-भूत इति क्रतु-प्रयुक्तोद्गीथाद्य्-आश्रये उपासने क्रत्व्-अधिकारिण एव क्रतोर् वीर्यवत्तरत्वेच्छा-निमित्तम् इदम् अधिकारान्तरम् इति न क्रतुषु तद्-उपादान-नियमः। वीर्यवत्तरत्वꣳ च क्रतु-फलस्य प्रबल-कर्मान्तर-फलेनाप्रतिबन्ध इत्य् उक्तम्। क्रतोर् अविलम्बित-फलत्वम् इत्य् अर्थः। पर्णतादीनाꣳ तु--- यद् एव विद्यया करोति तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवतीति विद्यायाः फल-साधनत्ववद् अपाप-श्लोक-श्रवणादि-फलꣳ प्रति साक्षात् साधन-भावो न श्रुत इति क्रत्व्-अङ्ग-भूत-जुह्वाद्य्-अङ्गतया विनियोगाविरोधात् तद्-अङ्ग-भूतानाꣳ फलान्तर-साधन-भाव-कल्पनानुपपत्तेस् तत्र फल-श्रुतिर् अर्थवाद-मात्रꣳ स्यात्॥६३॥ 

**४१८ दर्शनाच् च॥३।३।६४॥ **

दर्शयति च श्रुतिर् उपासनोपादानानियमम्--- एवꣳ-विद् ध वै ब्रह्मा यज्ञꣳ यजमानꣳ सर्वाꣳश् च ऋत्विजोऽभिरक्षति, इति ब्रह्मणो वेदनेन सर्वेषाꣳ रक्षणꣳ ब्रुवती। उद्गातृ-प्रभृतीनाꣳ वेदनस्यानियमे सत्य् एतद् उपपद्यते। अनेन लिङ्गेन पूर्वोक्तानाꣳ समाहारादि-लिङ्गानाꣳ प्रायिकत्वम् अवगम्यते। अतोऽनियम एवेति स्थितम्॥६४॥ इति यथाश्रय-भावाधिकरणम्॥२६॥ 

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥३॥ 

तृतीयाध्याये

पुरुषार्थाधिकरणम्॥१॥

**४१९ पुरुषार्थोऽतः शब्दाद् इति बादरायणः॥३।४।१॥ **

गुणोपसꣳहारानुपसꣳहार-फला विद्यैकत्व-नानात्व-चिन्ता कृता। इदानीꣳ विद्यातः पुरुषार्थः, उत विद्याङ्गकात् कर्मण इति चिन्त्यते। किꣳ युक्तम्। अतः--- विद्यातः पुरुषार्थ इति भगवान् बादरायणो मन्यते। कुतः। शब्दात्--- दृश्यते ह्य् औपनिषदः शब्दो विद्यातः पुरुषार्थꣳ ब्रुवन्, ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्, वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम्, आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात्, तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे अस्तꣳ गच्छन्ति नाम-रूपे विहाय। तथा विद्वान् नाम-रूपाद् विमुक्तः परात्परꣳ पुरुषम् उपैति दिव्यम्, इत्य् आदिः॥१॥ 

अत्र पूर्पक्षी प्रत्यवतिष्ठते---

**४२० शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्व् इति जैमिनिः॥३।४।२॥ **

नैतद् एवꣳ यद् विद्यातः पुरुषार्थावाप्तिः शब्दाद् अवगम्यत इति। न ह्य् एषः--- ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् आदि-शब्दो वेदनात् पुरुषार्थावाप्तिम् अवगमयति, कर्मसु कर्तृ-भूतस्यात्मनो याथात्म्य-वेदन-प्रतिपादन-परत्वात्। अतः कर्तुः सꣳस्कार-द्वारेण विद्यायाः क्रतु-शेषत्वात् तत्र फल-श्रुतिर् अर्थवाद-मात्रम्; यथान्येषु द्रव्यादिषु--- इति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते। तद् उक्तꣳ--- द्रव्य-सꣳस्कार-कर्मसु परार्थत्वात् फल-श्रुतिर् अर्थवादः स्यात्, इति। ननु च कर्मसु कर्तुर् जीवाद् अन्यो मुमुक्षुभिः प्राप्यतया वेदान्तेषु वेद्य उपदिश्यत इति प्राग् एवोपपादितꣳ--- नेतरोऽनुपपत्तेः, भेद-व्यपदेशाच् च, अनुपपत्तेस् तु न शारीरः, इतर-परामर्शात् स इति चेन् नासम्भवात्, इत्य् एवम् आदिभिः सूत्रैः। तद् एव ब्रह्म तत्त्वम् अस्य् आदि सामानाधिकरण्येन जीवाद् अनतिरिक्तम् इत्य् एतद् अपि, अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, इत्य् एवम् आदिभिर् निरस्तम्। सामानाधिकरण्य-निर्देशश् च, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, इति चेतनाचेतन-साधारणः, यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्, इत्य् आदिनावगत-तत्-तद्-आत्मतयावस्थिति-निबन्धन इति, अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः, इत्य् आदिभिर् उपपादितम्। तत् कथꣳ कर्मसु कर्तुर् आत्मनो याथात्म्योपदेश-परा वेदान्त-शब्दा इति विद्यायाः कर्माङ्गत्वꣳ प्रतिपाद्यते। उच्यते--- वेदान्त-वाक्येष्व् एव विद्यायाः कर्म-प्राधान्यꣳ सूचयद्भिर् लिङ्गैस् तद्-उपबृꣳहित-सामानाधिकरण्य-निर्देशेन च वेदान्त-शब्दा देहातिरिक्त-जीव-स्वरूप-याथात्म्योपदेश परा इति बलाद् अभ्युपगमनीयम् इति पूर्व-पक्षिणोऽभिप्रायः। ननु च कर्तृ-सꣳस्कार-मुखेन विद्यायाः क्रत्व्-अनुप्रवेशो न शक्यते वक्तुम्, कर्तुर् लौकिक-वैदिक-साधारणत्वेनाव्यभिचरित-क्रतु-सम्बन्धित्वाभावात्। नैवम्, लौकिकस्य कर्मणः कर्तुर् देहाद् अव्यतिरिक्तत्वेऽप्य् उपपत्तेर् देहातिरिक्त-नित्यात्म-स्वरूपस्य क्रताव् एवोपयोगात् तत्-स्वरूप-प्रतिपादन-मुखेन क्रत्व्-अनुप्रवेशो न विरुध्यते। अतो विद्यायाः क्रतु-शेषत्वान् नातः पुरुषार्थः॥२॥ 

कानि पुनस् तानि लिङ्गानि, यद् उपबृꣳहित-सामानाधिकरण्य-निर्देशेन वेदान्त-शब्दा जीव-स्वरूप-परा इति निर्णीयन्ते। तत्राह---

**४२१ आचार-दर्शनात्॥३।४।३॥ **

ब्रह्म-विदाꣳ प्राधान्येन कर्मस्व् एवाचारो दृश्यते अश्वपतिः केकयः किल आत्मवित्तमस् तद्-विज्ञा नायोपगताꣳस् तान् ऋषीन् प्रत्याह--- यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहम् अस्मि, इति। तथा जनकादयो ब्रह्म-विद्-अग्रेसराः कर्म-निष्ठाः स्मृतिषु दृश्यन्ते--- कर्मणैव हि सꣳसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः, इयाज सोऽपि सुबहून् यज्ञान् ज्ञान-व्यपाश्रयः, इति। अतो ब्रह्म-विदाꣳ कर्म-प्रधानत्व-दर्शनाद् विद्यायाः कर्तृ-स्वरूप-वेदन-रूपत्वेन कर्माङ्गत्वम् एवेति न विद्यातः पुरुषार्थः॥३॥ 

लिङ्गम् इदम्; प्राप्तिर् उच्यताम् इत्य् अत्राह--- 

**४२२ तच् छ्रुतेः॥३।४।४॥ **

श्रुतिर् एव हि विद्यायाः कर्माङ्गत्वम् आह--- यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवति, इति। नेयꣳ श्रुतिः प्रकरणाद् उद्गीथ-मात्र-विषयेति व्यवस्थापयितुꣳ शक्या; यतः प्रकरणाच् छ्रुतिर् बलीयसी; यद् एव विद्यया करोतीति विद्या-मात्र-विषया हीयꣳ श्रुतिः॥४॥ 

**४२३ समन्वारम्भणात्॥३।४।५॥ **

तꣳ विद्या-कर्मणी समन्वारभेते, इति विद्या-कर्मणोः साहित्यꣳ च दृश्यते। साहित्यꣳ चोक्तेन न्यायेन विद्यायाः कर्माङ्गत्वे सत्य् एव भवति॥५॥ 

**४२४ तद्वतो विधानात्॥३।४।६॥ **

विद्यावतः कर्म-विधानाद् विद्या कर्माङ्गम् इत्य् अवगम्यते। आचार्य-कुलाद् वेदम् अधीत्य यथाविधानꣳ गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे, इत्य् आदौ, वेदम् अधीत्येत्य् अध्ययनवतः कर्माणि विदधद् अर्थावबोध-पर्यन्ताध्ययनवत एव विदधाति। अर्थावबोध-पर्यन्तꣳ ह्य् अध्ययनम् इति स्थापितम्। अतो ब्रह्म-विद्यापि कर्मसु विनियुक्तेति न पृथक् फलायावकल्पते॥६॥ 

**४२५ नियमात्॥३।४।७॥ **

इतश् च न विद्यातः पुरुषार्थः। कुर्वन्न् एवेह कर्माणि जिजीविषेच् छतꣳ समाः, इत्य् आत्म-विदः पुरुषायुषस्य सर्वस्य कर्मसु नियमेन विनियोगात् कर्मण एव फलम् इत्य् अवगम्यते। विद्या तु कर्माङ्गम् इति॥७॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**४२६ अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवꣳ तद्-दर्शनात्॥३।४।८॥ **

तु-शब्दात् पक्षो व्यावृत्तः। विद्यात एव पुरुषार्थः। कुतः। अधिकोपदेशात्--- कर्मसु कर्तुर् जीवाद् धेय-प्रत्यनीकानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुणाकरत्वेनाधिकस्यार्थान्तर-भूतस्य परस्य ब्रह्मणो वेद्यतयोपदेशात्, भगवतो बादरायणस्य विद्यातः फलम् इत्य् एवम् एव मतम्। लिङ्गानि तिष्ठन्तु; वेद्यतयोपदेशस् तु तावत् कर्तुः प्रत्यगात्मनोऽधिकस्यैव। कथम्। तद्-दर्शनात्--- प्रत्यगात्मन्य् अशुद्धे शुद्धेऽप्य् असम्भाव-नीयानन्त-गुणाकरस्य वेद्यस्य निरस्त-निखिल-हेय-गन्धस्य स्व-सङ्कल्प-कृत-जगद्-उदय-विभव-लय-लीलस्य सर्व-ज्ञस्य सर्व-शक्तेर् वाङ्-मनसापरिच्छेद्यानन्दस्य जीवाधिपस्य कृत्स्न-प्रशासितुः परस्य ब्रह्मणो वेदनोपदेश-वाक्येषु दर्शनात्, अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत, यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित्, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च, स एको ब्रह्मण आनन्दः, यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दꣳ ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेति कुतश्चनेति, एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिर् एष भूत-पाल एष सेतुर् विधरणः, स कारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः (एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्याव् आपृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः) भीषास्माद् वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः, भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च, मृत्युर् धावति पञ्चमः, इत्य् आदिषु। तस्माद् वेदनोपदेश-शब्देषु कर्तुः प्रत्यगात्मनः खद्योत-कल्पस्याविद्यादि-हेय-सम्बन्ध-योग्यस्य गन्धोऽपि नास्तीति परम-पुरुष-विषयाया विद्यायास् तत्-प्राप्ति-रूपम् अमृतत्वꣳ तत्र तत्र श्रूयमाणꣳ फलम् इति विद्यातः पुरुषार्थ इति सुष्ठुक्तम्॥८॥ 

लिङ्गान्य् अपि निरस्यन्ते---

**४२७ तुल्यꣳ तु दर्शनम्॥३।४।९॥ **

यद् उक्तꣳ ब्रह्म-विदाꣳ कर्मानुष्ठान-दर्शनाद् विद्या कर्माङ्गम् इति; तन् न, विद्याया अनङ्गत्वेऽपि तुल्यꣳ दर्शनम्--- ब्रह्म-विदाꣳ कर्मानुष्ठान-दर्शनम् अनैकान्तिकम् इत्य् अर्थः, अननुष्ठानस्यापि दर्शनात्। दृश्यते हि ब्रह्म-विदाꣳ कर्म-त्यागः--- ऋषयः कावषेयाः किम्-अर्था वयम् अध्येष्यामहे किम्-अर्था वयꣳ यक्ष्यामहे, इत्य् आदौ। अतो ब्रह्म-विदाꣳ कर्म-त्याग-दर्शनान् न विद्या कर्माङ्गम्। कथम् इदम् उपपद्यते ब्रह्म-विदाꣳ कर्मानुष्ठानम् अननुष्ठानꣳ च। फलाभिसन्धि-रहितस्य यज्ञादि-कर्मणो ब्रह्म-विद्याङ्गत्वात् तथाविधस्य कर्मणोऽनुष्ठान-दर्शनम् उपपद्यते। वक्ष्यति च--- सर्वापेक्षा च यज्ञादि-श्रुतेर् अश्ववत्, इति। फलार्थस्य तस्यैव यज्ञादेः कर्मणो मोक्षैक-फल-ब्रह्म-विद्या-विरोधित्वात् तस्याननुष्ठान-दर्शनम् उपपन्नतरम्। विद्यायाः कर्माङ्गत्वे कर्म-त्यागः कथम् अपि नोपपद्यते॥९॥ 

यद् उक्तꣳ श्रुत्यैव विद्यायाः कर्माङ्गत्वम् अवगम्यत इति; तत्राह---

**४२८ असार्वत्रिकी॥३।४।१०॥ **

न सर्व-विद्या-विषयेयꣳ श्रुतिः, अपि तूद्गीथ-विद्या-विषयैव--- यद् एव विद्यया करोति, इति यच्-छब्दस्यानिर्धारित-विशेषस्य, उद्गीथम् उपासीत, इति प्रस्तुतोद्गीथ-विशेष-निष्ठत्वात्। न हि यत् करोति तद् विद्ययेति सम्बध्यते; यद् एव विद्यया करोति, तद् एव वीर्यवत्तरम् इति विद्यया क्रियमाणꣳ यच्-छब्देन निर्दिश्य तस्य हि वीर्यवत्तरत्वम् उच्यते॥१०॥ 

यच् चेदम् उक्तꣳ--- तꣳ विद्या-कर्मणी समन्वारभेते, इति विद्या-कर्मणोः साहित्य-दर्शनाद् विद्या कर्माङ्गम् इति। तत्राह---

**४२९ विभागः शतवत्॥३।४।११॥ **

तꣳ विद्या-कर्मणी समन्वारभेते, इत्य् अत्रोक्तेन न्यायेन विद्या-कर्मणोर् भिन्न-फलत्वाद् विद्या स्वस्मै फलाय समन्वारभते, कर्म च स्वस्मै फलायेति विभागो द्रष्टव्यः। शतवत्--- यथा क्षेत्र-रत्न-विक्रयिणꣳ शत-द्वयम् अन्वेतीत्य् उक्ते क्षेत्रार्थꣳ शतम्, रत्नार्थꣳ शतम् इति विभागः प्रतीयते; तथेहापि॥११॥ 

**४३० अध्ययन-मात्रवतः॥३।४।१२॥ **

यद् उक्तꣳ विद्यावतः कर्म-विधानाद् विद्या कर्माङ्गम् इति; नैतद् युक्तम्, वेदम् अधीत्येत्य् अध्ययन-मात्रवतो विधानात्। न चाध्ययन-विधिर् एवार्थ-बोधे प्रवर्तयति, आधानवद् अध्ययनस्याक्षर-राशि-ग्रहण-मात्रे पर्यवसानात्। गृहीतस्य च स्वाध्यायस्य फलवत् कर्मावबोधित्व-दर्शनात् तन्-निर्णय-फले तद्-अर्थ-विचारे पुरुष स्वयम् एव प्रवर्तते; ततः कर्मार्थी कर्म-ज्ञाने प्रवर्तते, मोक्षार्थी च ब्रह्म-ज्ञान इति न विद्या कर्माङ्गम्। यद्य् अप्य् अध्ययन-विधिर् एवार्थावबोधे प्रवर्तयति; तथापि न विद्या कर्माङ्गम्, अर्थ-ज्ञानाद् अर्थान्तरत्वाद् विद्यायाः। यथा ज्योतिष्टोमादि-कर्म-स्वरूप-विज्ञानात् फल-साधन-भूतꣳ तत्-कर्मानुष्ठानम् अर्थान्तरम्; तथार्थ-ज्ञान-रूपाद् ब्रह्म-स्वरूप-विज्ञानाद् अर्थान्तरम् एव ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्या पुरुषार्थ-साधन-भूता विद्येति न तस्याः कर्म-सम्बन्ध-गन्धो विद्यते॥१२॥ 

**४३१ नाविशेषात्॥३।४।१३॥ **

यच् चोक्तꣳ--- कुर्वन्न् एवेह कर्माणीत्य् आत्म-विदꣳ ज्ञानाद् व्यावर्त्य यावज् जीवꣳ कर्मानुष्ठाने नियमयतीति; तन् नोपपद्यते; अविशेषात्--- न ह्य् अयꣳ नियमः फल-साधन-भूत-स्वतन्त्र-कर्म-विषय इति विशेष-हेतुर् अस्ति, विद्याङ्ग-भूत-कर्म-विषयतयाप्य् उपपत्तेः। कर्मणैव हि सꣳसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः, इति च विदुषस् त्व् आप्रयाणाद् उपासनस्यानुवर्तमानत्वात्॥१३॥ 

एवम् अर्थ-स्वाभाव्येन चोद्यꣳ परिहृत्य--- कुर्वन्न् एवेह कर्माणीत्य् अस्य वाक्यस्यार्थम् आह---

**४३२ स्तुतयेऽनुमतिर् वा॥३।४।१४॥ **

वा-शब्दोऽवधारणार्थः; ईशावास्यम् इदꣳ सर्वम् इति विद्या-प्रकरणाद् विद्या-स्तुतये सर्वदा कर्मानुष्ठानानुमतिर् इयम्। विद्या-माहात्म्यात् सर्वदा कर्म कुर्वन्न् अपि न लिप्यते कर्मभिर् इति हि विद्या स्तुता भवति। वाक्य-शेषश् चैवम् एव दर्शयति--- एवꣳ त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे, इति। अतो न कर्माङ्गꣳ विद्या॥१४॥ 

**४३३ काम-कारेण चैके॥३।४।१५॥ **

अपि चैवम् एके शाखिनः काम-कारेण ब्रह्म-विद्या-निष्ठस्य गार्हस्थ्य-त्यागम् अधीयते--- किꣳ प्रजया करिष्यामो येषाꣳ नोयमात्मायꣳ लोकः, इति। विदुषो विरक्तस्य काम-कारेण गार्हस्थ्य-कर्म-त्यागꣳ ब्रुवद् इदꣳ वचनꣳ ब्रह्म-विद्यायाः कर्मानङ्गत्वꣳ दर्शयति। यज्ञादि-कर्माङ्गत्वे हि विद्याया विद्या-निष्ठस्य काम-कारेण गार्हस्थ्य-त्यागो न सम्भवति। अतो न विद्या कर्माङ्गम्॥१५॥ 

**४३४ उपमर्दꣳ च॥३।४।१६॥ **

पुण्यापुण्य-रूपस्य समस्त-साꣳसारिक-दुःख-मूलस्य कर्मणो ब्रह्म-विद्ययोपमर्दꣳ च प्रतिवेदान्तम् अधीयते--- भिद्यते हृदय-ग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्व-सꣳशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे, इत्य् आदिकम्। तद्-विद्यायाः कर्माङ्गत्वे न सङ्गच्छते॥१६॥ 

**४३५ ऊर्ध्व-रेतःसु च शब्दे हि॥३।४।१७॥ **

ऊर्ध्व-रेतःस्व् आश्रमेषु ब्रह्म-विद्या-दर्शनात् तेष्व् अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासादि-कर्माभावाच् च न विद्या कर्माङ्गम्। ननूर्ध्व-रेतस आश्रमा न सन्त्य् एव, यावज् जीवम् अग्निहोत्रꣳ जुहोति, इत्य् आदिनाग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासादीनाꣳ यावज्-जीवाधिकार-श्रुतेः; श्रुति-विरुद्धानाꣳ स्मृतीनाꣳ चाप्रामाण्यात्। अत आह--- शब्दे हीति। वैदिक एव हि शब्दे ते दृश्यन्ते--- त्रयो धर्म-स्कन्धाः, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति, इत्य् आदौ। यावज्-जीव-श्रुतिस् त्व् अविरक्त-विषया॥१७॥ 

**४३६ परामर्शꣳ जैमिनिर् अचोदनाच् चापवदति हि॥३।४।१८॥ **

यद् इदꣳ--- त्रयो धर्म-स्कन्धाः, इत्य् आदौ वैदिके शब्दे ऊर्ध्व-रेतस आश्रमा दृश्यन्ते, अतस् ते सन्त्य् एवेति; नैतद् उपपद्यते; यतः--- त्रयो धर्म-स्कन्धाः, इत्य् आदिषु वाक्येषु तेषाम् आश्रमाणाꣳ परामर्श-मात्रꣳ क्रियते, अनुवाद-मात्रम् इत्य् अर्थः। कुत एतत्। अचोदनात्--- अविधानाद् इत्य् अर्थः। न ह्य् अत्र विधि-शब्दः श्रूयते। त्रयो धर्म-स्कन्धा इत्य् आदिना हि प्रकृतꣳ प्रणवेन ब्रह्मोपासनꣳ स्तूयते, ब्रह्म-सꣳस्थोऽमृतत्वम् एति, इत्य् उपसꣳहारात्। अतोऽन्यार्थम् अनुवाद-मात्रम् अत्र क्रियते तेषाम् आश्रमाणाम्। ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, इति च देवयान-विधि-परत्वात् तत्रापि नाश्रमान्तर-विधि-सम्भवः। अपि चापवदति हि श्रुतिर् आश्रमान्तरꣳ, वीरहा वा एष देवानाꣳ योऽग्निम् उद्वासयते, इत्य् आदिका। अत ऊर्ध्व-रेतस आश्रमा न सन्तीति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते॥१८॥ 

**४३७ अनुष्ठेयꣳ बादरायणः साम्य-श्रुतेः॥३।४।१९॥ **

गृहस्थाश्रमवद् आश्रमान्तरम् अप्य् अनुष्ठेयꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। कुतः। साम्य-श्रुतेः--- उपादेयतयाभिमत-गृहस्थाश्रम-साम्यꣳ हि तेषाम् अप्य् आश्रमाणाꣳ श्रूयते। त्रयो धर्म-स्कन्धा इत्य् आरभ्य ब्रह्म-सꣳस्थ-स्तुत्य्-अर्थतया सङ्कीर्तनꣳ गृहस्थाश्रमस्येतरेषाꣳ च समानम्। अथ गृहस्थाश्रमस्यानुवादः प्राप्तौ सत्याम् एव सम्भवतीति तस्य प्राप्तिर् अवश्याभ्युपेत्येति मतम्; तद् इतरेषाम् अपि समानम् अन्यत्राभिनिवेशात्। न च गार्हस्थ्य-धर्म एव--- यज्ञोऽध्ययनꣳ दानꣳ तपो ब्रह्मचर्यम् इति सर्वैः शब्दैर् अभिधीयते, ब्रह्मचर्य-तपसोर् गृहस्थस्यैव सम्भवाद् इति युक्तम्; त्रयो धर्म-स्कन्धा इति त्रित्वेन सङ्गृह्य, प्रथमो\॥।द्वितीयः\॥। तृतीयः, इति विभाग-वचनानुपपत्तेः। अतः--- यज्ञोऽध्ययनꣳ दानम् इति गृहस्थाश्रम उच्यते। अध्ययन-शब्दो वेदाभ्यास-परः। तपः शब्देन वैखानस-पारिव्राज्ययोर् ग्रहणम्, उभयोस् तपः-प्रधानत्वात्। तपः-शब्दो हि काय-क्लेशे रूढः; स च द्वयोर् अपि समानः। ब्रह्मचारि-धर्म एव ब्रह्मचर्य-शब्देनाभिधीयते। ब्रह्म-सꣳस्थोऽमृतत्वम् एतीति परत्र श्रूयमाणो ब्रह्म-सꣳस्थ-शब्दो यौगिकः सर्वाश्रम-साधारणः, सर्वेषाम् आश्रमिणाꣳ ब्रह्म-सꣳस्था-सम्भवात्। ब्रह्मणि सꣳस्था--- सꣳस्थितिर् ब्रह्म-सꣳस्थत्वम्, तच् च सर्वेषाꣳ सम्भवत्य् एव। ब्रह्म-निष्ठा-विकलाः केवलाश्रमिणः पुण्य-लोक-भाजः; तेष्व् एव ब्रह्म-निष्ठोऽमृतत्व-भाग् भवति। तद् एतद् विस्पष्टम् उक्तꣳ भगवता पराशरेण--- प्राजापत्यꣳ ब्राह्मणानाम् इत्य् आरभ्य, ब्राह्मꣳ सन्न्यासिनाꣳ स्मृतम् इत्य् अन्तेन वर्णानामाश्रमाणाꣳ च केवलानाꣳ ब्रह्म-लोक-प्राप्त्य्-अन्तꣳ फलम् अभिधाय, एकान्तिनः सदा ब्रह्म ध्यायिनो योगिनो हि ये। तेषाꣳ तत् परमꣳ स्थानꣳ यद् वै पश्यन्ति सूरयः, इति तेष्व् एव ब्रह्म-निष्ठानाꣳ ब्रह्म-प्राप्तिम् अभिदधता। अतो गृहस्थाश्रम-तुल्या ऊर्ध्व-रेतस आश्रमा अपि दृश्यन्त इति तेऽप्य् अनुष्ठेयाः। ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, इति च अरण्ये इति तपः-प्रधानाश्रम-प्राप्त्य्-अपेक्षत्वाद् देवयान-विधानस्य तत्रापि तत्-प्राप्तिर् अङ्गीकरणीया॥१९॥ 

परामर्श-पक्षे विधान-पक्षे च गृहस्थाश्रम-तुल्यम् एषाम् अप्य् अनुष्ठेयत्वम् इत्य् उपपाद्य विधिर् एवायमाश्रमाणाꣳ सर्वेषाꣳ, नानुवाद इत्य् उपपादयितुम् आह---

**४३८ विधिर् वा धारणवत्॥३।४।२०॥ **

वा-शब्दोऽवधारणार्थः। विधिर् एवायमाश्रमाणाम्; धारणवत्--- यथा दिष्टाग्निहोत्रे, अधस्तात् समिधꣳ धारयन्न् अनुद्रवेद् उपरि हि देवेभ्यो धारयति, इत्य् अत्रानुवाद-सरूपाद् अपि वाक्याद् उपरि धारणस्याप्राप्तत्वाद् विधिर् आश्रीयते। तद् उक्तꣳ शेष-लक्षणे--- विधिस् तु धारणेऽपूर्वत्वात्, इति। तथात्राप्य् अप्राप्तत्वाद् विधिर् एवाश्रयणीयः। ब्रह्मचर्ये समाप्य गृही भवेत्, गृहाद् वनी भूत्वा प्रव्रजेत्, यद् इवेतरथा ब्रह्मचर्याद् एव प्रव्रजेत्, गृहाद् वा वनाद् वा यद् अहर् एव विरजेत् तद् अहर् एव प्रव्रजेत्, इति जाबालानाम् आश्रम-विधिम् असन्तम् इव कृत्वैतेष्व् अन्य-परेष्व् अपि वाक्येष्व् आश्रम-प्राप्तिर् अवश्याश्रयणीयेत्य् उपपादितम्। एवम् आश्रमान्तर-विधानाद् ऋण-श्रुतिर् यावज्-जीव-श्रुतिर् अपवाद-श्रुतिश् चाविरक्त-विषया एवेति वेदितव्याः। अन्याश् च ब्रह्म-विदः कर्मणाम् आप्रयाणाद् अवश्य-कर्तव्यता-विधायिन्यः श्रुतयः स्मृतयश् च स्व-स्वाश्रम-धर्म-विषयाः। अत ऊर्ध्व-रेतःसु च ब्रह्म-विद्या-विधानाद् विद्यातः पुरुषार्थ इति सिद्धम्॥२०॥ इति पुरुषार्थाधिकरणम्॥१॥

अथ स्तुति-मात्राधिकरणम्॥२॥

**४३९ स्तुति-मात्रम् उपादानाद् इति चेन् नापूर्वत्वात्॥३।४।२१॥ **

इदम् इदानीꣳ चिन्त्यते--- स एष रसानाꣳ रसतमः परमः परार्थ्योऽष्टमो यद् उद्गीथः, इत्य् एवꣳ-जातीयकानि वाक्यानि क्रत्व्-अवयव-भूतोद्गीथादि-स्तुति-मात्र-पराणि, आहो स्विद् उद्गीथादिषु रसतमादि-दृष्टि-विधानार्थानीति। अत्र प्रतिपादितम् उपासन-परत्वम् अङ्गीकृत्योपासनस्य पुरुषार्थत्वेन क्रतुषूपादानानियम उक्तः। किꣳ युक्तम्। स्तुति-मात्र-पराणीति। कुतः। उद्गीथाद्य्-उपादानात्। क्रत्व्-अङ्ग-भूतानि ह्य् उद्गीथादीन्य् उपादाय तेषाꣳ रसतमादित्वꣳ प्रतिपादितम्; यथा जुह्वादीनाꣳ पृथिव्य्-आदित्वꣳ प्रतिपादयतो वचनस्य, इयम् एव जुहूः स्वर्गो लोक आहवनीयः, इत्य् आदिकस्य तत्-स्तुति-मात्र-परत्वम्, तथेहापि। तद् इदम् आशङ्कते--- स्तुति-मात्रम् उपादानाद् इति चेद् इति। उद्गीथाद्य्-उपादानात् तत्-स्तुति-मात्रम् एवैषाꣳ वाक्यानाꣳ विवक्षितम् इति चेत्, अत्रोत्तरꣳ--- नापूर्वत्वाद् इति। न स्तुति-मात्रत्वम् उपपद्यते। कुतः। अपूर्वत्वात्--- अप्राप्तत्वात्। न ह्य् उद्गीथादयो रसतमादितया प्रमाणान्तरेण प्रतिपन्नाः; येन तत्-प्राशस्त्य-बुद्ध्य्-उत्पत्त्य्-अर्थꣳ रसतमादित्वेनानूद्येरन्। न चोद्गीथादि-विधिर् अत्र सन्निहितः; येन--- इयम् एव जुहूः स्वर्गो लोक आहवनीयः, इत्य् आदिवत् तद् एक-वाक्यत्वेन यया कयाचन विधया तत्-स्तुति-परत्वम् आश्रीयेत। अतः क्रतु-वीर्यवत्तरत्वादि-फल-सिद्ध्य्-अर्थम् उद्गीथादिषु रसतमादि-दृष्टि-विधानम् एव न्याय्यम्॥२१॥ 

**४४० भाव-शब्दाच् च॥३।४।२२॥ **

उपासीतेत्य् आदि भाव-शब्दाच् च विधि-परत्वम् एव न्याय्यम्। विधि-प्रत्यय-युक्तो हि क्रिया-शब्दो विधेयम् एव स्वार्थम् अवगमयति। तस्माद् उपासन-विधानार्था एताः श्रुतयः॥२२॥ इति स्तुति-मात्राधिकरणम्॥२॥ 

अथ पारिप्लवार्थाधिकरणम्॥३॥

**४४१ पारिप्लवार्था इति चेन् न विशेषितत्वात्॥३।४।२३॥ **

प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिर् इन्द्रस्य प्रियꣳ धामोपजगाम, श्वेतकेतुर् हारुणेय आस, इत्य् एवम् आदीनि वेदान्तेष्व् आख्यानानि किꣳ पारिप्लव-प्रयोगार्थानि, उत विद्या-विशेष-प्रतिपादनार्थानीति चिन्तायाम्, आख्यानानि शꣳसन्ति, इत्य् आख्यानानाꣳ पारिप्लवे विनियोगान् न विद्या-प्रधानत्वꣳ न्याय्यम् इति चेत्, न सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लव-प्रयोगे विनियोगम् अर्हन्ति। कुतः। विशेषितत्वाद् विनियोगस्य। आख्यानानि शसन्तीत्य् उक्त्वा तत्रैव, मनुर् वैवस्वतो राजा, इत्य् आदिना मन्व्-आदीनाम् आख्यानानि विशेष्यन्ते; अतस् तेषाम् एव तत्र विनियोग इति गम्यते। तस्मान् न सर्वा वेदान्तेष्व् आख्यान-श्रुतयः पारिप्लव-प्रयोगार्थाः, अपि तु विद्या-विध्य्-अर्थाः॥२३॥ 

**४४२ तथा चैक-वाक्योपबन्धात्॥३।४।२४॥ **

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, इत्य् आदि विधिनैक-वाक्यतयोपबन्धाच् चाख्यानानाꣳ विद्या-विध्य्-अर्थान्य् एव तानीति गम्यते; यथा--- सोऽरोदीत्, इत्य् एवम् आदेः कर्म-विध्य्-अर्थत्वम्; न पारिप्लवार्थत्वम्॥२४॥ इति पारिप्लवार्थाधिकरणम्॥३॥ 

अथ अग्नीन्धनाद्य्-अधिकरणम्॥४॥

**४४३ अत एव चाग्नीन्धनाद्य्-अनपेक्षा॥३।४।२५॥ **

स्तुति-प्रसङ्गाद् अवान्तर-सङ्गति-विशेषेणार्थ-द्वयꣳ चिन्तितम्। विद्यावन्त ऊर्ध्व-रेतस आश्रमिणः सन्तीत्य् उक्तम्, ऊर्ध्व-रेतःसु च शब्दे हीत्य् आदिभिः सूत्रैः। इदानीम् ऊर्ध्व-रेतसो यज्ञाद्य्-अभावात् तद्-अङ्गिका विद्या न सम्भवतीत्य् आशङ्क्याह--- अत एव चाग्नीन्धनाद्य्-अनपेक्षेति। यत ऊर्ध्व-रेतस आश्रमिणो विद्या-सम्बन्धित्वेन श्रुत्या परिगृह्यन्ते--- ब्रह्म-सꣳस्थोऽमृतत्वम् एति, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते, एतम् एव प्रव्राजिनो लोकम् इच्छन्तः प्रव्रजन्ति, यद् इच्छन्तो ब्रह्मचर्यꣳ चरन्ति इत्य् आदिकया; अत एवोर्ध्व-रेतःसु विद्या अग्नीन्धनाद्य्-अनपेक्षा, अग्नीन्धनम्--- अग्न्याधानम्; आधान-पूर्वकाग्निहोत्र-दर्शपूर्णमासादि-कर्मानपेक्षा तेषु विद्या। केवल-स्वाश्रम-विहित-कर्मापेक्षेत्य् अर्थः॥२५॥ इत्य् अग्नीन्धनाद्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

अथ सर्वापेक्षाधिकरणम्॥५॥ 

**४४४ सर्वापेक्षा च यज्ञादि-श्रुतेर् अश्ववत्॥३।४।२६॥ **

यदि विद्या यज्ञाद्य्-अनपेक्षैवामृतत्वꣳ साधयति तर्हि गृहस्थेष्व् अपि तद्-अनपेक्षैव साधयितुम् अर्हति; यज्ञादि-श्रुतिर् अपि--- विविदिषन्तीति शब्दात् कर्मणो वेदनाङ्गताꣳ न प्रतिपादयतीति। अत आह--- सर्वापेक्षेति। अग्निहोत्रादि-सर्व-कर्मापेक्षैव विद्या कर्मवत्सु गृहस्थेषु। कुतः। यज्ञादि-श्रुतेः। तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन, इत्य् आदिना यज्ञादयो हि विद्याङ्गत्वेन श्रूयन्ते। यज्ञादिना विविदिषन्ति--- वेदितुम् इच्छन्ति, यज्ञादिभिर् वेदनꣳ प्राप्तुम् इच्छन्तीत्य् अर्थः। यज्ञादीनाꣳ ज्ञान-साधनत्वे सत्य् एव यज्ञादिभिर् ज्ञानꣳ प्राप्तुम् इच्छन्तीति व्यपदेश उपपद्यते; यथा असेर् हनन-साधनत्वे सत्य् असिना जिघाꣳसतीति व्यपदेशः। अतो यज्ञादीनाꣳ ज्ञान-साधनत्वम् अवगम्यते। ज्ञानꣳ च वाक्यार्थ-ज्ञानाद् अर्थान्तर-भूतꣳ ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्यꣳ विशदतम-प्रत्यक्षतापन्न-स्मृति-रूपꣳ निरतिशय प्रियम् अहर् अहर् अभ्यासाधेयातिशयम् आप्रयाणाद् अनुवर्तमानꣳ मोक्ष-साधनम् इत्य् उक्तम् अस्माभिः पूर्वम् एव। वक्ष्यति च--- आवृत्तिर् असकृद् उपदेशाद् इत्य् आदिना। एवꣳ-रूपꣳ च ध्यानम् अहर् अहर् अनुष्ठीयमानैर् नित्य-नैमित्तिक-कमभिः परम-पुरुषाराधन-रूपैः परम-पुरुष-प्रसाद-द्वारेण जायत इति यज्ञादिना विविदिषन्तीति शास्त्रेण प्रतिपाद्यते। अतः कर्मवत्सु गृहस्थेषु यज्ञादि-नित्य-नैमित्तिक-सर्व-कर्मापेक्षा विद्या। अश्ववत्--- यथा पुरुष-गमन-साधन-भूतोऽश्वः स्व-परिकर-बन्ध-परिकर्मापेक्षः; एवꣳ मोक्ष-साधन-भूतापि विद्या नित्य-नैमित्तिक-कर्म परिकरापेक्षा। तद् इदम् आह स्वयम् एव भगवान्--- यज्ञ-दान-तपः कर्म न त्याज्यꣳ कार्यम् एव तत्। यज्ञो दानꣳ तपश् चैव पावनानि मनीषिणाम्॥ यतः प्रवृत्तिर् भूतानाꣳ येन सर्वम् इदꣳ ततम्। स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः, इति॥२६॥ इति सर्वापेक्षाधिकरणम्॥५॥ 

अथ शम-दमाद्य्-अधिकरणम्॥६॥

**४४५ शम-दमाद्य्-उपेतः स्यात् तथापि तु तद्-विधेस् तद्-अङ्गतया तेषाम् अप्य् अवश्यानुष्ठेयत्वात्॥३।४।२७॥ **

गृहस्थस्य शम-दमादीन्य् अप्य् अनुष्ठेयानि, उत नेति चिन्तायाम्, आन्तर-बाह्य-करण-व्यापार-रूपत्वात् कर्मानुष्ठानस्य, शम-दमादीनाꣳ तद्-विपरीत-रूपत्वाच् चाननुष्ठेयानि। इति प्राप्त उच्यते--- यद्य् अपि गृहस्थः करण-व्यापार-रूप-कर्मसु प्रवृत्तः; तथापि स विद्वान् शम-दमाद्य् उपेतः स्यात्। कुतः। तद्-अङ्गतया तद्-विधेः--- विद्याङ्गतया तेषाꣳ विधेः, तस्माद् एवꣳ-विच् छान्तो दान्त उपरतस् तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्य् एवात्मानꣳ पश्येत्, इति। विद्योत्पत्तेश् चित्त-समाधान-रूपत्वेन दृष्ट-परिकरत्वाच् छमादीनाꣳ, विद्या निर्वृत्तये तेषाꣳ--- शमादीनाम् अप्य् अवश्यानुष्ठेयत्वाच् च तान्य् अप्य् अनुष्ठेयानि। न च करण-व्यापार-तद्-विपर्यय-रूपत्वेन कर्मणाꣳ शम-दमादीनाꣳ च परस्पर-विरोधः; भिन्न-विषयत्वात्--- विहितेषु करण-व्यापारः, अविहितेषु प्रयोजन-शून्येषु च तद्-उपशम इति। न च करण-व्यापार-रूप-कर्मसु वर्तमानस्य वासना-वशाच् छमादीनाम् उपादेयत्वासम्भवः, विहितानाꣳ कर्मणाꣳ परम-पुरुषाराधनतया तत्-प्रसाद-द्वारेण निखिल-विपरीत-वासनोच्छेद-हेतुत्वात्। अतो गृहस्थस्य शम-दमादयोऽप्य् अनुष्ठेयाः॥२७॥ इति शम-दमाद्य्-अधिकरणम्॥६॥ 

अथ सर्वान्नानुमत्य्-अधिकरणम्॥७॥

**४४६ सर्वान्नानुमतिश् च प्राणात्यये तद्-दर्शनात्॥३।४।२८॥ **

वाजिनाꣳ छन्दोगानाꣳ च प्राण-विद्यायाꣳ--- न ह वा अस्यानन्नꣳ जग्धꣳ भवति नानन्नꣳ परिगृहीतꣳ भवति, न ह वा एवꣳ-विदि किञ्चनानन्नꣳ भवति, इति प्राण-विदः सर्वान्नानुमतिः सङ्कीर्त्यते। किम् इयꣳ प्राण-विद्या-निष्ठस्य सर्वान्नानुमतिः सर्वदा, उत प्राणात्ययापत्ताव् इति विशये, विशेषानुपादानात् सर्वदा। इति प्राप्त उच्यते--- प्राणात्यय इति। च-शब्दोऽवधारणे प्राणात्ययापत्ताव् एवेत्य् अर्थः। कुतः। तद्-दर्शनात्--- दृश्यते ह्य् अन्यत्र ब्रह्म-विदाम् अपि प्राणात्ययापत्ताव् एव सर्वान्नाभ्यनुज्ञा; किꣳ पुनः प्राण-विदः। उपस्तिः किल चाक्रायणो ब्रह्म-विद्-अग्रेसरो मटची-हतेषु कुरुषु दुर्भिक्ष-दूषितेष्व् इभ्य-ग्रामे वसन्न् अनशनेन प्राण-शꣳसयम् आपन्नो ब्रह्म-विद्या-निष्पत्तये प्राणानाम् अनवसादम् आकाङ्क्षमाण इभ्यꣳ कुल्माषान् खादन्तꣳ भिक्षमाणस् तेन च उच्छिष्टेभ्योऽन्ये न विद्यन्त इति प्रत्युक्तः पुनर् अपि--- एतेषाꣳ मे देहि, इत्य् उक्त्वा तेन चेभ्येनोच्छिष्टेभ्य आदाय दत्तान् कुल्माषान् प्रतिगृह्यानुपान-प्रतिग्रहम् इभ्येनार्थितः, उच्छिष्टꣳ वै मे पीतꣳ स्यात्, इति वदꣳश् चाक्रायणः, किम् एते कुल्माषा अनुच्छिष्टा इति इभ्येन पर्यनु-युक्तः, न वा अजीविष्यम् इमान् अखादन्\॥।कामो म उदपानम् इति कुल्माषाखादने स्वस्य प्राण-सꣳशया पत्तेस् तावन्-मात्र-खादनेन धृत-प्राणस्य स्वस्योच्छिष्टोदक-पानꣳ काम-कारितꣳ निषिद्धꣳ स्याद् इत्य् उक्त्वा स्व-खादित-शेषꣳ जायायै दत्वा तया च रक्षितान् अपरेद्युर् याजनेनार्जिजीषया जिगमिषुः पुनर् अपि प्राण-सꣳशयम् आपन्नस् तान् एवेभ्योच्छिष्टान् स्वोच्छिष्ट-भूतान् पर्युषिताꣳश् चखाद। अतो ब्रह्म-विदाम् अपि प्राण-सꣳशय एव सर्वान्नानुमति-दर्शनाद् अत्राविशेषेण कीर्तितम् अपि प्राण-विदः सर्वान्नीनत्वꣳ प्राणात्ययापत्ताव् एवेति निश्चीयते॥२८॥

**४४७ अबाधाच् च॥३।४।२९॥ **

आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः सत्त्व-शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः, इति ब्रह्म-विद्योत्पत्ताव् आहार-शुद्धि-विधानाबाधाद् अपि ब्रह्म-विदाꣳ सर्वान्नीनत्वम् आपद्-विषयम् अवगम्यते। एवꣳ ब्रह्म-विदाम् अतिशयित-शक्तीनाम् अपि सर्वान्नीनत्वस्यापद्-विषयत्वात् प्राण-विदोऽल्प-शक्तेः सर्वान्नानुमतिर् आपद्-विषयैव॥२९॥ 

**४४८ अपि स्मर्यते॥३।४।३०॥ **

अपि च आपद्-विषयम् एव सर्वान्नीनत्वꣳ ब्रह्म-विदाम् अन्येषाꣳ च स्मर्यते--- प्राण-सꣳशयम् आपन्नो योऽन्नम् अत्ति यतस् ततः। लिप्यते न स पापेन पद्म-पत्रम् इवाम्भसा, इति॥३०॥ 

**४४९ शब्दश् चातोऽकाम-कारे॥३।४।३१॥ **

यतो ब्रह्म-विदाम् अन्येषाꣳ च सर्वान्नीनत्वम् आपद्-विषयम् एव; अत एव सर्वेषाम् अकाम-कारे शब्दः--- काम-कारस्य प्रतिषेधकः शब्दो वर्तते। अस्ति हि कठानाꣳ सꣳहितायाꣳ काम-कारस्य प्रतिषेधकः शब्दः, तस्माद् ब्राह्मणः सुराꣳ न पिबति पाप्मना नोत्सृजा इति, इति। पाप्मना सꣳस्पृष्टो न भवानीति मत्वा ब्राह्मणः सुराꣳ न पिबतीत्य् अर्थः॥३१॥ इति सर्वान्नानुमत्य्-अधिकरणम्॥७॥ 

अथ विहितत्वाधिकरणम्॥८॥

**४५० विहितत्वाच् चाश्रम-कर्मापि॥३।४।३२॥ **

यज्ञादि-कर्माङ्गिका ब्रह्म-विद्येत्य् उक्तम्; तानि च यज्ञादीनि कर्माण्य् अमुमुक्षुणा केवलाश्रमिणाप्य् अनुष्ठेयानि, उत नेति चिन्तायाꣳ, विद्याङ्गानाꣳ सताꣳ केवलाश्रम-शेषत्वे नित्यानित्य-सꣳयोग-विरोधः प्रसज्यत इति यज्ञादीनाꣳ केवलाश्रम-धर्मत्वꣳ न सम्भवति। इति प्राप्त उच्यते--- आश्रम-कर्मापीति। आश्रमस्य कर्मापि भवति। केवलाश्रमिणाप्य् अनुष्ठेयानीत्य् अर्थः। कुतः। यावज् जीवम् अग्निहोत्रꣳ जुहोति, इत्य् आदिना विहितत्वात्--- जीवन-निमित्ततया नित्यवद् विहितत्वाद् इत्य् अर्थः॥३२॥ 

तथा विद्याङ्गतया च--- तम् एतꣳ वेदानुवचनेन, इत्य् आदिना विहितत्वाद् विद्याशेषतयाप्य् अनुष्ठेयानीत्य् आह--- 

**४५१ सहकारित्वेन च॥३।४।३३॥ **

विद्योत्पत्ति-द्वारेण विद्यासहकारितयाप्य् अनुष्ठेयानि। अग्निहोत्रादीनाम् इव जीवनाधिकार-स्वर्गाधिकारवद् विनियोग-पृथक्त्वेनोभयार्थत्वꣳ न विरुध्यत इत्य् अर्थः॥३३॥ 

तद्वद् एव कर्मान्तरत्वम् अपि नास्तीत्य् आह---

**४५२ सर्वथापि त एवोभय-लिङ्गात्॥३।४।३४॥ **

सर्वथा--- विद्यार्थत्वे आश्रमार्थत्वेऽपि, त एव यज्ञादय इति प्रतिपत्तव्यम्; न कर्म-स्वरूप-भेद इत्य् अर्थः। कुतः। उभय-लिङ्गात्--- उभयत्र श्रुतौ यज्ञादि-शब्दैः प्रत्यभिज्ञाप्य विनियोगात्, कर्म स्वरूप-भेदे प्रमाणाभावाच् च॥३४॥ 

**४५३ अनभिभवꣳ च दर्शयति॥३।४।३५॥ **

धर्मेण पापम् अपनुदति, इत्य् आदिभिश् च तान् एव यज्ञादि-धर्मान् निर्दिश्य तैर् विद्याया अनभिभवꣳ--- पाप-कर्मभिर् उत्पत्ति-प्रतिबन्धाभावꣳ दर्शयति। अहर् अहर् अनुष्ठीयमानैर् हि यज्ञादिभिर् विशुद्धेऽन्तःकरणे प्रत्यहꣳ प्रकृष्यमाणा विद्योत्पद्यते। अतस् त एवोभयत्र यज्ञादयः॥३५॥ इति विहितत्वाधिकरणम्॥८॥ 

अथ विधुराधिकरणम्॥९॥

**४५४ अन्तरा चापि तु तद्-दष्टेः॥३।४।३६॥ **

चतुर्णाम् आश्रमिणाꣳ ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकारोऽस्ति; विद्यासहकारिण आश्रम-धर्मा इति चोक्तम्। ये पुनर् आश्रमानन्तरा वर्तन्ते विधुरादयस् तेषाꣳ ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकारोऽस्ति न वेति विशये; आश्रम-धर्मेतिकर्तव्यताकत्वाद् विद्यायाः, अनाश्रमिणाꣳ चाश्रम-धर्माभावान् नास्त्य् अधिकारः। इति प्राप्त उच्यते अन्तरा चापि त्व् इति। तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्य्-अर्थः। च-शब्दोऽवधारणे। अन्तरा वर्तमानानाम्--- अनाश्रमिणाम् अपि विद्यायाम् अधिकारोऽस्त्य् एव। कुतः। तद्-द्रष्टेः--- दृश्यते हि रैक्व-भीष्म-सꣳवर्तादीनाम् अनाश्रमिणाम् अपि ब्रह्म-विद्या-निष्ठत्वम्। न चाश्रम-धर्मैर् एव विद्यानुग्रह इति शक्यꣳ वक्तुम्, यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन, इति दानादीनाम् आश्रमेषु अनैकान्तिकानाम् अप्य् अनुग्राहकत्व-दर्शनात्। यथोर्ध्व-रेतःसु विद्या-निष्ठत्व-दर्शनाद् अग्निहोत्रादि-व्यतिरिक्तैर् एव विद्यानुग्रहः क्रियते; तथानाश्रमिष्व् अपि विद्या-दर्शनाद् आश्रमानियतैर् जपोपवास-दान-देवताराधनादिभिर् विद्यानुग्रहः शक्यते कर्तुम्॥३६॥ 

**४५५ अपि स्मर्यते॥३।४।३७॥ **

अपि चानाश्रमिणाम् अपि जपादिभिर् एव विद्यानुग्रहः स्मर्यते--- जप्येनापि च सꣳसिध्येद् ब्राह्मणो नात्र सꣳशयः। कुर्याद् अन्यन् न वा कुर्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते, इति। सꣳसिध्येत्--- जपाद्य्-अनुगृहीतया विद्यया सिद्धो भवतीत्य् अर्थः॥३७॥ 

**४५६ विशेषानुग्रहश् च॥३।४।३८॥ **

न केवलꣳ न्याय-स्मृतिभ्याम् अयम् अर्थः साधनीयः; श्रूयते चानाश्रम-नियतैर् धर्म-विशेषैर् विद्यानुग्रहः--- तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानम् अन्विष्येत्, इति॥३८॥ 

**४५७ अतस् त्व् इतरज् ज्यायो लिङ्गाच् च॥३।४।३९॥ **

तु-शब्दोऽवधारणे; अतः--- अनाश्रमित्वात्, इतरत्--- आश्रमित्वम् एव ज्यायः; अनाश्रमित्वम् आपद्-विषयम्। शक्तस्य त्व् आश्रमित्वम् एवोपादेयम् इत्य् अर्थः; भूयो-धर्म-काल्प-धर्मकयोर् अतुल्य-कार्यत्वात्। लिङ्गाच् च--- स्मृतेर् इत्य् अर्थः। स्मर्यते च शक्तꣳ प्रत्याश्रमस्योपादेयत्वम्, अनाश्रमी न तिष्ठेत् तु दिनम् एकम् अपि द्विजः, इत्य् आदिना। निवृत्त-ब्रह्मचर्यस्य मृत-भार्यस्य चावैराग्ये सति दारा-लाभ आपत्॥३९॥ इति विधुराधिकरणम्॥९॥ 

अथ तद्-भुताधिकरणम्॥१०॥

**४५८ तद्-भूतस्य तु नातद्-भावो जैमिनेर् अपि नियमात् तद्-रूपाभावेभ्यः॥३।४।४०॥ **

नैष्ठिक-वैखानस-परिव्राजकाश्रमेभ्यः प्रच्युतानाम् अपि ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकारोऽस्ति, नेति चिन्तायाꣳ, विधुरादिवद् अनाश्रमैकान्तैर् दानादिभिर् विद्यानुग्रह-सम्भवाद् अस्त्य् अधिकारः। इति प्राप्त उच्यते--- तद्-भूतस्य तु नातद्-भाव इति। तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। तद्-भूतस्य--- नैष्ठिकाद्य्-आश्रमनिष्ठस्य, नातद्-भावः--- अतथाभावः, अनाश्रमित्वेनावस्थानꣳ न सम्भवति। कुतः। तद्-रूपाभावेभ्यो नियमात्, तद्-रूपाणि--- तेषाꣳ नैष्ठिकादीनाꣳ रूपाणि, वेषाः, धर्मा इत्य् अर्थः; तेषाम् अभावाः--- तद्-रूपाभावाः; तेभ्यः शास्त्रैर् नियमात्। नैष्ठिकाद्य्-आश्रम-प्रविष्टान् स्वाश्रम-धर्म-निवृत्तिभ्यो नियच्छन्ति हि शास्त्राणि--- ब्रह्मचार्याचार्य-कुल-वासी तृतीयोऽत्यन्तम् आत्मानम् आचार्य-कुलेऽवसादयन्, इति, अरण्यम् इयात् ततो न पुनर् एयात्, इति, सन्न्यस्याग्निꣳ न पुनर् आवर्तयेत्, इति च। अतो विधुरादिवन् नैष्ठिकादीनाम् अनाश्रमित्वेनावस्थानासम्भवान् न तान् अधिकरोति ब्रह्म-विद्या; जैमिनेर् अपीत्य् अविगानꣳ दर्शयन्न् उक्तꣳ स्वाभिमतꣳ द्रढयति॥४०॥ 

अथ स्यात्--- नैष्ठिकादीनाꣳ ब्रह्मचर्यात् प्रच्युतानाꣳ प्रायश्चित्ताद् अधिकारः सम्भवति। अस्ति च प्रायश्चित्तम् अधिकार-लक्षणे निरूपितम्--- अवकीर्णि-पशुश् च तद्वत्, इति। अतः प्रच्युत-ब्रह्मचर्यस्य प्रायश्चित्त-सम्भवात् कृत-प्रायश्चित्तो ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकरिष्यतीति; तत्राह---

**४५९ न चाधिकारिकम् अपि पतनानुमानात् तद्-अयोगात्॥३।४।४१॥ **

अधिकार-लक्षणोक्तम् अपि प्रायश्चित्तꣳ नैष्ठिकादीनाꣳ तद्-भ्रष्टानाꣳ न सम्भवति। कुतः। पतनानुमानात् तद्-अयोगात्--- नैष्ठिकादीनाꣳ प्रच्युतानाꣳ पतन-स्मृतेस् तस्य प्रायश्चित्तस्यासम्भवात्--- आरूढो नैष्ठिकꣳ धर्मꣳ यस् तु प्रच्यवते द्विजः। प्रायश्चित्तꣳ न पश्यामि येन शुध्येत् स आत्म-हा, इति। अतोऽधिकार-लक्षणोक्तꣳ प्रायश्चित्तम् इतर-ब्रह्मचारि-विषयम्॥४१॥ 

**४६० उपपूर्वम् अपीत्य् एके भावम् अशनवत् तद् उक्तम्॥३।४।४२॥ **

नैष्ठिकादीनाꣳ ब्रह्मचर्य-प्रच्यवनम् उपपूर्वम्--- उपपातकम्, महा-पातकेष्व् अपरिगणितत्वाद् इति तत्र प्रायश्चित्तस्य भावꣳ--- विद्यमानताम् अप्य् एके आचार्या मन्यन्ते। अशनवत्--- यथा मध्व्-अशनादि-निषेधस् तत्-प्रायश्चित्तꣳ चोपकुर्वाणस्य नैष्ठिकादीनाꣳ च समानम्; तद् उक्तꣳ स्मृति-कारैः--- उत्तरेषाꣳ चैतद्-अविरोधि, इति। गुरु-कुल-वासिनो यद् उक्तꣳ, तत्-स्वाश्रमाविरोध्य्-उत्तरेषाम् अप्य् आश्रमिणाꣳ भवतीत्य् अर्थः। तद्वद् इहापि ब्रह्मचर्य-प्रच्यवने प्रायश्चित्त-सम्भवाद् ब्रह्म-विद्या-योग्यताप्य् अस्ति॥४२॥ 

**४६१ बहिस् तूभयधापि स्मृतेर् आचाराच् च॥३।४।४३॥ **

तु-शब्दो मतान्तर-व्यावृत्त्य्-अर्थः। उपपातकत्वे महा-पातकत्वेऽप्य् एते बहिर्-भूता एव ब्रह्म-विद्याधिकारिभ्यः; ब्रह्म-विद्यायाम् अनधिकृता इत्य् अर्थः। कुतः। स्मृतेः--- पूर्वोक्तात् पतन-स्मरणात्। यद्य् अपि कल्मष-निर्हरणाय कैश्चिद् वचनैः प्रायश्चित्ताधिकारो विद्यते तथापि कर्माधिकारानुगुण-शुद्धि-हेतु-प्रायश्चित्तꣳ न सम्भवति, प्रायश्चित्तꣳ न पश्यामि येन शुध्येत् स आत्म-हा, इति स्मृतेर् इत्य् अर्थः। आचाराच् च शिष्टा हि नैष्ठिकादीन् भ्रष्टान् कृत-प्रायश्चित्तान् अपि वर्जयन्ति, तेभ्यो ब्रह्म-विद्यादिकꣳ नोपदिशन्ति; अतस् तेषाꣳ नास्ति ब्रह्म-विद्यायाम् अधिकारः॥४३॥ इति तद्-भूताधिकरणम्॥१०॥ 

अथ स्वाम्य्-अधिकरणम्॥११॥

**४६२ स्वामिनः फल-श्रुतेर् इत्य् आत्रेयः॥३।४।४४॥ **

कर्माङ्गाश्रयाण्य् उद्गीथाद्य्-उपासनानि किꣳ यजमान-कर्तृकाणि, उतर्त्विक्-कर्तृकाणीति चिन्तायाꣳ यजमान-कर्तृकाणीत्य् आत्रेयो मन्यते। कुतः। फल-श्रुतेः--- वेदान्त-विहितेषु दहराद्य्-उपासनेषु फलोपासनयोर् एकाश्रयत्व-दर्शनाद् इह च क्रतु-फलाप्रतिबन्ध-रूपस्योद्गीथोपासन-फलस्य यजमानाश्रयत्व-श्रवणाद् इत्य् अर्थः। न च गोदोहनादिवद् अङ्गाश्रयत्वेन यजमान-कर्तृकत्वासम्भवः; गोदोहनादिषु ह्य् अध्वर्यु-कर्तृक-प्रणयनाश्रय-गोदोहनोपादानम् अन्येनाशक्यम्; इह तूद्गातु-कर्तृकेऽप्य् उद्गीथे तस्योद्गीथादेः रसतमत्वानुसन्धानꣳ यजमानेनैव कर्तुꣳ शक्यते॥४४॥ 

इति प्राप्तेऽभिधीयते---

**४६३ आर्त्विज्यम् इत्य् औडुलोमिस् तस्मै हि परिक्रियते॥३।४।४५॥ **

आर्त्विज्यम्--- ऋत्विजः कर्मोद्गीथाद्य्-उपासनम् इत्य् औडुलोमिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। तस्मै हि--- प्रयोजनाय ऋत्विक् परिक्रियते; फल-साधन-भूतस्य साङ्गस्य क्रतोर् उपादानायेत्य् अर्थः। कर्म-विधिषु--- ऋत्विजो वृणीते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणाꣳ ददाति, इति ऋत्विक्-कर्तृकत्व-शास्त्रेण फल-साधन-भूतꣳ साङ्गꣳ कर्म ऋत्विग्भिर् अनुष्ठेयम् इत्य् अवगम्यते; तद्-अन्तर्गतानि कायिकानि मानसानि च कर्माणि ऋत्विक्-कर्तृकाण्य् एव; न च शक्त्य्-अशक्ती तस्य निबन्धनम्। यद्य् अप्य् उद्गीथाद्य्-उपासनꣳ पुरुषार्थः, तथापि क्रत्व्-अधिकृताधिकारत्वात् क्रतोश् च साङ्गस्य ऋत्विक्-कर्तृकत्वात्, यद् एव विद्यया करोति\॥।तद् एव वीर्यवत्तरम् इति ऋत्विक्-कर्तृक-क्रियोपयोगित्वेन विद्यायास् तद्-एक-कर्तृकत्व-श्रवणात्, ऋत्विक्-कर्तृकाण्य् एतानि। दहरादिषूपासनेषु ऋत्विक्-कर्तृकत्वाश्रवणात्, शास्त्र-फलꣳ प्रयोक्तरि, इति न्यायाच् च फलि-कर्तृकत्वम् एव॥४५॥ इति स्वाम्य्-अधिकरणम्॥११॥ 

अथ सहकार्यन्तर-विध्य्-अधिकरणम्॥१२॥

**४६४ सहकार्यन्तर-विधिः पक्षेण तृतीयꣳ तद्वतो विध्य्-आदिवत्॥३।४।४६॥ **

तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यꣳ निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत्। बाल्यꣳ च पाण्डित्यꣳ च निर्विद्याथ मुनिः, इत्य् अत्र बाल्य-पाण्डित्यवन् मौनम् अपि विधीयते, उतानूद्यत इति विशयः। मौन-पाण्डित्य-शब्दयोर् ज्ञानार्थत्वात्, पाण्डित्यꣳ निर्विद्येति विहितम् एव ज्ञानम्, अथ मुनिर् इत्य् अनूद्यते; विधि-शब्दो न ह्य् अत्र श्रयत इति। एवꣳ प्राप्ते ब्रूमः--- सहकार्यन्तर-विधिर् इति। तद्वतः--- विद्यावतः; विध्य्-आदिवत्--- विधीयते इति यज्ञादिः सर्वाश्रम-धर्मः शम-दमादिश् च विधि-शब्देनोच्यते; आदि-शब्देन श्रवण-मनने गृह्यते; सहकार्यन्तर-विधिर् इत्य् अत्रापि विधीयत इति विधिः, सहकार्यन्तरꣳ विधिश् चेति सहकार्यन्तर-विधिः। एतद् उक्तꣳ भवति--- यथा तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन, इत्य् आदिना, शान्तो दान्त इत्य् आदिना च सहकारी यज्ञादिः शम-दमादिश् च विधीयते; यथा च--- श्रोतव्यो मन्तव्यः, इति श्रवण-मनने चार्थ-प्राप्ते विद्या-सहकारित्वेन गृह्येते; तथा--- तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यꣳ निर्विद्येत्य् आदिना पाण्डित्यꣳ बाल्यꣳ मौनम् इति त्रितयꣳ विद्यायाः सहकार्यन्तरꣳ विधीयत इति। मौनꣳ च पाण्डित्याद् अर्थान्तरम् इत्य् आह--- पक्षेणेति। मुनि-शब्दस्य पक्षेण प्रकृष्ट-मनन-शीले व्यासादौ प्रयोग-दर्शनात् मौनꣳ पाण्डित्य-बाल्ययोर् द्वयोस् तृतीयम्। यद्य् अपि--- अथ मुनिर् इत्य् अत्र विधि-प्रत्ययो न श्रूयते; तथापि मौनस्या प्राप्तत्वाद् विधेयत्वम् अङ्गीकरणीयम्--- अथ मुनिः स्याद् इति। इदꣳ च मौनꣳ श्रवण-प्रतिष्ठार्थान् मननाद् अर्थान्तर-भूतम् उपासनालम्बनस्य पुनः पुनः सꣳशीलनꣳ तद्-भावना-रूपम्। 

तद् एवꣳ वाक्यार्थः--- ब्राह्मणः--- विद्यावान् पाण्डित्यꣳ, निर्विद्य--- उपास्यꣳ ब्रह्म-तत्त्वꣳ परिशुद्धꣳ परिपूर्णꣳ च विदित्वा, श्रवण-मननाभ्याꣳ प्राप्तꣳ वेदनꣳ प्रतिलभ्येत्य् अर्थः। तच् च भगवद्-भक्ति-सहकृत-सत्त्व-विवृद्धि-कृतम्; यथोक्तꣳ---नाहꣳ वेदैः, इत्य् आरभ्य, भक्त्या त्व् अनन्यया शक्यः\॥।ज्ञातुम् इति। श्रुतिश् च--- यस्य देवे परा भक्तिः, नायम् आत्मा प्रवचनेन, इत्य् आदिका। बाल्येन तिष्ठासेत्; बाल्य-स्वरूपꣳ चानन्तरम् एव वक्ष्यते। बाल्यꣳ च पाण्डित्यꣳ च निर्विद्याथ मुनिः स्यात्--- बाल्य-पाण्डित्ये यथावद् उपादाय परिशुद्धे परिपूर्णे ब्रह्मणि मनन-शीलो भवेत्, निदिध्यासन-रूप-विद्यावाप्तये। एवम् एव त्रितयोपादानेन लब्ध-विद्यो भवतीत्य् आह--- अमौनꣳ च मौनꣳ च निर्विद्याथ ब्राह्मणः, इति। अमौनꣳ मौनेतर-सहकारि-कलापः, तꣳ च मौनꣳ च यथावद् उपाददानो विद्या-काष्ठाꣳ तद्-एक-निष्पाद्याꣳ लभेतेत्य् अर्थः। स ब्राह्मणः केन स्यात्, इत्य् उक्ताद् उपायात् किम् अन्योऽप्य् उपायोऽस्तीति पृष्टे, येन स्यात् तेनेदृश एव, इति, येन मौन-पर्यन्तेन ब्राह्मणः स्याद् इत्य् उक्तम्, तेनैवेदृशः स्यात्; न केनाप्य् अन्येनोपायेनेति परिहृतम्। अतः सर्वेष्व् आश्रमेषु स्थितस्य विदुषो यज्ञादि-स्वाश्रम-धर्मवत् पाण्डित्यादिकꣳ मौन-तृतीयꣳ विद्यायाः सहकार्यन्तरꣳ विधीयते॥४६॥

अथ स्यात्--- यदि सर्वेष्व् आश्रमेषु स्थितानाꣳ विदुषाꣳ तत्-तद्-आश्रम-धर्म-सहकारिणी मौन-तृतीय-सचिवा विद्या ब्रह्म-प्राप्ति-साधनम् उच्यते; कथꣳ तर्हि च्छान्दोग्ये--- अभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे, इत्य् आरभ्य, स खल्व् एवꣳ वर्तयन् यावद् आयुषꣳ ब्रह्म-लोकम् अभिसम्पद्यते न च पुनर् आवर्तते, इति यावद् आयुषꣳ गार्हस्थ्य-धर्मेण स्थिति-दर्शनम् उपपद्यते। अत आह--- 

**४६५ कृत्स्न-भावात् तु गृहिणोपसꣳहारः॥३।४।४७॥ **

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति; कृत्स्न-भावात्--- कृत्स्नेषु भावात्, कृत्स्नेष्व् आश्रमेषु विद्यायाः सद्-भावात् गृहिणोऽप्य् अस्तीति तेनोपसꣳहारः; तस्मात् सर्वाश्रम-धर्म-प्रदर्शनार्थो गृहिणोपसꣳहार इत्य् अभिप्रायः॥४७॥ 

तथैतस्मिन्न् अपि वाक्ये--- ब्राह्मणः पुत्रेषणायाश् च वित्तेषणायाश् च लोकेषणायाश् च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यꣳ चरति, इति पारिव्राज्यैकान्त-धर्मꣳ प्रतिपाद्य, तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यꣳ निर्विद्येत्य् आदिना पारिव्राज्य-धर्म-स्थिति-हेतुक-मौन-तृतीय-सहकारि-विधानꣳ प्रदर्शनार्थम् इत्य् आह---

**४६६ मौनवद् इतरेषाम् अप्य् उपदेशात्॥३।४।४८॥ **

सर्वेषणा-विनिर्मुक्तस्य भिक्षाचरण-पूर्वक-मौनोपदेशः सर्वेषाम् आश्रम-धर्माणाꣳ प्रदर्शनार्थः। कुतः। एवꣳ-विध-मौनोपदेशवद् इतरेषाम् आश्रमिणाम् अपि--- त्रयो धर्म-स्कन्धाः इत्य् आरभ्य, ब्रह्म-सꣳस्थोऽमृतत्वम् एति, इति ब्रह्म-प्राप्त्य्-उपदेशात्। उपपादितश् च पूर्वम् एव ब्रह्म-सꣳस्थ-शब्दः सर्वाश्रमि-साधारण इति। अतस् सुष्टूक्तꣳ--- यज्ञादि-सर्वाश्रम-धर्मवन् मौन-तृतीयः पाण्डित्यादिर् विद्या-सहकारित्वेन विधीयत इति॥४८॥ इति सहकार्यन्तर-विध्य्-अधिकरेणम्॥१२॥ 

अथ अनाविष्काराधिकरणम्॥१३॥

**४६७ अनाविष्कुर्वन्न् अन्वयात्॥३।४।४९॥ **

तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यꣳ निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेद् इत्य् अत्र विदुषा बाल्यम् उपादेयतया श्रुतम्। बालस्य भावः, कर्म वा बाल्यम्। बाल-भावस्य वयोवस्था-विशेषस्यानुपादेयत्वात् कर्मैवेह गृह्यते। तत्र किꣳ बालस्य कर्म काम-चारादिकꣳ सर्वꣳ विदुषोपादेयम्, उत डम्भादि-रहितत्वम् एवेति विशये विशेषाभावात् सर्वम् उपादेयम्; नियम-शास्त्राणि च विशेष-विधिनानेन बाध्यन्त इति॥ एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- अनाविष्कुर्वन्न् इति। बालस्य यत् स्वभावानाविष्कार-रूपꣳ कर्म तद् उपाददानो वर्तेत विद्वान्। कुतः। अन्वयात्--- तस्यैवान्वयात्। बाल्येन तिष्ठासेत्, इत्य् अस्मिन् विधौ तस्यैव ह्य् अन्वय-सम्भवः; इतरेषाꣳ विद्या-विरोधित्व-श्रवणात्--- नाविरतो दुश्चरितान् नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्त-मानसो वापि प्रज्ञानेनैनम् आप्नुयात्॥ आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः, इत्य् आदिषु॥४९॥ इत्य् अनाविष्काराधिकरणम्॥१३॥ 

अथ ऐहिकाधिकरणम्॥१४॥

**४६८ ऐहिकम् अप्रस्तुत-प्रतिबन्धे तद्-दर्शनात्॥३।४।५०॥ **

द्वि-विधा विद्या--- अभ्युदय-फला, मुक्ति-फला च। तत्राभ्युदय-फला स्व-साधन-भूतैः पुण्य-कर्मभिः पुण्य-कर्मानन्तरम् एव उत्पद्यते, उतानन्तरꣳ कालान्तरे वेत्य् अनियम इति सꣳशयः। पूर्व-कृतैः पुण्य-कर्मभिर् हि विद्वान् जायते; यथोक्तꣳ भगवता--- चतुर्-विधा भजन्ते माꣳ जनाः सुकृतिनोऽर्जुन, इति। साधने निर्वृत्ते विलम्ब-हेत्व्-अभावाद् अनन्तरम् एव। इति प्राप्त उच्यते--- ऐहिकम् अप्रस्तुत-प्रतिबन्ध इति। ऐहिकम् अभ्युदय-फलम् उपासनम्। अप्रस्तुत-प्रतिबन्धे--- अप्रस्तुते प्रबल-कर्मान्तर-प्रतिबन्धेऽसत्य् अनन्तरम्, प्रतिबन्धे सति तद्-उत्तर-कालम् इत्य् अनियमः। कुतः। तद्-दर्शनात्--- दृश्यते हि प्रबल-कर्मान्तरेण कर्म-फल-प्रतिबन्धाभ्युपगमः श्रुतौ--- यद् एव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तद् एव वीर्यवत्तरम् इत्य् उद्गीथ-विद्या-युक्तस्य कर्मणः फलाप्रतिबन्ध-श्रवणात्॥५०॥ इत्य् ऐहिकाधिकरणम्॥१४॥ 

अथ मुक्ति-फलाधिकरणम्॥१५॥ 

**४६९ एवꣳ मुक्ति-फलानियमस् तद्-अवस्थावधृतेस् तद्-अवस्थावधृतेः॥३।४।५१॥ **

मुक्ति-फलस्याप्य् उपासनस्य स्व-साधन-भूतैर् अतिशयित-कर्मभिर् उत्पत्ताव् एवम् एव कालानियमः, तस्यापि पूर्ववत् प्रतिबन्धाभाव-प्रतिबन्ध-समाप्ति-रूपावस्थावगतेः--- अत्रापि तस्य हेतोः समानत्वाद् इत्य् अर्थः॥ सर्वेभ्यः कर्मभ्यो मुक्ति-फल-विद्या-साधनस्य कर्मणः प्रबलत्वात् प्रतिबन्धासम्भव इत्य् अधिकाशङ्का॥ तत्रापि ब्रह्म-विद्-अपचाराणाꣳ पूर्व-कृतानाꣳ प्रबलानाꣳ सम्भवात् प्रतिबन्ध-सम्भव इति परिहारः। द्विर् उक्तिर् अध्याय-परिसमाप्तिꣳ द्योतयति॥५१॥ इति मुक्ति-फलाधिकरणम्॥१५॥ 

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ 

समाप्तश् चाध्यायः॥३॥

తద్-అన్తర-ప్రతిపత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౨౮౮ తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ రṁహతి సమ్పరిష్వక్తః ప్రశ్న-నిరూపణాభ్యామ్॥౩।౧।౧॥

అతిక్రాన్తాధ్యాయ-ద్వయేన నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణṁ నిరస్త-నిఖిల-దోష-గన్ధమ్ అపరిమితోదార-గుణ-సాగరṁ సకలేతర-విలక్షణṁ పరṁ బ్రహ్మ ముముక్షుభిర్ ఉపాస్యతయా వేదాన్తాః ప్రతిపాదయన్తీత్య్ అయమ్ అర్థః స్మృతి-న్యాయ-విరోధ-పరిహార-పర-పక్ష-ప్రతిక్షేప-వేదాన్త-వాక్య-పరస్పర-విరోధ-పరిహార-రూప-కార్య-స్వరూప-సṁశోధనైస్ తద్-దుర్ధర్షణత్వ-హేతుభిః సహ స్థాపితః। అతోఽధ్యాయ-ద్వయేన బ్రహ్మణః స్వరూపṁ ప్రతిపాదితమ్। ఉత్తరేణేదానీṁ తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయైః సహ ప్రాప్తి-ప్రకారశ్ చిన్తయితుమ్ ఇష్యతే। తత్ర తృతీయాధ్యాయే ఉపాయ-భూతోపాసన-విషయా చిన్తా వర్తతే। ఉపాసనారమ్భాభ్యర్హితోపాయశ్ చ ప్రాప్య-వస్తు-వ్యతిరిక్త-వైతృష్ణ్యమ్, ప్రాప్య-తృష్ణా చేతి, తత్-సిద్ధ్య్-అర్థṁ జీవస్య లోకాన్తరేషు సఞ్చరతో జాగ్రతః స్వపతః సుషుప్తస్య మూర్చ్ఛతశ్ చ దోషాః, పరస్య చ బ్రహ్మణస్ తద్-రహితతా, కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ చ ప్రథమ-ద్వితీయయోః పాదయోః ప్రతిపాద్యన్తే। తత్ర దేహాద్ దేహాన్తరṁ గచ్ఛన్న్ అయṁ జీవో దేహాన్తరారమ్భ-హేతుభిర్ భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్త ఏవ గచ్ఛతి, ఉత నేతి చిన్తాయాṁ యత్ర యత్ర జీవో యాతి తత్ర తత్ర భూత-సూక్ష్మాణాṁ సులభత్వాద్ అసమ్పరిష్వక్తో యాతీతి ప్రాప్తమ్। పశ్చాద్ అపి పూర్వ-పక్ష-బీజాన్య్ ఉపన్యస్య నిరసిష్యతి॥

తత్ర సిద్ధాన్తమ్ ఆహ--- తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ రṁహతి సమ్పరిష్వక్త ఇతి। సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిర్ ఇతి మూర్తి-శబ్దేన దేహః ప్రస్తుతః; స తచ్-ఛబ్దేన పరామృశ్యతే। తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ-దేహాన్తర-గమనే భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్తో జీవో రṁహతి--గచ్ఛతీత్య్ అర్థః। కుతః। ప్రశ్న-నిరూపణాభ్యాṁ--- ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యామ్। పఞ్చాగ్ని-విద్యాయామ్ ఏవṁ ప్రశ్న-ప్రతివచనే ఆమ్నాయేతే--- శ్వేతకేతుṁ కిలారుణేయṁ పాఞ్చాలః ప్రవాహణః కర్మిణాṁ గన్తవ్య-దేశṁ, పునర్-ఆవృత్తి-ప్రకారṁ, దేవయాన-పితృయాణ-పథ-వ్యావర్తనే, అముష్య లోకస్యాప్రాప్తారṁ చ వేత్థేతి పృష్ట్వేదమ్ అపి పప్రచ్ఛ--- వేత్థ యథా పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి। తత ఇమṁ పాశ్చిమṁ ప్రశ్నṁ ప్రతిబ్రువṁశ్ చ ద్యు-లోకమ్ అగ్నిత్వేన రూపయిత్వా, తస్మిన్న్ ఏతస్మిన్న్ అగ్నౌ దేవాః శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేః సోమో రాజా సమ్భవతి, ఇత్య్ ఆదినా దేవాఖ్యా జీవస్య ప్రాణా అగ్నిత్వేన రూపితే ద్యు-లోకే శ్రద్ధాఖ్యṁ వస్తు ప్రక్షిపన్తి। సా చ శ్రద్ధా సోమరాజాఖ్యామృత-మయ-దేహ-రూపేణ పరిణమతే। తṁ చామృత-మయṁ దేహṁ త ఏవ ప్రాణాః పర్జన్యేఽగ్నిత్వేన రూపితే ప్రక్షిపన్తి; స చ దేహస్ తత్ర ప్రక్షిప్తో వర్షṁ భవతి। తచ్ చ వర్షṁ త ఏవ ప్రాణాః పృథివ్యామ్ అగ్నిత్వ-రూపితాయాṁ ప్రక్షిపన్తి; తచ్ చ తత్ర ప్రక్షిప్తమ్ అన్నṁ భవతి। తచ్ చాన్నṁ త ఏవ పురుషేఽగ్నిత్వ-రూపితే ప్రక్షిపన్తి; తచ్ చ తత్ర రేతో భవతి। తచ్ చ త ఏవ యోషాయామ్ అగ్నిత్వ-రూపితాయాṁ ప్రక్షిపన్తి; తచ్ చ తత్ర ప్రక్షిప్తṁ గర్భో భవతీత్య్ ఉక్త్వా ఆహ--- ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి। ఏవṁ పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతౌ హుతాయామ్ ఆపః పురుష-శబ్దాభిలప్యా భవన్తీత్య్ అర్థః। ఏవమ్ ఉక్తే పూర్వాస్వ్ అప్య్ ఆహుతిష్వ్ అనువర్తమానానామ్ ఏవాపాṁ సూక్ష్మ-రూపాణామ్ ఇదానీṁ పురుషాకారత్వṁ భవతీత్య్ ఉక్తṁ భవతి। అత ఏవṁ ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యాṁ దేహ-హేతు-భూతైర్ భూత-సూక్ష్మైః సహ తత్ర తత్ర యాతీతి గమ్యతే॥౧॥

నను--- ఆపః పురుష-వచస ఇత్య్ ఉక్తే అపాṁ పురుషాకార-పరిణామ-ప్రతీతేర్ గచ్ఛతా జీవేన తాసామ్ ఏవ పరిష్వఙ్గః ప్రతీయతే। అతః కథṁ సర్వేషాṁ భూత-సూక్ష్మాణాṁ పరిష్వఙ్గ ఇతి। తత్రాహ---

౨౮౯ త్ర్య్-ఆత్మకత్వాత్ తు భూయస్త్వాత్॥౩।౧।౨॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావర్తయతి। దేహారమ్భకాణామ్ అపాṁ కేవలానాṁ న దేహారమ్భ-సమ్భవః। దేహాద్య్-ఆరమ్భాయ హి--- తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకామ్ ఇతి త్రివృత్-కరణమ్। కేవలానామ్ అపాṁ శ్రవణṁ తు తాసాṁ భూయస్త్వాత్। దేహే చ లోహితాది-భూయస్త్వేనారమ్భకేష్వ్ అపాṁ భూయస్త్వṁ గమ్యతే॥౨॥

౨౯౦ ప్రాణ-గతేశ్ చ॥౩।౧।౩॥

ఇతశ్ చ భూత-సూక్ష్మ-పరిష్వక్తస్య గమనమ్ ఇతి గమ్యతే। ఉత్క్రామతి జీవే ప్రాణానాṁ తద్-అనుగతిః శ్రూయతే--- తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనూత్క్రామతి ప్రాణమ్ అనూత్క్రామన్తṁ సర్వే ప్రాణా అనూత్క్రామన్తి, ఇతి। స్మర్యతే చ--- మనః షష్ఠానీన్ద్రియాణి ప్రకృతి-స్థాని కర్షతి। శరీరṁ యద్ అవాప్నోతి యచ్ చాప్య్ ఉత్క్రామతీశ్వరః। గృహీత్వైతాని సṁయాతి వాయుర్ గన్ధాన్ ఇవాశయాత్, ఇతి। న చ నిరాశ్రయాణాṁ గతిర్ ఉపపద్యత ఇతి తద్-ఆశ్రయ-భూతానాṁ భూత-సూక్ష్మాణామ్ అపి గతిర్ అభ్యుపగన్తవ్యా॥౩॥

౨౯౧ అగ్న్య్-ఆది-గతి-శ్రుతేర్ ఇతి చేన్ న భాక్తత్వాత్॥౩।౧।౪॥

యత్రాస్య పురుషస్య మృతస్యాగ్నిṁ వాగ్ అప్య్ ఏతి, వాతṁ ప్రాణశ్ చక్షుర్ ఆదిత్యమ్ ఇత్య్ ఆదినా ప్రాణాన-జీవ-మరణ-కాలే అగ్న్య్-ఆదిష్వ్ అప్యయ-శ్రవణాన్ న తేషాṁ జీవేన సహ గమనమ్ ఇతి గతి-శ్రుతిర్ అన్యథా నేయేతి చేన్ న, భాక్తత్వాత్ అగ్న్యాదిష్వ్ అప్య్ అయశ్రవణస్య। కథṁ భాక్తత్వమ్। ఓషధీర్ లోమాని వనస్పతీన్ కేశాః, ఇత్య్ అనపియద్భిర్ లోమాదిభిః సహ శ్రవణాత్। అతశ్ చక్షురాద్య్-అప్యయ-శ్రుతిర్ అధిష్ఠాతృ-దేవతాపక్రమణ-పరా॥౪॥

౨౯౨ ప్రథమేఽశ్రవణాద్ ఇతి చేన్ న తా ఏవ హ్య్ ఉపపత్తేః॥౩।౧।౫॥

యద్ ఉక్తమ్ అద్భిః సూక్ష్మాభిర్ భూతాన్తర-సṁసృష్టాభిః పరిష్వక్తో జీవో గచ్ఛతీతి ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యామ్ అవగమ్యత ఇతి; తన్ నోపపద్యతే, ద్యు-లోకాగ్ని-విషయే ప్రథమే హోమే అపాṁ హోమ్యత్వాశ్రవణాత్। తస్మిన్న్ ఏతస్మిన్న్ అగ్నౌ దేవాః శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి, ఇతి శ్రద్ధైవ హోమ్యత్వేన శ్రుతా। శ్రద్ధా నామ జీవస్య మనోవృత్తి-విశేషత్వేన ప్రసిద్ధా। అతో నాపస్ తత్ర హోమ్యా ఇతి చేన్ న, యతః తాః--- ఆప ఏవ శ్రద్ధా-శబ్దేన తత్రాభిధీయన్తే। కుతః। ప్రశ్న-ప్రతివచనోపపత్తేః। వేత్థ యథా పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తీతి ప్రశ్నస్య ప్రతివచనోపక్రమే హి శ్రద్ధా ద్యు-లోకాగ్నౌ హోమ్యత్వేన శ్రుతా। తత్ర యది శ్రద్ధా-శబ్దేనాపో నోచ్యేరన్, తతోఽన్యథా ప్రశ్నోఽన్యథా ప్రతివచనమ్ ఇత్య్ అసఙ్గత స్యాత్। ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసః, ఇతి ప్రతివచన-నిగమనṁ చ శ్రద్ధాయా అప్త్వమ్ ఏవ సూచయతి। వేత్థ యథేతి హి ప్రశ్న-గతః ప్రకారః, ఇతి తు పఞ్చమ్యామ్ ఇతీతి-శబ్దేన పరిహారే నిగమ్యతే। శ్రద్ధా-సోమరాజ-వర్షాన్న-రేతో-గర్భ-రూపేణాపాṁ పరిణామమ్ ఉక్త్వా హ్య్ ఏవమ్ ఆపః పురుష-వచస ఇతి నిగమ్యతే। శ్రద్ధా-శబ్దస్య చాప్సు వైదిక-ప్రయోగో దృశ్యతే--- అపః ప్రణయతి శ్రద్ధా వా ఆపః, ఇతి। శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేః సోమో రాజా సమ్భవతి, ఇతి సోమాకారేణ పరిణామశ్ చాపామ్ ఏవోపపద్యతే। అతో భూతాన్తర-సṁసృష్టాభిర్ అద్భిః సమ్పరిష్వక్తో జీవో రṁహతీత్య్ ఉపపన్నమ్॥౫॥

౨౯౩ అశ్రుతత్వాద్ ఇతి చేన్నేష్టాదికారిణాṁ ప్రతీతేః॥౩।౧।౬॥

యత్ పునర్ ఉక్తమ్ అద్భిః సమ్పరిష్వక్తో జీవో యాతీత్య్ అయమ్ అర్థ ఏతస్మాద్ వాక్యాద్ అవగమ్యత ఇతి; తన్ నోపపద్యతే, అస్మిన్ వాక్యే జీవస్యాశ్రవణాత్। అత్ర హి శ్రద్ధాదయ ఏవామ్బ్వ్-అవస్థా-విశేషా హోమ్యత్వేన శ్రుతాః; న తు జీవస్ తత్-పరిష్వక్త ఇతి చేత్ తన్ న, ఇష్టాది-కారిణాṁ ప్రతీతే--- అస్మిన్న్ ఏవ వాక్యే హ్య్ ఉత్తరత్ర బ్రహ్మ-జ్ఞాన-విధురేష్టాపూర్త-దత్త-కారిణో ద్యు-లోకṁ ప్రాప్య సోమరాజానో భవన్తి; పుణ్య-కర్మావసానే చ పునర్ ఆగత్య గర్భṁ ప్రాప్నువన్తీత్య్ ఉచ్యతే--- అథ య ఇమే గ్రామే ఇష్టాపూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇత్య్ ఆరభ్య, పితృలోకాద్ ఆకాశమ్ ఆకాశాచ్ చన్ద్రమసమ్ ఏష సోమో రాజా తద్-దేవానామ్ అన్నṁ తṁ దేవా భక్షయన్తి, తస్మిన్ యావత్ సమ్పాతమ్ ఉషిత్వాథైతమ్ ఏవాధ్వానṁ పునర్ నివర్తన్తే, యో యో హ్య్ అన్నమ్ అత్తి యో యో రేతః సిఞ్చతి తద్ భూయ ఏవ భవతి, ఇతి। అత్రాపి ద్యు-లోకాగ్నౌ, శ్రద్ధాṁ జుహ్వతి తస్యా ఆహుతేః సోమో రాజా సమ్భవతి, ఇతి తద్-ఏకార్థత్వాచ్ ఛ్రద్ధావస్థ-దేహ-విశిష్టః సోమ-రూప-దేహ-విశిష్టో భవతీత్య్ ఉక్తమ్ ఇతి గమ్యతే। దేహస్య జీవ-విశేషణతైక-స్వరూపస్య వాచకః శబ్దో విశేష్యే జీవ ఏవ పర్యవస్యతి। అతః సమ్పరిష్వక్తో జీవో యాతీత్య్ ఉపపద్యతే॥౬॥

నను చ--- తṁ దేవా భక్షయన్తీతి దేవైర్ భక్ష్యమాణత్వ-వచనాత్ సోమో రాజేతి న జీవ ఉచ్యతే, జీవస్యానదనీయత్వాత్। తత్రాహ---

౨౯౪ భాక్తṁ వానాత్మవిత్వాత్ తథా హి దర్శయతి॥౩।౧।౭॥

వా-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావర్తయతి। ఇష్టాది-కారిణోఽనాత్మవిత్త్వాత్ స దేవానాṁ భోగోపకరణత్వేనేహాముత్ర చ వర్తతే। ఇహేష్టాదినా తద్-ఆరాధనṁ కుర్వన్న్ ఉపకరోతి। ఆరాధన-ప్రీతైర్ దేవైర్ దత్తమ్ అముṁ లోకṁ ప్రాప్య తత్ర తత్-సమాన-భోగస్ తద్-ఉపకరణṁ భవతి। యథా పశుర్ ఏవṁ స దేవానామ్ ఇత్య్ అనాత్మవిదో దేవానామ్ ఉపకరణత్వṁ దర్శయతి శ్రుతిః । స్మృతిర్ అప్య్ ఆత్మ-విదాṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తిమ్ అనాత్మ-విదాṁ చ దేవ-భోగ్యత్వṁ దర్శయతి--- దేవాన్ దేవ-యజో యాన్తి మద్-భక్తా యాన్తి మామ్ అపి, ఇతి। అతో జీవస్య దేవానాṁ భోగోపకరణత్వాభిప్రాయమ్ అన్నత్వేన భక్ష్యత్వ-వచనమ్; అతస్ తద్-భాక్తమ్। తేన తృప్తిర్ ఏవ చ దేవానాṁ భక్షణమ్ ఇతి శ్రూయతే--- న హ వై దేవా అశ్నన్తి న పిబన్తి ఏతద్ ఏవామృతṁ దృష్ట్వా తృప్యన్తి, ఇతి। తస్మాద్ భూత-సూక్ష్మైః సమ్పరిష్వక్తో జీవో రహతీతి సిద్ధమ్॥౭॥ ఇతి తద్-అన్తర-ప్రతిపత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

అథ కృతాత్యయాధికరణమ్॥౨॥

౨౯౫ కృతాత్యయేఽనుశయవాన్దృష్ట-స్మృతిభ్యాṁ యథేతమ్ అనేవṁ చ॥౩।౧।౮॥

కేవలేష్టాపూర్త-దత్త-కారిణాṁ ధూమాదినా పితృయాణేన పథా గమనṁ కర్మ-ఫలావసానే పునర్ ఆవర్తనṁ చామ్నాతṁ--- యావత్ సమ్పాతమ్ ఉషిత్వాథైతమ్ ఏవాధ్వానṁ పునర్ నివర్తన్తే, ఇతి। తత్ర ప్రత్యవరోహన్ జీవః కిమ్ అనుశయవాన్ ప్రత్యవరోహతి, ఉత నేతి సṁశయ్యతే। కిṁ యుక్తమ్। కర్మణః కృత్స్నస్యోపభుక్తత్వాత్ నానుశయవాన్ ఇతి ప్రాప్తమ్। అనుశయో హ్య్ ఉపభుక్త-శిష్టṁ కర్మ। తచ్ చ కృత్స్న-ఫలోపభోగే సతి నావశిష్యతే। యావత్ సమ్పాతమ్ ఉషిత్వేతి వచనాత్ కృత్స్నోపభోగశ్ చ జ్ఞాయతే। సమ్పతన్త్య్ అనేన స్వర్గṁ లోకమ్ ఇతి సమ్పాతః కర్మోచ్యతే। శ్రుత్య్-అన్తరṁ చ--- ప్రాప్యాన్తṁ కర్మణస్ తస్య యత్ కిఞ్చేహ కరోత్య్ అయమ్। తస్మాల్ లోకాత్ పునర్ ఏత్య్ అస్మై లోకాయ కర్మణే, ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- అనుశయవాన్ ప్రత్యవరోహతీతి। కుతః। దృష్ట-స్మృతిభ్యాṁ--- శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ ఇత్య్ అర్థః। శ్రుతిస్ తావత్--- తద్ య ఇహ రమణీయ-చరణా అభ్యాశో హ యత్ తే రమణీయాṁ యోనిమ్ ఆపద్యేరన్ బ్రాహ్మణ-యోనిṁ క్షత్రియ-యోనిṁ వైశ్య-యోనిṁ వా అథ య ఇహ కపూయ-చరణా అభ్యాశో హ యత్ తే కపూయాṁ యోనిమ్ ఆపద్యేరన్ శ్వ-యోనిṁ వా సూకర-యోనిṁ వా చణ్డాల-యోనిṁ వా, ఇతి ప్రత్యవరూఢాన్ ప్రతి శ్రూయతే। అముష్మాల్ లోకాత్ ప్రత్యవరూఢేషు రమణీయ-కర్మాణో రమణీయాṁ బ్రాహ్మణాది-యోనిṁ ప్రతిపద్యన్తే; కపూయ-చరణాః కుత్సిత-కర్మాణః కుత్సితాṁ శ్వ-సూకర-చణ్డాలాది-యోనిṁ ప్రతిపద్యన్త ఇతి ప్రత్యవరూఢానాṁ పుణ్య-పాప-కర్మ-యోగṁ దర్శయాతి । స్మృతిర్ అపి--- వర్ణా ఆశ్రమాశ్ చ స్వ-కర్మ-నిష్ఠాః ప్రేత్య కర్మ-ఫలమ్ అనుభూయ తతః శేషేణ విశిష్ట-దేశ-జాతి-కుల-రూపాయుః శ్రుత-విత్త-వృత్త-సుఖ-మేధసో (హి) జన్మ ప్రతిపద్యన్తే విష్వఞ్చో విపరీతా నశ్యన్తి, ఇతి। తథా--- తతః పరివృత్తౌ కర్మ-ఫల-శేషేణ జాతిṁ రూపṁ వర్ణṁ బలṁ మేధాṁ ప్రజ్ఞాṁ ద్రవ్యాణి ధర్మానుష్ఠానమ్ ఇతి ప్రతిపద్యన్తే తచ్ చక్రవద్ ఉభయోర్ లోకయోః సుఖ ఏవ వర్తతే, ఇతి। యావత్ సమ్పాతమ్ ఇతి ఫల-దాన-ప్రవృత్త-కర్మ-విశేష-విషయమ్; యత్ కిṁ చేహ కరోత్య్ అయమ్ ఇతీదమ్ అపి తద్-విషయమ్ ఏవ। అభుక్త-ఫలానామ్ అకృత-ప్రాయశ్చిత్తానాṁ చ కర్మణṁ కర్మాన్తర-ఫలానుభవాన్ నాశోఽప్య్ అనుపపన్నః। అతోఽముṁ లోకṁ గతాః సానుశయా ఏవ యథేతమ్ అనేవṁ చ పునర్ నివర్తన్తే--- ఆరోహణ-ప్రకారేణ ప్రకారాన్తరేణ చ పునర్ నివర్తన్త ఇత్య్ అర్థః। ఆరోహణṁ హి ధూమ-రాత్ర్య్-అపర-పక్ష-దక్షిణాయన-షణ్-మాస-పితృలోకాకాశ-చన్ద్ర-క్రమేణ; అవరోహణṁ తు చన్ద్రమసః స్థానాద్ ఆకాశ-వాయు-ధూమాభ్ర-మేఘ-క్రమేణ। తత్రాకాశావరోహణాద్ యథేతమ్; వాయ్వ్-ఆది-ప్రాప్తేః పితృలోకాద్య్-అప్రాప్తేశ్ చానేవమ్॥౮॥

౨౯౬ చరణాద్ ఇతి చేన్ న తద్-ఉపలక్షణార్థేతి కార్ష్ణాజినిః॥౩।౧।౯॥

రమణీయ-చరణాః, కపూయ-చరణా ఇతి న చరణ-శబ్దేన పుణ్య-పాప-రూపṁ కర్మాభిధీయతే, చరణ-శబ్దస్య లోక-వేదయోర్ ఆచారే ప్రసిద్ధేః। లౌకికాః ఖలు చరణమ్ ఆచారః శీలṁ వృత్తమ్ ఇతి పర్యాయానభిమన్యన్తే; వేదే చ--- యాన్య్ అనవద్యాని కర్మాణి, తాని సేవితవ్యాని, యాన్య్ అస్మాకṁ సుచరితాని, తాని త్వయోపాస్యాని, ఇతి చరణ-కర్మణీ భేదేన వ్యపదిశ్యేతే। అతః చరణాత్--- శీలాత్ యోని-విశేష-ప్రాప్తిః, నానుశయాద్ ఇతి చేత్ తన్ న, చరణ-శ్రుతిః కర్మోపలక్షణార్థేతి కార్ష్ణాజినిర్ ఆచార్యో మన్యతే, కేవలాద్ ఆచారాత్ సుఖ-దుఃఖ-ప్రాప్త్య్-అసమ్భవాత్। సుఖ-దుఃఖే హి పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-ఫలే॥౯॥

**౨౯౭ ఆనర్థక్యమ్ ఇతి చేన్ న తద్-అపేక్షత్వాత్॥౩।౧।౧౦॥ **

ఏవṁ తర్హ్య్ అఫలత్వాద్ ఆచారస్య స్మృతి-విహితస్యానర్థక్యమ్ ఏవేతి చేత్ తన్ న, తద్-అపేక్షత్వాత్ పుణ్యస్య కర్మణః। ఆచారవత ఏవ పుణ్య-కర్మస్వ్ అధికారః, సన్ధ్యాహీనోఽశుచిర్ నిత్యమ్ అనర్హః సర్వ-కర్మసు, ఆచార-హీనṁ న పునన్తి వేదాః, ఇత్య్ ఆది వచనేభ్యః। అతశ్ చరణ-శ్రుతిః కర్మోపలక్షణార్థేతి కార్ష్ణాజినేర్ అభిప్రాయః॥౧౦॥

౨౯౮ సుకృత-దుష్కృతే ఏవేతి తు బాదరిః॥౩।౧।౧౧॥

పుణ్యṁ కర్మాచరతి, పాపṁ కర్మాచరతీతి కర్మణి చరతేః ప్రయోగాత్, పృథఙ్ నిర్దేశస్య చ ప్రత్యక్ష-శ్రుతి-సిద్ధాచారానుమిత-శ్రుతి-సిద్ధ-విషయత్వేన గో-బలీవర్ద-న్యాయేనోపపత్తేః, ముఖ్యే సమ్భవతి న లక్షణా న్యాయ్యేతి సుకృత-దుష్కృతే ఏవ చరణ-శబ్దాభిధేయే ఇతి బాదరిర్ ఆచార్యో మన్యతే। అత్ర బాదరి-మతమ్ ఏవ స్వ-మతమ్। ఆచారానుమిత-శ్రుతి-విహిత-సన్ధ్యావన్దనాదేః కర్మాన్తరాధికార-సమ్పాదనṁ ఫలమ్ ఇతి తు స్వీకృతమ్। అతః సానుశయా ఏవ ప్రత్యవరోహన్తి॥౧౧॥ ఇతి కృతాత్యయాధికరణమ్॥౨॥

అథ అనిష్టాది-కార్య్-అధికరణమ్॥౩॥

౨౯౯ అనిష్టాది-కారిణామ్ అపి చ శ్రుతమ్॥౩।౧।౧౨॥

కేవలేష్టాపూర్త-దత్త-కారిణశ్ చన్ద్రమసṁ గత్వా సానుశయా ఏవ నివర్తన్త ఇత్య్ ఉక్తమ్। ఇదానీమ్ అనిష్టాది-కారిణోఽపి చన్ద్రమసṁ గచ్ఛన్తి, నేతి చిన్త్యతే। యే విహితṁ న కుర్వన్తి, నిషిద్ధṁ చ కుర్వన్తి, త ఉభయేఽపి పాప-కర్మాణోఽనిష్టాది-కారిణః। కిṁ యుక్తమ్। తేఽపి చన్ద్రమసṁ గచ్ఛన్తీతి। కుతః। తేషామ్ అపి హి తద్-గమనṁ శ్రుతṁ--- యే వై కే చాస్మాల్ లోకాత్ ప్రయన్తి చన్ద్రమసమ్ ఏవ తే సర్వే గచ్ఛన్తి, ఇత్య్ అవిశేషేణ సర్వేషామ్ ఏవ గతి-శ్రవణాత్॥౧౨॥

ఏవṁ తర్హి సుకృత-దుష్కృత-కారిణోర్ ఉభయోర్ అప్య్ అవిశిష్టైవ గతిః స్యాత్। నేత్య్ ఆహ---

౩౦౦ సṁయమనే త్వ్ అనుభూయేతరేషామ్ ఆరోహావరోహౌ తద్-గతి-దర్శనాత్॥౩।౧।౧౩॥

తు-శబ్దః శఙ్కాṁ వ్యావర్తయతి। ఇతరేషామ్ అనిష్టాది-కారిణాṁ చన్ద్రారోహావరోహౌ సṁయమనే--- యమ-శసనే తత్-ప్రయుక్త-యాతనా అనుభూయైవ, నాన్యథా। కుతః। తద్-గతి-దర్శనాత్--- దృశ్యతే హి పాప-కర్మణాṁ యమ-వశ్యతయా తద్-గమనమ్, అయṁ లోకో నాస్తి న పర ఇతి మానీ పునః పునర్ వశమ్ ఆపద్యతే మే, వైవస్వతṁ సఙ్గమనṁ జనానాṁ యమṁ రాజానమ్ ఇత్య్ ఆదిషు॥౧౩॥

౩౦౧ స్మరన్తి చ॥౩।౧।౧౪॥

స్మరన్తి చ సర్వేషాṁ యమ-వశ్యతాṁ పరాశరాదయః--- సర్వే చైతే వశṁ యాన్తి యమస్య భగవన్ కిల, ఇత్య్ ఆదిషు॥౧౪॥

౩౦౨ అపి సప్త॥౩।౧।౧౫॥

పాప-కర్మణాṁ గన్తవ్యత్వేన రౌరవాదీన్ సప్త నరకాన్ అపి స్మరన్తి॥౧౫॥ 

నను సప్తసు లోకేషు గచ్ఛతాṁ కథṁ యమ-సదన-ప్రాప్తిః, అత ఆహ---

౩౦౩ తత్రాపి తద్-వ్యాపారాద్ అవిరోధః॥౩।౧।౧౬॥

తేష్వ్ అపి సప్తసు యమాజ్ఞయైవ గమనాద్ అవిరోధః। అతోఽనిష్టాది-కారిణామ్ అపి యమ-లోకṁ ప్రాప్య స్వ-కర్మానురూపṁ యాతనాశ్ చానుభూయ పశ్చాచ్ చన్ద్రారోహావరోహౌ స్తః॥౧౬॥

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే---

౩౦౪ విద్యా-కర్మణోర్ ఇతి తు ప్రకృతత్వాత్॥౩।౧।౧౭॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। అనిష్టాది-కారిణామ్ అపి చన్ద్ర-ప్రాప్తిర్ అస్తీత్య్ ఏతన్ నోపపద్యతే। కుతః। విద్యా-కర్మణోర్ ఇతి--- విద్యా-కర్మణోః ఫల-భోగార్థత్వాద్ దేవయాన-పితృయాణయోః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- అనిష్టాది-కారిణాṁ యథా విద్యా-విధురత్వాద్ దేవయానేన పథా గమనṁ న సమ్భవతి; తద్వద్ ఏవేష్టాపూర్త-దత్త-విధురత్వాత్ పితృయాణేన చన్ద్ర-గమనమ్ అపి న సమ్భవతీతి। దేవయాన-పితృయాణయోర్ విద్యా-విషయత్వṁ పుణ్య-కర్మ-విషయత్వṁ చ కథమ్ అవగమ్యత ఇతి చేత్ ప్రకృతత్వాత్ తయోః। ప్రకృతా హి దేవయానే విద్యా, పితృయాణే చ కర్మ; తద్ య ఇత్థṁ విదుర్యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, ఇత్య్ ఉక్త్వా తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహః, ఇత్య్ ఆదినా దేవయాన-వచనాత్, అథ య ఇమే గ్రామ ఇష్టాపూర్తే దత్తమ్ ఇత్య్ ఉపాసతే, ఇత్య్ ఉక్త్వా, తే ధూమమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇత్య్ ఆదినా పితృయాణ-వచనాచ్ చ। యే వై కే చాస్మాల్ లోకాత్ ప్రయన్తి చన్ద్రమసమ్ ఏవ తే సర్వే గచ్ఛన్తి, ఇత్య్ ఏతద్ అపి వచనṁ య ఇష్టాది-కారిణః తే సర్వే ఇతి పరిణేయమ్॥౧౭॥

నను పాప-కర్మణాṁ చన్ద్ర-గమనాభావే పఞ్చమాహుత్య్-అసమ్భవాచ్ ఛరీరారమ్భ ఏవ నోపపద్యతే; పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఆపః పురుష-వచసో భవన్తి, ఇతి హి శరీరారమ్భః శ్రూయతే, సా చాహుతిశ్ చన్ద్ర-ప్రాప్తి-పూర్వికేతి దర్శితమ్। అతః శరీరారమ్భాయైవ తేషామ్ అపి చన్ద్రారోహావరోహావ-వశ్యాభ్యుపేత్యావ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

**౩౦౫ న తృతీయే తథోపలబ్ధేః॥౩।౧।౧౮॥ **

తృతీయ-స్థానస్య శరీరారమ్భాయ న పఞ్చమాహుత్య్-అపేక్షా। కుతః। తథోపలబ్ధేః--- తృతీయ-స్థాన-శబ్దేన కేవల-పాప-కర్మాణ ఉచ్యన్తే, తేషాṁ దేహారమ్భే పఞ్చమాహుత్య్-అనేపక్షత్వమ్ ఉపలభ్యతే, వేత్థ యథా కేనాసౌ లోకో న సమ్పూర్యతే, ఇత్య్ అస్య ప్రశ్నస్య ప్రతివచనే--- అథైతయోః పథోర్ న కతరేణ చ తానీమాని క్షుద్రాణ్య్ అసకృద్-ఆవర్తీని భూతాని భవన్తి జాయస్వ మ్రియస్వేత్య్ ఏతత్ తృతీయṁ స్థానṁ తేనాసౌ లోకో న సమ్పూర్యతే, ఇతి తృతీయ-స్థానస్య ద్యు-లోకారోహావరోహాభావేన ద్యు-లోకాసమ్పూర్తి-వచనాద్ అస్య తృతీయ-స్థానస్య శరీరారమ్భాయ న పఞ్చమాహుత్యపేక్షా। పఞ్చమ్యామ్ ఆహుతావ్ ఇతి చాపాṁ పఞ్చమాగ్ని-సమ్బన్ధస్య పురుష-వచస్ త్వ్ అహేతుత్వ-మాత్రṁ ప్రతిపాదయతి, నాన్యన్ నివారయతి, అవధారణాశ్రవణాత్॥౧౮॥

౩౦౬ స్మర్యతేఽపి చ లోకే॥౩।౧।౧౯॥

పుణ్య-కర్మణామ్ అపి కేషాఞ్చిత్ పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షయా దేహారమ్భో లోకే స్మర్యతే ద్రౌపదీ-ధృష్టద్యుమ్న-ప్రభృతీనామ్॥౧౯॥

౩౦౭ దర్శనాచ్ చ॥౩।౧।౨౦॥

శ్రుతావ్ అపి దృశ్యతే కేషాఞ్చిత్ పఞ్చమాహుత్య్-అనపేక్షయా దేహారమ్భః--- తేషాṁ ఖల్వ్ ఏషాṁ భూతానాṁ త్రీణ్య్ ఏవ బీజాని భవన్త్య్ ఆణ్డజṁ జీవజమ్ ఉద్భిజ్జమ్ ఇతి। ఏషూద్భిజ్జ-స్వేదజయోః భూతయోః పఞ్చమాహుతిమ్ అన్తరేణోత్పత్తిర్ దృశ్యతే॥౨౦॥

నను స్వేదజానామ్ అత్ర న సఙ్కీర్తనమ్ అస్తి, త్రీణ్య్ ఏవ బీజానీతి వచనాత్; తత్రాహ---

౩౦౮ తృతీయ-శబ్దావరోధః సṁశోక-జస్య॥౩।౧।౨౧॥

సṁశోక-జస్య--- స్వేదజస్యాపి, ఆణ్డజṁ జీవజమ్ ఉద్భిజ్జమ్ ఇత్య్ అత్ర తృతీయేనోద్భిజ్జ-శబ్దేనావరోధః--- సఙ్గ్రహో విద్యత ఇత్య్ అర్థః; అతః కేవల-పాప-కర్మణాṁ చన్ద్ర-ప్రాప్తిర్ న సమ్భవతి॥౨౧॥ ఇత్య్ అనిష్టాది-కార్య్-అధికరణమ్॥౩॥

అథ తత్-స్వాభావ్యాపత్త్య్-అధికరణమ్॥౪॥

౩౦౯ తత్-స్వాభావ్యాపత్తిర్ ఉపపత్తేః॥౩।౧।౨౨॥

ఇష్టాది-కారిణో భూత-సూక్ష్మ-పరిష్వక్తాః సానుశయాశ్ చన్ద్రమసోఽవరోహన్తీత్య్ ఉక్తమ్; అవరోహ-ప్రకారశ్ చ--- అథైతమ్ ఏవాధ్వానṁ పునర్ నివర్తన్తే యథేతమ్ ఆకాశమ్ ఆకాశాద్ వాయుṁ వాయుర్ భూత్వా ధూమో భవతి ధూమో భూత్వాభ్రṁ భవత్య్ అభ్రṁ భూత్వా మేఘో భవతి మేఘో భూత్వా ప్రవర్షతి, ఇతి వచనాత్; యథేతమ్ అనేవṁ చేత్య్ ఉక్తమ్। తత్రాస్యాకాశాది-ప్రతిపత్తౌ దేవ-మనుష్యాది-భావవద్ ఆకాశాది-భావః, ఉత తత్-సాదృశ్యాపత్తి-మాత్రమ్ ఇతి విశయే శ్రద్ధావస్థస్య సోమ-భావవద్ అవిశేషాద్ ఆకాశాది-భావః। 

ఇతి ప్రాప్తే తత్-స్వాభావ్యాపత్తిర్ ఏవేత్య్ ఉచ్యతే। తత్-స్వాభావ్యాపత్తిః--- తత్-సాదృశ్యాపత్తిర్ ఇత్య్ అర్థః। కుత ఏతత్। ఉపపత్తేః--- సోమ-భావ-మనుష్య-భావాదౌ హి సుఖ-దుఃఖోపభోగాయ తద్-భావః; అత్ర త్వ్ ఆకాశాదౌ సుఖ-దుఃఖోపభోగాభావాత్ తద్-భావానుపపత్తేస్ తద్-ఆపత్తి-వచనṁ తత్-సṁసర్గ-కృత-తత్-సాదృశ్యాపత్త్య్-అభిప్రాయమ్॥౨౨॥

ఇతి తత్-స్వాభావ్యాపత్త్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

అథ నాతిచిరాధికరణమ్॥౫॥

౩౧౦ నాతిచిరేణ విశేషాత్॥౩।౧।౨౩॥

ఆకాశ-ప్రాప్తి-ప్రభృతి యావద్-వ్రీహ్య్-ఆది-ప్రాప్తి కిṁ తత్ర తత్ర నాతిచిరṁ తిష్ఠతి, ఉతానియమ ఇతి విశయే నియమ-హేత్వ్-అభావాద్ అనియమ ఇతి ప్రాప్తే ఉచ్యతే--- నాతిచిరేణేతి। కుతః। విశేషాత్--- ఉత్తరత్ర వ్రీహ్య్-ఆది-ప్రాప్తౌ, అతో వై ఖలు దుర్నిష్ప్రపతరమ్ ఇతి విశిష్య కృచ్ఛ్ర-నిష్క్రమణత్వాభిధానాత్ పూర్వత్ర హ్య్ ఆకాశాది-ప్రాప్తావ్ అచిర-నిష్క్రమణṁ గమ్యతే। దుర్నిష్ప్రపతరమ్ ఇతి చ్ఛాన్దసస్ త-శబ్ద-లోపః; దుర్నిష్ప్రపతతరṁ--- దుఃఖ-నిష్క్రమణతరమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౨౩॥ ఇతి నాతిచిరాధికరణమ్॥౫॥

అథ అన్యాధిష్ఠితాధికరణమ్॥౬॥

**౩౧౧ అన్యాధిష్ఠితే పూర్వవద్ అభిలాపాత్॥౩।౧।౨౪॥ **

అవరోహన్తో జీవా వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన జాయన్త ఇతి శ్రూయతే--- మేఘో భూత్వా ప్రవర్షతి త ఇహ వ్రీహి-యవా ఓషధి-వనస్పతయస్ తిలమాషా జాయన్తే, ఇతి। తే కిమ్ అన్యైర్ భోక్తృభిర్ వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరైర్ అధిష్ఠితాన్ వ్రీహ్య్-ఆదీన్ ఆశ్లిష్యన్తి, ఉత తే భోక్తారో వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరా జాయన్త ఇతి విశయే, జాయన్త ఇతి వచనాద్ దేవో జాయతే మనుష్యో జాయత ఇతివద్ వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరా ఏవ; ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- అన్యాధిష్ఠితే ఇతి। జీవాన్తరేణాధిష్ఠితే వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరే తేషాṁ సṁశ్లేష-మాత్రమ్ ఏవ। కుతః। పూర్వవద్ అభిలాపాత్--- ఆకాశాది-మేఘ-పర్యన్తవత్ కేవల-తద్-భావాభిలాపాత్। యత్ర హి భోక్తృత్వమ్ అభిప్రేతమ్; తత్ర తత్-సాధన-భూతṁ కర్మ-భిలప్యతే, రమణీయ-చరణాః\॥॥కపూయ-చరణాః, ఇతి। ఇహ చాకాశాదివన్ నాభిలప్యతే కర్మ, ఫల-ప్రదానే ప్రవృత్తస్య స్వర్గోపభోగ్య-ఫలస్యేష్టాదేః కర్మణః స్వర్గోపభోగాద్ ఏవ సమాప్తత్వాత్, అనారబ్ధస్య, రమణీయ-చరణః\॥।కపూయ-చరణాః, ఇతి వక్ష్యమాణత్వాత్, మధ్యే కర్మాన్తరాభావాచ్ చ। అత ఆకాశాది-భావ-వచనవద్ వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన జన్మ-వచనమ్ ఔపచారికమ్॥౨౪॥

౩౧౨ అశుద్ధమ్ ఇతి చేన్ న శబ్దాత్॥౩।౧।౨౫॥

నైతద్ అస్తి యద్ అన్యాధిష్ఠితే వ్రీహ్య్-ఆది-శరీరే సṁశ్లేష-మాత్రమ్, భోక్తృత్వ-హేత్వ్-అభావాన్ న వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన జన్మ, ఇతి; భోక్తృత్వ-హేతు-సద్-భావాత్। స్వర్గోపభోగ్య-ఫలమ్ ఇష్టాది-కర్మైవాశుద్ధమ్--- పాప-మిశ్రమ్, అగ్నీషోమీయాది-హిṁసా-యుక్తత్వాత్। హిṁసా చ--- న హిṁస్యాత్ సర్వా భూతాని, ఇతి నిషిద్ధత్వాత్ పాపమ్ ఏవ। న చాత్ర పదాహవనీయాదివద్ ఉత్సర్గాపవాద్ అభావః సమ్భవతి, భిన్న-విషయత్వాత్। అగ్నీషోమీయ-హిṁసా-విధిర్ హిṁసాయాః క్రతూపకారకత్వṁ బోధయతి; న హిṁస్యాద్ ఇతి తు హిṁసాయాః ప్రత్యవాయ-ఫలత్వమ్। అథోచ్యేత--- అగ్నీషోమీయాదిషు విధితః ప్రవృత్తేర్ న తద్-విషయṁ నిషేధ-విధిర్ ఆస్కన్దతి, రాగ-ప్రాప్త-విషయత్వాత్ తస్యేతి; నైవమ్, ఇహాపి రాగాప్రాప్తేర్ అవిశిష్టత్వాత్। స్వర్గ-కామో యజేతేత్య్ ఏవమ్ ఆదౌ హి కామినః కర్తవ్యతయా యాగాద్య్-ఉపదేశాద్య్-ఆగాదేః స్వర్గాది-సాధనత్వమ్ అవగమ్య ఫల-రాగత ఏవ యాగాదౌ ప్రవర్తతే। అగ్నీషోమీయాదిష్వ్ అపి తేషాṁ ఫల-సాధన-భూతస్య యాగాదేర్ ఉపకారకత్వṁ శాస్త్రాద్ అవగమ్య రాగాద్ ఏవ ప్రవర్తతే। లౌకిక్యామ్ అపి హిṁసాయాṁ కేనచిత్ ప్రమాణేన హిṁసాయాః స్వ-సమీహిత-సాధనత్వమ్ అవగమ్య రాగాత్ ప్రవర్తత ఇతి న కశ్చన విశేషః। తథా నిత్యేష్వ్ అపి కర్మసు--- సర్వ-వర్ణానాṁ స్వ-ధర్మానుష్ఠానే పరమ-పరిమితṁ సుఖమ్ ఇత్య్ ఆది వచనాత్ ఫల-సాధనత్వమ్ అవగమ్య రాగాద్ ఏవ ప్రవృత్తిర్ ఇతి తేషామ్ అప్య్ అశుద్ధి-యుక్తత్వమ్। అత ఇష్టాదీనాṁ పాప-మిశ్రత్వేనాశుద్ధి-యుక్తానాṁ స్వర్గేఽనుభావ్యṁ ఫలṁ స్వర్గేఽనుభూయ హిṁసాṁశస్య ఫలṁ వ్రీహ్య్-ఆది-స్థావర-భావేనానుభూయతే। స్థావర-భావṁ చ పాప-ఫలṁ స్మరన్తి--- శరీరజైః కర్మ-దోషైర్ యాతి స్థావరతాṁ నరః, ఇతి। అతో వ్రీహ్య్-ఆది-భావేన భోగాయానుశయినో జాయన్త ఇతి చేత్ తన్ న। కుతః। శబ్దాత్--- అగ్నీషోమీయాదేః సṁజ్ఞపనస్య స్వర్గ-లోక-ప్రాప్తి-హేతుతయా హిṁసాత్వాభావ-శబ్దాత్। పశోర్ హి సṁజ్ఞపన-నిమిత్తాṁ స్వర్గ-లోక-ప్రాప్తిṁ వదన్తṁ శబ్దమ్ ఆమనన్తి--- హిరణ్య-శరీర ఊర్ధ్వః స్వర్గṁ లోకమ్ ఏతి, ఇత్య్ ఆదికమ్। అతిశయితాభ్యుదయ-సాధన-భూతో వ్యాపారోఽల్ప-దుఃఖదోఽపి న హిṁసాః; ప్రత్యుత రక్షణమ్ ఏవ। తథా చ మన్త్ర-వర్ణః--- న వా ఉ వై తన్ మ్రియసే న రిష్యసి, దేవా ఇదేషి పథిభిః సుగ్ ఏభిః; యత్ర యన్తి సుకృతో నాపి దుష్కృతః, తత్ర త్వా దేవః సవితా దధాతు, ఇతి। చికిత్సకṁ చ తాదాత్వికాల్ప-దుఃఖ-కారిణమ్ అపి రక్షకమ్ ఏవ వదన్తి, పూజయన్తి చ తజ్-జ్ఞాః॥౨౫॥

**౩౧౩ రేతఃసిగ్-యోగోఽథ॥౩।౧।౨౬॥ **

ఇతశ్ చౌపచారికṁ వ్రీహ్య్-ఆది-జన్మ-వచనమ్, వ్రీహ్య్-ఆది-భావ-వచనానన్తరṁ--- యో యో హ్య్ అన్నమ్ అత్తి యో యో రేతః సిఞ్చతి తద్ భూయ ఏవ భవతి, ఇతి రేతఃసిగ్-భావోఽనుశయినాṁ శ్రూయమాణో యథా తద్-యోగ-మాత్రṁ ప్రతిపాదయతి; తద్వద్ వ్రీహ్య్-ఆది-భావోఽపీత్య్ అర్థః॥౨౬॥

౩౧౪ యోనేః శరీరమ్॥౩।౧।౨౭॥

యోని-ప్రాప్తేః పశ్చాద్ ఏవానుశయినాṁ శరీర-ప్రాప్తిః, తత్రైవ సుఖ-దుఃఖోపభోగ-సద్-భావాత్। తతః ప్రాగ్ ఆకాశాది-ప్రాప్తి-ప్రభృతి తద్-యోగ-మాత్రమ్ ఏవేత్య్ అర్థః॥౨౭॥ ఇత్య్ అన్యాధిష్ఠితాధికరణమ్॥౬॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే తృతీయస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః॥౧॥

తృతీయాధ్యాయే

సన్ధ్యాధికరణమ్॥౧॥

౩౧౫ సన్ధ్యే సృష్టిర్ ఆహ హి॥౩।౨।౧॥

ఏవṁ కర్మానురూప-గమనాగమన-జన్మాది-యోగేన జాగ్రతో జీవస్య దుఃఖిత్వṁ ఖ్యాపితమ్; ఇదానీమ్ అస్య స్వప్నావస్థా పరీక్ష్యతే। స్వప్నమ్ అధికృత్య శ్రూయతే--- న తత్ర రథా న రథ-యోగా న పన్థానో భవన్త్య్ అథ రథాన్ రథ-యోగాన్ పథః సృజతే న తత్రానన్దా ముదః ప్రముదో భవన్త్య్ అథానన్దాన్ ముదః ప్రముదః సృజతే న తత్ర వేశాన్తాః పుష్కరిణ్యః స్రవన్త్యో భవన్త్య్ అథ వేశాన్తాన్ పుష్కరిణ్యః స్రవన్త్యః సృజతే స హి కర్తా, ఇతి। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ ఇయṁ రథాది-సృష్టిర్ జీవేనైవ క్రియతే, ఆహోస్విద్ ఈశ్వరేణేతి। కిṁ యుక్తమ్। సన్ధ్యే సృష్టిర్ జీవేనేతి। కుతః। సన్ధ్యṁ స్వప్న-స్థానమ్ ఉచ్యతే--- సన్ధ్యṁ తృతీయṁ స్వప్న-స్థానమ్ ఇతి వచనాత్; సా తు జీవేనైవ క్రియతే; సృజతే స హి కర్తేత్య్ ఆహ హి। స్వప్న-దృగ్ జీవ ఏవ తత్ర ప్రతీయతే॥౧॥

౩౧౬ నిర్మాతారṁ చైకే పుత్రాదయశ్ చ॥౩।౨।౨॥

కిṁ చ, ఏనṁ జీవṁ స్వప్నే కామానాṁ నిర్మాతారమ్ ఏకే శాఖినోఽధీయతే--- య ఏషు సుప్తేషు జాగర్తి కామṁ కామṁ పురుషో నిర్మిమాణః, ఇతి। పుత్రాదయశ్ చ తత్ర కామ్యమానతయా కామ-శబ్దేన నిర్దిశ్యన్తేర్ నేచ్ఛా-మాత్రమ్; పూర్వత్ర హి--- సర్వాన్ కామాన్ ఛన్దతః ప్రార్థయస్వ, శతాయుషః పుత్ర-పౌత్రాన్ వృణీష్వ, ఇతి పుత్రాదయ ఏవ కామాః ప్రకృతాః। అతో రథాదీన్ జీవః స్వప్నే సృజతి। జీవస్య చ సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ ప్రజపతి-వాక్యే శ్రుతమ్; అత ఉపకరణాద్య్-అభావేఽపి సృష్టిర్ ఉపపద్యతే॥౨॥

ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- 

౩౧౭ మాయా-మాత్రṁ తు కార్త్స్న్యేనానభివ్యక్త-స్వరూపత్వాత్॥౩।౨।౩॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। స్వప్నే రథ-పుష్కరిణ్యాద్య్-అర్థ-జాతṁ మాయా-మాత్రṁ--- పరమ-పురుష-సృష్టమ్ ఇత్య్ అర్థః। మాయా-శబ్దో హ్య్ ఆశ్చర్య-వాచీ। జనకస్య కులే జాతా దేవ-మాయేవ నిర్మితా, ఇత్య్ ఆదిషు తథా దర్శనాత్। అత్రాపి--- న తత్ర రథా న రథ-యోగా న పన్థానః--- సకలేతర-పురుషానుభావ్యతయా న భవన్తీత్య్ అర్థః; అథ రథాన్ రథ-యోగాన్ పథః సృజతే--- స్వప్న-దృగ్-అనుభావ్యతయా తత్-కాల-మాత్రావసానాన్ సృజత ఇత్య్ ఆశ్చర్య-రూపత్వమ్ ఏవాహ। ఏవṁవిధాశ్చర్య-రూపా సృష్టిః సత్య-సఙ్కల్పస్య పరమ-పురుషస్యైవోపపద్యతే, న జీవస్య। తస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-యుక్తస్యాపి సṁసార-దశాయాṁ కార్త్స్న్యేనానభివ్యక్త-స్వరూపత్వాన్ న జీవస్య తథావిధాశ్చర్య-సృష్టిర్ ఉపపద్యతే। కామṁ కామṁ పురుషో నిర్మిమాణ ఇతి చ పరమ-పురుషమ్ ఏవ నిర్మాతారమ్ ఆహ--- య ఏషు సుప్తేషు జాగర్తి, తద్ ఏవ శుక్రṁ తద్ బ్రహ్మ తద్ ఏవామృతమ్ ఉచ్యతే। తస్మిṁల్ లోకాః శ్రితాః సర్వే తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చన, ఇత్య్ ఉపక్రమోపసṁహారయోః పరమ-పురుషాసాధారణ-స్వభావ-ప్రతీతేః। అథ వేశాన్తాన్ పుష్కరిణ్యః స్రవన్త్యః సృజతే స హి కర్తా, ఇతి చ తయా శ్రుత్యైకార్థ్యాత్ పరమ-పురుషమ్ ఏవ కర్తారమ్ ఆహ॥౩॥

స్వాభావికṁ చేజ్ జీవస్యాపహత-పాప్మత్వాదికమ్, కుతస్ తన్ నాభివ్యజ్యత ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౧౮ పరాభిధ్యానాత్ తు తిరోహితṁ తతో హ్య్ అస్య బన్ధ-విపర్యయౌ॥౩।౨।౪॥

తు-శబ్దః శఙ్కా-వ్యావృత్త్య్-అర్థః; పరాన్ నిధ్యానాత్--- పరమ-పురుష-సఙ్కల్పాత్, అస్య జీవస్య స్వాభావికṁ రూపṁ తిరోహితమ్; అనాది-కర్మ-పరమ్పరయా కృతాపరాధస్య హ్య్ అస్య స్వాభావికṁ కల్యాణ-రూపṁ పరమ-పురుషస్ తిరోధాపయతి; తతః తత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవ హ్య్ అస్య--- జీవస్య బన్ధ-మోక్షౌ శ్రుతౌ--- యదా హ్య్ ఏవైష ఏతస్మిన్న్ అదృశ్యేఽనాత్మ్యేఽ నిరుక్తేఽనిలయనేఽభయṁ ప్రతిష్ఠాṁ విన్దతే, అథ సోఽభయṁ గతో భవతి, యదా హ్య్ ఏవైష ఏతస్మిన్న్ ఉదరమ్ అన్తరṁ కురుతే, అథ తస్య భయṁ భవతి, ఏష హ్య్ ఏవానన్దయాతి, భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, ఇత్య్ ఆదిషు॥౪॥

౩౧౯ దేహ-యోగాద్ వా సోఽపి॥౩।౨।౫॥

సోఽపి--- తిరోభావో దేహ-యోగ-ద్వారేణ వా భవతి, సూక్ష్మాచిచ్-ఛక్తి-యోగ-ద్వారేణ వా; సృష్టి-కాలే దేహావస్థేనాచిద్-వస్తునా సṁయోగాద్ భవతి, ప్రలయ-కాలే నామ-రూప-విభాగానర్హాతిసూక్ష్మాచిద్-వస్తు-యోగాత్। అతోఽనభివ్యక్త-స్వరూపత్వాత్ స్వప్నే జీవో న రథాదీన్ సఙ్కల్ప-మాత్రేణ స్రష్టుṁ శక్నోతి। తస్మిṁల్ లోకాః శ్రితాః సర్వే తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చనేతి సర్వేషు సుప్తేషు జాగరణṁ సర్వ-లోకాశ్రయత్వమ్ ఇత్య్ ఆదయో హి పరమ-పురుషస్యైవ సమ్భవన్తి। అతో జీవానామ్ అల్పాల్ప-కర్మానుగుణ-ఫలానుభవార్థṁ తావన్-మాత్ర-కాలావసానాన్ తద్-ఏకానుభావ్యానర్థాన్ ఉత్పాదయతి॥౫॥

౩౨౦ సూచకశ్ చ హి శ్రుతేర్ ఆచక్షతే చ తద్-విదః॥౩।౨।౬॥

ఇతశ్ చ స్వాప్నా అర్థా న జీవ-సఙ్కల్ప-పూర్వకాః; యతః స్వప్నోఽభ్యుదయానభ్యుదయయోః సూచకః శ్రుతేర్ అవగమ్యతే--- యదా కర్మసు కామ్యేషు స్త్రియṁ స్వప్నేషు పశ్యతి। సమృద్ధిṁ తత్ర జానీయాత్ తాస్మిన్ స్వప్న-నిదర్శనే, ఇతి; అథ స్వప్నే పురుషṁ కృష్ణṁ కృష్ణ-దన్తṁ పశ్యతి స ఏనṁ హన్తి, ఇత్య్ ఆదేశ్ చ। స్వప్నాధ్యాయ విదశ్ చ స్వప్నṁ శుభాశుభయోః సూచకమ్ ఆచక్షతే। సూచకత్వṁ చ స్వ-సఙ్కల్పాయత్తస్య నోపపద్యతే; తథా చాశుభస్యానిష్టత్వాచ్ ఛుభస్య సూచకమ్ ఏవ సృష్ట్వా పశ్యేత్। అతః స్వప్నే సృష్టిర్ ఈశ్వరేణైవ కృతా॥౬॥ ఇతి సన్ధ్యాధికరణమ్॥౧॥

అథ తద్-అభావాధికరణమ్॥౨॥

**౩౨౧ తద్-అభావో నాడీషు తచ్-ఛ్రుతేర్ ఆత్మని చ॥౩।౨।౭॥ **

ఇదానీṁ సుషుప్తి-స్థానṁ పరీక్ష్యతే। ఇదమ్ ఆమ్నాయతే--- అథ యత్రైతత్ సుప్తః సమస్తః సమ్ప్రసన్నః స్వప్నṁ న విజానాత్య్ ఆసు తదా నాడీషు సుప్తో భవతి, ఇతి; తథా--- అథ యదా సుషుప్తో భవతి యదా న కస్యచన వేద హితా నామ నాడ్యో ద్వాసప్తతి-సహస్రాణి హృదయాత్ పురీతతమ్ అభిప్రతిష్ఠన్తే తాభిః ప్రత్యవసృప్య పురీతతి శేతే, ఇతి; తథా--- యత్రైతత్ పురుషః స్వపితి నామ సతా సోమ్య తదా సమ్పన్నో భవతి, ఇతి। ఏవṁ నాడ్యః పురీతద్ బ్రహ్మ చ సుషుప్తి-స్థానత్వేన శ్రూయతేః; కిమ్ ఏషాṁ వికల్పః సుముచ్చయో వేతి విశయే నిరపేక్షత్వ-ప్రతీతేర్ యుగపద్-అనేక-స్థాన-వృత్త్య్-అసమ్భవాచ్ చ వికల్పః, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- తద్-అభావ ఇతి। తద్-అభావః--- స్వప్నాభావః సుషుప్తిర్ నాడీషు పురీతత్య్ ఆత్మని చ భవతి; ఏషాṁ స్థానానాṁ సముచ్చయ ఇత్య్ అర్థః। కుతః। తచ్-ఛ్రుతేః--- త్రయాణాṁ స్థానత్వ-శ్రుతేః। న చ కార్య-భేదేన సముచ్చయే సమ్భవతి పాక్షిక-బాధ-గర్భ-వికల్పో న్యాయ్యః। సమ్భవతి చ ప్రాసాద-ఖట్వా-పర్యఙ్కవన్ నాడ్యాదీనాṁ కార్య-భేదః। తత్ర నాడీ-పురీతతౌ ప్రాసాద-ఖట్వా-స్థానీయౌ; బ్రహ్మ తు పర్యఙ్క-స్థానీయమ్। అతో బ్రహ్మైవ సాక్షాత్ సుషుప్తి-స్థానమ్॥౭॥

౩౨౨ అతః ప్రబోధోఽస్మాత్॥౩।౨।౮॥

యతో బ్రహ్మైవ సాక్షాత్ సుషుప్తి-స్థానమ్, అతః అస్మాత్ బ్రహ్మణ ఏషాṁ జీవానాṁ ప్రబోధః శ్రూయమాణ ఉపపద్యతే--- సత ఆగమ్య న విదుః సత ఆగచ్ఛామహే, ఇత్య్ ఆదిషు॥౮॥ ఇతి తద్-అభావాధికరణమ్॥౨॥ 

అథ కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధ్య్-అధికరణమ్॥౩॥

౩౨౩ స ఏవ తు కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధిభ్యః॥౩।౨।౯॥

కిṁ సుషుప్త ఏవ ప్రబోధ-సమయే ఉత్తిష్ఠతి, ఉతాన్య ఇతి సṁశయే, అస్య సకలోపాధి-వినిర్ముక్తస్య బ్రహ్మణి సమ్పన్నస్య ముక్తాద్ అవిలక్షణత్వేన ప్రాచీన-శరీరేన్ద్రియాది-సమ్బన్ధాభావాద్ అన్య ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- స ఏవ తు, ఇతి। తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; స ఏవోత్తిష్ఠతి। కుతః। కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధిభ్యః। కర్మ తావత్--- సుషుప్తేన పూర్వ-కృతṁ పుణ్య-పాప-రూపṁ తత్త్వ-జ్ఞానాత్ ప్రాక్తేనైవ భోక్తవ్యమ్। అనుస్మృతిర్ అపి--- య ఏవాహṁ సుప్తః, స ఏవ ప్రబుద్ధోఽస్మీతి। శబ్దోఽపి సుషుప్త-ప్రబుద్ధః స ఏవేతి దర్శయతి, త ఇహ వ్యాఘ్రో వా సిṁహో వా వృకో వా వరాహో వా కీటో వా పతఙ్గో వా దṁశో వా మశకో వా యద్ యద్ భవన్తి తథా భవన్తి, ఇతి। విధయశ్ చ మోక్షార్థాః సుషుప్తస్య ముక్తత్వేఽనర్థకాః స్యుః। న చాసౌ సర్వోపాధి-వినిర్ముక్త ఆవిర్భూత-స్వరూపః--- తద్ యత్రైతత్ సుషుప్తః, ఇతి సుషుప్తṁ ప్రకృత్య, నా హ ఖల్వ్ అయమ్ ఏవṁ సమ్ప్రత్య్ ఆత్మానṁ జానాత్య్ అయమ్ అహమ్ అస్మీతి నో ఏవేమాని భూతాని వినాశమ్ ఏవాపీతో భవతి నాహమ్ అత్ర భోగ్యṁ పశ్యామి, ఇతి వచనాత్। ముక్తస్య చ--- పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః, స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, సర్వṁ హ పశ్యః పశ్యతి సర్వమ్ ఆప్నోతి సర్వశః, ఇతి సర్వజ్ఞత్వాది శ్రూయతే। అతః సుషుప్తః సṁసరన్న్ ఏవ ఆయస్త-సర్వ-కరణో జ్ఞాన-భోగాద్య్-అశక్తో విశ్రమ-స్థానṁ పరమాత్మానమ్ ఉపసమ్పద్యాశ్వస్తః పునర్ భోగాయోత్తిష్ఠతి॥౯॥ ఇతి కర్మానుస్మృతి-శబ్ద-విధ్య్-అధికరణమ్॥౩॥

అథ ముగ్ధాధికరణమ్॥౪॥

౩౨౪ ముగ్ధేఽర్ధ-సమ్పత్తిః పరిశేషాత్॥౩।౨।౧౦॥

ముగ్ధమ్ అధికృత్య చిన్త్యతే; కిమ్ ఇయṁ మూర్ఛా సుషుప్త్య్-ఆదిష్వ్ అన్యతమావస్థా, ఉతావస్థాన్తరమ్ ఇతి విశయే సుషుప్త్య్-ఆదీనామ్ అన్యతమావస్థాయామ్ ఏవ మూర్ఛాప్రసిద్ధ్య్-ఉపపత్తేర్ అవస్థాన్తర-కల్పనే ప్రమాణాభావాద్ అన్యతమావస్థా, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ముగ్ధేఽర్ధ-సమ్పత్తిర్ ఇతి। ముగ్ధే పురుషే యా తస్యావస్థా, సా మరణాయార్ధ-సమ్పత్తిః। కుతః। పరిశేషాత్--- న తావత్ స్వప్న-జాగరౌ, జ్ఞానాభావాత్; నిమిత్త-వైరూప్యాద్ ఆకార-వైరూప్యాచ్ చ న సుషుప్తి-మరణే। నిమిత్తṁ హి మూర్ఛాయా అభిఘాతాదిః। పారిశేష్యాన్ మరణాయార్ధ-సమ్పత్తిర్ మూర్చ్ఛా। మరణṁ హి సర్వ-ప్రాణ-దేహ-సమ్బన్ధోపరతిః; సూక్ష్మ-ప్రాణ-దేహ-సమ్బన్ధావస్థితిర్ మూర్చ్ఛా॥౧౦॥ ఇతి ముగ్ధాధికరణమ్॥౪॥

అథ ఉభయ-లిఙ్గాధికరణమ్॥౫॥

౩౨౫ న స్థానతోఽపి పరస్యోభయ-లిఙ్గṁ సర్వత్ర హి॥౩।౨।౧౧॥

దోష-దర్శనాద్ వైరాగ్యోదయాయ జీవస్యావస్థా-విశేషా నిరూపితాః। ఇదానీṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-తృష్ణా-జననాయ ప్రాప్యస్య బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వ-కల్యాణ-గుణాత్మకత్వ-ప్రతిపాదనాయారభతే। తత్ర జాగర-స్వప్న-సుషుప్తి-ముగ్ధ్య్-ఉత్క్రాన్తిషు స్థానేషు తత్-తత్-స్థాన-ప్రయుక్తా జీవస్య యే దోషాః, తే తద్-అన్తర్యామిణః పరస్య బ్రహ్మణోఽపి తత్ర తత్రావస్థితస్య సన్తి, నేతి విచార్యతే। కిṁ యుక్తమ్। సన్తీతి। కుతః। తత్-తద్-అవస్థ-శరీరేఽవస్థానాత్। నను--- సమ్భోగ-ప్రాప్తిర్ ఇతి చేన్ న వైశేష్యాత్, స్థిత్య్-అదనాభ్యాṁ చేత్య్ ఆదిషు పరస్యాకర్మ-వశ్యత్వేన దోషాభావ ఉక్తః, తత్ కథమ్ అకర్మ-వశ్యస్య పరస్య బ్రహ్మణస్ తత్-తత్-స్థాన-సమ్బన్ధాద్ దోష ఉచ్యతే। ఇత్థమ్ ఉచ్యతే--- కర్మాణ్య్ అపి దేహ-సమ్బన్ధమ్ ఆపాదయన్త్య్ అపురుషార్థ-జననాని భవన్తీతి, దేహ-యోగాద్ వేత్య్ అత్రోక్తమ్। తచ్ చ దేహ-సమ్బన్ధస్యాపురుషార్థత్వేన భవతి। ఇతరథా కర్మాణ్య్ ఏవ దుఃఖṁ జనయిష్యన్తి; కిṁ దేహ-సమ్బన్ధేన। అతోఽకర్మ-వశ్యత్వే సత్య్ అపి నానా-విధాశుచి-దేహ-సమ్బన్ధోఽపురుషార్థ ఏవ। అతస్ తన్-నియమనార్థే స్వేచ్ఛయా తత్-ప్రవేశేఽప్య్ అపురుషార్థ-సమ్బన్ధోఽవర్జనీయః। పూయ-శోణితాది-మజ్జనṁ హి స్వేచ్ఛాకారితమ్ అప్య్ అపురుషార్థ ఏవ। అతో యద్య్ అపి జగద్-ఏక-కారణṁ సర్వజ్ఞత్వాది-కల్యాణ-గుణాకరṁ చ బ్రహ్మ; తథాపి--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠన్, యశ్ చక్షుషి తిష్ఠన్, యో రేతసి తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆది వచనాత్ తత్ర తత్రావస్థితస్య తత్-తత్-సమ్బన్ధ-రూపాపురుషార్థాః సన్తీతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- న స్థానతోఽపి పరస్యేతి। న పృథివ్య్-ఆత్మాది-స్థానతోఽపి పరస్య బ్రహ్మణ అపురుషార్థ-గన్ధః సమ్భవతి। కుతః। ఉభయ-లిఙ్గṁ సర్వత్ర హి--- యతః సర్వత్ర శ్రుతి-స్మృతిషు పరṁ బ్రహ్మ ఉభయ-లిఙ్గమ్--- ఉభయ-లక్షణమ్ అభిధీయతే; నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-లక్షణోపేతమ్ ఇత్య్ అర్థః। అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకోఽవిజిఘత్సోఽపిపాసః సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, సమస్త-కల్యాణ-గునాత్మకోఽసౌ స్వ-శక్తి-లేశాద్ ధృత-భూత-సర్గః, తేజో-బలైశ్వర్య-మహావబోధ-సువీర్య-శక్త్య్-ఆది-గుణైక-రాశిః। పరః పరాణాṁ సకలా న యత్ర క్లేశాదయః సన్తి పరావరేశే॥ సమస్త-హేయ-రహితṁ విష్ణ్వ్-ఆఖ్యṁ పరమṁ పదమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభ్య ఉభయ-లక్షణṁ హి బ్రహ్మావగతమ్॥౧౧॥

౩౨౬ భేదాద్ ఇతి చేన్ న ప్రత్యేకమ్ అతద్-వచనాత్॥౩।౨।౧౨॥

యథా జీవస్య ప్రజాపతి-వాక్యావగతాపహత-పాప్మత్వాద్య్-ఉభయలిఙ్గస్యాపి దేవాది-దేహ-యోగ-రూపావస్థాభేదాద్ అపురుషార్థ-యోగః, తథాన్తర్యామిణః పరస్యాపి స్వతోఽపహత-పాప్మత్వాద్య్-ఉభయలిఙ్గస్య తత్-తద్-దేవాది శరీర-యోగ-రూపావస్థా-భేదాద్ అపురుషార్థ-యోగోఽవర్జనాయ ఇతి చేత్ తన్ న; ప్రత్యేకమ్ అతద్-వచనాత్--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఇత్య్ ఆదిషు ప్రతిపర్యాయṁ, స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, ఇత్య్ అన్తర్యామిణోఽమృతత్వ-వచనేన తత్ర తత్ర స్వేచ్ఛయా నియమనṁ కుర్వతస్ తత్-తత్-సమ్బన్ధ-ప్రయుక్తాపురుషార్థప్రతిషేధాత్। జీవస్య తు తత్-స్వరూపṁ తిరోహితమ్ ఇతి, పరాభిధ్యానాత్ తు తిరోహితమ్ ఇత్య్ అత్రోక్తమ్। నను స్వేచ్ఛయా కుర్వతోఽపి తత్-తద్-వస్తు-స్వభావాయత్తాపురుషార్థ-సమ్బన్ధోఽవర్జనీయ ఇత్య్ ఉక్తమ్; నైతద్ యుక్తమ్; న హ్య్ అచిద్ వస్త్వ్ అపి స్వభావతోఽపురుషార్థ-స్వరూపమ్; కర్మ-వశ్యానాṁ తు కర్మ-స్వభావానుగుణ్యేన పరమ-పురుష-సఙ్కల్పాద్ ఏకమ్ ఏవ వస్తు కాల-భేదేన పురుష-భేదన చ సుఖాయ దుఃఖాయ చ భవతి; వస్తు-స్వరూప-ప్రయుక్తే తు తాద్రూప్యే సర్వṁ సర్వదా సర్వస్య సుఖాయైవ దుఃఖాయైవ వా స్యాత్; న చైవṁ దృశ్యతే। తథా చోక్తṁ--- నరక-స్వర్గ-సṁజ్ఞే వై పాప-పుణ్యే ద్విజోత్తమ। వస్త్వ్ ఏకమ్ ఏవ దుఃఖాయ సుఖాయేర్ష్యాగమాయ చ। కోపాయ చ యతస్ తస్మాద్ వస్తు వస్త్వ్-ఆత్మకṁ కుతః। తద్ ఏవ ప్రీతయే భూత్వా పునర్ దుఃఖాయ జాయతే। తద్ ఏవ కోపాయ యతః ప్రసాదాయ చ జాయతే। తస్మాద్ దుఃఖాత్మకṁ నాస్తి న చ కిఞ్చిత్ సుఖాత్మకమ్ ఇతి। అతో జీవస్య కర్మ-వశ్యత్వాత్ తత్-తత్-కర్మానుగుణ్యేన తత్-తద్-వస్తు-సమ్బన్ధ ఏవాపురుషార్థః స్యాత్; పరస్య తు బ్రహ్మణః స్వాధీనస్య స ఏవ సమ్బన్ధస్ తత్-తద్-విచిత్ర-నియమన-రూప-లీలా-రసాయైవ స్యాత్॥౧౨॥

౩౨౭ అపి చైవమ్ ఏకే॥౩।౨।౧౩॥

అపి చ ఏకే శాఖిన ఏకస్మిన్న్ ఏవ దేహ-సṁయోగే జీవస్యాపురుషార్థṁ పరస్య తు తద్-అభావṁ నియమన-రూపైశ్వర్యాయత్త-దీప్తి-యోగṁ చ స్వ-శబ్దేనాధీయతే--- ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానṁ వృక్షṁ పరిషస్వ్జాతే। తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి, ఇతి॥౧౩॥

అథ స్యాత్--- అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి బ్రహ్మాత్మక-జీవానుప్రవేశ-పూర్వకṁ నామ-రూప-వ్యాకరణమ్ ఇతి బ్రహ్మాణోఽపి తద్-ఆత్మ-భూతస్య దేవ-మనుష్యాది-రూపత్వṁ తన్-నామ-భాక్త్వṁ చాస్తి, తతశ్ చ--- బ్రాహ్మణో యజేతేత్య్ ఆది విధి-నిషేధ-శాస్త్ర-గోచరత్వేన కర్మ-వశ్యత్వమ్ అవర్జనీయమ్ ఇతి; తత్రాహ---

౩౨౮ అరూపవద్ ఏవ హి తత్-ప్రధానత్వాత్॥౩।౨।౧౪॥

దేవాది-శరీరానుప్రవేశే తేన తేన రూపేణ యుక్తమ్ అప్య్ అరూపవద్ ఏవ రూప-రహిత-తుల్యమ్ ఏవ; జీవవచ్ ఛరీరిత్వ-నిబన్ధనṁ కర్మ-వశ్యత్వమ్ అస్య న విద్యత ఇత్య్ అర్థః। కుతః। నిర్వాహకత్వేన ప్రధానత్వాత్। ఆకాశో హ వై నామ-రూపయోర్ నిహితా తే యద్ అన్తరా తద్ బ్రహ్మేతి సర్వానుప్రవేశేఽపి నామ-రూప-కార్యాస్పర్శేన నామ-రూపయోర్ నిర్వోఢృత్వమ్ ఏవ బ్రహ్మణః ప్రతిపాదయతి। నను తచ్-ఛరీరకత్వేన తద్-అన్తర్యామిత్వే కథమ్ అరూపవద్ ఇతి రూప-సమ్బన్ధ-రహిత-తుల్యత్వమ్ ఉచ్యతే। ఇత్థమ్--- యథా జీవస్య తత్-తజ్-జన్య-సుఖ-దుఃఖ-భాక్త్వేన తత్-తద్-రూప-సమ్బన్ధః, తథా తద్-అభావాత్ పరస్యారూపవత్త్వమ్। విధి-నిషేధ-శాస్త్రాణ్య్ అపి కర్మ-వశ్యమ్ ఏవాధికుర్వన్తి। తస్మాద్ అరూప-తుల్యమ్ ఏవ పరṁ బ్రహ్మ। తతశ్ చాన్తర్యామి-రూపేణావస్థితమ్ అపి బ్రహ్మ నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-రూపోభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ॥౧౪॥

నను చ--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేత్య్ ఆదిభిర్ నిర్విశేష-ప్రకాశైక-స్వరూపṁ బ్రహ్మావగమ్యతే, అన్యత్ తు సర్వజ్ఞత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-జగత్-కారణత్వ-సర్వాన్తరాత్మత్వ-సత్య-కామత్వాదికṁ, నేతి నేతి, ఇత్య్ ఆదిభిః ప్రతిషిధ్యమానత్వేన మిథ్యాభూతమ్ ఇత్య్ అవగన్తవ్యమ్। తత్ కథṁ కల్యాణ-గుణాకరత్వ-నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వ-రూపోభయ-లిఙ్గత్వṁ బ్రహ్మణః। ఇత్య్ అత ఆహ---

౩౨౯ ప్రకాశవచ్ చావైయర్థ్యాత్॥౩।౨।౧౫॥

యథా--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేత్య్ ఆది వాక్యావైయర్థ్యాత్ ప్రకాశ-స్వరూపత్వṁ బ్రహ్మణోఽభ్యుపగభ్యతే తథా సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సర్వజ్ఞత్వ-జగత్-కారణత్వ-సర్వాత్మకత్వ-నిరస్త-నిఖిలావిద్యాది-దోషత్వాద్య్-అభిధాయి-వాక్యావైయార్థ్యాద్ ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ బ్రహ్మ॥౧౫॥

౩౩౦ ఆహ చ తన్మాత్రమ్॥౩।౨।౧౬॥

కిṁ చ--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తమ్ ఇత్య్ ఆది వాక్యṁ బ్రహ్మణః ప్రకాశ-స్వరూపతా-మాత్రṁ ప్రతిపాదయతి, నాన్యత్ సత్య-సఙ్కల్పత్వాదికṁ వాక్యాన్తరావగతṁ నిషేధతి। నేతి నేతీతి చ నిషేధస్య విషయోఽనన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతే॥౧౬॥

౩౩౧ దర్శయతి చాథో అపి స్మర్యతే॥౩।౨।౧౭॥

దర్శయతి చ వేదాన్త-గణః కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ నిరస్త-నిఖిల-దోషత్వṁ చ--- తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరమṁ మహేశ్వరṁ తṁ దైవతానాṁ పరమṁ చ దైవతమ్। స కారణṁ కరణాధిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః। న తస్య కార్యṁ కరణṁ చ విద్యతే న తత్-సమశ్ చాభ్యధికశ్ చ దృశ్యతే। పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ॥ యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్ యస్య జ్ఞాన-మయṁ తపః, భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, భిషోదేతి సూర్యః, స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, యతో వాచో నివర్తన్తే, అప్రాప్య మనసా సహ, ఆనన్దṁ బ్రహ్మణో విద్వాన్, న బిభేతి కుతశ్చనేతి, నిష్కలṁ నిష్క్రియṁ శాన్తṁ నిరవద్యṁ నిరఞ్జనమ్ ఇత్య్ ఆది। స్మర్యతే చ--- యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్, విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్, మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్। హేతునానేన కౌన్తేయ జగద్ ధి పరివర్తతే॥ ఉత్తమః పురుషస్ త్వ్ అన్యః పరమాత్మేత్య్ ఉదాహృతః। యో లోక-త్రయమ్ ఆవిశ్య బిభర్త్య్ అవ్యయ ఈశ్వరః, సర్వ-జ్ఞః సర్వ-కృత్ సర్వ-శక్తిర్ జ్ఞాన-బలర్ద్ధిమాన్। అన్యూనశ్ చాప్య్ అవృద్ధిశ్ చ స్వాధీనోఽనాదిమాన్ వశీ। క్లమ-తన్ద్రీ-భయ-క్రోధ-కామాదిభిర్ అసṁయుతః। నిరవద్యః పరః ప్రాప్తేర్ నిరధిష్ఠోఽక్షరః క్రమః, ఇత్య్ ఆది। అతః సర్వత్రావస్థితస్యాపి బ్రహ్మణ ఉభయ-లిఙ్గత్వాత్ తత్-తత్-స్థాన-ప్రయుక్తా దోషా న పరṁ బ్రహ్మ స్పృశన్తి॥౧౭॥

౩౩౨ అత ఏవ చోపమా సూర్యకాదివత్॥౩।౨।౧౮॥

యతో నానా-విధేషు స్థానేషు స్థితస్యాపి పరస్య బ్రహ్మణో న తత్-ప్రయుక్త-దోష-భాక్త్వమ్, అత ఏవ జల-దర్పణాది-ప్రతిబిమ్బిత-సూర్యాదివత్ పరమాత్మా తత్ర తత్రావస్థితోఽపి నిర్దోష ఇతి శాస్త్రేషూపమా క్రియతే--- ఆకాశమ్ ఏకṁ హి యథా ఘటాదిషు పృథగ్ భవేత్। తథాత్మైకో హ్య్ అనేక-స్థో జలాధారేష్వ్ ఇవాṁశుమాన్॥ ఏక ఏవ హి భూతాత్మా భూతే భూతే వ్యవస్థితః। ఏకధా బహుధా చైవ దృశ్యతే జల-చన్ద్రవత్, ఇత్య్ ఆదిషు॥౧౮॥

అత్ర చోదయతి--- 

౩౩౩ అమ్బువద్ అగ్రహణాత్ తు న తథాత్వమ్॥౩।౨।౧౯॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ ద్యోతయతి। అమ్బువద్ ఇతి సప్తమ్య్-అన్తాత్ వతిః। అమ్బు-దర్పణాదిషు యథా సూర్య-ముఖాదయో గృహ్యన్తే; న తథా పృథివ్య్-ఆదిషు స్థానేషు పరమాత్మా గృహ్యతే। అమ్బ్వ్-ఆదిషు హి సూర్యాదయో భ్రాన్త్యా తత్రస్థా ఇవ గృహ్యన్తే, న పరమార్థతస్ తత్రస్థాః। ఇహ తు--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, యోఽప్సు తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠిన్న్ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదినా పరమార్థత ఏవ పరమాత్మా పృథివ్య్-ఆదిషు స్థితో గృహ్యతే। అతః సూర్యాదేర్ అమ్బు-దర్పణాది-ప్రయుక్త-దోషాననుషఙ్గస్ తత్ర తత్ర స్థిత్య్-అభావాద్ ఏవ। అతో న తథాత్వṁ--- దార్ష్టాన్తికస్య న దృష్టాన్త-తుల్యత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౯॥

పరిహరతి--- 

౩౩౪ వృద్ధి-హ్రాస-భాక్త్వమ్ అన్తర్భావాద్ ఉభయ-సామఞ్జస్యాద్ ఏవṁ దర్శనాచ్ చ॥౩।౨।౨౦॥

పృథివ్య్-ఆది-స్థానాన్తర్భావాత్ స్థానినః పరస్య బ్రహ్మణః స్వరూపతో గుణతశ్ చ పృథివ్య్-ఆది-స్థాన-గత-వృద్ధి-హ్రాసాది-దోష-భాక్త్వ-మాత్రṁ సూర్యాది-దృష్టాన్తేన నివర్త్యతే। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। ఉభయ-సామఞ్జస్యాద్ ఏవమ్--- ఉభయ-దృష్టాన్త-సామఞ్జస్యాద్ ఏవమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। ఆకాశమ్ ఏకṁ హి యథా ఘటాదిషు పృథగ్ భవేత్, జలాధారేష్వ్ ఇవాṁశుమాన్ ఇతి దోషవత్స్వ్ అనేకేషు వస్తుషు వస్తుతోఽవస్థితస్యాకాశస్య, వస్తుతోఽనవస్థితస్యాṁశుమతశ్ చోభయస్య దృష్టాన్తస్యోపాదానṁ హి పరమాత్మనః పృథివ్యాది-గత-దోష-భాక్త్వ-నివర్తన-మాత్రే ప్రతిపాద్య సమఞ్జసṁ భవతి। ఘట-కరకాదిషు యథా వృద్ధి-హ్రాస-భాక్షు పృథక్ పృథక్ సṁయుజ్యమానమ్ అప్య్ ఆకాశṁ వృద్ధి-హ్రాసాది-దోషైర్ న స్పృశ్యతే; యథా చ జలాధారేషు విషమేషు దృశ్యమానోఽṁశుమాన్ తద్-గత-వృద్ధి-హ్రాసాదిభిర్ న స్పృశ్యతే; తథాయṁ పరమాత్మా పృథివ్య్-ఆదిషు నానాకారేష్వ్ అచేతనేషు చేతనేషు చ స్థితస్ తత్-తద్-గత-వృద్ధి-హ్రాసాది-దోషైర్ అసṁస్పృష్టః సర్వత్ర వర్తమానోఽప్య్ ఏక ఏవాస్పృష్ట-దోష-గన్ధః కల్యాణ-గుణాకర ఏవ। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- యథా జలాదిషు వస్తుతోఽనవస్థితస్యాṁశుమతో హేత్వ్-అభావాజ్ జలాది-దోషానభిష్వఙ్గః, తథా పృథివ్య్-ఆదిష్వ్ అవస్థితస్యాపి పరమాత్మనో దోష-ప్రత్యనీకాకారతయా దోష-హేత్వ్-అభావాన్ న దోష-సమ్బన్ధః, ఇతి। దర్శనాచ్ చ--- దృశ్యతే చైవṁ సర్వాత్మనా సాధర్మ్యాభావేఽపి వివక్షితాṁశ-సాధర్మ్యాద్ దృష్టాన్తోపాదానṁ, సిṁహ ఇవ మాణవక ఇత్య్ ఆదౌ। అతః స్వభావతో నిరస్త-నిఖిలాజ్ఞానాది-దోష-గన్ధస్య సమస్త-కల్యాణ-గుణాకరస్య పృథివ్య్-ఆది-స్థానతోఽపి న దోష-సమ్భవః॥౨౦॥

అథ స్యాత్--- ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తṁ చామూర్తṁ చేతి ప్రకృత్య సమస్తṁ స్థూల-సూక్ష్మ-రూపṁ ప్రపఞ్చṁ బ్రహ్మణో రూపత్వేన పరామృశ్య, తస్య వైతస్య పురుషస్య రూపṁ యథా మాహారజనṁ వాసః, ఇత్య్ ఆదినా ఆకార-విశేషṁ చాభిధాయ, అథాత ఆదేశో నేతి నేతి న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్తి, ఇతి సర్వṁ ప్రకృతṁ బ్రహ్మణః ప్రకారమ్ ఇతి-శబ్దేన పరామృశ్య తత్ సర్వṁ ప్రతిషిధ్య సర్వ-విశేషాధిష్ఠానṁ సన్-మాత్రమ్ ఏవ బ్రహ్మ; విశేషాస్ త్వ్ ఏవṁవిధṁ స్వ-స్వరూపమ్ అజానతా బ్రహ్మణా కల్పితా ఇతి దర్శయతి; అతః కథమ్ ఉభయ-లిఙ్గత్వṁ బ్రహ్మణ ఇతి। అత్రాహ---

౩౩౫ ప్రకృతైతావత్త్వṁ హి ప్రతిషేధతి తతో బ్రవీతి చ భూయః॥౩।౨।౨౧॥

నైతద్ ఉపపద్యతే--- యద్ బ్రహ్మణః ప్రకృత-విశేషవత్త్వṁ, నేతి నేతీతి ప్రతిషిధ్యత ఇతి, తథా సతి భ్రాన్త-జల్పితాయమానత్వాత్। న హి బ్రహ్మణో విశేషణతయా ప్రమాణాన్తరా-ప్రజ్ఞాతṁ సర్వṁ తద్-విశేషణత్వేనోపదిశ్య పునస్ తద్ ఏవానున్మత్తః ప్రతిషేధతి। యద్య్ అపి నిర్దిశ్యమానేషు కేచన పదార్థాః ప్రమాణాన్తర-ప్రసిద్ధాః, తథాపి తేషాṁ బ్రహ్మణః ప్రకారత్వమ్ అప్రజ్ఞాతమ్ ఏవ; ఇతరేషాṁ తు స్వరూపṁ బ్రహ్మణః ప్రకారత్వṁ చాజ్ఞాతమ్। అతస్ తేషామ్ అనువాదాసమ్భవాద్ అత్రైవోపదిశ్యన్తే। అతస్ తన్-నిషేధో నోపపద్యతే। యస్మాద్ ఏవṁ, తస్మాత్ ప్రకృతైతావత్త్వṁ బ్రహ్మణః ప్రతిషేధతీదṁ వాక్యమ్। యే బ్రహ్మణో విశేషాః ప్రకృతాః; తద్-విశిష్టతయా బ్రహ్మణః ప్రతీయమానేయత్తా, నేతి నేతీతి ప్రతిషిధ్యతే। నేతి నేతి--- నైవṁ నైవమ్, ఉక్త-ప్రకార-మాత్ర-విశిష్టṁ న భవతి బ్రహ్మ; ఉక్త-ప్రకార-విశిష్టతయా యా బ్రహ్మణ ఇయత్తా ప్రకృతా; సాత్ర ఇతి-శబ్దేన పరామృశ్యత ఇత్య్ అర్థః। యతశ్ చ నిషేధానన్తరṁ బ్రహ్మణో భూయో గుణ-జాతṁ బ్రవీతి, అతశ్ చ ప్రకృత-విశేషణ-యోగిత్వ-మాత్రṁ బ్రహ్మణః ప్రతిషేధతి। బ్రవీతి హి భూయో గుణ-జాతṁ--- న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్త్య్ అథ నామధేయṁ సత్యస్య సత్యమ్ ఇతి ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి। అయమ్ అర్థః--- ఇతి నేతి యద్ బ్రహ్మ ప్రతిపాదితమ్, తస్మాద్ ఏతస్మాద్ అన్యద్ వస్తు పరṁ న హ్య్ అస్తి; బ్రహ్మణోఽన్యత్ స్వరూపతో గుణతశ్ చోత్కృష్టṁ నాస్తీత్య్ అర్థః। తస్య చ బ్రహ్మణః సత్యస్య సత్యమ్ ఇతి నామధేయమ్। తస్య చ నిర్వచనṁ--- ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి। ప్రాణ-శబ్దేన ప్రాణ-సాహచర్యాజ్ జీవాః పరామృశ్యన్తే। తే తావత్ సత్యమ్, వియద్-ఆదివత్ స్వరూపాన్యథాభావ-రూప-పరిణామాభావాత్। తేషామ్ ఏష సత్యమ్--- తేభ్యోఽప్య్ ఏష పరమ-పురుషస్ సత్యమ్। జీవానాṁ కర్మానుగుణ్యేన జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాసౌ విద్యేతే; పరమ-పురుషస్య త్వ్ అపహత-పాప్మనస్ తౌ న విద్యేతే; అతస్ తేభ్యోఽప్య్ ఏష సత్యమ్। అతశ్ చైవṁ వాక్య-శేషోదిత-గుణ-జాత-యోగాత్, నేతి నేతీతి బ్రహ్మణః స విశేషత్వṁ న ప్రతిషిధ్యతే; అపి తు పూర్వ-ప్రకృతేయత్తా-మాత్రమ్। అత ఉభయ-లిఙ్గమ్ ఏవ పరṁ బ్రహ్మ॥౨౧॥

బ్రహ్మణః ప్రమాణాన్తరాగోచరత్వేన తత్-సమ్బన్ధితయా మూర్తామూర్తాది-రూపానువాదేన తన్-నిషేధాసమ్భవాత్ ప్రకృతేయత్తా-ప్రతిషేధ ఉక్తః; తద్ ఏవ ప్రమాణాన్తరాగోచరత్వṁ ద్రఢయతి--- 

౩౩౬ తద్ అవ్యక్తమ్ ఆహ హి॥౩।౨।౨౨॥

తత్--- బ్రహ్మ ప్రమాణాన్తరేణ న వ్యజ్యతే; ఆహ హి శాస్త్రṁ--- న సన్దృశే తిష్ఠతి రూపమ్ అస్య న చక్షుషా పశ్యతి కశ్చనైనమ్, న చక్షుషా గృహ్యతే నాపి వాచా, ఇత్య్ ఆది॥౨౨॥

హేత్వ్-అన్తరṁ చాహ---

౩౩౭ అపి సṁరాధనే ప్రత్యక్షానుమానాభ్యామ్॥౩।౨।౨౩॥

అపి చ సṁరాధనే--- సమ్యక్ ప్రీణనే భక్తి-రూపాపన్నే నిదిధ్యాసన ఏవాస్య సాక్షాత్కారః, నాన్యత్రేతి శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ అవగమ్యతే। నాయమ్ ఆత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహునా శ్రుతేన। యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యస్ తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూṁ స్వామ్॥ జ్ఞాన-ప్రసాదేన విశుద్ధ-సత్త్వస్ తతస్ తు తṁ పశ్యతి నిష్కలṁ ధ్యాయమానః, ఇతి శ్రుతిః। స్మృతిర్ అపి--- నాహṁ వేదైర్ న తపసా న దానేన న చేజ్యయా, భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్య అహమ్ ఏవṁవిధోఽర్జున। జ్ఞాతుṁ ద్రష్టుṁ చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుṁ చ పరన్తప, ఇతి। భక్తి-రూపాపన్నమ్ ఏవోపాసనṁ సṁరాధనṁ తస్య ప్రీణనమ్ ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। అతో నిదిధ్యాసనాయ బ్రహ్మ-స్వరూపమ్ ఉపదిశత్, ద్వే వావ బ్రహ్మణః, ఇత్య్ ఆది శాస్త్రṁ బ్రహ్మణో మూర్తామూర్త-రూప-ద్వయాది-విశిష్టతాṁ ప్రాగ్ అసిద్ధాṁ నానువదితుṁ క్షమమ్॥౨౩॥

**౩౩౮ ప్రకాశాదివచ్ చావైశేష్యṁ ప్రకాశశ్ చ కర్మణ్య్ అభ్యాసాత్॥౩।౨।౨౪॥ **

ఇతశ్ చ ప్రకృతైతావత్త్వమ్ ఏవ ప్రతిషేధతి; న మూర్తామూర్తాది-విశిష్టత్వమ్; యతః సాక్షాత్కృత-పరబ్రహ్మ-స్వరూపాణాṁ వామదేవాదీనాṁ దర్శనే ప్రకాశాదివత్---జ్ఞానానన్దాది-స్వరూపవన్ మూర్తామూర్తాది-ప్రపఞ్చ-విశిష్టతాయా అపి బ్రహ్మ-గుణత్వావైశేష్యṁ ప్రతీయతే, తద్ ధైతత్ పశ్యన్న్ ఋషిర్ వామదేవః ప్రతిపేదే అహṁ మనుర్ అభవṁ సూర్యశ్ చ, ఇత్య్ ఆది। బ్రహ్మ-స్వరూప-భూత-ప్రకాశానన్దాదిశ్ చ తేషాṁ వామదేవాదీనాṁ సṁరాధనాత్మకే కర్మణ్య్ అభ్యాసాద్ ఉపలభ్యతే। తద్వచ్ చాభ్యస్త-సṁరాధనానాṁ తేషాṁ మూర్తామూర్తాది-విశిష్టత్వమ్ అప్య్ అవిశేషేణ ప్రతీయత ఇత్య్ అర్థః॥౨౪॥

ఉక్తṁ బ్రహ్మణ ఉభయ-లిఙ్గత్వమ్ ఉపసṁహరతి---

౩౩౯ అతోఽనన్తేన తథా హి లిఙ్గమ్॥౩।౨।౨౫॥

అతః--- ఉక్తైర్ హేతుభిర్ బ్రహ్మణ అనన్తేన కల్యాణ-గుణ-గణేన విశిష్టత్వṁ సిద్ధమ్। తథా హి సత్య్ ఉభయ-లిఙ్గṁ బ్రహ్మోపపన్నṁ భవతి॥౨౫॥ ఇత్య్ ఉభయ-లిఙ్గాధికరణమ్॥౫॥

అథ అహి-కుణ్డలాధికరణమ్॥౬॥

౩౪౦ ఉభయ-వ్యపదేశాత్ త్వ్ అహి-కుణ్డలవత్॥౩।౨।౨౬॥

మూర్తామూర్తాత్మకస్య అచిత్-ప్రపఞ్చస్య బ్రహ్మణో రూపత్వṁ ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే ఇత్య్ ఆదినోపదిశ్యతే। అథాత ఆదేశో నేతి నేతీతి మూర్తామూర్తాచిద్-వస్తు-రూపతయా బ్రహ్మణ ఇయత్తా ప్రతిషిధ్యతే। న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్తీతి బ్రహ్మణోఽన్యద్ ఉత్కృష్టṁ న హ్య్ అస్తీతి ప్రతిపాదితమ్। తద్-ఉపపాదనాయ--- అథ నామధేయṁ సత్యస్య సత్యామ్ ఇతి ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టేభ్యశ్ చేతనేభ్యోఽప్య్ ఏష సత్యమ్ ఇతి కదాచిద్ అపి జ్ఞానాది-సఙ్కోచాభావాద్ ఉక్తమ్। తథా ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః, పతిṁ విశ్వస్యాత్మేశ్వరమ్, నిత్యో నిత్యానాṁ చేతనశ్ చేతనానామ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతేశ్ చాయమ్ అర్థోఽవగమ్యతే। తస్యాచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-రూపత్వ-ప్రకార ఇదానీṁ చిన్త్యతే, బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వ-సిద్ధ్య్-అర్థమ్। కిమ్ అస్యాచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-రూపత్వమ్ అహి-కుణ్డల-న్యాయేన, ఉత ప్రభాప్రభావతోర్ ఇవైక-జాతి-యోగేన, ఉత జీవస్యేవ విశేషణ-విశేష్య తయాṁశాṁశి-భావేనేతి। ఇహ స్థాప్యమానṁ విశేషణ-విశేష్య-భావమ్ అఙ్గీకృత్య ప్రకృతిశ్ చ ప్రతిజ్ఞా-దృష్టాన్తానుపరోధాత్--- తద్-అనన్యత్వమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః, ఇత్య్ అత్ర సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-విశిష్టాద్ బ్రహ్మణః స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-విశిష్టస్యోత్పత్తిర్ అనన్యత్వṁ చోక్తమ్। కిṁ యుక్తమ్। అహి-కుణ్డలవద్ ఇతి। కుతః। ఉభయ-వ్యపదేశాత్--- బ్రహ్మైవేదṁ సర్వమ్, ఆత్మైవేదṁ సర్వమ్ ఇతి తాదాత్మ్య-వ్యపదేశాత్, హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతాః, అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్యేత్య్ ఆది భేద-వ్యపదేశాచ్ చ। అహేః కుణ్డల-భావర్జు-భావవత్ తస్యైవ బ్రహ్మణః సṁస్థాన-విశేషా ఏవాచిద్-వస్తూని॥౨౬॥

౩౪౧ ప్రకాశాశ్రయవద్ వా తేజస్త్వాత్॥౩।౨।౨౭॥

వా-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్య్-అర్థః; బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవాచిద్-రూపేణావస్థానే భేద-శ్రుతయో బ్రహ్మణోఽపరిణామి త్వ్ అవాదిన్యోఽపి బాధితా భవేయుః। అతో యథా తేజస్త్వేన ప్రభా-తద్-ఆశ్రయ-యోనియోర్ అపి తాదాత్మ్యమ్। ఏవమ్ అచిత్-ప్రపఞ్చస్య బ్రహ్మణో రూపత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౨౭॥

౩౪౨ పూర్వవద్ వా॥౩।౨।౨౮॥

వా-శబ్దః పక్ష-ద్వయ-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। ఏకస్యైవ ద్రవ్యస్యావస్థా-విశేష-యోగేఽపి బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవాచిద్-ద్రవ్య-రూపత్వాద్ ఉక్త-దోషాద్ అనిర్మోక్షః। అథ ప్రభా-తద్-ఆశ్రయయోర్ ఇవాచిద్ బ్రహ్మణో బ్రహ్మత్వ-జాతి-యోగ-మాత్రమ్। ఏవṁ తర్హ్య్ అశ్వత్వ-గోత్వవద్ బ్రహ్మాపీశ్వరే చిద్-అచిద్-వస్తునోఽశ్వానువర్తమానṁ సామాన్యమ్ ఇతి సకల-శ్రుతి-స్మృతి-వ్యవహార-విరోధః। పూర్వవద్ ఏవ--- అṁశో నానా-వ్యపదేశాత్, ప్రకాశాదివత్ తు నైవṁ పరః, ఇతి జీవవత్ పృథక్సిద్ధ్యనర్హ-విశేషణత్వేనాచిద్-వస్తునో బ్రహ్మాṁశత్వమ్। విశిష్ట-వస్త్వ్-ఏకదేశత్వేనాభేద-వ్యవహారో ముఖ్యః, విశేషణ-విశేష్యయోః స్వరూప-స్వభావ-భేదేన భేద-వ్యవహారో ముఖ్యః; బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వṁ చ రక్షితమ్। తద్ ఏవṁ ప్రకాశ-జాతి-గుణ-శరీరాణాṁ మణి-వ్యక్తి-గుణ్య్-ఆత్మనః ప్రత్య్ అపృథక్సిద్ధి-లక్షణ-విశేషణతయా యథాṁశత్వమ్। తథేహ జీవస్యాచిద్-వస్తునశ్ చ బ్రహ్మ ప్రత్యṁశత్వమ్॥౨౮॥

౩౪౩ ప్రతిషేధాచ్ చ॥౩।౨।౨౯॥

స వా ఏష మహాన్ అజ ఆత్మాజరోఽమరః, నాస్య జరయైతజ్ జీర్యతి, ఇత్య్ ఆదిభిర్ బ్రహ్మణోఽచిద్-ధర్మ-ప్రతిషేధాచ్ చ విశేషణ-విశేష్యత్వేనైవాṁశాṁశి-భావ ఇత్య్ అర్థః। అతః సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-విశిష్టṁ కారణ-భూతṁ బ్రహ్మ, స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-విశిష్టṁ కార్య-భూతṁ బ్రహ్మేతి కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వమ్, కారణ-భూత-బ్రహ్మ-విజ్ఞానేన కార్యస్య జ్ఞాతతేత్య్ ఆది సర్వమ్ ఉపపన్నమ్; బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వṁ చ రక్షితమ్। బ్రహ్మణో నిర్దోషత్వేన కల్యాణ-గుణాకరత్వేన చోభయ-లిఙ్గత్వమ్ అపి సిద్ధమ్॥౨౯॥ ఇత్య్ అహి-కుణ్డలాధికరణమ్॥౬॥

అథ పరాధికరణమ్॥౭॥

౩౪౪ పరమతః సేతూన్మాన-సమ్బన్ధ-భేద-వ్యపదేశేభ్యః॥౩।౨।౩౦॥

ఇదానీమ్ అస్మాత్ పరస్మాజ్ జగన్-నిమిత్తోపాదాన-రూప-పరమ-కారణాత్ పరబ్రహ్మణః పరమ్ అపి కిఞ్చిత్ తత్త్వమ్ అస్తీతి కైశ్చిద్ ధేత్వాభాసైర్ ఆశఙ్క్య నిరాక్రియతే, అస్యోపాస్యస్య నిర్దోషత్వానవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-స్థేమ్నే। తత్రేయమ్ ఆశఙ్కా--- యద్ ఇదṁ పరṁ బ్రహ్మోభయ-లిఙ్గమ్; ఏతస్మాన్ నిఖిల-జగత్-కారణాత్ పరమ్ అపి కిఞ్చిత్ తత్త్వమ్ అస్తి। కథమ్। అథ య ఆత్మా స సేతుర్ విధృతిః, ఇత్య్ అస్య పరస్య సేతుత్వ-వ్యపదేశాత్, సేతు-శబ్దస్య చ లోకే కూలాన్తర-ప్రాప్తి-హేతౌ ప్రసిద్ధేర్ ఇతోఽన్యద్ అనేన ప్రాప్తవ్యమ్ అస్తీతి గమ్యతే। తథా--- ఏతṁ సేతుṁ తీర్త్వాన్ధః సన్న్ అనన్ధో భవతి, ఇతి తరితవ్యతా చాస్యాభిధీయతే; అతశ్ చాన్యత్ ప్రాప్యమ్ అస్తి। ఉన్మాన-వ్యపదేశాచ్ చ--- ఉన్మితṁ--- పరిమితమ్ ఇదṁ పరṁ బ్రహ్మ, చతుష్పాద్ బ్రహ్మ, షోడశ-కలమ్ ఇత్య్ ఉన్మాన-వ్యపదేశాత్। స చాయమ్ ఉన్మాన-వ్యపదేశస్ తేన సేతునా ప్రాప్యస్యానున్మితస్యాస్తితాṁ ద్యోతయతి। తథా సమ్బన్ధ-వ్యపదేశశ్ చ సేతు-సేతుమతోః ప్రాపకత్వ-ప్రాప్యత్వ-లక్షణో దృశ్యతే, అమృతస్య పరṁ సేతుṁ దగ్ధేన్ధనమ్ ఇవానలమ్, అమృతస్యైష సేతుః, ఇతి। అతశ్ చ పరాత్ పరమ్ అస్తి। భేదేన చ పరాత్పరṁ వ్యపదిశ్యతే--- పరాత్పరṁ పురుషమ్ ఉపైతి, పరాత్పరṁ యన్ మహతో మహాన్తమ్ ఇతి చ। తథా--- తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్, తతో యద్ ఉత్తరతరṁ తద్ అరూపమ్ అనామయమ్ ఇతి। అత ఏభ్యో హేతుభ్యః పరస్మాద్ బ్రహ్మణః పరమ్ అపి కిఞ్చిద్ అస్తీతి గమ్యత ఇతి॥౩౦॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే --- 

౩౪౫ సామాన్యాత్ తు॥౩।౨।౩౧॥

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। యత్ తావద్ ఉక్తṁ సేతు-వ్యపదేశాత్ పరాత్పరమ్ అస్తీతి తన్ నోపపద్యతే। న హ్య్ అయమ్ అత్ర కిఞ్చిత్ ప్రాప్యṁ ప్రతి సేతుర్ ఉచ్యతే--- ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయేతి సేతు-సామాన్యేన సర్వ-లోకాసఙ్కర-కరత్వ-శ్రుతేః। సినోతి--- బధ్నాతి స్వస్మిన్ సర్వṁ చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతమ్ అసఙ్కీర్ణమ్ ఇతి సేతుర్ ఉచ్యతే। ఏతṁ సేతుṁ తీర్త్వేతి తరతిశ్ చ ప్రాప్తి-వచనః। యథా--- వేదాన్తṁ తరతీతి॥౩౧॥

౩౪౬ బుద్ధ్య్-అర్థః పాదవత్॥౩।౨।౩౨॥

యోఽయṁ--- చతుష్పాద్ బ్రహ్మ, షోడశ-కలమ్, పాదోఽస్య విశ్వా భూతానీత్య్ ఉన్మాన-వ్యపదేశః; స బుద్ధ్య్-అర్థః--- ఉపాసనార్థః; సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేత్య్ ఆదిభిర్ జగత్-కారణస్య బ్రహ్మణోఽపరిచ్ఛిన్నత్వావగమాత్ స్వత ఉన్మితత్వాసమ్భవాత్। జగత్-కారణత్వṁ హి తస్యైవ శ్రూయతే--- తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః, సోఽకామయత, బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి, ఇతి। అతో యథా--- వాక్ పాదః ప్రాణః పాదః చక్షుః పాదో మనః పాదః, ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మణో వాగ్-ఆది-పాద-వ్యపదేశ ఉపాసనార్థః, ఏవమ్ అయమ్ అపి॥౩౨॥

స్వయమ్ అనున్మితస్య కథమ్ ఉపాసనార్థతయాప్య్ ఉన్మాన-సమ్భవః, తత్రాహ---

౩౪౭ స్థాన-విశేషాత్ ప్రకాశాదివత్॥౩।౨।౩౩॥

ప్రతిపన్న-వాగ్-ఆది-స్థాన-విశేష-రూపోపాధి-భేదాత్ తత్-సమ్బన్ధితయోన్మితత్వానుసన్ధానṁ సమ్భవతి; యథా ప్రకాశాకాశాదేర్ వితతస్య వాతాయన-ఘటాది-స్థాన-భేదైః పరిచ్ఛిద్యానుసన్ధాన-సమ్భవ ఇత్య్ అర్థః॥౩౩॥

౩౪౮ ఉపపత్తేశ్ చ॥౩।౨।౩౪॥

యద్ ఉక్తṁ--- అమృతస్యైష సేతుర్ ఇతి ప్రాప్య-ప్రాపక-సమ్బన్ధ-వ్యపదేశాత్ ప్రాపకాత్ పరṁ ప్రాప్యమ్ అస్తీతి తన్ న, ప్రాప్యస్య పరమ-పురుషస్య స్వ-ప్రాప్తౌ స్వస్యైవోపాయత్వోపపత్తేః। నాయమ్ ఆత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహునా శ్రుతేన। యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యస్ తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూṁ స్వామ్ ఇత్య్ అనన్యోపాయత్వ-శ్రవణాత్॥౩౪॥

౩౪౯ తథాన్య-ప్రతిషేధాత్॥౩।౨।౩౫॥

యత్ పునర్ ఉక్తṁ--- తతో యద్ ఉత్తరతరṁ, పరాత్పరṁ పురుషమ్, అక్షరాత్ పరతః పరః, ఇత్య్ ఆది భేద-వ్యపదేశాత్ పరాత్పరమ్ అస్తీతి తన్ నోపపద్యతే, తత్రైవ తతోఽన్యస్య పరస్య ప్రతిషేధాత్, యస్మాత్ పరṁ నాపరమ్ అస్తి కిఞ్చిద్ యస్మాన్ నాణీయో న జ్యాయోఽస్తి కశ్చిత్, ఇతి। యస్మాద్ అపరṁ పరṁ నాస్తి కిఞ్చిత్--- న కేనాపి ప్రకారేణ పరమస్తీత్య్ అర్థః। తథాన్యత్రాపి--- న హ్య్ ఏతస్మాద్ ఇతి నేత్య్ అన్యత్ పరమ్ అస్తి, ఇతి--- ఇతి నేతి నిర్దిష్టాద్ ఏతస్మాద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్ పరṁ న హ్య్ అస్తీత్య్ అర్థః। తథా--- న తస్యేశే కశ్చన తస్య నామ మహద్ యశః, ఇతి। తద్ ధి జగద్-ఉపాదాన-కారణతయానన్తరమ్ ఉక్తṁ, సర్వే నిమేషా జజ్ఞిరే విద్యుతః పురుషాద్ అధి, స ఆపః ప్రదుఘే ఉభే ఇమే, ఇత్య్ ఆదినా। అద్భ్యః సమ్భూతో హిరణ్యగర్భ ఇత్య్ అష్టౌ, ఇతి చ జగత్-కారణṁ పురుషమ్ ఏనṁ ప్రత్యభిజ్ఞాపయతి। తతో యద్ ఉత్తరతరమ్ ఇతి కిమ్ ఉచ్యత ఇతి చేత్; పూర్వత్ర--- వేదాహమ్ ఏతṁ పురుషṁ మహాన్తమ్ ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసః పరస్తాత్। తమ్ ఏవ విదిత్వా అతిమృత్యుమ్ ఏతి నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ, ఇతి పరస్య బ్రహ్మణో మహా-పురుషస్య వేదనమ్ ఏవామృతత్వ-సాధనమ్, నాన్యోఽమృతత్వస్య పన్థా ఇత్య్ ఉపదిశ్య తద్-ఉపపాదనాయ--- యస్మాత్ పరṁ నాపరమ్ అస్తి కిఞ్చిద్ యస్మాన్ నాణీయో న జ్యాయోఽస్తి కశ్చిత్। వృక్ష ఇవ స్తబ్ధో దివి తిష్ఠత్య్ ఏకస్ తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్ ఇతి పురుషస్య పరత్వṁ, తద్-వ్యతిరిక్తస్య పరత్వాసమ్భవṁ చ ప్రతిపాద్య, తతో యద్ ఉత్తరతరṁ తద్ అరూపమ్ అనామయమ్। య ఏతద్ విదుర్ అమృతాస్తే భవన్త్య్ అథేతరే దుఃఖమ్ ఏవాపి యన్తి, ఇతి పూర్వోక్తమ్ అర్థṁ హేతుతో నిగమయతి--- యద్ ఉత్తరతరṁ పురుషతత్త్వమ్, తద్ ఏవారూపమ్ అనామయṁ యతః, తతో య ఏతత్ పురుష-తత్త్వṁ విదుః, త ఏవామృతా భవన్తి, అథేతరే దుఃఖమ్ ఏవాపి యన్తి--- ఇతి। అన్యథోపక్రమ-విరోధోఽనన్తరోక్తి-విరోధశ్ చ। పరాత్పరṁ పురుషమ్ ఉపైతి దివ్యమ్ ఇతి పూర్వత్ర, అక్షరాత్ పరతః పరః, ఇతి, అక్షరాత్--- అవ్యాకృతాద్ యః పరః--- సమష్టి-పురుషః; తస్మాత్ పరో యోఽదృశ్యత్వాది-గుణకః సర్వ-జ్ఞః పరమ-పురుషః, స ఏవేహాపి పరాత్పర ఇతి సమష్టి-పురుషాత్ పరత్వేనోచ్యతే॥౩౫॥

౩౫౦ అనేన సర్వ-గతత్వమ్ ఆయామ-శబ్దాదిభ్యః॥౩।౨।౩౬॥

అనేన--- బ్రహ్మణా, సర్వ-గతత్వమ్--- సర్వస్య జగతో వ్యాప్తత్వమ్, ఆయామ-శబ్దాదిభ్యః--- సర్వ-వ్యాప్తి-వాచి-శబ్దేభ్యోఽవగమ్యమానమ్ అస్మాత్ పరṁ నాస్తీత్య్ అవగమయతి। ఆయామ-శబ్దస్ తావత్--- తేనేదṁ పూర్ణṁ పురుషేణ సర్వమ్, యచ్ చ కిఞ్చిజ్ జగత్య్ అస్మిన్ దృశ్యతే శ్రూయతేఽపి వా। అన్తర్ బహిశ్ చ తత్ సర్వṁ వ్యాప్య నారాయణః స్థితః॥ నిత్యṁ విభుṁ సర్వ-గతṁ సుసూక్ష్మṁ యద్ భూత-యోనిṁ పరిపశ్యన్తి ధీరాః। ఆది-శబ్దాత్--- బ్రహ్మైవేదṁ సర్వమ్, ఆత్మైవేదṁ సర్వమ్ ఇత్య్ ఆదయో గృహ్యన్తే। అత ఇదṁ పరṁ బ్రహ్మైవ సర్వస్మాత్ పరమ్॥౩౬॥ ఇతి పరాధికరణమ్॥౭॥

అథ ఫలాధికరణమ్॥౮॥

౩౫౧ ఫలమ్ అత ఉపపత్తేః॥౩।౨।౩౭॥

ఉక్తమ్ ఉపాసిసిషోపజననార్థṁ జీవస్య సర్వావస్థాసు సదోషత్వṁ, ప్రాప్యస్య చ పరమ-పురుషస్య నిర్దోషత్వṁ, కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ, సర్వస్మాత్ పరత్వṁ చ। అతః పరమ్ ఉపాసనṁ వివక్షన్న్ ఉపాసీనానాṁ పరస్మాద్ ఏవాస్మాత్ పురుషాత్ తత్-ప్రాప్తి-రూపమ్ అపవర్గాఖ్యṁ ఫలమ్ ఇతి సమ్ప్రతి బ్రూతే। తుల్య-న్యాయతయా శాస్త్రీయమ్ ఐహికాముష్మికమ్ అపి ఫలమ్ అత ఏవ పరస్మాత్ పురుషాద్ భవతీతి సామాన్యేన ఫలమ్ అత ఇత్య్ ఉచ్యతే। కుత ఏతత్। ఉపపత్తేః--- స ఏవ హి సర్వ-జ్ఞః సర్వ-శక్తిర్ మహోదారో యాగ-దాన-హోమాదిభిర్ ఉపాసనేన చారాధిత ఐహికాముష్మిక-భోగ-జాతṁ స్వ-స్వరూపావాప్తి-రూపమ్ అపవర్గṁ చ దాతుమ్ ఈష్టే। న హ్య్ అచేతనṁ కర్మ క్షణ-ధ్వṁసి కాలాన్తర-భావి-ఫల-సాధనṁ భవితుమ్ అర్హతి॥౩౭॥

౩౫౨ శ్రుతత్వాచ్ చ॥౩।౨।౩౮॥

స వా ఏష మహాన్ అజ ఆత్మాన్నాదో వసు-దానః--- ఏష హ్య్ ఏవానన్దయాతి, ఇతి భోగాపవర్గ-రూపṁ ఫలమ్ అయమ్ అవదదాతీతి హి శ్రూయతే॥౩౮॥

సమ్ప్రతి పూర్వ-పక్షమ్ ఆహ--- 

౩౫౩ ధర్మṁ జైమినిర్ అత ఏవ॥౩।౨।౩౯॥

అత ఏవ--- ఉపపత్తేః, శాస్త్రాచ్ చ, యాగ-దాన-హోమోపాసన-రూప-ధర్మమ్ ఏవ ఫల-ప్రదṁ జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే। లోకే హి కృష్య్-ఆదికṁ మర్దనాదికṁ చ కర్మ సాక్షాద్ వా, పరమ్పరయా వా స్వయమ్ ఏవ ఫల-సాధనṁ దృష్టమ్; ఏవṁ వేదేఽపి యాగ-దాన-హోమాదీనాṁ సాక్షాత్ ఫల-సాధనత్వాభావేఽపి పరమ్పరయా అపూర్వ-ద్వారేణ ఫల-సాధనత్వమ్ ఉపపద్యతే। తథా--- యజేత స్వర్గ-కామః, ఇత్య్ ఆది శాస్త్రమ్ అపి సిషాధయిషిత-స్వర్గస్య కర్తవ్యతయా యాగాద్య్ అభిదధద్ అన్యథానుపపత్త్యా అపూర్వ-ద్వారేణ ఫల-సాధనత్వమ్ అవగమయతి॥౩౯॥

౩౫౪ పూర్వṁ తు బాదరాయణో హేతు-వ్యపదేశాత్॥౩।౨।౪౦॥

తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। పూర్వోక్తṁ పరమ-పురుషస్యైవ ఫల-ప్రదత్వṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। కుతః। హేతు-వ్యపదేశాత్--- యజ-దేవ-పూజాయామ్ ఇతి దేవతారాధన-భూత-యాగాద్య్-ఆరాధ్య-భూతాగ్ని-వాయ్వ్-ఆది-దేవతానామ్ ఏవ తత్-తత్-ఫల-హేతుతయా తస్మిṁస్ తస్మిన్న్ అపి వాక్యే వ్యపదేశాత్। వాయవ్యṁ శ్వేతమ్ ఆలభేత భూతి-కామో వాయుర్ వై క్షేపిష్ఠా దేవతా వాయుమ్ ఏవ స్వేన భాగధేయేనోపధావతి స ఏవైనṁ భూతిṁ గమయతి, ఇత్య్ ఆదిషు కామినః సిషాధయిషిత-ఫల-సాధనత్వ-ప్రకారోపదేశోఽపి విధ్య్-అపేక్షిత ఏవేతి నాతత్-పరత్వ-శఙ్కా యుక్తా। ఏవమ్ అపేక్షితేఽపి ఫల-సాధనత్వ-ప్రకారే శబ్దాద్ ఏవావగతే సతి తత్-పరిత్యాగమ్ అశ్రుతాపూర్వాది-పరికల్పనṁ చ ప్రామాణికా న సహన్తే। లిఙ్-ఆదయోఽపి దేవతారాధన-భూత-యాగాదేః ప్రకృత్య్-అర్థస్య కర్తృవ్యాపార-సాధ్యతాṁ వ్యుత్పత్తి-సిద్ధాṁ శబ్దానుశాసనానుమతామ్ అభిదధతి; నాన్యద్ అలౌకికమ్ ఇతి ప్రాగ్ ఏవోక్తమ్। తద్ ఏవṁ--- వాయుర్ వై క్షేపిష్ఠా దేవతేత్య్ ఆది శబ్దాద్ వాయ్వ్-ఆదీనాṁ ఫల-ప్రదత్వమ్ అవగమ్యతే। వాయ్వ్-ఆద్య్-ఆత్మనా చ పరమ-పురుష ఏవారాధ్యతయా ఫల-ప్రదాయిత్వేన చావతిష్ఠత ఇతి శ్రూయతే--- ఇష్టాపూర్తṁ బహుధా జాతṁ జాయమానṁ విశ్వṁ బిభర్తి భువనస్య నాభిః, తద్ ఏవాగ్నిస్ తద్ వాయుస్ తత్ సూర్యస్ తద్ ఉ చన్ద్రమాః, ఇతి। అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణే చ--- యో వాయౌ తిష్ఠన్ యస్య వాయుః శరీరమ్, యోఽగ్నౌ తిష్ఠన్, య ఆదిత్యే తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆది శ్రూయతే। స్మర్యతే చ--- యో యో యాṁయాṁ తనుṁ భక్తః శ్రద్ధయార్చితుమ్ ఇచ్ఛతి। తస్య తస్యాచలాṁ శ్రద్ధాṁ తామ్ ఏవ విదధామ్య్ అహమ్॥ స తయా శ్రద్ధయా యుక్తస్ తస్యారాధనమ్ ఈహతే। లభతే చ తతః కామాన్ మయైవ విహితాన్ హి తాన్, ఇతి, అహṁ హి సర్వ-యజ్ఞానాṁ భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చేతి। ప్రభుర్ ఇతి--- ఫల-ప్రదాయీత్య్ అర్థః। దేవాన్ దేవ-యజో యాన్తి మద్-భక్తా యాన్తి మామ్ అపి, యాన్తి మద్-యాజినోఽపి మామ్ ఇతి చ। లోకే చ కృష్య్-ఆదిభిర్ విచిత్ర-రూపాన్ ద్రవ్య-విశేషాన్ సమ్పాద్య తైః రాజానṁ భృత్య-ద్వారేణ సాక్షాద్ వార్చయన్తి; అర్చితశ్ చ రాజా తత్-తద్-అర్చనానుగుణṁ ఫలṁ ప్రయచ్ఛన్ దృశ్యతే। వేదాన్తాస్ త్వ్ అతిపతిత-సకలేతర-ప్రమాణ-సమ్భావనా-భూమిṁ నిరస్త-సమస్తావిద్యాది-దోష-గన్ధṁ స్వాభావికానవధికాతిశయాపరిమితోదార-గుణ-సాగరṁ పురుషోత్తమṁ ప్రతిపాద్య, తద్-ఆరాధన-రూపాణి చ యాగ-దాన-హోమాత్మకాని, స్తుతి-నమస్కార-కీర్తనార్చన-ధ్యానాని చ తద్-ఆరాధనాని, ఆరాధితాత్ పరస్మాత్ పురుషాద్ భోగాపవర్గ-రూపṁ ఫలṁ చ, వదన్తీతి సర్వṁ సమఞ్జసమ్॥౪౦॥ ఇతి ఫలాధికరణమ్॥౮॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే తృతీయస్యాధ్యాయస్య ద్వితీయః పాదః॥౨॥

తృతీయాధ్యాయే

సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయాధికరణమ్॥౧॥ 

**౩౫౫ సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయṁ చోదనాద్య్-అవిశేషాత్॥౩।౩।౧॥ **

ఉక్తṁ బ్రహ్మోపాసిషోపజననాయ వక్తవ్యṁ బ్రహ్మణః ఫల-దాయిత్వ-పర్యన్తమ్। ఇదానీṁ బ్రహ్మోపాసనానాṁ గుణోపసṁహార-వికల్ప-నిర్ణయాయ విద్యా-భేదాభేద-చిన్తా ప్రస్తూయతే। ప్రథమṁ తావద్ ఏకస్యా వైశ్వానర-విద్యాదికాయా అనేక-శాఖాసు శ్రూయమాణాయాః కిమ్ ఏక-విద్యాత్వమ్, ఉత విద్యా-భేద ఇతి చిన్త్యతే। అవిశేష-పునః శ్రవణస్య ప్రకరణాన్తరస్య చ భేదకత్వాచ్ ఛాఖాన్తరే చోభయోర్ అవర్జనీయత్వాద్ విద్యా-భేద ఇతి ప్రాప్తమ్। అత ఏవ--- తేషామ్ ఏవైతాṁ బ్రహ్మ-విద్యాṁ వదేత శిరోవ్రతṁ విధివద్ యైస్ తు చీర్ణమ్ ఇతి శిరోవ్రతవతామ్ ఆథర్వణికానామ్ ఏవ విద్యోపదేశ-నియమ ఉపపద్యతే। విద్యైక్యే హి విద్యాఙ్గస్య శిరోవ్రతస్యాన్యేషామ్ అపి శాఖినాṁ ప్రాప్తేర్ నియమో నోపపద్యతే। 

ఏవṁ ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయమ్ ఏకమ్ ఉపాసనమ్ ఇతి। కుతః। చోదనాద్య్-అవిశేషాత్--- చోదనా తావత్, ఉపాసీత, విద్యాత్, ఇత్య్ ఏవṁ-జాతీయకో ధాత్వ్-అర్థ-విశేష-విధిః। ఆది-శబ్దేన--- ఏకṁ వా సṁయోగ-రూప-చోదనాఖ్యావిశేషాత్, ఇతి కర్మ-కాణ్డ-శాఖాన్తరాధికరణ-సూత్రోక్తాః సṁయోగ-రూపాఖ్యా గృహ్యన్తే। ఏషాṁ చోదనాదీనామ్ అవిశేషాత్ సైవేయṁ విద్యేతి శాఖాన్తరే ప్రత్యభిజ్ఞాయతే। తథాహి--- ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకోః, వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే, ఇతి చోదనా తావద్ ఏక-రూపా; వేద్యైక-నిరూపణీయ-స్వరూపస్య విది-పర్యాయస్యోపాసేర్ వేద్య-భూత-వైశ్వానరైక్యాద్ రూపమ్ అప్య్ అవిశిష్టమ్; ఆఖ్యా చ వైశ్వానర-విద్యేత్య్ అవిశిష్టా। అత ఏభిః ప్రత్యభిజ్ఞానాచ్ ఛాఖాన్తరేఽపి విద్యైక్యమ్॥౧॥ 

యత్ తూక్తమ్ అవిశేష-పునః-శ్రవణాత్ ప్రకరణాన్తరాచ్ చ విధేయ-భేద-ప్రతీతేన విద్యైక్యమ్ ఇతి, తద్ అనుభాష్య పరిహరతి---

**౩౫౬ భేదాన్ నేతి చేద్ ఏకస్యామ్ అపి॥౩।౩।౨॥ **

అవిశేష-పునః-శ్రుత్యా ప్రకరణాన్తరాచ్ చ విధేయ-భేదాన్ న విద్యైక్యమ్ ఇతి చేత్; ఏకస్యామ్ అపి విద్యాయాṁ ప్రతిపత్తృ-భేదాత్ పునః-శ్రుతిః ప్రకరణాన్తరṁ చోపపద్యతే। యత్ర హ్య్ ఏకస్మిన్ ప్రతిపత్తరి పునః-శ్రుతిః ప్రకరణాన్తరṁ చ విద్యతే; తత్రాన్యథానుపపత్త్యా విధేయ-భేదాద్ విద్యా-భేదః, ప్రతిపత్తృ-భేదే తు తత్-ప్రతిపత్త్య్-అర్థతయా పునః-శ్రుత్య్-ఆద్య్-ఉపపత్తేస్ తత్ర న విధేయాన్తర-సమ్భవః॥౨॥ 

యచ్ చోక్తṁ శిరోవ్రతవతామ్ ఆథర్వణికానామ్ ఏవ విద్యోపదేశ-నియమ-దర్శనాద్ విద్యా-భేదః ప్రతీయత ఇతి, తత్రాహ---

**౩౫౭ స్వాధ్యాయస్య తథాత్వే హి సమాచారేఽధికారాచ్ చ సవవచ్ చ తన్-నియమః॥౩।౩।౩॥ **

నైతద్ అస్తి--- శిరోవ్రతోపదేశ-నియమ-దర్శనṁ విద్యా-భేదṁ ద్యోతయతీతి, శిరోవ్రతస్య విద్యాఙ్గత్వాభావాత్। స్వాధ్యాయస్య తథాత్వే హి తన్-నియమః--- స్వాధ్యాయస్య తథాత్వ-సిద్ధ్య్-అర్థṁ--- తజ్-జన్య-సṁస్కార-భాక్త్వ-సిద్ధ్య్-అర్థṁ హి శిరోవ్రతోపదేశ-నియమః; న విద్యాయాః। కుత ఏతత్। నైతద్ అచీర్ణ-వ్రతోఽధీయీత, ఇతి తస్యాధ్యయన-సṁయోగాత్। సమాచారేఽధికారాచ్ చ--- సమాచారాఖ్యే గ్రన్థే, ఇదమ్ అపి వేద-వ్రతేన వ్యాఖ్యాతమ్ ఇత్య్ అతిదేశాత్। తేషామ్ ఏవైతాṁ బ్రహ్మ-విద్యాṁ వదేత--- వేద-విద్యామ్ ఇత్య్ అర్థః। సవవచ్ చ తన్-నియమః--- యథా హి సవ-హోమాః సప్త సూర్యాదయః శతోదన-పర్యన్తా ఆథర్వణికైకాగ్ని-సమ్బన్ధినస్ తత్రైవ భవన్తి; న త్రేతాగ్నిషు॥౩॥ 

**౩౫౮ దర్శయతి చ॥౩।౩।౪॥ **

దర్శయతి చ శ్రుతిర్ ఉపాసనస్య సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయత్వమ్। తథా హి చ్ఛాన్దోగ్యే--- తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా, కిṁ తద్ అత్ర విద్యతే యద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇతి పశ్న-పూర్వకమ్ అపహత-పాప్మత్వాది-గుణాష్టక-విశిష్టః పరమాత్మా తస్మిన్న్ ఉపాస్య ఇత్య్ ఉక్తమ్। తైత్తిరీయకే తు చ్ఛాన్దోగ్య-స్థṁ ప్రతినిర్దేశమ్ ఉపజీవ్య, తత్రాపి దహరṁ గగనṁ విశోకస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ ఉపాసితవ్యమ్ ఇతి గుణాష్టక-విశిష్టస్య పరమాత్మన ఉపాసనమ్ ఉచ్యతే। తద్ ఉభయత్ర విద్యైకత్వేన గుణోపసṁహారాద్ ఏవోపపద్యతే॥౪॥ 

తద్ ఏవṁ శాఖాన్తరాధికరణ-న్యాయ-సిద్ధṁ విద్యైక్యṁ స్థిరీకృత్య తత్-ప్రయోజనమ్ ఆహ---

**౩౫౯ ఉపసṁహారోఽర్థాభేదాద్ విధి-శేషవత్ సమానే చ॥౩।౩।౫॥ **

ఏవṁ సర్వ-వేదాన్తేషు సమానే సత్య్ ఉపాసనే వేదాన్తాన్తరామ్నాతానాṁ గుణానాṁ వేదాన్తాన్తర ఉపసṁహారః కర్తవ్యః। కుతః। విధి-శేషవద్ అర్థాభేదాత్--- యథైకస్మిన్ వేదాన్తే శ్రుతో వైశ్వానర-దహరాది-విధి-శేషో గుణస్ తద్-విద్యా-సమ్బన్ధాత్ తద్-ఉపకార-రూప-ప్రయోజన-సిద్ధ్య్-అర్థమ్ అనుష్ఠీయతే; తథా వేదాన్తాన్తరోదితోఽపి తద్-విద్యా-సమ్బన్ధిత్వేన తద్-ఉపకారావిశేషాద్ ఉపసṁహర్తవ్య ఇత్య్ అర్థః। చ-శబ్దోఽవధారణే॥౫॥ ఇతి సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయాధికరణమ్॥౧॥ 

అథ అన్యథాత్వాధికరణమ్॥౨॥ 

**౩౬౦ అన్యథాత్వṁ శబ్దాద్ ఇతి చేన్ నావిశేషాత్॥౩।౩।౬॥ **

ఏవṁ చోదనాద్య్-అవిశేషాద్ విద్యైకత్వమ్, ఏకత్వే చ గుణోపసṁహారః కర్తవ్య ఇత్య్ ఉక్తమ్। అతః పరṁ కాశ్చన విద్యా అధికృత్య ప్రత్యభిజ్ఞా-హేతు-భూత-చోదనాద్య్-అవిశేషోఽస్తి, నేతి నిరూప్య నిర్ణీయతే॥ 

అస్త్య్ ఉద్గీథ-విద్యా వాజినాṁ ఛన్దోగానాṁ చ। వాజినాṁ తావత్, ద్వయా హ ప్రాజాపత్యా దేవాశ్ చాసురాశ్ చ, ఇత్య్ ఆరభ్య, తే హ దేవా ఊచుః హన్తాసురాన్ యజ్ఞ ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఉద్గీథేనాసుర-విధ్వṁసనṁ ప్రతిజ్ఞాయోద్గీథే వాగ్-ఆది-మనః-పర్యన్త-దృష్టౌ అసురైర్ అభిభవమ్ ఉక్త్వా, అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుః, ఇత్య్ ఆదినా ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యా అసుర-పరాభవమ్ ఉక్త్వా, భవత్య్ ఆత్మనా పరాస్య ద్విషన్ భ్రాతృవ్యో భవతి య ఏవṁ వేద, ఇతి శత్రు-పరాజయ-ఫలాయోద్గీథే ప్రాణ-దృష్టిర్ విహితా। ఏవṁ ఛన్దోగానామ్ అపి--- దేవాసురా హ వై యత్ర సṁయేతిరే, ఇత్య్ ఆరభ్య, తద్ ధ దేవా ఉద్గీథమ్ ఆజహ్నుర్ అనేనైనాన్ అభిహనిష్యామః, ఇత్య్ ఉద్గీథేనాసుర-పరాభవṁ ప్రతిజ్ఞాయ తద్వద్ ఏవోద్గీథే వాగ్-ఆది-దృష్టౌ దోషమ్ అభిధాయ, అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, ఇత్య్ ఆదినా ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యా అసుర-పరాభవమ్ ఉక్త్వా, యథాశ్మానమ్ ఆఖణమ్ ఋత్వా విధ్వṁసతే ఏవṁ హైవ స విధ్వṁసతే య ఏవṁ-విది పాపṁ కామయతే, ఇతి శత్రు-పరాభవాయ ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్టిర్ విహితా। వేదన-విషయ-విధి-ప్రత్యయాశ్రవణేఽపి ఫల-సాధనత్వ-శ్రవణాద్ వేదన-విషయో విధిః కల్ప్యతే। ఉద్గీథ-విద్యాయాః క్రత్వ్-అర్థత్వేన ఋతు-సాద్గుణ్య-ఫలత్వేఽప్య్ ఆర్థవాదికమ్ అపి ఫలṁ తద్-అవిరుద్ధṁ గ్రాహ్యమ్ ఏవేతి దేవతాధికరణే ప్రతిపాదితమ్। తత్ర సṁశయ్యతే--- కిమ్ అత్ర విద్యైక్యమ్, ఉత నేతి। కిṁ యుక్తమ్। విద్యైక్యమ్ ఇతి। కుతః। ఉభయత్రోద్గిథస్యైవాధ్యస్త-ప్రాణ-భావస్యోపాస్యత్వ-శ్రవణాచ్ చోదనాద్య్-అవిశేషాత్। ఫల-సṁయోగస్ తావచ్ ఛత్రు-పరిభవ-రూపో న విశిష్యతే। రూపమ్ అప్య్ అధ్యస్త-ప్రాణ-భావోద్గీథాఖ్యోపాస్యైక్యాద్ అవిశిష్టమ్। చోదనా చ విది-ధాత్వ్-అర్థ-గతా అవిశిష్టా। ఆఖ్యా చోద్గీథ-విద్యేత్య్ అవిశిష్టా॥ 

అత్ర రాద్ధాన్తి-చ్ఛాయయా పరిచోద్య పరిహరతి--- అన్యథాత్వṁ శబ్దాద్ ఇతి చేన్ నావిశేషాద్ ఇతి। యద్ ఉక్తṁ విద్యైక్యమ్ ఇతి, తన్ నోపపద్యతే, రూప-భేదాత్। రూపాన్యథాత్వṁ హి శబ్దాద్ ఏవ ప్రతీయతే। వాజసనేయకే హి--- అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుస్ త్వṁ న ఉద్గాయేతి తథేతి తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉదగాయత్, ఇత్య్ ఉద్గానస్య కర్తరి ప్రాణ-దృష్ట్యాసుర-పరాభవమ్ ఉక్త్వా, య ఏవṁ వేద, ఇతి కర్తర్య్ ఏవ ప్రాణ-దృష్టిర్ ఏవṁ-శబ్దాద్ అవగమ్యతే। ఛాన్దోగ్యే--- అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, ఇత్య్ ఉగానస్య కర్మణ్య్ ఉద్గీథే ప్రాణ-దృష్ట్యా అసుర-పరాభవమ్ ఉక్త్వా, య ఏవṁ-విది పాపṁ కామయతే, ఇత్య్ ఏవṁ-శబ్దాత్ కర్మణ్య్ ఏవోద్గీథే ప్రాణ-దృష్టిర్ విహితా। అత ఏకత్ర కర్తరి ప్రాణ-దృష్టి-శబ్దాద్ అన్యత్ర కర్మణి ప్రాణ-దృష్టి-శబ్దాచ్ చ రూపాన్యథాత్వṁ స్పష్టమ్। రూపాన్యథాత్వే చ విధేయ-భేదే సతి కేవల-చోదనాద్య్-అవిశేషోఽకిఞ్చిత్కర ఇతి విద్యా-భేద ఇతి చేత్; తన్ న, అవిశేషాత్--- అవిశేషేణ హ్య్ ఉభయత్ర ఉద్గీథ-సాధనక-పర-పరిభవ ఉపక్రమే ప్రతీయతే; వాజసనేయకే, తే హ దేవా ఊచుర్ హన్తాసురాన్ యజ్ఞ ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఉపక్రమే శ్రూయతే; ఛాన్దోగ్యేఽపి--- తద్ ధ దేవా ఉద్గీథమ్ ఆజహ్నురనేనైనాన్ అభిహనిష్యామః, ఇతి। అత ఉపక్రమావిరోధాయ, తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉదగాయత్, ఇత్య్ అధ్యస్త-ప్రాణ-భావ ఉద్గీథ ఉద్గాన-కర్మ-భూత ఏవ పాకాదిష్వ్ ఓదనాదివత్ సౌకర్యాతిశయ-వివక్షయా కర్తృత్వేనోచ్యతే; అన్యథోపక్రమగత ఉద్గీథ-శబ్దః కర్తరి లాక్షణికః స్యాత్। అతో విద్యక్యమ్॥౬॥ 

ఇతి ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౩౬౧ న వా ప్రకరణ-భేదాత్ పరోవరీయస్త్వాదివత్॥౩।౩।౭॥ **

న వేతి పక్షṁ వ్యావర్తయతి; న చైతద్ అస్తి, యద్ విద్యైక్యమ్ ఇతి। కుతః। ప్రకరణ-భేదాత్, ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇతి ప్రకృతమ్ ఉద్గీథావయవṁ ప్రణవṁ ప్రస్తుత్య, ఏతస్య వా అక్షరస్యోపవ్యాఖ్యానṁ భవతి। దేవాసురా హ వై యత్ర సṁయేతిరే, ఇత్య్ ఆరభ్య, అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, ఇత్య్ ఉద్గీథావయవ-భూత-ప్రణవ-విషయమ్ ఉపాసనṁ ఛన్దోగా అధీయతే। వాజినస్ తు తాదృశ-ప్రాచీన-ప్రకరణాభావాత్, హన్తాసురాన్ యజ్ఞ ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇతి కృత్స్నమ్ ఉద్గీథṁ ప్రస్తుత్య, అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుస్ త్వṁ న ఉద్గాయ, ఇత్య్ ఆది కృస్నోద్గీథ-విషయమ్ అధీయతే। అతః ప్రకరణ-భేదేన విధేయ-భేదః, విధేయ-భేదే చ రూప-భేద ఇతి న విద్యైక్యమ్। కిṁ చ--- అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణస్ తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసాఞ్చక్రిరే, ఇతి పూర్వ-ప్రకృత ఉద్గీథావయవ-భూతః ప్రణవ ఏవాధ్యస్త-ప్రాణ-భావశ్ ఛన్దోగానామ్ ఉపాస్యః। వాజినాṁ తు కృత్స్నస్యోగీథస్య కర్తోద్గాతా ప్రాణ-దృష్ట్యోపాస్య ఇతి; అథ హేమమ్ ఆసన్యṁ ప్రాణమ్ ఊచుస్ త్వṁ న ఉగాయేతి తథేతి తేభ్య ఏష ప్రాణ ఉదగాయత్, ఇత్య్ ఉద్గాతరి ప్రాణాధ్యాసṁ నిర్దిశ్య, య ఏవṁ వేద, ఇత్య్ ఉగాతైవాధ్యస్త-ప్రాణ-భావ ఉపాస్యో విధీయతే। అతశ్ చ రూప-భేదః। న చోద్గాతర్య్ ఉపాస్యే విహితే, ఉద్గీథేనాత్యయామ, ఇత్య్ ఆఖ్యాయికోపక్రమ-విరోధః శఙ్కనీయః; ఉద్గాతుర్ ఉపాసనే ఉద్గీథస్యోద్గాన-కర్మ-భూతస్యావశ్యాపేక్షితత్వాత్ తస్యాపి పర-పరిభవాఖ్యṁ ఫలṁ ప్రతి హేతుత్వాత్। అతో రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి చోదనాద్య్-అవిశేషేఽపి న విద్యైక్యమ్। పరోవరీయస్త్వాదివత్--- యథైకస్యామ్ అపి శాఖాయామ్ ఉద్గీథావయవ-భూతే ప్రణవే పరమాత్మ-దృష్టి-విధాన-సామ్యేఽపి హిరణ్-మయ-పురుష-దృష్టి-విధానాత్ పరోవరీయత్వాది-గుణ-విశిష్ట-దృష్టి-విధానమ్ అర్థాన్తర-భూతమ్॥౭॥ 

**౩౬౨ సṁజ్ఞాతశ్ చేత్ తద్ ఉక్తమ్ అస్తి తు తద్ అపి॥౩।౩।౮॥ **

ఉద్గీథ-విద్యేతి సṁజ్ఞైక్యాత్ తత్--- విద్యక్యమ్ ఉక్తṁ చేత్। తత్--- సṁజ్ఞైక్యṁ విధేయ-భేదేఽప్య్ అస్త్య్ ఏవ। యథా అగ్నిహోత్ర-సṁజ్ఞా నిత్యాగ్నిహోత్రే, కుణ్డ-పాయినామయనాగ్నిహోత్రే చ; యథా చోద్గీథ-విద్యేతి చ్ఛాన్దోగ్యే ప్రథమ-ప్రపాఠకోదితాసు బహ్వీషు విద్యాసు॥౮॥ 

**౩౬౩ వ్యాప్తేశ్ చ సమఞ్జసమ్॥౩।౩।౯॥ **

ఛాన్దోగ్యే ప్రథమ-ప్రపాఠకే ఉత్తరాస్వ్ అపి విద్యాసూద్గీథావయవస్య ప్రణవస్య ప్రథమ-ప్రస్తుతస్యోపాస్యత్వేన వ్యాప్తేశ్ చ తన్-మధ్య-గతస్య, తద్ ధ దేవా ఉద్గీథమ్ ఆజహ్రుః, ఇత్య్ ఉద్గీథ-శబ్దస్య ప్రణవ-విషయత్వమ్ ఏవ సమఞ్జసమ్। అవయవే చ సముదాయ-శబ్దః పటో దగ్ధ ఇత్య్ ఆదిషు దృశ్యతే। అతశ్ చోద్గీథావయవ-భూతః ప్రణవ ఏవోగీథ-శబ్ద-నిర్దిష్ట ఇతి స ఏవ ప్రాణ-దృష్ట్యోపాస్యశ్ ఛాన్దోగ్యే ప్రతిపత్తవ్యః। వాజసనేయకే తు కృత్స్నోద్గీథ-విషయ ఉదీథ-శబ్ద ఇతి కృత్స్నోద్గీథస్య కర్తోద్గాతా ప్రాణ-దృష్ట్యోపాస్య ఇతి విద్యా-నానాత్వṁ సిద్ధమ్॥౯॥ ఇత్య్ అన్యథాత్వాధికరణమ్॥౨॥ 

అథ సర్వాభేదాధికరణమ్॥౩॥ 

**౩౬౪ సర్వాభేదాద్ అన్యత్రేమే॥౩।౩।౧౦॥ **

ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోః ప్రాణ-విద్యా ఆమ్నాయతే--- యో హ వై జ్యేష్ఠṁ చ శ్రేష్ఠṁ చ వేద జ్యేష్ఠశ్ చ హ వై శ్రేష్ఠశ్ చ భవతి ప్రాణో హ వావ జ్యేష్ఠశ్ చ శ్రేష్ఠశ్ చ, ఇత్య్ ఆది। తత్ర జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-గుణకṁ ప్రాణమ్ ఉపాస్యṁ ప్రతిపాద్య వాక్-చక్షుః-శ్రోత్ర-మనఃసు వసిష్ఠత్వ-ప్రతిష్ఠాత్వ-సమ్పత్త్యాయతనత్వాఖ్యాన్ గుణాన్ ప్రతిపాద్య వాగ్-ఆదీనాṁ దేహస్య చ ప్రాణాయత్త-స్థితిత్వేన తద్-ఆయత్త-తత్-తత్-కార్యత్వేన చ ప్రాణస్య శ్రేష్ఠ్యṁ ప్రతిపాద్య వాగ్-ఆది-సమ్బన్ధితయా శ్రుతాన్ వసిష్ఠత్వాదీన్ గుణాṁశ్ చ ప్రాణ-సమ్బన్ధితయా ప్రతిపాదయతి। ఏవṁ ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోర్ జ్యేష్ఠ్య-శ్రేష్ఠ్య-గుణకో వసిష్ఠత్వాది-గుణకశ్ చ ప్రాణ ఉపాస్యః ప్రతిపాద్యతే। కౌషీతకినాṁ తు ప్రాణ-విద్యాయాṁ తథైవ జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-గుణకః ప్రాణ ఉపాస్యః ప్రతిపాదితః; న పునర్ వసిష్ఠత్వాదయో వాగ్-ఆది-సమ్బన్ధినో గుణాః ప్రాణ-సమ్బన్ధితయా ప్రతిపాదితాః। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అత్ర విద్యా భిద్యతే, ఉత నేతి। కిṁ యుక్తమ్। భిద్యత ఇతి। కుతః। రూప-భేదాత్। యద్య్ అప్య్ ఉభయత్ర ప్రాణ ఏవ జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-గుణక ఉపాస్యస్ తథాప్య్ ఏకత్ర వసిష్ఠత్వాదిభిర్ అపి గుణైర్ యుక్తః ప్రాణ ఉపాస్యః ప్రతీయతే; ఇతరత్ర తు తద్-విధుర ఇత్య్ ఉపాస్య-రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। 

ఇతి ప్రాప్తే బ్రూమః--- సర్వాభేదాద్ అన్యత్రేమే। నాత్ర విద్యా-భేదః, అన్యత్ర కాషీతకినాṁ ప్రాణ-విద్యాయామ్ అపి ఇమే--- వసిష్ఠత్వాదయో గుణా ఉపాస్యాః సన్తి। కుతః। సర్వాభేదాత్--- ప్రతిజ్ఞాత-ప్రాణ-జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్యోపపాదన-ప్రకారస్య సర్వస్య తత్రాప్య్ అభేదాత్। తథా హి ఛన్దోగ-వాజసనేయినాṁ ప్రాణ-విద్యాయామ్--- ఏతా హి వై దేవతా అహṁ-శ్రేయసే వ్యూదిరే, అహṁ-శ్రేయసే వివదమానాః, ఇతి చోపక్రమ్య వాగ్-ఆద్య్ ఏకైకాపక్రమణే అన్యేషాṁ సప్రాణానామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ శరీరస్య చ స్థితిṁ తత్-తత్-కార్యṁ చావికలṁ ప్రతిపాద్య ప్రాణోత్క్రమణే సర్వేషాṁ విశరణమ్ అకార్య-కరత్వṁ చాభిధాయ సర్వేషాṁ ప్రాణాధీన-స్థితిత్వ-తద్-అధీన-కార్యత్వాభ్యాṁ ప్రాణస్య జ్యైష్ఠ్యమ్ ఉపపాదితమ్। ఏవమ్ ఉపపాదితṁ వాగ్-ఆది-కార్యస్య ప్రాణాధీనత్వమ్, అథ హైనṁ వాగ్ ఉవాచ యద్ అహṁ వాసిష్ఠాస్మి త్వṁ తద్ వసిష్ఠోఽసి, ఇత్య్ ఆదినా వాగ్-ఆదిభిర్ అనూద్యతే। కౌషీతకినాṁ ప్రాణ-విద్యాయామ్ అపి ప్రాణ-జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్య-ప్రతిపాదనాయ వాగ్-ఆదిషు వసిష్ఠత్వాదయః ప్రతిపాదితాః। అథ హేమా దేవతాః ప్రజాపతిṁ, పితరమ్ ఏత్య్ ఆబ్రువన్ కో వై నః శ్రేష్ఠః, ఇత్య్ ఆదినా వాగ్-ఆది-గతా గుణా వాగ్-ఆదయశ్ చ దేహశ్ చ ప్రాణాధీనా ఇతి ప్రాణస్య జ్యేష్ఠ్యమ్ ఉపపాదితమ్। వాగ్-ఆదిభిః స్వ-స్వ-గుణానాṁ వసిష్ఠత్వాదీనాṁ ప్రాణాధీనత్వానువాద-మాత్రṁ తు న కృతṁ। నైతావతా రూప-భేదః, వాగ్-ఆదీనాṁ వసిష్ఠత్వాది-గుణాన్వితానాṁ ప్రాణాధీన-కార్యత్వోపపాదనేనైవ ప్రాణస్య వాగ్-ఆది-వసిష్ఠత్వాది-గుణ-హేతుత్వస్య సిద్ధత్వాత్। తద్ ఏవ హి ప్రాణస్య వసిష్ఠత్వాది-గుణ-యోగిత్వṁ, యద్ వాగ్-ఆది-వసిష్ఠత్వాది-హేతుత్వమ్। అతోఽత్రాపి వసిష్ఠత్వాది-గుణ-యోగాత్ ప్రాణో జ్యేష్ఠః ప్రాతిపన్న ఇతి నాస్తి విద్యా-భేదః॥౧౦॥ ఇతి సర్వాభేదాధికరణమ్॥౩॥ 

అథ ఆనన్దాద్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

ప్రాణ-విద్యాఙ్గ-విషయమ్ అన్యద్ అపి నిరూపణమ్ అనన్తరమ్ ఏవ కరిష్యతే। యథా ప్రాణస్య వసిష్ఠత్వాద్య్-అనుసన్ధానేన వినా జ్యైష్ఠ్య-శ్రైష్ఠ్యానుసన్ధానానుపపత్తేర్ అనుక్తానామ్ అపి వసిష్ఠత్వాదినా కౌషీతకి-ప్రాణ-విద్యాయాṁ ప్రాప్తిః; తథా బ్రహ్మ-స్వరూపానుసన్ధానṁ యైర్ గణైర్ వినా నోపపద్యతే, తే బ్రహ్మ-విద్యాసు సర్వాస్వ్ అప్య్ అనుసన్ధేయా ఇత్య్ అయమ్ అర్థః ప్రతిపాద్యతే---

**౩౬౫ ఆనన్దాదయః ప్రధానస్య॥౩।౩।౧౧॥ **

అత్ర బ్రహ్మ-స్వరూప-గుణానాṁ సర్వాసు పర-విద్యాసూపసṁహారోఽస్తి, నేతి విచార్యతే। అప్రకరణాధీతానామ్ ఉపసṁహారే ప్రమాణాభావాత్ ప్రకరణ-శ్రుతానామ్ ఏవోపసṁహార ఇత్య్ ఏవṁ ప్రాప్తే బ్రూమః--- ఆనన్దాదయః ప్రధానస్య। అభేదాద్ ఇతి వర్తతే। ప్రధానస్య గుణినో బ్రహ్మణః సర్వేషూపాసనేష్వ్ అభేదాత్, గుణ్య-పృథగ్-భావాద్ గుణానాṁ, సర్వత్రానన్దాదయస్ తద్-గుణా ఉపసṁహర్తవ్యాః॥౧౧॥ 

ఏవṁ తర్హి గుణ్య-పృథగ్-భావాద్ ఏవానన్దాదివత్ ప్రియ-శిరస్త్వాదయోఽపి--- తస్య ప్రియమ్ ఏవ శిరః, ఇత్య్ ఆదౌ బ్రహ్మ-గుణత్వేన శ్రుతాః సర్వత్ర ప్రసజ్యేరన్। నేత్య్ ఆహ---

**౩౬౬ ప్రియ-శిరస్త్వాద్య్-అప్రాప్తిర్ ఉపచయాపచయౌ హి భేదే॥౩।౩।౧౨॥ **

బ్రహ్మ-స్వరూప-గుణానాṁ ప్రాప్తావ్ ఉచ్యమానాయాṁ ప్రియ-శిరస్త్వాదీనామ్ అప్రాప్తిః, తేషామ్ అబ్రహ్మ-గుణత్వాత్; బ్రహ్మణః పురుష-విధత్వ-రూపణ-మాత్రాన్తర్గతత్వాత్ ప్రియ-శిరస్త్వాదీనామ్। అన్యథా శిరః-పక్ష-పుచ్ఛాద్య్-అవయవ-భేదే సతి బ్రహ్మణోఽప్య్ ఉపచయాపచయౌ ప్రసజ్యేయాతామ్। తథా చ సతి--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేత్య్ ఆది విరుధ్యతే॥౧౨॥ 

నన్వ్ ఏవమ్ ఏవ బ్రహ్మ-సమ్బన్ధినామ్ ఏవైశ్వర్య-గామ్భీర్యౌదార్య-కారుణ్యాదీనాṁ గుణానామ్ అనన్తానాṁ గుణ్య-పృథక్-స్థితత్వ-మాత్రేణ తత్రాశ్రుతానామ్ అప్య్ ఉపసṁహారే సర్వే సర్వత్ర ప్రసజ్యేరన్, ఆనన్త్యాద్ ఉపసṁహారాశక్తిశ్ చ తత్రాహ---

**౩౬౭ ఇతరే త్వ్ అర్థ-సామాన్యాత్॥౩।౩।౧౩॥ **

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావర్తయతి। ఇతరేతు--- ఆనన్దాదయ అర్థ-సామాన్యాత్ సర్వత్రానువర్తన్తే। యే త్వ్ అర్థ సమానాః--- అర్థ-స్వరూప-నిరూపణ-ధర్మత్వేనార్థ-ప్రతీత్య్-అనుబన్ధినః; తేఽర్థ-స్వరూపవత్ సర్వత్రానువర్తన్తే। తే చ గుణాః సత్య-జ్ఞానానన్దామలత్వానన్తత్వాని। యతో వా ఇమానీత్య్ ఆదినా జగత్-కారణతయోపలక్షితṁ బ్రహ్మ, సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ, ఆనన్దో బ్రహ్మేత్య్ ఆనన్దాదిభిర్ హి స్వరూపతో నిరూప్యతే। అత ఉపాస్య-బ్రహ్మ-స్వరూపావగమాయ సర్వాసు విద్యాస్వ్ ఆనన్దాదయోఽనువర్తన్తే। యే తు నిరూపిత-స్వరూపస్య బ్రహ్మణః కారుణ్యాదయో గుణాః ప్రతిపన్నాః; తేషాṁ గుణ్య-పృథక్-స్థితత్వేఽపి ప్రతీత్య్-అనుబన్ధిత్వాభావాత్, యే యత్ర శ్రుతాః, తే తత్రోపసṁహార్యా ఇతి నిరవద్యమ్॥౧౩॥ 

యద్య్ ఉపచయాపచయ-ప్రసఙ్గాత్ ప్రియ-శిరస్త్వాదయో బ్రహ్మణః పురుష-విధత్వ-రూపణ-మాత్రార్థాః, న తు బ్రహ్మ-గుణాః; తర్హ్య్ అతథారూపస్య బ్రహ్మణస్ తథాత్వేన రూపణṁ కిమ్ అర్థṁ క్రియతే। అతథాభూతస్య హి తథాత్వ-రూపణే కేనచిత్ ప్రయోజనేన భవితవ్యమ్; యథా--- ఆత్మానṁ రథినṁ విద్ధి, ఇత్య్ ఆదినోపాసకస్య తద్-ఉపకరణానాṁ చ రథి-రథాదిత్వ-రూపణమ్ ఉపాసనోపకరణ-భూత-శరీరేన్ద్రియాది-వశీకరణార్థṁ క్రియత ఇత్య్ ఉక్తమ్। న చేహ తథావిధṁ కిఞ్చిత్ ప్రయోజనṁ దృశ్యత ఇతి బలాద్ బ్రహ్మ-గుణత్వṁ ప్రియ-శిరస్త్వాదీనామ్ అభ్యుపేత్యమ్। తత్రాహ---

**౩౬౮ ఆధ్యానాయ ప్రయోజనాభావాత్॥౩।౩।౧౪॥ **

ప్రయోజనాన్తరాభావాద్ ఆధ్యానాయాయṁ రూపణోపదేశః క్రియతే। ఆధ్యానమ్ అనుచిన్తనమ్, ఉపాసనమ్ ఉచ్యతే। బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్ ఇత్య్ అత్రోపదిష్టాధ్యాన-రూప-వేదన-సిద్ధయే హ్య్ ఆనన్ద-మయ-బ్రహ్మ-ప్రతిపత్త్య్-అర్థమ్ ఆనన్ద-మయṁ బ్రహ్మ ప్రియ-మోదాది-రూపేణ విభజ్య శిరః-పక్షాదిత్వేన రూపయిత్వోపదిశ్యత। యథాన్న-మయః పురుషః అయṁ దేహః శిరః-పక్షాదిభిః--- తస్యేదమ్ ఏవ శిరః, ఇత్య్ ఆదినా బుద్ధావ్ ఆరోప్యతే; యథా చ ప్రాణ-మయ-మనో-మయ-విజ్ఞాన-మయాః, తస్య ప్రాణ ఏవ శిరః, ఇత్య్ ఆదినా ప్రాణాద్య్-అవయవైర్ బుద్ధావ్ ఆరోప్యన్తే; ఏవమ్ ఏభ్యోఽర్థాన్తర-భూతస్ తద్-అన్తర్-ఆత్మా ఆనన్ద-మయోఽపి ప్రియ-మోదాదిభిర్ ఏక-దేశైః శిరః-ప్రభృతిత్వేన రూపితైర్ ఆధ్యానాయ బుద్ధావ్ ఆరోప్యతే। ఏవమ్ ఆనన్ద-మయోపలక్షణత్వాత్ ప్రియ-శిరస్త్వాదీనాṁ న సర్వదా ఆనన్ద-మయ-ప్రతీతావ్ అనువర్తన్తే॥౧౪॥ 

**౩౬౯ ఆత్మ-శబ్దాచ్ చ॥౩।౩।౧౫॥ **

అన్యోఽన్తర ఆత్మానన్ద-మయః, ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్దేన నిర్దేశాదాత్మనశ్ చ శిరః-పక్ష-పుచ్ఛాసమ్భవాత్ ప్రియశిరస్త్వాదయస్ తస్య సుఖ-ప్రతిపత్త్య్-అర్థṁ రూపణ-మాత్రమ్ ఇతి గమ్యతే॥౧౫॥ 

నను--- అన్యోఽన్తర ఆత్మా ప్రాణ-మయః, అన్యోఽన్తర ఆత్మా మనో-మయః, ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్ద-స్థానాత్మస్వ్ అపి పూర్వṁ ప్రయుక్తత్వాత్, అన్యోఽన్తర ఆత్మానన్ద-మయ ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్దస్య పరమాత్మ-విషయత్వṁ కథṁ నిశ్చీయతే। తత్రాహ---

**౩౭౦ ఆత్మ-గృహీతిర్ ఇతరవద్ ఉత్తరాత్॥౩।౩।౧౬॥ **

అన్యోఽన్తర ఆత్మానన్ద-మయ ఇత్య్ అత్రాత్మ-శబ్దేన పరమాత్మన ఏవ గ్రహణమ్; ఇతరవత్--- యథేతరత్ర, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, స ఈక్షత లోకాన్ ను సృజై, ఇత్య్ ఆదిష్వ్ ఆత్మ-శబ్దేన పరమాత్మన ఏవ గ్రహణమ్; తద్వత్। కుత ఏతత్। ఉత్తరాత్--- సోఽకామయత, బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేత్య్ ఆనన్ద-మయ-విషయాద్ ఉత్తరాద్ వాక్యాత్॥౧౬॥ 

**౩౭౧ అన్వయాద్ ఇతి చేత్స్యాద్ అవధారణాత్॥౩।౩।౧౭॥ **

పూర్వత్ర ప్రాణ-మయాదిష్వ్ అనాత్మస్వ్ ఆత్మ-శబ్దాన్వయ-దర్శనాన్ నోత్తరాన్ నిశ్చేతుṁ శక్యత ఇతి చేత్ స్యాద్ అవధారణాత్--- స్యాద్ ఏవ నిశ్చయః। కుతః। అవధారణాత్--- పూర్వత్రాపి, తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశ-సṁసభూతః, ఇతి పరమాత్మన ఏవ బుద్ధ్యావధారితత్వాద్ అన్న-మయాద్ అన్తరే ప్రాణ-మయే ప్రథమṁ పరమాత్మ-బుద్ధిర్ అవతీర్ణా; తద్-అనన్తరṁ చ ప్రాణ-మయాద్ అన్తరే మనో-మయే; తతో విజ్ఞాన-మయే; తత ఆనన్ద-మయే ప్రక్రాన్తా పరమాత్మ-బుద్ధిస్ తద్-అన్తరాభావాద్ ఉత్తరాచ్ చ, సోఽకామయతేతి వాక్యాత్ ప్రతిష్ఠితేత్య్ ఉపక్రమేఽప్య్ అపరమ్ ఆత్మని పరమాత్మ-బుద్ధ్యా ఆత్మ-శబ్దాన్వయః, ఇతి నిరవద్యమ్॥౧౭॥ ఇత్య్ ఆనన్దాద్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

అథ కార్యాఖ్యానాధికరణమ్॥౫॥

**౩౭౨ కార్యాఖ్యానాద్ అపూర్వమ్॥౩।౩।౧౮॥ **

పూర్వ-ప్రస్తుత-ప్రాణ-విద్యాశేష-భూతమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే। ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోః జ్యేష్ఠṁ చ శ్రేష్ఠṁ చ ప్రాణమ్ ఉపాస్యమ్ ఉక్త్వా ప్రాణస్య వాసస్త్వేనాపోఽభిధీయన్తే। ఛాన్దోగ్యే తావత్--- స హోవాచ కిṁ మే వాసో భవిష్యతీత్య్ ఆప ఇతి హోచుస్ తస్మాద్ వా ఏతద్ అశిష్యన్తః పురస్తాచ్ చోపరిష్టాచ్ చాద్భిః పరిదధతి లమ్భుకో హ వాసో భవత్య్ అనగ్నో భవతి, ఇతి। వాజసనేయకే--- కిṁ మే వాసః, ఇతి ప్రాణేన పృష్టా వాగ్-ఆదయ ఊచుః--- ఆపో వాస ఇతి తద్-విద్వాṁసః శ్రోత్రియా అశిష్యన్త ఆచామన్త్య్ అశిత్వా చాచామన్త్య్ ఏతమ్ ఏవ తద్ అనమ్ అనగ్నṁ కుర్వన్తో మన్యన్తే, తస్మాద్ ఏవṁ-విద్ అశిష్యన్న్ ఆచామేద్ అశిత్వా చాచామేద్ ఏతమ్ ఏవ తద్ అనమ్ అనగ్నṁ కురుతే, ఇతి। తత్ర సṁశయః-- కిమ్ అత్రాచమనṁ విధీయతే, ఉతాపాṁ ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానమ్ ఇతి। అశిష్యన్న్ ఆచామేద్ అశిత్వా చాచామేద్ ఇత్య్ ఆచమనే విధి-ప్రత్యయ-శ్రవణాత్, ఏతమ్ ఏవ తద్ అనమ్ అనగ్నṁ కురుత ఇతి వేదనే విధి-ప్రత్యయాభావాద్ అనగ్నతా-సఙ్కీర్తనస్య స్తుత్య్-అర్థతయాన్వ్యోపపత్తేశ్ చ, భోజనాఙ్గస్యాచమనస్య స్మృత్య్-ఆచార-ప్రాప్తత్వేన విధి-ప్రత్యయ-బలాత్ ప్రాణ-విద్యాఙ్గమ్ ఆచమనాన్తరṁ విధీయతే। 

ఇతి ప్రాప్తే బ్రూమః--- ఆచమనీయానామ్ అపాṁ ప్రాణస్య వాసస్త్వానుసన్ధానమ్ ఏవేహ, అపూర్వమ్--- అప్రాప్తṁ విధీయతే, కార్యాఖ్యానాత్--- అప్రాప్తాఖ్యానాత్; అప్రాప్తాఖ్యానే శబ్దస్యార్థవత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- కిṁ మే వాసః, ఆపో వాసః అద్భిః పరిదధతి, ఏతమ్ ఏవ తద్ అనమ్ అనగ్నṁ కురుతే, ఇత్య్ ఉపక్రమోపసṁహారయోర్ వాక్యస్యాపాṁ ప్రాణ-వాసో-దృష్టి-పరత్వ-ప్రతీతేర్ ఆచమనస్య స్మృత్య్-ఆచార-ప్రాప్తత్వాద్ ఆచమనమ్ అనూద్యాచమనీయాస్వప్సు ప్రాణ-వాసస్త్వానుసన్ధానṁ విధీయత ఇతి। అత ఏవ చ్ఛాన్దోగ్యే--- తస్మాద్ వా ఏతద్ అశిష్యన్తః పురస్తాచ్ చోపరిష్టాచ్ చాద్భిః పరిదధతి, ఇత్య్ అద్భిః పరిధానమ్ ఏవోక్తమ్; నాచమనమ్॥౧౮॥ ఇతి కార్యాఖ్యానాధికరణమ్॥౫॥ 

అథ సమానాధికరణమ్॥౬॥ 

**౩౭౩ సమాన ఏవṁ చాభేదాత్॥౩।౩।౧౯॥ **

వాజసనేయకే అగ్ని-రహస్యే శాణ్డిల్య-విద్యామ్నాతా--- సత్యṁ బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీత అథ ఖలు ఋతు-మయోఽయṁ పురుషః, ఇత్య్ ఆరభ్య, స ఆత్మానమ్ ఉపాసీత మనో-మయṁ ప్రాణ-శరీరṁ భా-రూపṁ సత్య-సఙ్కల్పమ్ ఆకాశాత్మానమ్ ఇతి। తథా తస్మిన్న్ ఏవ బృహదారణ్యకే పునర్ అపి శాణ్డిల్య-విద్యామ్నాయతే--- మనో-మయోఽయṁ పురుషో భాః సత్యṁ తస్మిన్న్ అన్తర్ హృదయే యథా వ్రీహిర్ వా యవో వా స ఏష సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః సర్వస్యాధిపతిః సర్వమ్ ఇదṁ ప్రశాస్తి యద్ ఇదṁ కిṁ చేతి। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అత్ర విద్యా భిద్యతే, ఉత నేతి। సṁయోగ-చోదనాఖ్యానామ్ అవిశేషేఽపి వశిత్వాద్య్ ఉపాస్య-గుణ-భేదేన రూప-భేదాద్ విద్యా-భేద ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సమాన ఏవమ్ ఇతి। యథాగ్ని-రహస్యే మనో-మయ-ప్రాణ-శరీర-భా-రూప-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-గుణ-గణః శ్రుతః; ఏవṁ బృహదారణ్యకేఽపి మనో-మయత్వాదికే సమానే సత్య్ అధికస్య వశిత్వాదేశ్ చ సత్య-సఙ్కల్పత్వ-గుణాభేదాన్ న రూప-భేదః; అతో విద్యైక్యమ్॥౧౯॥ ఇతి సమానాధికరణమ్॥౬॥ 

అథ సమ్బన్ధాధికరణమ్॥౭॥ 

**౩౭౪ సమ్బన్ధాద్ ఏవమ్ అన్యత్రాపి॥౩।౩।౨౦॥ **

బృహదారణ్యకే శ్రూయతే--- సత్యṁ బ్రహ్మేత్య్ ఉపక్రమ్య, తద్ యత్ సత్యమ్ అసౌ స ఆదిత్యో య ఏష ఏతస్మిన్ మణ్డలే పురుషో యశ్ చాయṁ దక్షిణేఽక్షన్, ఇత్య్ ఉపక్రమ్య ఆదిత్య-మణ్డలేఽక్షణి చ సత్యస్య బ్రహ్మణో వ్యాహృతి-శరీరత్వేనోపాస్యత్వమ్ ఉక్త్వా తస్యోపనిషద్ అహర్ ఇత్య్ అధిదైవతమ్, తస్యోపనిషద్ అహమ్ ఇత్య్ అధ్యాత్మమ్ ఇతి ద్వే ఉపనిషదౌ రహస్య-నామనీ ఉపాసన-శేషతయామ్నాయేతే। తే కిṁ యథాశ్రుత-స్థాన-విశేషానియతత్వేన వ్యవస్థితే, ఉతోభయత్రోభే అనియమేనేతి సṁశయే, సత్యస్య వ్యాహృతి-శరీరస్యైవోపాస్యస్య బ్రహ్మణో ద్వయోః స్థానయోః సమ్బన్ధాద్ ఉపాస్యైక్యేన రూపాభేదాత్ సṁయోగాద్య్-అభేదాచ్ చ విద్యైక్యాద్ అనియమేనేతి ప్రాప్తమ్। తద్ ఇదమ్ ఉచ్యతే సమ్బన్ధాద్ ఏవమ్ అన్యత్రాపీతి। యథా మనో-మయత్వాది-గుణ-విశిష్టస్యైకత్వాద్ ఉపాస్యైక్యేన రూపాభేదాద్ విద్యైక్యాద్ గుణోపసṁహారః; ఏవమ్ అన్యత్రాక్ష్య్-ఆదిత్య-సమ్బన్ధినో బ్రహ్మణః సత్యస్యైకత్వేన విద్యైక్యాద్ ఉభయోర్ ఉభయత్రోపసṁహారః॥౨౦॥

ఇత్య్ ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౩౭౫ న వా విశేషాత్॥౩।౩।౨౧॥ **

న వైతద్ అస్తి యద్ విద్యైక్యాద్ ఉపసṁహార ఇతి। కుతః। విశేషాత్--- ఉపాస్య-రూప-విశేషాత్। బ్రహ్మణ ఏకత్వేఽప్య్ ఏకత్రాదిత్య-మణ్డల-స్థతయా ఉపాస్యత్వమ్, ఇతరత్రాక్ష్య్-ఆధారతయోపాస్యత్వమ్ ఇతి స్థాన-సమ్బన్ధిత్వ-భేదేన రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। నైవṁ శాణ్డిల్య-విద్యాయా ఉపాస్య-స్థానṁ భిద్యతే, ఉభయత్ర హృదయాధారత్వేనోపాస్యత్వాత్। అతో వ్యవస్థితే ఇతి॥౨౧॥ 

౩౭౬ దర్శయతి చ॥౩।౩।౨౨॥

దర్శయతి చాక్ష్యాధారాదిత్యాధారయోర్ గుణానుపసṁహారṁ, తస్యైతస్య తద్ ఏవ రూపṁ యద్ అముష్య రూపమ్ ఇత్య్ ఆదినా రూపాద్య్-అతిదేశేన। స్వతో హ్య్ అప్రాప్తావ్ అతిదేశేన ప్రాప్త్య్-అపేక్షా॥౨౨॥ ఇతి సమ్బన్ధాధికరణమ్॥౭॥ 

అథ సమ్భృత్య్-అధికరణమ్॥౮॥ 

**౩౭౭ సమ్భృతి-ద్యు-వ్యాప్త్య్ అపి చాతః॥౩।౩।౨౩॥ **

తైత్తిరీయకే రాణాయనీయానాṁ ఖిలేషు చ--- బ్రహ్మ జ్యేష్ఠా వీర్యా సమ్భృతాని బ్రహ్మాగ్రే జ్యేష్ఠṁ దివమ్ ఆతతాన। బ్రహ్మ భూతానాṁ ప్రథమోఽథ జజ్ఞే తేనార్హతి బ్రహ్మణా స్పర్ధితుṁ కః, ఇతి బ్రహ్మణి జ్యేష్ఠానాṁ వీర్యాణాṁ సమ్భృతిః:, ద్యు-వ్యాప్తిశ్ చేత్య్ ఆది-గుణ-జాతమ్ ఆమ్నాతమ్। తేషామ్ ఉపాసన-విశేషమ్ అనారభ్యాధీతానాṁ గుణానాṁ సర్వాసు విద్యాసూపసṁహారే ప్రాప్త ఉచ్యతే---

సమ్భృతి-ద్యు-వ్యాప్త్య్ అపీతి। సమ్భృతి-ద్యు-వ్యాప్తీతి సమాహార-ద్వన్ద్వత్వాద్ ఏకవద్ భావః। సమ్భృత్య్-ఆదికమ్ అనారభ్యాధీతమ్ అప్య్ అత ఏవ స్థాన-భేదాద్ వ్యవస్థాప్యమ్; న సర్వత్రోపసṁహర్తవ్యమ్। కథమ్ అనారభ్యాధీతానాṁ స్థాన-విశేష-నియతత్వమ్; స్వ-సామర్థ్యాద్ ఇతి బ్రూమః। ద్యు-వ్యాప్తిస్ తావద్ ధృదయాద్య్-అల్ప-స్థాన-గోచరాసు విద్యాసు నోపసṁహర్తుṁ శక్యా; సమ్భృత్య్-ఆదయోఽపి తత్-సహచారిణస్ తత్-తుల్య-దేశా ఇత్య్ అల్ప-స్థాన-విషయాసు విద్యాస్వ్ అనుపసṁహార్యాః। శాణ్డిల్య-దహరాది-విద్యాస్వ్ అల్ప-స్థాన-విషయాసు--- జ్యాయాన్ పృథివ్యాః, యావాన్ వా అయమ్ ఆకాశస్ తావాన్ ఏషోఽన్తర్ హృదయ ఆకాశః, ఇత్య్ ఆదయస్ తత్ర తత్రాశక్యోపసṁహారా మనో-మయత్వాపహత-పాప్మత్వాది-విశిష్టస్యోపాస్యస్య మాహాత్మ్య-ప్రతిపాదన-పరాః॥౨౩॥ ఇతి సమ్భృత్య్-అధికరణమ్॥౮॥ 

అథ పురుష-విద్యాధికరణమ్॥౯॥ 

**౩౭౮ పురుష-విద్యాయామ్ అపి చేతరేషామ్ అనామ్నానాత్॥౩।౩।౨౪॥ **

తైత్తిరీయకే పురుష-విద్యామ్నాయతే--- తస్యైవṁ విదుషో యజ్ఞస్యాత్మా యజమానః శ్రద్ధా పత్నీ శరీరమ్ ఇధ్మమ్ ఉరో వేదిర్ లోమాని బర్హిః, ఇత్య్ ఆదికా। ఛాన్దోగ్యేఽపి పురుషవిద్యామ్నాయతే--- పురుషో వావ యజ్ఞస్ తస్య యాని చతుర్-విṁశతి-వర్షాణి, ఇత్య్ ఆదికా। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అత్ర విద్యా భిద్యతే, ఉత నేతి। పురుష-విద్యేతి నామైక్యాత్ పురుషావయవేషు యజ్ఞావయవ-కల్పన-సామ్యేన రూపైక్యాత్ తైత్తిరీయకే ఫల-సṁయోగాశ్రవణాత్, ప్రాహ షోడశṁ వర్ష-శతṁ జీవతి, ఇతి చ్ఛాన్దోగ్యే శ్రుతస్యైవ పురుష-విద్యా-ఫలత్వాత్ ఫల-సṁయోగస్యాప్య్ అవిశేషాద్ విద్యైక్యమ్॥ 

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ఉభయత్రామ్నాతయోర్ విద్యయోః పురుష-విద్యాత్వేఽపి విద్యా-భేదోఽస్త్య్ ఏవ। కుతః। ఇతరేషామ్ అనామ్నానాత్--- ఏకస్యాṁ శాఖాయామ్ ఆమ్నాతానాṁ గుణానామ్ అన్యత్రానామ్నానాత్। తథా హి--- యత్ సాయṁ ప్రాతర్ మధ్యన్దినṁ చ తాని సవనాని, ఇత్య్ ఆదయస్ తైత్తిరీయకే ఆమ్నాతాః ఛాన్దోగ్యే సవనత్వేన నామ్నాయన్తే; త్రేధా విభక్తṁ పురుషాయుషṁ ఛాన్దోగ్యే సవనత్వేన కల్ప్యతే। ఛాన్దోగ్యే శ్రుతానామ్ అశిశిషాదీనాṁ దీక్షాదిత్వ-కల్పనṁ తైత్తిరీయకే న కృతమ్। యజమాన-పత్న్యాది-పరికల్పనṁ చాన్యథా। అతో రూపమ్ ఉభయత్ర భిద్యతే। తథా ఫల-సṁయోగోఽపి భిద్యతే; తైత్తిరీయకే హి పూర్వానువాకే--- బ్రహ్మణే త్వామ్ అహస ఓమ్ ఇత్య్ ఆత్మానṁ యుఞ్జీత, ఇతి బ్రహ్మ-విద్యామ్ అభిధాయ తత్-ఫలత్వేన, బ్రహ్మణో మహిమానమ్ ఆప్నోతి, ఇత్య్ ఉక్త్వా, తస్యైవṁ విదుషః, ఇత్య్ ఆదినా ఆమ్నాతా పురుష-విద్యాస్యైవ బ్రహ్మ-విదుషో యజ్ఞత్వ-కల్పనమ్ ఇతి గమ్యతే॥ 

అతో బ్రహ్మ-విద్యాఙ్గత్వాద్ బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ ఏవాత్ర ఫలమ్; ఫలవత్ సన్నిధావఫలṁ తద్-అఙ్గమ్ ఇతి న్యాయాత్ తైత్తిరీయకామ్నాతా పురుష-విద్యా బ్రహ్మ-విద్యాఙ్గమ్ ఇతి గమ్యతే। ఛాన్దోగ్యే త్వ్ ఆయుః-ప్రాప్తి-ఫలా పురుష-విద్యేత్య్ ఉక్తమ్। అతో రూప-సṁయోగయోర్ భేదాద్ విద్యా-భేద ఇత్య్ ఏకత్రానాతానాṁ గుణానామ్ ఇతరత్రానుపసṁహారః॥౨౪॥ ఇతి పురుష-విద్యాధికరణమ్॥౯॥ 

అథ వేధాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥ 

౩౭౯ వేధాద్య్-అర్థ-భేదాత్॥౩।౩।౨౫॥

ఆథర్వణికా ఉపనిషద్-ఆరమ్భే--- శుక్రṁ ప్రవిధ్య హృదయṁ ప్రవిధ్య, ఇత్య్ ఆదీన్ మన్త్రాన్ అధీయతే; సామగాశ్ చ రహస్య-బ్రాహ్మణారమ్భే, దేవ సవితః ప్రసువ యజ్ఞṁ ప్రసువ, ఇత్య్ ఆద్య్ ఆమనన్తి; కాఠకాస్ తైత్తిరీయకాయశ్ చ--- శṁ నో మిత్రః శṁ వరుణః, ఇత్య్ ఆదికమ్; శాఠ్యాయనినశ్ చ--- శ్వేతోఽశ్వో హరి-నీలోఽసి, ఇత్య్ ఆదికమ్; ఐతరేయిణస్ తు మహావ్రత-బ్రాహ్మణమ్ అధీయతే, ఇన్ద్రో హ వై వృత్రṁ హత్వా మహాన్ అభవత్, ఇత్య్ ఆది; కౌషీతకినోఽపి మహావ్రత-బ్రాహ్మణమ్ ఏవ, ప్రజాపతిర్ వై సṁవత్సరస్ తస్యైష ఆత్మా యన్ మహావ్రతమ్ ఇతి; వాజసనేయినస్ తు ప్రవర్గ్య-బ్రాహ్మణṁ, దేవా హ వై సత్రṁ నిషేదుః, ఇత్య్ ఆది। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ ఉపనిషద్-ఆరమ్భేష్వ్ అధీతాః, శుక్రṁ ప్రవిధ్య, శṁ నో మిత్రః ఇత్య్ ఆదయో మన్త్రాః ప్రవర్గ్యాదీని చ కర్మాణి విద్యాఙ్గమ్, ఉత నేతి। కిṁ యుక్తమ్। విద్యాఙ్గమ్ ఇతి। కుతః। సన్నిధి-సమామ్నానాద్ విద్యాఙ్గత్వ-ప్రతీతేః। యద్య్ అపి--- శుక్రṁ ప్రవిద్యేత్య్ ఆదీనాṁ మన్త్రాణాṁ ప్రవర్గ్యాదేశ్ చ కర్మణః శ్రుతి-లిఙ్గ-వాక్యైర్ బలవద్భిర్ యథాయథṁ కర్మసు వినియోగోఽవగమ్యతే తథాపి--- శṁ నో మిత్రః, సహ నావవతు, ఇత్య్ ఆదేర్ మన్త్రస్యాన్యత్ర వినియోగాభావాద్ విద్యాధికారాచ్ చ విద్యాఙ్గత్వమ్ అవర్జనీయమ్ ఇతి సర్వాసు విద్యాసు ఇమే మన్త్రా ఉపసṁహర్తవ్యాః। 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- వేధాద్య్-అర్థ-భేదాత్, శుక్రṁ ప్రవిధ్య హృదయṁ ప్రవిధ్య, ఋతṁ వదిష్యామి సత్యṁ వదిష్యామి, ఋతమ్ అవాదిషṁ సత్యమ్ అవాదిషమ్, తేజస్వి నావధీతమ్ అస్తు మా విద్విషావహై, ఇత్య్ ఆదిభిర్ లిఙ్గైర్ అభిచారాధ్యయనాదిష్వ్ ఏషాṁ వినియోగావగమాన్ న విద్యాఙ్గత్వమ్। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- యథా, హృదయṁ ప్రవిధ్యేత్య్ ఆది మన్త్ర-సామర్థ్యాత్ శుక్రṁ ప్రవిధ్యేత్య్ ఆదీనామ్ అభిచారాది-శేషత్వమ్ అవగమ్యతే; ఏవమ్ ఏవ--- ఋతṁ వదిష్యామి, తేజస్వి నావధీతమ్ అస్తు, ఇత్య్ ఆది మన్త్ర-సామర్థ్యాద్ ఏవ స్వాధ్యాయ-శేషత్వమ్, శṁ నో మిత్ర ఇత్య్ ఆది మన్త్రాణామ్ అవగమ్యతే; అతో న తేషాṁ విద్యాఙ్గత్వమ్ ఇతి। శుక్రṁ ప్రవిధ్యేత్య్ ఆదీనాṁ ప్రవర్గ్యాది-బ్రాహ్మణానాṁ చేహ పాఠో దివాకీర్త్యత్వారణ్యేనువాక్యత్వ-కృతః॥౨౫॥ ఇతి వేధాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥ 

అథ హాన్య్-అధికరణమ్॥౧౧॥ 

**౩౮౦ హానౌ తూపాయన-శబ్ద-శేషత్వాత్ కుశాచ్ఛన్దః స్తుత్య్-ఉపగానవత్ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౨౬॥ **

ఛన్దోగా ఆమనన్తి--- అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవాని, ఇతి; ఆథర్వణికాశ్ చ--- తదా విద్వాన్ పుణ్య-పపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, ఇతి; శాఠ్యాయనినస్ తు--- తస్య పుత్రా దాయమ్ ఉపయన్తి సుహృదః సాధు-కృత్యాṁ ద్విషన్తః పాప-కృత్యామ్ ఇత్య్ ఆది; కౌషీతకినస్ తు--- తత్-సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే తస్య ప్రియా జ్ఞాతయః సుకృతమ్ ఉపయన్త్య్ అప్రియా దుష్కృతమ్ ఇతి। ఏవṁ క్వచిత్ పుణ్య-పాపయోర్ హానిః, క్వచిత్ ప్రియాప్రియేషు తత్-ప్రాప్తిః; క్వచిద్ ఉభయṁ చ శ్రుతమ్। తద్-ఉభయమ్ ఏకైక-విద్యాయాṁ శ్రుతమ్ అపి సర్వ-విద్యాఙ్గమ్ ఆస్థేయమ్, సర్వ-బ్రహ్మ-విద్యా-నిష్ఠస్యాపి బ్రహ్మ ప్రాప్నువతః పుణ్య-పాప-ప్రహాణస్యావశ్యమ్భావిత్వాత్ ప్రహీణ-విషయత్వాచ్ చోపాయనస్య। తచ్-చిన్తనṁ చ విధీయమానṁ సర్వ-విద్యాఙ్గṁ భవితుమ్ అర్హతి। తత్రేదṁ విచార్యతే--- హాని-చిన్తనమ్ ఉపాయన-చిన్తనమ్ ఉభయ-చిన్తనṁ చ వికల్ప్యేరన్, ఉపసṁహ్రియేరన్ వా। కిṁ యుక్తమ్। వికల్ప్యేరన్న్ ఇతి। కుతః। పృథగ్-ఆమ్నాన-సామర్థ్యాత్। సముచ్చయే హి సర్వత్రోభయానుసన్ధానṁ స్యాత్, తచ్ చ కౌషీతకీ-వాక్యేనైవ సిద్ధమ్ ఇత్య్ అన్యత్రామ్నానమ్ అనర్థకమ్ ఏవ స్యాత్। అతోఽనేకత్రామ్నానస్య వికల్ప ఏవ ప్రయోజనమ్। న చాధ్యేతృ-భేదేన పరిహర్తుṁ శక్యమ్ అనేకత్రామ్నానమ్; అవిశేష-పునః-శ్రవణṁ హ్య్ అధ్యేతృ-భేద-పరిహార్యమ్; అత్ర తు హానిర్ ఏవ ద్వయోః శాఖయోః, ఉపాయనమ్ ఏవ చైకస్యామ్। న చ విద్యా-భేదేన వ్యవస్థాపయితుṁ శక్యమ్, సర్వ-శేష-భూతమ్ ఇదమ్ అనుసన్ధానమ్ ఇత్య్ ఉక్తత్వాత్॥ 

అత్రేదమ్ ఉచ్యతే--- హానౌ తూపాయన-శబ్ద-శేషత్వాద్ ఇతి। తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। హానావ్ ఇతి ప్రదర్శనార్థమ్; కేవలాయాṁ హానౌ కేవలే చోపాయనే శ్రూయమాణే తయోర్ ఇతరేతర-సముచ్చయోఽవశ్యమ్భావీ। కుతః। ఉపాయన-శబ్ద-శేషత్వాత్--- ఉపాయన-శబ్దస్య హాని-వాక్య-శేషత్వాత్। ఉపాయన-వాక్యస్య హి హాని-వాక్య-శేషత్వమ్ ఏవోచితమ్, విదుషా త్యక్తయోః పుణ్య-పాపయోః ప్రవేశ-స్థాన-వాచిత్వాద్ ఉపాయన-వాక్యస్య। ప్రదేశాన్తరామ్నాతస్య వాక్యస్య ప్రదేశాన్తరామ్నాత-వాక్య-శేషత్వే దృష్టాన్తా ఉపన్యస్యన్తే--- కుశాచ్ఛన్దః స్తుత్య్-ఉపగానవద్ ఇతి। కాలాపినః--- కుశా వానస్పత్యాః, ఇత్య్ ఆమనన్తి; శాఠ్యాయనినాṁ తు--- ఔదుమ్బర్యః కుశాః, ఇతి వాక్యṁ సామాన్యేన వానస్పత్యత్వేనావగతాః కుశాః ఔదుమ్బర్య ఇతి విశిṁషత్ తద్-వాక్య-శేషతామ్ ఆపద్యతే। తథా--- దేవాసురాణాṁ ఛన్దోభిః, ఇత్య్ ఆదినా అవిశేషేణ దేవాసురాణాṁ ఛన్దసాṁ ప్రసఙ్గే, దేవ-చ్ఛన్దాṁసి పూర్వమ్; ఇతి వచనṁ క్రమ-విశేషṁ ప్రతిపాదయత్ తద్-వాక్య-శేషతాṁ గచ్ఛతి। తథా--- హిరణ్యేన షోడశినః స్తోత్రమ్ ఉపాకరోతి, ఇత్య్ అవిశేషేణ ప్రాప్తే, సమయావిషితే సూర్యే షోడశినః స్తోత్రమ్ ఉపాకరోతి, ఇతి విశేష-విషయṁ వాక్యṁ తద్-వాక్య-శేషతాṁ భజతే। తథా--- ఋత్విజ ఉపగాయన్తి, ఇత్య్ అవిశేష-ప్రాప్తస్య, నాధ్వర్యుర్ ఉపగాయేత్, ఇతి వాక్యమ్ అనధ్వర్యు-విషయతామ్ అవగమయత్ తద్-వాక్య-శేషత్వమ్ ఋచ్ఛతి। ఏవṁ సామాన్యేనావగతమ్ అర్థṁ విశేషే వ్యవస్థాపయితుṁ క్షమస్య వాక్యస్య తచ్-ఛేషత్వమ్ అనభ్యుపగచ్ఛద్భిస్ తయోర్ అర్థయోర్ వికల్పః సమాశ్రయితవ్యః; స చ సమ్భవన్త్యాṁ గతౌ న యుజ్యతే। తద్ ఉక్తṁ పూర్వస్మిన్ కాణ్డే--- అపి తు వాక్య-శేషః స్యాద్ అన్యాయ్యత్వాద్ వికల్పస్య విధీనామ్ ఏకదేశః స్యాత్, ఇతి। తద్ ఏవṁ కేవల-హానోపాయన-వాక్యయోర్ ఏక-వాక్యత్వాత్ కేవలస్య హానస్య కేవలస్య చోపాయనస్యాభావాద్ వికల్పో నోపపద్యతే। కౌషీతకినామ్ ఉభయామ్నానమ్ అవిశేష-పునః-శ్రవణత్వేన ప్రతిపత్తృ-భేదాద్ అవిరుద్ధమ్॥౨౬॥ ఇతి హాన్య్-అధికరణమ్॥౧౧॥ 

అథ సామ్పరాయాధికరణమ్॥౧౨॥

**౩౮౧ సామ్పరాయే తర్తవ్యాభావాత్ తథా హ్య్ అన్యే॥౩।౩।౨౭॥ **

సుకృత-దుష్కృతయోర్ హానమ్ ఉపాయనṁ చ సర్వాసు విద్యాసు చిన్తనీయమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। తద్ ధానṁ కిṁ దేహ-వియోగ-కాలే, దేహాద్ ఉత్క్రాన్తస్యాధ్వని చ, ఉత దేహ-వియోగ-కాల ఏవేతి విశయే ఉభయత్రేతి యుక్తమ్, ఉభయధా శ్రుతత్వాత్। ఏవṁ హి కౌషీతకినః సమామనన్తి--- స ఏతṁ దేవయానṁ పన్థానమ్ ఆపద్యాగ్ని-లోకṁ గచ్ఛతి, ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, స ఆగచ్ఛతి విరజాṁ నదీṁ తాṁ మనసాత్యేతి తత్-సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే, ఇతి। అత్ర వాక్యే అధ్వని సుకృత-దుష్కృత-హానిః ప్రతీయతే। తాణ్డినస్ తు--- అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవాని, ఇతి। అత్ర తు దేహ-వియోగ-కాల ఇతి ప్రతీయతే। శాఠ్యాయనకేఽపి--- తస్య పుత్రా దాయమ్ ఉపయన్తి సుహృదః సాధు-కృత్యాṁ ద్విషన్తః పాప-కృత్యామ్ ఇతి పుత్రేషు దాయ-సఙ్క్రాన్తి-సమ-కాలṁ సుకృత-దుష్కృత-సఙ్క్రమణṁ శ్రూయమాణṁ దేహ-వియోగ-కాల ఇతి గమ్యతే। అతః సుకృత-దుష్కృతయోర్ ఏకదేశో దేహ-వియోగ-కాలే హీయతే; శేషస్ త్వ్ అధ్వని।

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సామ్పరాయే ఇతి। సామ్పరాయే--- దేహాద్ అపక్రమణ-కాలే ఏవ విదుషః సుకృత-దుష్కృతే నిరవశేషṁ హీయేతే। కుతః। తర్తవ్యాభావాత్--- విదుషో దేహ-వియోగాత్ పశ్చాత్ సుకృత-దుష్కృతాభ్యాṁ తరితవ్య-భోగాభావాత్। విద్యా-ఫల-భూత-బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరేకేణ హి సుకృత-దుష్కృతాభ్యాṁ భోక్తవ్యే సుఖ-దుఃఖే న విద్యేతే। తథా హ్య్ అన్యే దేహ-వియోగాద్ ఊర్ధ్వṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరిక్త-సుఖ-దుఃఖోపభోగాభావమ్ అధీయతే, అశరీరṁ వా వ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః, ఏష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపణాభినిష్పద్యతే, తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యేఽథ సమ్పత్స్యే, ఇతి॥౨౭॥ 

**౩౮౨ ఛన్దత ఉభయావిరోధాత్॥౩।౩।౨౮॥ **

ఏవమ్ అర్థ-స్వాభావ్యాత్ సుకృత-దుష్కృత-హాని-కాలేఽవధృతే సత్య్ ఉభయావిరోధేన--- శ్రుతేర్ అర్థ-స్వభావస్య చావిరోధేన, ఛన్దతః--- యథేష్టṁ పదానామ్ అన్వయో వర్ణనీయః। కౌషీతకీ-వాక్యే--- తత్-సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే, ఇతి చరమ-శ్రుతో వాక్యావయవః, ఏతṁ దేవయానṁ పన్థానమ్ ఆపద్య, ఇతి ప్రథమ-శ్రుతావయవాత్ ప్రాగ్ అనుగమయితవ్య ఇత్య్ అర్థః॥౨౮॥ 

అత్ర పూర్వ-పక్షీ ప్రత్యవతిష్ఠతే---

**౩౮౩ గతేర్ అర్థవత్త్వమ్ ఉభయధాన్యథా హి విరోధః॥౩।౩।౨౯॥ **

సుకృత-దుష్కృతయోర్ ఏకదేశస్య దేహ-వియోగ-కాలే హానిః, శేషస్య చ పశ్చాద్ ఇత్య్ ఉభయధా కర్మ-క్షయే సత్య్ ఏవ గతేర్ అర్థ్వత్త్వమ్--- దేవయాన-గతి-శ్రుతేర్ అర్థవత్త్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। అన్యథా హి విరోధః--- దేహ-వియోగ-కాల ఏవ సర్వ-కర్మ-క్షయే సూక్ష్మ-శరీరస్యాపి వినాశః స్యాత్; తథా సతి కేవలస్యాత్మనో గమనṁ నోపపద్యతే। అత ఉత్క్రాన్తి-సమయే విదుషో నిఃశేష-కర్మ-క్షయో నోపపన్నః॥౨౯॥ 

అత్రోత్తరమ్---

**౩౮౪ ఉపపన్నస్ తల్-లక్షణార్థోపలబ్ధే లోకవత్॥౩।౩।౩౦॥ **

ఉపపన్న ఏవోత్క్రాన్తి-కాలే సర్వ-కర్మ-క్షయః। కథమ్। తల్-లక్షణార్థోపలబ్ధేః--- క్షీణ-కర్మణోఽప్య్ ఆవిర్భూత-స్వరూపస్య దేహ-సమ్బన్ధ-లక్షణార్థోపలబ్ధేః। పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః, స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి, ఇత్య్ ఆదిషు దేహ-సమ్బన్ధాఖ్యోఽర్థో హ్య్ ఉపలభ్యతే। అతః క్షీణ-కర్మణోఽపి సూక్ష్మ-శరీర-యుక్తస్య దేవయానేన గమనమ్ ఉపపద్యతే। కథṁ సూక్ష్మ-శరీరమ్ అప్య్ ఆరమ్భక-కర్మ-వినాశేఽవతిష్ఠత ఇతి చేత్, విద్యా-మాహాత్మ్యాద్ ఇతి బ్రూమః। విద్యా హి స్వయṁ సూక్ష్మ-శరీరస్యానారమ్భికాపి ప్రాకృత-సుఖ-దుఃఖోపభోగ-సాధన-స్థూల-శరీరస్య సర్వ-కర్మణాṁ చ నిరవశేష-క్షయేఽపి స్వ-ఫల-భూత-బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ప్రదానాయ దేవయానేన పథైనṁ గమయితుṁ సూక్ష్మ-శరీరṁ స్థాపయతి। లోకవత్--- యథా లోకే సస్యాది-సమృద్ధ్య్-అర్థమ్ ఆరబ్ధే తటాకాదికే తద్-ధేతుషు తద్-ఇచ్ఛాదిషు వినష్టేష్వ్ అపి తద్ ఏవ తటాకాదికమ్ అశిథిలṁ కుర్వన్తస్ తత్ర పానీయ-పానాది కుర్వన్తి, తద్వత్॥౩౦॥ 

అథ స్యాజ్ జ్ఞానినాṁ సాక్షాత్కృత-పర-తత్త్వానాṁ దేహ-పాత-సమయే కర్మణో నిరవశేష-క్షయాద్ దేహ-పాతాద్ ఊర్ధ్వṁ సూక్ష్మ-శరీర-మాత్రṁ గత్య్-అర్థమ్ అనువర్తతే, సుఖ-దుఃఖానుభవో న విద్యత ఇతి యద్ ఉక్తమ్, తన్ నోపపద్యతే; వసిష్ఠావాన్తర-తపః-ప్రభృతీనాṁ సాక్షాత్కృత-పర-తత్త్వానాṁ దేహ-పాతాద్ ఊర్ధ్వṁ దేహాన్తర-సఙ్గమః, పుత్ర-జన్మ-విపత్త్య్-ఆది-నిమిత్త-సుఖ-దుఃఖానుభవశ్ చ దృశ్యత ఇతి। అత ఉత్తరṁ పఠతి---

**౩౮౫ యావద్ అధికారమ్ అవస్థితిర్ ఆధికారికాణామ్॥౩।౩।౩౧॥ **

నాస్మాభిః సర్వేషాṁ జ్ఞానినాṁ దేహ-పాత-సమయే సుకృత-దుష్కృతయోర్ వినాశ ఉక్తః, అపి తు యేషాṁ జ్ఞానినాṁ దేహ-పాతానన్తరమ్ అర్చిరాదికా గతిః ప్రాప్తా, తేషాṁ దేహ-పాత-సమయే సుకృత-దుష్కృత-హానిర్ ఉక్తా। వసిష్ఠాదీనాṁ త్వ్ ఆధికారికాణాṁ న దేహ-పాతానన్తరమ్ అర్చిర్-ఆదిగతి-ప్రాప్తిః, ప్రారబ్ధస్యాధికారస్యాసమాప్తత్వాత్। తేషాṁ కర్మ-విశేషేణాధికార-విశేషṁ ప్రాప్తానాṁ యావద్ అధికార-సమాప్తి తద్-ఆరమ్భకṁ కర్మ న క్షీయతే। ప్రారబ్ధస్య హి కర్మణో భోగాద్ ఏవ క్షయః। అత ఆధికారికాణాṁ తద్-ఆరమ్భకṁ కర్మ యావద్ అధికారమ్ అవతిష్ఠతే। అతస్ తేషాṁ న దేహ-పాతాద్ అనన్తమ్ అర్చిర్-ఆది-గతి-ప్రాప్తిః॥౩౧॥ ఇతి సామ్పరాయాధికరణమ్॥౧౨॥ 

అథ అనియమాధికరణమ్॥౧౩॥ 

**౩౮౬ అనియమః సర్వేషామ్ అవిరోధః శబ్దానుమానాభ్యామ్॥౩।౩।౩౨॥ **

ఉపకోసలాదిషు యేషూపాసనేష్వ్ అర్చిర్-ఆది-గతిః శ్రూయతే; కిṁ తన్-నిష్ఠానామ్ ఏవ తయా బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః, ఉత సర్వేషాṁ బ్రహ్మోపాసన-నిష్ఠానామ్ ఇతి సṁశయే, ఇతరేష్వ్ అనామ్నానాత్, యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, శ్రద్ధాṁ సత్యమ్ ఉపాసతే, ఇతీతర-సకల-బ్రహ్మ-విద్యోపస్థాపకత్వే ప్రమాణాభావాచ్ చ తన్-నిష్ఠానామ్ ఏవేతి ప్రాప్తే అభిధీయతే--- అనియమ ఇతి। సర్వేషాṁ--- సర్వోపాసన-నిష్ఠానాṁ తయైవ గన్తవ్యత్వాత్ తన్-నిష్ఠానామ్ ఏవేతి నియమో నాస్తి। సర్వేషాṁ తయైవ గమనే హి సతి శబ్దానుమానాభ్యాṁ--- శ్రుతి-స్మృతిభ్యామ్ అవిరోధః, అన్యథా విరోధ ఏవేత్య్ అర్థః। శ్రుతిస్ తావచ్ ఛాన్దోగ్య-వాజసనేయకయోః పఞ్చాగ్నివిద్యాయామ్ అర్చిర్-ఆది-మార్గేణ సర్వ-బ్రహ్మోపాసన-నిష్ఠానాṁ గమనమ్ ఆహ--- య ఏవమ్ ఏతద్ విదుర్యే చామీ అరణ్యే శ్రద్ధాṁ సత్యమ్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇతి వాజసనేయకే; తద్ య ఇత్థṁ విదుర్యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి, ఇతి ఛాన్దోగ్యే; య ఇథṁ విదుః, ఇతి పఞ్చాగ్నివిద్యా-నిష్ఠాన్, యే చేమే, ఇత్య్ ఆదినా శ్రద్ధా-పూర్వకṁ బ్రహ్మోపాసీనాṁశ్ చోద్దిశ్యార్చిర్-ఆదికా గతిర్ ఉపదిశ్యతే, సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ, సత్యṁ త్వ్ ఏవ విజిజ్ఞాసితవ్యమ్ ఇతి సత్య-శబ్దస్య బ్రహ్మణి ప్రసిద్ధేః। తపః-శబ్దస్యాపి తేనైకార్థ్యాత్ సత్య-తపః-శబ్దాభ్యాṁ బ్రహ్మైవాభిధీయతే। శ్రద్ధా-పూర్వకṁ బ్రహ్మోపాసనṁ చాన్యత్ర శ్రుతṁ--- సత్యṁ త్వ్ ఏవ విజిజ్ఞాసితవ్యమ్ ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, శ్రద్ధా త్వ్ ఏవ విజిజ్ఞాసితవ్యా, ఇతి। స్మృతిర్ అపి--- అగ్నిర్ జ్యోతిర్ అహః శుక్లః షణ్-మాసా ఉత్తరాయణమ్। తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ బ్రహ్మ-విదో జనాః, ఇతి సర్వేషాṁ బ్రహ్మ-విదామ్ అనేనైవ మార్గేణ గమనమ్ ఇత్య్ ఆహ। ఏవṁ-జాతీయకాః శ్రుతి-స్మృతయో బహ్వయః సన్తి। ఏవṁ సర్వ-విద్యా-సాధారణీ ఇయṁ గతిః ప్రాప్తైవోపకోసల-విద్యాదావ్ అనూద్యతే॥౩౨॥ ఇత్య్ అనియమాధికరణమ్॥౧౩॥ 

అథ అక్షరధ్య్-అధికరణమ్॥౧౪॥

**౩౮౭ అక్షర-ధియాṁ త్వ్ అవరోధః సామాన్య-తద్-భావాభ్యామ్ ఔపసదవత్ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౩౩॥ **

బృహదారణ్యకే శ్రూయతే--- ఏతద్ వై తద్ అక్షరṁ గార్గి బ్రాహ్మణా అభివదన్త్య్ అస్థూలమ్ అనణ్వ్ అహ్రస్వమ్ అదీర్ఘమ్ అలోహితమ్ అస్నేహమ్ అచ్ఛాయమ్ అతమోఽవాయ్వ్-అనాకాశమ్ అసఙ్గమ్ అరసమ్ అగన్ధమ్ అచక్షుష్కమ్ అశ్రోత్రమ్ అవాగమనోఽతేజస్కమ్ అప్రాణమ్ అముఖమ్ అమాత్రమ్ అనన్తరమ్ అబాహ్యṁ న తద్ అశ్నాతి కిఞ్చన ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః, ఇతి। తథా ఆథర్వణే--- అథ పరా యయా తద్ అక్షరమ్ అధిగమ్యతే యత్ తద్ అద్రేశ్యమ్ అగ్రాహ్యమ్ అగోత్రమ్ అవర్ణమ్ అచక్షుః శ్రోత్రṁ తద్ అపాణి-పాదమ్ ఇతి। తత్ర సṁశయః- కిమ్ ఇమే అక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్ట-బ్రహ్మ-సమ్బన్ధితయా శ్రుతాః అస్థూలత్వాదయః ప్రపఞ్చ-ప్రత్యనీకతా-స్వరూపాః సర్వాసు బ్రహ్మ-విద్యాస్వ్ అనుసన్ధేయాః, ఉత యత్ర శ్రూయన్తే తత్రైవేతి। కిṁ యుక్తమ్। యత్ర శ్రుతాస్ తత్రైవేతి। కుతః। విద్యాన్తరస్య రూప-భూతానాṁ గుణానṁ విద్యాన్తరస్య రూపత్వే ప్రమాణాభావాత్, ప్రతిషేధ-రూపాణామ్ ఏషామ్ ఆనన్దాదివత్ స్వరూపావగమోపాయత్వాభావాచ్ చ। ఆనన్దాదిభిర్ అవగత-స్వరూపే హి బ్రహ్మణి స్థూలత్వాదయః ప్రపఞ్చ-ధర్మాః ప్రాతిషిధ్యన్తే, నిరాలమ్బన-ప్రతిషేధాయోగాత్॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- అక్షర-ధియాṁ త్వ్ అవరోధః, ఇతి। అక్షర-బ్రహ్మ-సమ్బన్ధినీనామ్ అస్థూలత్వాది-ధియాṁ సర్వ-బ్రహ్మ-విద్యాస్వ్ అవరోధః--- సఙ్గ్రహణమ్ ఇత్య్ అర్థః। కుతః। సామాన్య-తద్-భావాభ్యాṁ--- సర్వేషూపాసనేషూపాస్యస్యాక్షరస్య బ్రహ్మణః సమానత్వాద్ అస్థూలత్వాదీనాṁ తత్-స్వరూప-ప్రతీతౌ భావాచ్ చ। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- అసాధారణాకారేణ గ్రహణṁ హి వస్తునో గ్రహణమ్। న చ కేవలమ్ ఆనన్దాది బ్రహ్మణోఽసాధారణమ్ ఆకారమ్ ఉపస్థాపయతి, ప్రత్యగాత్మన్య్ అప్య్ ఆనన్దాదేర్ విద్యమానత్వాత్। హేయ-ప్రత్యనీకో హ్య్ ఆనన్దాదిర్ బ్రహ్మణోఽసాధారణṁ రూపమ్। ప్రత్యగాత్మనస్ తు స్వతో హేయ-విరహిణోఽపి హేయ-సమ్బన్ధ-యోగ్యతాస్తి; హేయ-ప్రత్యనీకత్వṁ చ చిద్-అచిద్-ఆత్మక-ప్రపఞ్చ-ధర్మ-భూత-స్థూలత్వాది-విపరీత-రూపమ్। అతోఽసాధారణాకారేణ బ్రహ్మానుసన్దధతాస్థూలత్వాది-విశేషిత-జ్ఞానానన్దాద్య్-ఆకారṁ బ్రహ్మానుసన్ధేయమ్ ఇత్య్ అస్థూలత్వాదీనామ్ ఆనన్దాదివద్ బ్రహ్మ-స్వరూప-ప్రతీత్యన్తర్భావాత్ సర్వాసు బ్రహ్మ-విద్యాసు తథైవ బ్రహ్మానుసన్ధేయమ్ ఇతి। గుణానాṁ ప్రధానానువర్తిత్వే దృష్టాన్తమ్ ఆహ--- ఔపసదవత్, ఇతి। యథా జామదగ్న్య-చతూరాత్ర-పురోడాశాద్య్-ఉపసద్-గుణ-భూతః సామ-వేద-పఠితః--- అగ్నిర్ వై హోత్రṁ వేతు, ఇత్య్ ఆదికో మన్త్రః ప్రధానానువర్తితయా యాజుర్-వైదికనోపాṁశుత్వేన ప్రయుజ్యతే। తద్ ఉక్తṁ ప్రథమ-కాణ్డే, గుణ-ముఖ్య-వ్యతిక్రమే తద్-అర్థత్వాన్ ముఖ్యేన వేద-సṁయోగః, ఇతి॥౩౩॥ 

నన్వ్ ఏవṁ సర్వాసు బ్రహ్మ-విద్యాసు బ్రహ్మణ ఏవ గుణిత్వాద్ గుణానాṁ చ ప్రధానానువర్తిత్వాత్, సర్వ-కర్మా సర్వ-గన్ధః సర్వ-రసః, ఇత్య్ ఆదేర్ గుణ-జాతస్య ప్రతివిద్యṁ వ్యవస్థితస్యాప్య్ అవ్యవస్థా స్యాత్; తత్రాహ---

**౩౮౮ ఇయద్ ఆమననాత్॥౩।౩।౩౪॥ **

ఆమననమ్--- ఆభిముఖ్యేన మననమ్, అనుచిన్తనమ్। ఆమననాద్ ధేతోర్ ఇయద్ ఏవ గుణ-జాతṁ సర్వత్రానుసన్ధేయత్వేన ప్రాప్తమ్, యద్ అస్థూలత్వాది-విశేషితమ్ ఆనన్దాదికమ్। యేన గుణ-జాతేన వినా బ్రహ్మ-స్వరూపస్యేతర-వ్యావృత్తస్యానుసన్ధానṁ న సమ్భవతి; తద్ ఏవ సర్వత్రానువర్తనీయమ్; తచ్ చేయద్ ఏవేత్య్ అర్థః। ఇతరే తు సర్వ-కర్మత్వాదయః ప్రధానానువర్తినోఽపి చిన్తనీయత్వేన ప్రతివిద్యṁ వ్యవస్థితాః॥౩౪॥ ఇత్య్ అక్షర-ధ్య్-అధికరణమ్॥౧౪॥ 

అథ అన్తరత్వాధికరణమ్॥౧౫॥ 

**౩౮౯ అన్తరా భూత-గ్రామవత్ స్వాత్మనోఽన్యథా భేదానుపపత్తిర్ ఇతి చేన్ నోపదేశవత్॥౩।౩।౩౫॥ **

బృహదారణ్యకే ఉషస్త-ప్రశ్న ఏవమామ్నాయతే--- యత్ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరస్ తన్ మే వ్యాచక్ష్వ, ఇతి। తస్య ప్రతివచనṁ--- యః ప్రాణేన ప్రాణితి స త ఆత్మా సర్వాన్తరో యోఽపానేనాపాన్ ఇతి స త ఆత్మా, ఇత్య్ ఆది। అతుష్టేన తేన పునః పృష్ట ఆహ--- న దృష్టేర్ ద్రష్టారṁ పశ్యేః, న శ్రుతేః శ్రోతారṁ శృణుయాః, న మతేర్ మన్తారṁ మన్వీథాః, న విజ్ఞాతేర్ విజ్ఞాతారṁ విజానీయాః, ఏష త ఆత్మా సర్వాన్తరోఽతోఽన్యద్ ఆర్తమ్ ఇతి। తథా తద్-అనన్తరṁ కహోల-ప్రశ్నే చైవమ్ ఆమ్నాయతే--- యద్ ఏవ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరస్ తన్ మే వ్యాచక్ష్వ, ఇతి। ప్రతివచనṁ చ--- యోఽశనాయాపిపాసే శోకṁ మోహṁ జరాṁ మృత్యుమ్ అత్యేతి, ఏవṁ హైతమ్ ఆత్మానṁ విదిత్వా బ్రాహ్మణః పుత్రేషణాయాశ్ చ విత్తేషణాయాశ్ చ, ఇత్య్ ఆది, అతోఽన్యద్ ఆర్తమ్ ఇత్య్ అన్తమ్। తత్ర సṁశయ్యతే--- కిమ్ అనయోర్ విద్యా-భేదోఽస్తి, నేతి। కిṁ యుక్తమ్। భేద ఇతి। కుతః। రూప-భేదాత్। ప్రతివచన-భేదాద్ రూపṁ భిద్యతే। ప్రశ్నస్యైకరూప్యేఽపి ప్రతివచన-ప్రకారో హి భేదేనోపలభ్యతే। పూర్వత్ర ప్రాణనాదీనాṁ కర్తా సర్వాన్తరాత్మత్వేనోచ్యతే; పరత్రాశనాయాపిపాసాది-రహితః। అతః పూర్వత్ర ప్రాణితా దేహేన్ద్రియ-బుద్ధి-మనః-ప్రాణ-వ్యతిరిక్తః ప్రత్యగాత్మోచ్యతే; పరత్ర తు తద్-అతిరిక్తోఽశనాయాపిపాసాది-రహితః పరమాత్మా। అతో రూపṁ భిద్యతే। భూత-గ్రామవతశ్ చ ప్రత్యగాత్మనస్ తస్య భూత-గ్రామస్య సర్వస్యాన్తరాత్మత్వేన సర్వాన్తరత్వమ్ అప్య్ ఉపపన్నమ్। యద్య్ అపి ప్రత్యగాత్మనః సర్వాన్తరత్వṁ భూత-గ్రామ-మాత్రాపేక్షత్వేనాపేక్షికమ్, తథాపి తద్ ఏవ గ్రాహ్యమ్, అన్యథా ముఖ్యాన్తరాత్మ-పరిగ్రహ-లోభాత్ పరమాత్మ-స్వీకారే ప్రతివచన-భేదో నోపపద్యతే। ప్రతివచనṁ హి పూర్వత్ర ప్రత్యగాత్మ-విషయమ్, పరమాత్మనః ప్రాణితృత్వాపానితృత్వాద్య్-అసమ్భవాత్। పరṁ చ పరమాత్మ-విషయమ్, అశనాయాపిపాసాద్య్-అతీతత్వాత్। తద్ ఇదమ్ ఆశఙ్కతే--అన్తరా భూత-గ్రామవత్ స్వాత్మనోఽన్యథా భేదానుపపత్తిర్ ఇతి చేద్ ఇతి। అన్తరా-- సర్వాన్తరత్వేన ప్రథమ-ప్రతివచనṁ భూత-గ్రామవత్ స్వాత్మనః--- భూత-గ్రామవాన్ తద్-అన్తరః స్వాత్మా, ప్రత్యగాత్మా సర్వాన్తర ఇత్య్ ఉచ్యత ఇత్య్ అర్థః। అన్యథా--- యః ప్రాణేన ప్రాణితి, యోఽశనాయాపిపాసాద్య్-అతీతః, ఇతి ప్రతివచన-భేదానుపపత్తిర్ ఇతి చేత్, అత్రోత్తరṁ--- నేతి। న విద్యా-భేద ఇత్య్ అర్థః। ఉభయత్ర పర-విషయత్వాత్ ప్రశ్న-ప్రతివచనయోః। తథా హి--- యత్ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరః, ఇతి ప్రశ్నస్ తావత్ పరమాత్మ-విషయ ఏవ। బ్రహ్మ-శబ్దస్య పరమాత్మాసాధారణత్వేఽపి ప్రత్యగాత్మన్య్ అపి కదాచిద్ ఉపచరిత-ప్రయోగ-దర్శనాత్ తద్-వ్యావృత్త్యా పరమాత్మ-ప్రతిపత్త్య్-అర్థṁ, యత్ సాక్షాద్ బ్రహ్మేతి విశేషణṁ క్రియతే। అపరోక్షత్వమ్ అపి సర్వ-దేశ-సర్వ-కాల-సమ్బన్ధిత్వṁ, సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేత్య్ అనన్తత్వేనావగతస్య పరమాత్మన ఏవోపపద్యతే। సర్వాన్తరత్వమ్ అపి--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరః, ఇత్య్ ఆరభ్య, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరః, ఇతి సర్వాన్తర్యామిణః పరమాత్మన ఏవ సమ్భవతి। ప్రతివచనమ్ అపి తథైవ పరమాత్మ-విషయమ్। యః ప్రాణేన ప్రాణితి, ఇతి నిరూపాధికṁ ప్రాణనస్య కర్తృత్వṁ పరమాత్మన ఏవ, ప్రత్యగాత్మనః సుషుప్తౌ ప్రాణనṁ ప్రతి కర్తృత్వాభావాత్। ఏవమ్ అజానతోషస్ తేన ప్రాణనే కర్తృత్వ-మాత్రమ్ ఉక్తṁ మన్వానేన ప్రత్యగాత్మనోఽపి సాధారణత్వṁ ప్రతివచనస్య మత్వా అతుష్టేన పునః పృష్టస్తṁ ప్రతి ప్రత్యగాత్మనో వ్యావృత్తṁ నిరూపాధికత్వేన ప్రాణనస్య కర్తారṁ పరమాత్మానమ్ ఆహ--- న దృష్టేర్ దృఅష్టారṁ పశ్యేర్ ఇత్య్ ఆదినా। ఇన్ద్రియాధీనానాṁ దర్శన-శ్రవణ-మనన-విజ్ఞానానాṁ కర్తారṁ ప్రత్యగాత్మానṁ ప్రాణనస్య కర్తృత్వేనోక్త ఇతి న మన్వీథాః; తస్య సుషుప్తి-మూర్ఛాదౌ ప్రాణనాదేర్ అకర్తృత్వాత్। కో హ్య్ ఏవాన్యాత్ కః ప్రాణ్యాత్, యద్ ఏష ఆకాశ ఆనన్దో న స్యాత్, ఇతి సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వṁ హి పరమాత్మన ఏవాన్యత్ర శ్రుతమ్। అతః పూర్వ-ప్రశ్న-ప్రతివచనే పరమాత్మ-విషయే। ఏవమ్ ఉత్తరే అపి, అశనాయాద్య్-అతీతత్వస్య పరమాత్మాసాధారణత్వాత్। ఉభయత్ర--- అతోఽన్యద్ ఆర్తమ్ ఇత్య్ ఉపసṁహారశ్ చైక-రూపః। ప్రశ్న-ప్రతివచనావృత్తిస్ తు కృత్స్న-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతోః పరస్య బ్రహ్మణోఽశనాయాద్య్-అతీతత్వ-ప్రతిపాదనాయ। తత్ర దృష్టాన్తమ్ ఆహ--- ఉపదేశవద్ ఇతి। యథా సద్-విద్యాయామ్--- ఉత తమ్ ఆదేశమ్ అప్రాక్ష్యః, ఇతి ప్రక్రాన్తే సద్-ఉపదేశే, భగవాṁస్ త్వ్ ఏవ మే తద్ బ్రవీత్వ్ ఇతి, భూయ ఏవ మా భగవాన్ విజ్ఞాపయతు, ఇతి ప్రశ్నస్య, ఏషోఽణిమా ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యమ్ ఇతి ప్రతివచనస్య చ భూయో భూయ ఆవృత్తిః సతో బ్రహ్మణస్ తత్-తన్-మాహాత్మ్య-విశేష-ప్రతిపాదనాయ దృశ్యతే; తద్వత్। అత ఏకస్యైవ సర్వాన్తర-భూతస్య బ్రహ్మణః కృత్స్న-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వాశనాయాద్య్-అతీతత్వ-ప్రతిపాదనేన రూపైక్యాద్ విద్యైక్యమ్॥౩౫॥ 

అథ స్యాత్--- యద్య్ అప్య్ ఉభే ప్రశ్న-ప్రతివచనే పర-బ్రహ్మ-విషయే; తథాపి విద్యా-భేదోఽవర్జనీయః, ఏకత్ర సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వేనోపాస్యమ్, ఇతరత్రాశనాయాద్య్-అతీతత్వేనేత్య్ ఉపాస్య-గుణ-భేదేన రూప-భేదాత్, ప్రష్టృ-భేదాచ్ చ; పూర్వత్ర హ్య్ ఉషస్తః ప్రష్టా, ఉత్తరత్ర కహోల ఇతి; తత్రాహ---

**౩౯౦ వ్యతిహారో విశిṁషన్తి హీతరవత్॥౩।౩।౩౬॥ **

నాత్ర విద్యా-భేదః, ప్రశ్న-ప్రతివచనాభ్యామ్ ఏక-రూపార్థ-విషయాభ్యామ్ ఏకేన చ విధి-పదేనైక-వాక్యత్వ-ప్రతీతేః। ప్రశ్న-ద్వయṁ తావత్ సర్వాన్తరాత్మత్వ-విశిష్ట-బ్రహ్మ-విషయమ్। ద్వితీయే ప్రశ్నే--- యద్ ఏవ సాక్షాద్ అపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరః, ఇత్య్ ఏవకారశ్ చ పూర్వత్రోషస్తేన దృష్ట-గుణ-విశిష్ట-బ్రహ్మ-విషయత్వṁ కహోల-ప్రశ్నస్యావధారయతి। ప్రతివచనṁ చోభయత్ర--- స త ఆత్మా సర్వాన్తరః, ఇతి సర్వాన్తరాత్మత్వ-విశిష్ట-బ్రహ్మ-విషయమ్ ఏక-రూపమ్ ఏవ। విధి-ప్రత్యయశ్ చోత్తరత్రైవ దృశ్యతే--- తస్మాద్ బ్రాహ్మణః పాణ్డిత్యṁ నిర్విద్య బాల్యేన తిష్ఠాసేత్, ఇతి। ఏవṁ సర్వాన్తరాత్మత్వ-విశిష్ట-బ్రహ్మైక-విషయత్వే ద్వయోర్ అవగతే సత్య్ ఏకస్మిన్న్ ఏవ సర్వాన్తరాత్మత్వ-విశిష్టే బ్రహ్మణ్య్ ఉపాస్యే ఉషస్త-కహోలయోర్ ఇతరేతర-బుద్ధి-వ్యతిహారః కర్తవ్యః। ఉషస్తస్య యా సర్వాన్తరాత్మనో బ్రహ్మణః సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వ-విషయా బుద్ధిః సా కహోలేనాపి ప్రష్ట్రా కార్యా; యా చ కహోలస్య తస్యైవ బ్రహ్మణోఽశనాయాద్య్-అతీతత్వ-విషయా బుద్ధిః, సా ఉషస్తేనాపి కార్యా। ఏవṁ వ్యతిహారే కృతే ఉభాభ్యాṁ సర్వాన్తరస్య బ్రహ్మణో జీవవ్యావృత్తిర్ అవగతా భవతి। ఏనṁ సర్వాన్తరాత్మానṁ ప్రత్యగాత్మనో వ్యావృత్తమ్ అవగమయితుṁ సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వాశనాయాద్య్-అతీతత్వ-ప్రతిపాదనేన విశిṁషన్తి హి యాజ్ఞవల్క్యస్య ప్రతివచనాని। అతో బ్రహ్మణః సర్వాన్తరాత్మత్వమ్ ఏవోపాస్య-గుణః। ప్రాణన-హేతుత్వాదయస్ తు తస్యోపపాదకాః; నోపాస్యాః। 

ననూపాస్య-గుణః సర్వాన్తరాత్మత్వమ్ ఏవ చేత్, ప్రాణన-హేతుత్వస్య అశనాయాద్య్-అతీతత్వస్య చ ప్రష్ట్రోర్ వ్యతిహృత్యానుసన్ధానṁ కిమ్ అర్థమ్। తద్ ఉచ్యతే--- సర్వ-ప్రాణి-ప్రాణన-హేతుత్వేన సర్వాన్తరాత్మని జీవాద్ వ్యావృత్తే బ్రహ్మణ్య్ ఉషస్తేనావగతే సతి కహోలేన జీవస్య సర్వాత్మనా అసమ్భావితేన స్వభావ-విశేషేణ సర్వాన్తరాత్మా వ్యావృత్తోఽనుసన్ధేయ ఇతి కృత్వా పునః ప్రశ్నః కృతః। యాజ్ఞవల్క్యోఽపి తద్-అభిప్రాయమ్ అభిజ్ఞాయ ప్రత్యగాత్మనోఽసమ్భావితమ్ అశనాయాది-ప్రత్యనీకత్వమ్ ఉక్తవాన్। అతశ్ చోపాస్యస్య వ్యావృత్తి-ప్రతీతి-సిద్ధ్య్-అర్థమ్ ఉభాభ్యాṁ పరస్పర-బుద్ధి-వ్యతిహారః కర్తవ్యః। ఇతరవత్--- యథేతరత్ర సద్-విద్యాయాṁ భూయో భూయః ప్రశ్నైః ప్రతివచనైశ్ చ తద్ ఏవ సద్ బ్రహ్మ వ్యవచ్ఛిద్యతే; న పునః పూర్వ-ప్రతిపన్నాద్ గుణాద్ గుణాన్తర-విశిష్టతయోపాస్యṁ ప్రతిపాద్యతే; తద్వత్॥౩౬॥ తత్రాపి ప్రశ్న-ప్రతివచన-భేదే సతి కథమ్ ఐక్యమ్ అవగమ్యత ఇతి చేత్, తత్రాహ---

**౩౯౧ సైవ హి సత్యాదయః॥౩।౩।౩౭॥ **

సైవ హి--- సచ్-ఛబ్దాభిహితా పరమ-కారణ-భూతా పరా దేవతైవ, సేయṁ దేవతైక్షత, తేజః పరస్యాṁ దేవతాయామ్ ఇతి ప్రకృతా, యథా సోమ్య మధు మధు-కృతో నిస్తిష్ఠన్తి, ఇత్య్ ఆదిషు పర్యాయేషు సర్వేషూపపాద్యతే। యతః--- ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యṁ స ఆత్మా, ఇతి ప్రథమ-పర్యాయోదితాః సత్యాదయః సర్వేషు పర్యాయేషూపపాద్యోపసṁహ్రియన్తే॥ 

కేచిత్ తు--- వ్యతిహారో విశిషన్తి హీతరవత్, సైవ హి సత్యాదయః ఇతి సూత్ర-ద్వయమ్ అధికరణ-ద్వయṁ వర్ణయన్తి। తత్ర పూర్వేణ--- త్వṁ వా అహమ్ అస్మి భగవో దేవతే అహṁ వై త్వమ్ అసి భగవో దేవతే తద్ యోఽహṁ సోఽసౌ యోఽసౌ సోఽహమ్ ఇతి వాక్యే జీవ-పరయోర్ వ్యతిహారానుసన్ధానṁ ప్రతిపాద్యత ఇత్య్ ఉచ్యత ఇత్య్ ఆహుః। తత్--- సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్, తత్ త్వమ్ అసి, ఇత్య్ అవగత-సర్వాత్మ-భావ-విషయత్వాద్ అస్య వాక్యస్య నాత్ర ప్రతిపాదనీయమ్ అపూర్వమ్ అస్తీత్య్ అనాదరణీయమ్। తత్ తు వక్ష్యతే--- ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తి గ్రాహయన్తి చేతి। న చ సర్వాత్మత్వానుసన్ధానాతిరేకేణ పరస్మిన్ బ్రహ్మణి జీవత్వానుసన్ధానమ్, జీవే చ పరబ్రహ్మత్వానుసన్ధానṁ, తథ్యṁ సమ్భవతి। ఉత్తరేణ చ సూత్రేణ--- స యో హ వై తన్ మహద్ యక్షṁ ప్రథమ-జṁ వేద సత్యṁ బ్రహ్మ, ఇత్య్ ఆది వాక్య-ప్రతిపాదితస్య సత్యోపాసనస్య, తద్ యత్ సత్యమ్ అసౌ స ఆదిత్యో య ఏష ఏతస్మిన్ మణ్డలే పురుషో యశ్ చాయṁ దక్షిణేఽక్షిన్, ఇత్య్ ఆది వాక్య-ప్రతిపాదితోపాసనస్య చైక్యṁ ప్రతిపాద్యత ఇతి; తద్ అప్య్ అయుక్తమ్, ఉత్తర-వాక్యే అక్ష్య్-ఆదిత్య-స్థాన-భేదేన విద్యా-భేదస్య పూర్వమ్ ఏవ--- న వా విశేషాద్ ఇత్య్ అనేన ప్రతిపాదితత్వాత్। న చ ద్వయోర్ అనయోర్ వ్యాహృత్య్-ఆది-శరీరకత్వేన రూపవతోః--- హన్తి పాప్మానṁ జహాతి చ య ఏవṁ వేద, ఇతి పృథక్ సṁయోగచోదనావతో ద్వయారుపాసనయోః, స యో హ వై తన్ మహద్ యక్షṁ ప్రథమ-జṁ వేద సత్యṁ బ్రహ్మేతి జయతీమాన్ లోకాన్, ఇతి సṁయోగ-రూపాదిమత్తయా నిరపేక్షేణ పూర్వేణైకేనోపాసనేనాభేదః సమ్భవతి। న చ--- హన్తి పాప్మానṁ జహాతి, ఇతి గుణ-ఫలాధికారత్వṁ, ప్రమాణాభావాత్। పూర్వేణైక-విద్యాత్వṁ ప్రమాణమ్ ఇతి చేన్ న, ఇతరేతరాశ్రయత్వాత్। ఏక-విద్యాత్వే నిశ్చితే పూర్వ-ఫలస్యైవ ప్రధాన-ఫలత్వేనోత్తరయోః ఫలయోర్ గుణ-ఫలత్వమ్, తయోర్ గుణ-ఫలత్వే నిశ్చితే సతి సṁయోగ-భేదాభావాత్ పూర్వేణ విద్యైక్యమ్ ఇతీతరేతరాశ్రయత్వమ్ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిర్ యథోక్త-ప్రకారమ్ ఏవ సూత్ర-ద్వయమ్॥౩౭॥ ఇత్య్ అన్తరత్వాధికరణమ్॥౧౫॥ 

అథ కామాద్య్-అధికరణమ్॥౧౬॥ 

**౩౯౨ కామాదీతరత్ర తత్ర చాయతనాదిభ్యః॥౩।౩।౩౮॥ **

ఛాన్దోగ్యే శ్రూయతే--- అథ యద్ ఇదమ్ అస్మిన్ బ్రహ్మ-పురే దహరṁ పుణ్డరీకṁ వేశ్మ దహరోఽస్మిన్న్ అన్తర ఆకాశస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యమ్ ఇత్య్ ఆది; వాజసనేయకే చ--- స వా ఏష మహానజ ఆత్మా యోఽయṁ విజ్ఞాన-మయః ప్రాణేషు య ఏషోఽన్తర్ హృదయ ఆకాశస్ తస్మిఞ్ శేతే సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః, ఇత్య్ ఆది। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అనయోర్ విద్యా-భేదః, ఉత నేతి। కిṁ యుక్తమ్। భేద ఇతి। కుతః। రూప-భేదాత్; అపహత-పాప్మత్వాది-గుణాష్టక-విశిష్ట ఆకాశః ఛాన్దోగ్యే ఉపాస్యః ప్రతీయతే; వాజసనేయకే త్వ్ ఆకాశే శయానో వశిత్వాది-గుణ-విశిష్ట ఉపాస్యః ప్రతీయతే; అతో రూప-భేదాద్ విద్యా-భేదః। 

ఇతి ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- న భేద ఇతి। కుతః। రూపాభేదాత్--- ఇతరత్ర తత్ర చ కామాద్య్ ఏవ హి రూపṁ--- వాజసనేయకే ఛాన్దోగ్యే చ సత్య-కామాది-విశిష్టమ్ ఏవ బ్రహ్మోపాస్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। కుత ఏతద్ అవగమ్యతే। ఆయతనాదిభ్యః--- హృదయాయతనత్వ-సేతుత్వ-విధరణత్వాదిభిస్ తావద్ ఉభయత్ర స వై విద్యేతి ప్రత్యభిజ్ఞాయతే। వశిత్వాదయశ్ చ వాజసనేయకే శ్రుతాః ఛాన్దోగ్య-శ్రుతస్య గుణాష్టకాన్యతమ-భూతస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వస్య విశేషా ఏవేతి సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సహచారిణాṁ సత్య-కామత్వాదీనామ్ అపహత-పాప్మత్వ-పర్యన్తానాṁ సద్-భావమ్ అవగమయన్తి। అతో రూపṁ న భిద్యతే। సṁయోగోఽపి--- పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, అభయṁ వై బ్రహ్మ భవతి, ఇతి బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-రూపో న భిద్యతే। ఆకాశ-శబ్దః ఛాన్దోగ్యే పరమాత్మ-విషయ ఇతి, దహర ఉత్తరేభ్యః, ఇత్య్ అత్ర నిర్ణీతమ్। వాజసనేయకే త్వ్ ఆకాశే శయానస్య వశిత్వాది-శ్రవణాత్ తస్య శయానస్య పరమాత్మత్వే సతి తద్-ఆధారాభిధాయిన ఆకాశ-శబ్దస్య, తస్యాన్తే సుషిరṁ సూక్ష్మమ్ ఇతి హృదయాన్తర్గతస్య సుషిర-శబ్ద-వాచ్యస్యాకాశస్యాభిధాయకత్వమ్ అవగమ్యతే। అతో విద్యైక్యమ్॥౩౮॥ 

అథ స్యాత్--- యద్ ఉక్తṁ వాజసనేయకే వశిత్వాదిభిః సహ సత్య-కామత్వాది-సద్-భావోఽవగమ్యత ఇతి; తన్ నోపపద్యతే, వశిత్వాదీనామ్ ఏవ తత్ర పరమార్థతః సద్-భావాభావాత్। తద్-అభావశ్ చ--- మనసైవానుద్రష్టవ్యṁ నేహ నానాస్తి కిఞ్చన। మృత్యోః స మృత్యుమ్ ఆప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి, ఏకధైవానుద్రష్టవ్యమ్ ఏతద్ అప్రమేయṁ ధ్రువమ్ ఇతి ప్రకృతేన వాక్యేన, స ఏష నేతినేత్య్ ఆత్మా, ఇత్య్ ఉత్తరేణ చోపాస్యస్య బ్రహ్మణో నిర్విశేషత్వ-ప్రతీతేర్ అవగమ్యతే। అతో వశిత్వాదయోఽపి స్థూలత్వాణుత్వవన్ నిషేధ్యా ఇతి ప్రతీయన్తే। అత ఏవ చ్ఛాన్దోగ్యేఽపి సత్య-కామత్వాదయో న బ్రహ్మణః పారమార్థికా గుణా ఉచ్యన్తే। అతోఽపారమార్థికత్వాద్ ఏవṁ-జాతీయకానాṁ గుణానాṁ మోక్షార్థేషూపాసనేషు లోప ఇతి। తత్రాహ---

**౩౯౩ ఆదరాద-లోపః॥౩।౩।౩౯॥ **

బ్రహ్మ-గుణత్వేన ప్రమాణాన్తరాప్రాప్తానాṁ గుణానామ్ ఏషాṁ సత్య-కామత్వాదీనాṁ--- తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ అన్వేష్టవ్యమ్, ఏష ఆత్మాపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకోఽవిజిఘత్సోఽపిపాసః సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః, ఏష సర్వేశ్వర ఏష భూతాధిపతిర్ ఏష భూత-పాల ఏష సేతుర్ విధరణ ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయ, ఇత్య్ ఆదిభిర్ అనయోః శ్రుత్యోర్ అన్యాసు చ మోక్షార్థోపాసనోపాస్య-బ్రహ్మ-గుణత్వేన సాదరమ్ ఉపదేశాద్ ఏషామ్ అలోపః; అపి తూపసṁహార ఏవ కార్యః। ఛాన్దోగ్యే తావత్--- తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్ తేషాṁ సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇతి సత్య-కామత్వాది-గుణ-విశిష్టస్య బ్రహ్మణో వేదనమ్ అభిధాయ, అథ య ఇహాత్మానమ్ అననువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాṁస్ తేషాṁ సర్వేషు లోకేష్వ్ అకామ-చారో భవతి, ఇత్య్ అవేదన-నిన్దా క్రియమాణా గుణ-విశిష్ట-వేదనస్యాదరṁ దర్శయతి। తథా వాజసనేయకే--- సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశానః, ఏష సర్వేశ్వర ఏష భూతాధిపతిర్ ఏష భూత-పాలః, ఇతి భూయో భూయ ఐశ్వర్యోపదేశాద్ గుణేష్వ్ ఆదరః ప్రతీయతే। ఏవమ్ అన్యత్రాపి। న చ మాతా-పితృ-సహస్రేభ్యోఽపి వత్సలతరṁ శాస్త్రṁ ప్రతారకవద్ అపారమార్థికాన్ నిరసనీయాన్ గుణాన్ ప్రమాణాన్తరాప్రతిపన్నాన్ ఆదరేణోపదిశ్య సṁసార-చక్ర-పరివర్తనేన పూర్వమ్ ఏవ బమ్భ్రమ్యమాణాన్ ముముక్షూన్ భూయోఽపి భ్రమయితుమ్ అలమ్। నేహ నానాస్తి కిఞ్చన, ఏకధైవానుద్రష్టవ్యమ్ ఇతి తు సర్వస్య బ్రహ్మ-కార్యత్వేన తదాత్మకత్వాద్ ఏకధానుదర్శనṁ విధాయాబ్రహ్మాత్మకత్వేన పూర్వ-సిద్ధ-నానాత్వ-దర్శనṁ నిషేధతీత్య్ అయమ్ అర్థః ప్రాగ్ ఏవ ప్రపఞ్చితః। స ఏష నేతినేత్య్ ఆత్మా ఇత్య్ అత్ర చేతి-శబ్దేన ప్రమాణాన్తర-ప్రతిపన్నṁ ప్రపఞ్చాకారṁ పరామృశ్య న తథావిధṁ బ్రహ్మేతి సర్వాత్మ-భూతస్య బ్రహ్మణః ప్రపఞ్చ-విలక్షణత్వṁ ప్రతిపాద్యతే। తద్ ఏవ చానన్తరమ్ ఉపపాదయతి--- అగ్రాహ్యో న హి గృహ్యతే అశీర్యో న హి శీర్యతే అసఙ్గో న హి సజ్యతే అవ్యథితో న వ్యథతే న రిష్యతి, ఇతి। ప్రమాణాన్తర-గ్రాహ్య-విసజాతీయత్వాత్ ప్రమాణాన్తరేణ న గృహ్యతే। విశరణీయ-విసజాతీయత్వాన్ న విశీర్యతే। ఏవమ్ ఉత్తరత్రానుసన్ధేయమ్। ఛాన్దోగ్యేఽపి--- నాస్య జరయైతఞ్ జీర్యతి న వధేనాస్య హన్యతే ఏతత్ సత్యṁ బ్రహ్మ-పురమ్ అస్మిన్ కామాః సమాహితాః, ఇతి సర్వ-విసజాతీయత్వṁ బ్రహ్మణః ప్రతిపాద్య తస్మిన్ సత్య-కామత్వాదయో విధీయన్తే॥౩౯॥ 

నన్వ్ ఏవమ్ అపి--- తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాṁస్ తేషాṁ సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి స యది పితృ-లోక-కామో భవతి, ఇత్య్ ఆదినా సత్య-కామాది-గుణ-విశిష్ట-వేదనస్య సాṁసారిక-ఫల-సమ్బన్ధ-శ్రవణాన్ ముముక్షోర్ బ్రహ్మ-ప్రేప్సోర్ న సగుణṁ బ్రహ్మోపాస్యమ్। పర-విద్యా-ఫలṁ చ, పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే, ఇతీదమ్ ఏవ। అతః సత్య-కామత్వాదయో బ్రహ్మ ప్రేప్సోర్ నోపసṁహార్యాః, ఇతి। అత ఉత్తరṁ పఠతి---

**౩౯౪ ఉపస్థితేఽతస్ తద్-వచనాత్॥౩।౩।౪౦॥ **

ఉపస్థితిః--- ఉపస్థానమ్, బ్రహ్మోపసమ్పన్నే సర్వ-బన్ధ-వినిముక్తే స్వేన రూపేణాభినిష్పన్నే ప్రత్యగాత్మన్య్ అత ఏవ--- ఉపసమ్పత్తేర్ ఏవ హేతోః సర్వేషు లోకేషు కామ-చార ఉచ్యతే, పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే స ఉత్తమః పురుషః స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః స్త్రీభిర్ వా యానైర్ వా జ్ఞాతిభిర్ వా నోపజనṁ స్మరన్ ఇదṁ శరీరṁ స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇతి। తద్ ఏతచ్ చతుర్థే నిపుణతరమ్ ఉపపాదయిష్యతే। అతః సర్వేషు లోకేషు కామ-చారస్య ముక్తోపభోగ్య-ఫలత్వాత్ ముముక్షోః సత్య-కామత్వాదయో గుణా ఉపసṁహార్యాః॥౪౦॥ ఇతి కామాద్య్-అధికరణమ్॥౧౬॥ 

అథ తన్-నిర్ధారణానియమాధికరణమ్॥౧౭॥ 

**౩౯౫ తన్-నిర్ధారణానియమస్ తద్-దృష్టేః పృథగ్ ఘ్య్ అప్రతిబన్ధః ఫలమ్॥౩।౩।౪౧॥ **

ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఆదీని కర్మాఙ్గాశ్రయాణ్య్ ఉపాసనాని కర్మాఙ్గ-భూతోద్గీథాది-ముఖేన జుహ్వాది-ముఖేన పర్ణతాదివత్ కర్మాఙ్గత్వేన నిరూఢానుష్ఠానానీత్య్ ఉద్గీథాద్య్-ఉపాసన-సమ్బన్ధినో, యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతి, ఇతి వర్తమాన-నిర్దేశస్య పర్ణతాది-సమ్బన్ధ్య్-అపాప-శ్లోక-శ్రవణవత్ పృథక్-ఫలత్వ-కల్పనాయోగాత్ క్రతుషు నియమేనోపసṁహార్యాణీతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- తన్-నిర్ధారణానియమ ఇతి। నిర్ధారణṁ--- నిశ్చయేన మనసోఽవస్థాపనమ్, ధ్యానమ్ ఇత్య్ అర్థః; తన్-నిర్ధారణానియమః--- కర్మసూద్గీథాద్య్-ఉపాసనానామ్ అనియమః। కుతః। తద్-దృష్టేః--- ఉపలభ్యతే హ్య్ ఉపాసనానుష్ఠానానియమః, తేనోభౌ కురుతో యశ్ చైతద్ ఏవṁ వేద యశ్ చ న వేద, ఇత్య్ అవిదుషోఽప్య్ అనుష్ఠాన-వచనాత్। న చాఙ్గత్వే సత్య్ ఉపాసనస్యానుష్ఠానానియమ ఉపపద్యతే। ఏవమ్ ఉపాసనస్యానఙ్గత్వే నిశ్చితే సత్య్ ఉపాసన-విధేః ఫలాకాఙ్క్షాయాṁ రాత్రిసత్ర-న్యాయేన వీర్యవత్తరత్వṁ కర్మ-ఫలాత్ పృథగ్-భూతమ్ ఏవ ఫలమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। కిమ్ ఇదṁ వీర్యవత్తరత్వమ్। కర్మ-ఫలస్యైవాప్రతిబన్ధః। ప్రతిబధ్యతే హి కర్మ-ఫలṁ ప్రబల-కర్మాన్తర-ఫలేన తావన్తṁ కాలమ్; తద్-అభావోఽప్రతిబన్ధః। స హ్య్ అప్రతిబన్ధః కర్మ-ఫలాత్ స్వర్గాది-లక్షణాత్ పృథగ్-భూతమ్ ఏవ ఫలమ్। తద్ ఇదమ్ ఉచ్యతే--- పృథగ్ ఘ్య్ అప్రతిబన్ధః ఫలమ్ ఇతి। అతః కర్మాఙ్గాశ్రయాణామ్ అపి పృథక్-ఫలత్వాద్ గోదోహనాదివత్ కర్మసూద్గీథాద్య్ ఉపాసనానామ్ అనియమేనోపసṁహారః॥౪౧॥ ఇతి తన్-నిర్ధారణానియమాధికరణమ్॥౧౭॥ 

అథ ప్రదానాధికరణమ్॥౧౮॥ 

**౩౯౬ ప్రదానవద్ ఏవ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౪౨॥ **

దహర-విద్యాయాṁ--- తద్ య ఇహాత్మానమ్ అనువిద్య వ్రజన్త్య్ ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్ ఇతి దహరాకాశస్య పరమాత్మన ఉపాసనమ్ ఉక్త్వా, ఏతాṁశ్ చ సత్యాన్ కామాన్ ఇతి గుణానామ్ అపి పృథగ్ ఉపాసనṁ విహితమ్। తత్ర సṁశయః--- గుణ-చిన్తనేఽపి తత్-తద్-గుణ-విశిష్టతయా దహరస్యాత్మనశ్ చిన్తనమ్ ఆవర్తనీయమ్, ఉత నేతి। దహరాకాశస్యైవాపహత-పాప్మత్వాదీనాṁ గుణిత్వాత్ తస్య చ సకృద్ ఏవానుసన్ధాతుṁ శక్యత్వాద్ గుణార్థṁ తచ్-చిన్తనṁ నావర్తనీయమ్। 

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ప్రదానవద్ ఏవేతి। ప్రదానవద్ ఆవర్తనీయమ్ ఏవేత్య్ అర్థః। యద్య్ అపి దహరాకాశ ఏక ఏవాపహత-పాప్మత్వాది-గుణానాṁ గుణీ; స చ ప్రథమṁ చిన్తితః; తథాపి స్వరూప-మాత్రాద్ గుణ-విశిష్టాకారస్య భిన్నత్వాత్, అపహత-పాప్మా విజరః, ఇత్య్ ఆదినా గుణ-విశిష్టతయా చోపాస్యత్వేన విహితత్వాత్ పూర్వṁ స్వరూపేణానుసṁహితస్యాపహత-పాప్మత్వాది-విశిష్టతయానుసన్ధానార్థమ్ ఆవృత్తిః కర్తవ్యా। యథా--- ఇన్ద్రాయ రాజ్ఞే పురోడాశమ్ ఏకాదశక-పాలṁ నిర్వపేత్, ఇన్ద్రాయాధిరాజాయ, ఇన్ద్రాయ స్వరాజ్ఞే, ఇతీన్ద్రస్యైవ రాజత్వాది-గుణ-విశిష్టత్వేఽపి తత్-తద్-గుణ-సమ్బన్ధ్య్-ఆకారస్య భిన్నత్వాత్ ప్రదానావృత్తిః క్రియతే। తద్ ఉక్తṁ సాఙ్కర్షణే, నానా వా దేవతా పృథక్త్వాత్, ఇతి॥౪౨॥ ఇతి ప్రదానాధికరణమ్॥౧౮॥ 

అథ లిఙ్గ-భూయస్త్వాధికరణమ్॥౧౯॥ 

**౩౯౭ లిఙ్గ-భూయస్త్వాత్ తద్ ధి బలీయస్ తద్ అపి॥౩।౩।౪౩॥ **

తైత్తిరీయా దహర-విద్యానన్తరమ్ అధీయతే--- సహస్ర-శీర్షṁ దేవṁ విశ్వాక్షṁ విశ్వ-శమ్భువమ్। విశ్వṁ నారాయణṁ దేవమ్ అక్షరṁ పరమṁ ప్రభుమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, సోఽక్షరః పరమః స్వరాట్, ఇత్య్ అన్తమ్। తత్ర సṁశయః--- కిṁ పూర్వ-ప్రకృత-విద్యయైక-విద్యాత్వేన తద్-ఉపాస్య-విశేష-నిర్ధారణమ్ అనేన క్రియతే, ఉత సర్వ-వేదాన్తోదిత-పర-విద్యోపాస్య-విశేష-నిర్ధారణమ్ ఇతి। కిṁ యుక్తమ్। దహర-విద్యోపాస్య-విశేష-నిర్ధారణమ్ ఇతి। కుతః। ప్రకరణాత్। పూర్వస్మిన్న్ అనువాకే దహర-విద్యా హి ప్రకృతా--- దహరṁ విపాప్మṁ పర-వేశ్మ-భూతṁ యత్ పుణ్డరీకṁ పుర-మధ్య-సṁస్థమ్। తత్రాపి దహరṁ గగనṁ విశోకస్ తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ ఉపాసితవ్యమ్ ఇతి। అస్మిṁశ్ చానువాకే--- పద్మ-కోశ-ప్రతీకాశṁ హృదయṁ చాప్య్ అధో-ముఖమ్ ఇత్య్ ఆదినా హృదయ-పుణ్డరీకాభిధానమ్ అస్య నారాయణానువాకస్య దహర-విద్యోపాస్య-నిర్ధారణార్థత్వమ్ ఉపోద్బలయతీతి। 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- లిఙ్గ-భూయస్త్వాద్ ఇతి। అస్య నిఖిల-పర-విద్యోపాస్య-విశేష-నిర్ధారణార్థత్వే భూయాṁసి లిఙ్గాని దృశ్యన్తే; తథా హి--- పర-విద్యాస్వ్ అక్షర-శివ-శమ్భు-పరబ్రహ్మ-పరజ్యోతిః-పరతత్త్వ-పరమాత్మాది-శబ్ద-నిర్దిష్టమ్ ఉపాస్యṁ వస్త్వ్ ఇహ తైర్ ఏవ శబ్దైర్ అనూద్య తస్య నారాయణత్వṁ విధీయతే। భూయసీషు విద్యాసు శ్రుతాన్ అనూద్య నారాయణత్వ-విధాన-భూయస్త్వṁ నారాయణ ఏవ సర్వ-విద్యాసూపాస్యమ్ అస్థూలత్వాది-విశేషితానన్దాది-గుణకṁ పరṁ బ్రహ్మేతి విశేష-నిర్ణయే భూయో బహుతరṁ లిఙ్గṁ భవతి। అత్ర లిఙ్గ-శబ్దః చిహ్న-పర్యాయః। చిహ్న-భూతṁ వాక్యṁ బహుతరమ్ అస్తీత్య్ అర్థః। తద్ ధి ప్రకరణాద్ బలీయః। తద్ అప్య్ ఉక్తṁ ప్రథమ-కాణ్డే---శ్రుతి-లిఙ్గ-వాక్య-ప్రకరణ-స్థాన-సమాఖ్యానాṁ సమవాయే పర-దౌర్బల్యమ్ అర్థ-విప్రకర్షాత్, ఇతి। యత్ తూక్తṁ---పద్మ-కోశ-ప్రతీకాశమ్ ఇత్య్ ఆది వచనṁ దహర-శేషత్వమ్ అస్యోపోద్బలయతీతి; తన్ న, బలీయసా ప్రమాణేన సర్వ-విద్యోపాస్య-నిర్ధారణార్థత్వేఽవధృతే సతి; దహర-విద్యాయామ్ అపి తస్యైవ నారాయణస్యోపాస్యత్వేన తద్-వచనోపపత్తేః। న చ--- సహస్ర-శీర్షమ్ ఇత్య్ ఆది ద్వితీయా-నిర్దేశేన పూర్వానువాకోదితోపాసినా సమ్బన్ధః శఙ్కనీయః; తస్మిన్ యద్ అన్తస్ తద్ ఉపాసితవ్యమ్ ఇత్య్ ఉపాసి-గతేన కృత్-ప్రత్యయేనోపాస్యస్య కర్మణోఽభిహితత్వాత్ తద్-ఉపాస్యే ద్వితీయానుపపత్తేః। విశ్వమ్ ఏవేదṁ పురుషః--- తత్త్వṁ నారాయణః పరః, ఇత్య్ ఆది ప్రథమా-నిర్దేశాచ్ చ ప్రథమార్థే ద్వితీయా వేదితవ్యా। అన్తర్ బహిశ్ చ తత్ సర్వṁ వ్యాప్య నారాయణః స్థితః, తస్యాః శిఖాయా మధ్యే పరమాత్మా వ్యవస్థితః, స బ్రహ్మా స శివః సేన్ద్రః సోఽక్షరః పరమః స్వరాట్, ఇతి నిర్దేశైః సర్వస్మాత్ పరో నారాయణ ఏవ సర్వత్రోపాస్య ఇతి నిర్ణీయమానత్వాచ్ చ ప్రథమార్థే ద్వితీయేతి నిశ్చీయతే॥౪౩॥ ఇతి లిఙ్గ-భూయస్త్వాధికరణమ్॥౧౯॥ 

అథ పూర్వ-వికల్పాధికరణమ్॥౨౦॥

౩౯౮ పూర్వ-వికల్పః ప్రకరణాత్ స్యాత్ క్రియా మానసవత్॥౩।౩।౪౪॥

వాజసనేయకే అగ్నిరహస్యే మనశ్ చితాదయోఽగ్నయః శ్రూయన్తే--- మనశ్-చితో వాక్-చితః ప్రాణ-చితః చక్షుశ్-చితః శ్రోత్ర-చితః కర్మ-చితోఽగ్ని-చితః, ఇతి। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ ఏతే మనశ్-చితాదయః సామ్పాదికత్వేన విద్యా-రూపా అగ్నయః క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన క్రియా-రూపాః, ఆహోస్విద్ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన విద్యా-రూపా ఏవేతి విశయే, క్రియా-రూపత్వṁ తావద్ ఆహ--- పూర్వ-వికల్ప ఇత్య్ ఆదినా। చిత్యాగ్నిత్వేన సమ్పాదితానామ్ ఏషాṁ మనశ్-చితాదీనాṁ క్రత్వ్-అనుప్రవేశ-సాకాఙ్క్షాణాṁ స్వ-దేశే క్రతు-విధ్య్-అభావాత్ పూర్వత్ర, అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఇత్య్ ఆదినేష్టక-చితస్యాగ్నేః ప్రకృతత్వాత్ తస్య చ క్రియామయ-క్రత్వ్-అవ్యభిచారిత్వేన తత్ర క్రతు-సన్నిధానాత్ తత్-ప్రకరణ-గృహీతా మనశ్-చితాదయస్ తేనేష్టక-చితేనాగ్నినా వికల్ప్యమానాః క్రియా-రూపా ఏవ స్యుః। విద్యా-రూపాణామ్ అపి క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన క్రియా-రూపత్వṁ మానస-గ్రహవద్ ఉపపద్యతే। యథా ద్వాదశాహేఽవివాక్యే దశమేఽహని మానస-గ్రహస్య మనో-నిష్పాద్య-గ్రహణాసాదన-స్తోత్ర-శస్త్ర-ప్రత్యాహరణ-భక్షణత్వేన విద్యా-రూపస్యాపి క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అఙ్గతయా క్రియా-రూపత్వమ్। తథేహాపి॥౪౪॥ 

౩౯౯ అతిదేశాచ్ చ॥౩।౩।౪౫॥

ఇతశ్ చేష్టక-చితేనాగ్నినా మనశ్-చితాదీనాṁ వికల్పః క్రియా-రూపత్వṁ చావగమ్యతే। తేషామ్ ఏకైక ఏవ తావాన్ యావాన్ అసౌ పూర్వః, ఇతి పూర్వస్యేష్టక-చితస్యాగ్నేర్ వీర్యṁ మనశ్-చితాదిష్వ్ అతిదిశ్యతే; తేన తుల్య-కార్యత్వాద్ వికల్పః। తతశ్ చేష్టక-చితవత్ తత్-క్రతు-నిర్వర్తనేన తద్-అఙ్గ-భూతా మనశ్-చితాదయః (క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన ) క్రియా-రూపా ఏవేతి॥౪౫॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౪౦౦ విద్యైవ తు నిర్ధారణాద్ దర్శనాచ్ చ॥౩।౩।౪౬॥ **

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; యద్ ఉక్తṁ మనశ్-చితాదయః క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేన క్రియా-రూపా ఏవేతి; నైతద్ అస్తి; విద్యా-రూపా ఏవైతే--- విద్యా-రూప-క్రత్వ్-అన్వయిన ఇత్య్ అర్థః। కుతః। నిర్ధారణాద్ దర్శనాచ్ చ। నిర్ధారణṁ తావత్--- తే హైతే విద్యా-చిత ఏవ విద్యయా హైవైత ఏవṁ-విదశ్ చితా భవన్తి, ఇతి। వాఙ్-మనశ్-చక్షుర్-ఆది-వ్యాపారాణామ్ ఇష్టకాది-వచ్ చయనానుపపత్తేర్ మనసా సపాదితాగ్నిత్వేన విద్యా-రూపత్వే సిద్ధేఽపి, విద్యా-చిత ఏవ, విద్యయా హైవైతే, ఇతి చావధారణṁ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అన్వయేన విద్యా-రూపత్వ-జ్ఞాపనార్థమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। దృశ్యతే చాత్రైవైషాṁ శేషీ విద్యా-రూపః క్రతుః, తే మనసైవాధీయన్త మనసైవాచీయన్త మనసైషు గ్రహా అగృహ్యన్త మనసా స్తువన్త మనసాశṁసన్ యత్ కిṁ చ యజ్ఞే కర్మ క్రియతే, యత్ కిṁ చ యజ్ఞీయṁ కర్మ మనసైవ తేషు మనో-మయేషు మనశ్-చిత్సు మనో-మయమ్ అక్రియత, ఇతి। ఇష్టక-చితేష్వ్ అగ్నిషు యత్ క్రియా-మయṁ యజ్ఞీయṁ కర్మ క్రియతే, తన్ మనో-నిర్వర్త్యేషు మనశ్-చితాద్య్-అగ్నిషు మనో-మయమ్ ఏవాక్రియతేతి వచనాత్ క్రతుర్ అపి విద్యా-మయోఽత్ర ప్రతీయతే॥౪౬॥ 

నన్వ్ అత్ర విధి-పదాశ్రవణాత్ ఫల-సమ్బన్ధాప్రతీతేశ్ చేష్టక-చితాగ్న్య్-ఉపస్థాపిత-క్రియా-మయ-క్రతు-ప్రకరణాద్ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అన్వయేన విద్యా-రూపతైషాṁ బాధ్యేత; నేత్య్ ఆహ--- 

**౪౦౧ శ్రుత్య్-ఆది-బలీయస్త్వాచ్ చ న బాధః॥౩।౩।౪౭॥ **

శ్రుతి-లిఙ్గ-వాక్యానాṁ ప్రకరణాద్ బలీయస్త్వేన శ్రుత్య్-ఆద్య్-అవగతః క్రతుర్ ఏషాṁ తద్-అన్వయశ్ చ దుర్బలేన ప్రకరణేన బాధితుṁ న శక్యతే। శ్రుతిస్ తావత్--- తే హైతే విద్యా-చిత ఏవేతి। తాṁ వివృణోతి--- విద్యయా హైవైత ఏవṁ-విదశ్ చితా భవన్తీతి। విద్యయా విద్యా-మయేన క్రతునా సమ్బద్ధా మనశ్-చితాదయశ్ చితా భవన్తీత్య్ అర్థః। తాన్ హైతాన్ ఏవṁ-విదే సర్వదా సర్వాణి భూతాని చిన్వన్త్య్ అపి స్వపతే, ఇతి లిఙ్గమ్। వాక్యṁ చ--- ఏవṁ-విదే చిన్వన్తి, ఇతి। సమభివ్యాహారో వాక్యమ్। ఏవṁ-విదే విద్యా-మయ-క్రతు-మతే సర్వదా సర్వాణి భూతాని చిన్వన్తీత్య్ అర్థః। సర్వ-భూత-కర్తృకṁ సర్వ-కాల-వ్యాపి చయనṁ మనసా సమ్పాదితṁ పరిమిత-కర్తృ-కాల-క్రియా-భయేష్టక-చితాగ్ర్య-ద్వారేణ క్రత్వ్-అనుప్రవేశ-సమ్భవమ్ అలభమానṁ విద్యా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశే లిఙ్గṁ భవతి॥౪౭॥ 

యచ్ చేద్ అముక్తṁ--- విధి-ప్రత్యయాశ్రవణాత్ ఫల-సమ్బన్ధాప్రతీతేశ్ చ క్రియా-మయాత్ క్రతోర్ అన్యోఽత్ర విద్యా-మయః క్రతుర్ న సమ్భవతీతి, తత్రాహ--- 

**౪౦౨ అనుబన్ధాదిభ్యః ప్రజ్ఞాన్తర-పృథక్త్వవద్ దృష్టశ్ చ తద్ ఉక్తమ్॥౩।౩।౪౮॥ **

ఇష్టక-చితాన్వయినః క్రియా-మయాత్ క్రతోర్ విద్యా-మయోఽయṁ క్రతుః పృథక్త్వేన అనుబన్ధాదిభ్యః పృథక్త్వ-హేతుభ్యోఽవగమ్యతే। అనుబన్ధా యజ్ఞానుబన్ధినో గ్రహ-స్తోత్ర-శస్త్రాదయః, మనసైషు గ్రహా అగృహ్యన్త మనసా స్తువన్త మనసాశṁసన్, ఇత్య్ ఆదినా ప్రతిపాదితాః। ఆది-శబ్దేన శ్రుత్య్-ఆదయః పూర్వోక్తా గృహ్యన్తే। శ్రుత్య్-ఆదిభిః సానుబన్ధైర్ విద్యా-మయ-క్రతుః పృథగ్ అవగమ్యత ఇత్య్ అర్థః। ప్రజ్ఞాన్తర-పృక్త్వవత్--- యథా ప్రజ్ఞాన్తరṁ దహర-విద్యాది క్రియా-మయాత్ క్రతోః పృథగ్-భూతṁ శ్రుత్య్-ఆదిభిర్ అవగమ్యతే, ఏవమ్ అయమ్ అపి। ఏవṁ చానుబన్ధాదిభిః పృథగ్-భూతే విద్యా-మయే యజ్ఞేఽవగతే సతి విధిః పరికల్ప్యతే। దృష్టశ్ చానువాద-సరూపేషు కల్ప్యమానో విధిః। తద్ ఉక్తṁ--- వచనాని త్వ్ అపూర్వత్వాత్ ఇతి। ఫలṁ చ--- తేషామ్ ఏకైక ఏవ తావాన్ యావాన్ అసౌ పూర్వః, ఇత్య్ అతిదేశాత్ స్వ-క్రతు-ద్వారేణేష్టక-చితస్యాగ్నేర్ యత్ ఫలమ్, తద్ ఏవ మనశ్-చితాదీనామ్ అపి స్వ-క్రతు-ద్వారేణ ఫలమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే॥౪౮॥ 

యత్ పునర్ అతిదేశేన తుల్య-కార్యత్వావగమాత్ క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశోఽవగమ్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్, తత్రాహ---

**౪౦౩ న సామాన్యాద్ అప్య్ ఉపలబ్ధేర్ మృత్యువన్ న హి లోకాపత్తిః॥౩।౩।౪౯॥ **

నావశ్యమ్ అతిదేశాద్ అవాన్తర-వ్యాపారస్యాపి తుల్యతయా భవితవ్యమ్, యేన క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశ ఏషాṁ స్యాత్, యస్మాత్ కస్మాచ్చిత్ సామాన్య-మాత్రాద్ అతిదేశోపలబ్ధేః। ఉపలభ్యతే హి--- స ఏష ఏవ మృత్యుర్ య ఏష ఏతస్మిన్ మణ్డలే పురుషః, ఇత్య్ ఆదిషు సṁహర్తృత్వాది-సామాన్య-మాత్రాద్ అతిదేశః। న హి తత్ర మణ్డల-పురుషస్య మృత్యువత్ తల్-లోకాపత్తిః--- తద్-దేశ-ప్రాప్తిర్ అపి భవతి। ఏవమ్ ఇహాపి మనశ్-చితాదీనామ్ ఇష్టక-చితాగ్నివద్ భావాతిదేశ-మాత్రేణేష్టక-చితాగ్ని-దేశ-రూప-క్రియా-మయ-క్రత్వ్-అనుప్రవేశేనాపి న భవితవ్యమ్। అత ఇష్టక-చితాగ్నేర్ స్వ-క్రతు-ద్వారేణ యత్ ఫలమ్, తద్ ఏవ మనశ్-చితాదీనామ్ అపి విద్యా-మయ-క్రతు-ద్వారేణ ఫలమ్ ఇత్య్ అతిదేశాద్ అవగమ్యతే॥౪౯॥ 

**౪౦౪ పరేణ చ శబ్దస్య తాద్విధ్యṁ భూయస్త్వాత్ త్వ్ అనుబన్ధః॥౩।౩।౫౦॥ **

పరేణ చ బ్రాహ్మణేనాస్యాపి మనశ్-చితాద్య్-అభిధాయినః శబ్దస్య తాద్విధ్యṁ--- తద్-విధత్వమ్, విద్యా-మయ-ప్రతిపాదిత్వమ్ అవగమ్యతే। పరేణ హి బ్రాహ్మణేన--- అయṁ వావ లోక ఏషోఽగ్ని-చితస్ తస్యాప ఏవ పరిశ్రితాః, ఇత్య్ ఆదినా, స యో హైతద్ ఏవṁ వేద లోకṁ పృణానామ్ ఏనṁ భూతమ్ ఏతత్ సర్వమ్ అభిసమ్పద్యతే, ఇతి పృథక్-ఫలా విద్యైవ విధీయతే, తథా వైశ్వానర-విద్యాదౌ చ విద్యైవ విధీయతే। అతోఽగ్నిరహస్యస్య క్రియైక-విషయత్వṁ నాస్తి। ఏవṁ తర్హి విద్యా-మయా మనశ్-చితాదయో బృహదారణ్యకేఽనుబద్ధవ్యాః కిమ్ అర్థమ్ ఇహానుబధ్యన్తే। తత్రోచ్యతే--- భూయస్త్వాత్ త్వ్ అనుబన్ధ ఇతి। మనశ్-చితాదిషు సమ్పాదనీయానామ్ అగ్న్యఙ్గానాṁ భూయస్త్వాత్ తత్-సన్నిధావ్ ఇహానుబన్ధః కృతః॥౫౦॥ ఇతి పూర్వ-వికల్పాధికరణమ్॥౨౦॥ 

అథ శరీరే భావాధికరణమ్॥౨౧॥ 

**౪౦౫ ఏక ఆత్మనః శరీరే భావాత్॥౩।౩।౫౧॥ **

సర్వాసు పర-విద్యాసూపాస్యోపాసన-స్వరూపవద్ ఉపాసక-స్వరూపస్యాపి జ్ఞాతవ్యత్వమ్ ఉక్తṁ--- త్రయాణామ్ ఏవ చైవమ్ ఉపన్యాసః ప్రశ్నశ్ చేతి। వక్ష్యతి చాస్య ప్రత్యగాత్మనః పరమాత్మాత్మకత్వేనానుసన్ధానమ్--- ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తి గ్రాహయన్తి చేతి। కిమ్ అయṁ ప్రత్యగాత్మా జ్ఞాతా కర్తా భోక్తేహాముత్ర సఞ్చార-క్షమోఽనుసన్ధేయః, ఉత ప్రజాపతి-వాక్యోదితాపహత-పాప్మత్వాది-స్వరూపః। కిṁ యుక్తమ్। జ్ఞాతృత్వాద్య్-ఆకార-మాత్ర ఇత్య్ ఏకే మన్యన్తే। కుతః। అస్యోపాసకస్యాత్మనః శరీరే భావాత్। ఆత్మనః శరీరే వర్తమానస్య తాదృశమ్ ఏవ రూపమ్। తావతైవానుసన్ధానేన తత్-ఫల-సిద్ధ్య్-ఉపపత్తేశ్ చ। న హి కర్మస్వ్ అధికృతానాṁ స్వర్గాది-ఫలార్థినాṁ జ్ఞాతృత్వాద్య్-అతిరేకేణ ఫలానుభవ-దశాయాṁ యాదృశṁ రూపమ్, తాదృశṁ రూపṁ సాధనానుష్ఠాన-దశాయామ్ అనుసన్ధాతవ్యమ్। తావతైవ సాధనానుష్ఠాన-తత్-ఫలయోః సిద్ధేర్ అతిరిక్తానుసన్ధానే ప్రయోజనాభావాత్; తద్-అవిశేషాద్ ఇహాపి తథైవ। నను చాత్ర--- యథాక్రతుర్ అస్మిన్ లోకే పురుషో భవతి తథేతః ప్రేత్య భవతి, ఇతి విశేష-వచనాద్ అపహత-పాప్మత్వాద్య్-ఆకార ఏవానుసన్ధాతవ్య ఇత్య్ అవగమ్యతే। నైవమ్, తṁ యథాయథోపాసతే, ఇత్య్ ఉపాస్యవిషయత్వాత్ తస్య॥౫౧॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౪౦౬ వ్యతిరేకస్ తద్-భావ-భావిత్వాన్ న తూపలబ్ధివత్॥౩।౩।౫౨॥ **

న త్వ్ ఏతద్ అస్తి--- యజ్ జ్ఞాతృత్వాద్య్-ఆకార ఏవానుసన్ధేయ ఇతి। అస్యాత్మనః సṁసార-దశాయా మోక్ష-దశాయాṁ యో వ్యతిరేకః, సోఽపహత-పాప్మత్వాదికోఽనుసన్ధేయః; అస్య మోక్ష-దశాయాṁ యాదృశṁ రూపṁ, తాదృగ్-రూప ఏవోపాసన-వేలాయామ్ ఆత్మానుసన్ధేయ ఇత్య్ అర్థః। కుతః। తద్-భావ-భావిత్వాత్ తద్-రూపాపత్తేః; యథాక్రతుర్ అస్మిన్ లోకే పురుషో భవతి తథేతః ప్రేత్య భవతి, తṁ యథాయథోపాసతే తథైవ భవతి, ఇతి యథోపాసనమ్ ఏవ హి ప్రాప్తిః శ్రూయతే। న చ పర-స్వరూప-మాత్ర-విషయమ్ ఏవేదమ్ ఇతి వక్తుṁ శక్యతే, ప్రత్యగాత్మనోఽప్య్ ఉపాస్య-భూత-పరబ్రహ్మ-శరీరతయోపాస్య-కోటి-నిక్షిప్తత్వాత్। అతః ప్రజాపతి-వాక్యోదితాపహత-పాప్మత్వాది-గుణక-ప్రత్యగాత్మ-శరీర-పరమాత్మోపాసనస్య తథారూపమ్ ఏవ ప్రాప్యమ్ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి। అత ఏవ--- ఏవṁ క్రతుర్ హాముṁ లోకṁ ప్రేత్యాభిసమ్భవితాస్మి, ఇత్య్ ఉచ్యతే। తస్మాత్ ప్రత్యగాత్మా ప్రాప్యాకార ఏవానుసన్ధేయః। ఉపలబ్ధివద్ బ్రహ్మోపలబ్ధివద్ యథా బ్రహ్మోపలబ్ధిర్ విహితా యథావస్థిత-బ్రహ్మ-స్వరూప-విషయా, తథాత్మోపలబ్ధిర్ అపి యథావస్థితాత్మ-స్వరూప-విషయేత్య్ అర్థః। కర్మస్వ్ ఆత్మ-స్వరూపానుసన్ధానṁ కర్మాఙ్గమ్; యజేత స్వర్గ-కామ ఇతి కర్మానుష్ఠానమ్ ఏవ హి ఫలాయ చోద్యతే। దేహాతిరిక్త-జ్ఞాతృత్వాద్య్-ఆకారాత్మావగతిః కాలాన్తర-భావి-ఫల-సాధన-కర్మాధికారార్థేతి తావన్-మాత్రమ్ ఏవ తత్రాపేక్షితమ్ ఇతి న కిఞ్చిద్ అపహీనమ్॥౫౨॥ ఇతి శరీరే భావాధికరణమ్॥౨౧॥

అథ అఙ్గావబద్ధాధికరణమ్॥౨౨॥ 

**౪౦౭ అఙ్గావబద్ధాస్ తు న శాఖాసు హి ప్రతివేదమ్॥౩।౩।౫౩॥ **

ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, లోకేషు పఞ్చ-విధṁ సామోపాసీత, ఉక్థమ్ ఉక్థమ్ ఇతి వై ప్రజా వదన్తి తద్ ఇదమ్ ఏవోక్థమ్ ఇయమ్ ఏవ పృథివీ, అయṁ వా వ లోక ఏషోఽగ్ని-చితః, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆద్యాః క్రత్వ్-అఙ్గాశ్రయా ఉపాసనా భవన్తి। తాః కిṁ యాసు శాఖాసు శ్రూయన్తే, తాస్వ్ ఏవ నియతాః, ఉత సర్వాసు శాఖాసూద్గీథాదిషు సమ్బధ్యన్త ఇతి విచారః। సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయత్వే స్థితేఽపి ప్రతివేదṁ స్వర-భేదాద్ ఉద్గీథాదయో భిద్యన్త ఇతి తత్ర తత్ర వ్యవతిష్ఠేరన్న్ ఇతి యుక్తా శఙ్కా। కిṁ యుక్తమ్। వ్యవతిష్ఠేరన్న్ ఇతి। కుతః। ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేతి సామాన్యేనోద్గీథ-సమ్బన్ధితయా శ్రుతాయాస్ తస్యామ్ ఏవ శాఖాయాṁ స్వర-విశష-యుక్తస్యోద్గీథ-విశేషస్య సన్నిధానాత్ తస్మిన్న్ ఏవ విశేషే పర్యవసానṁ యుక్తమ్ ఇతి, ఏవమ్ ఆద్యాస్ తాస్వ్ ఏవ శాఖాసు వ్యవతిష్ఠేరన్న్ ఇతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- అఙ్గావబద్ధాస్ త్వ్ ఇతి। తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। న హ్య్ ఉద్గీథాద్య్-అఙ్గావబద్ధా ఉపాసనాస్ తాస్వ్ ఏవ శాఖాసు వ్యవతిష్ఠేరన్; అపి తు ప్రతివేదṁ సమ్బధ్యేరన్; సర్వాసు శాఖాస్వ్ ఇత్య్ అర్థః। హి-శబ్దో హేతౌ। యస్మాచ్ ఛ్రుత్యైవోద్గీథాద్య్-అఙ్గ-మాత్రావబద్ధాః, తస్మాద్ యత్రోద్గీథాదయః, తత్ర సర్వత్ర సమ్బధ్యేరన్। యద్య్ అపి స్వర-భేదేనోద్గీథ-వ్యక్తయో భిద్యన్తే; తథాపి సామాన్యేనోద్గీథ-శ్రుత్యా సర్వా వ్యక్తయః సన్నిహితా ఇతి న క్వచిద్ వ్యవస్థాయాṁ ప్రమాణమ్ అస్తి। సర్వ-శాఖా-ప్రత్యయ-న్యాయేన చ సర్వాసు శాఖాసు క్రతుర్ ఏకః। అతః సర్వాసు శాఖాస్వ్ ఏకస్య క్రతోః సన్నిధానాత్ క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతోద్గీథాదయోఽపి సన్నిహితా ఇతి। నైకస్య సన్నిధి-విశేషోఽస్తీతి న వ్యవస్థా॥౫౩॥ 

**౪౦౮ మన్త్రాదివద్ వావిరోధః॥౩।౩।౫౪॥ **

వా-శబ్దశ్ చార్థే। ఆది-శబ్దేన జాతి-గుణ-సఙ్ఖ్యా-సాదృశ్య-క్రమ-ద్రవ్య-కర్మాణి గృహ్యన్తే। యథా మన్త్రాదీనామ్ ఏకైక-శాఖా-స్వామ్నాతానామ్ అపి శేషిణః క్రతోః సర్వ-శాఖాస్వ్ ఏకత్వేన యథాయథṁ శ్రుత్య్-ఆదిభిః సర్వాసు శాఖాసు వినియోగో న విరుధ్యతే; తద్వద్ ఇహాప్య్ అవిరోధః॥౫౪॥ ఇత్య్ అఙ్గావబద్ధాధికరణమ్॥౨౨॥ 

అథ భూమ-జ్యాయస్త్వాధికరణమ్॥౨౩॥ 

**౪౦౯ భూమ్నః క్రతువజ్ జ్యాయస్త్వṁ తథా హి దర్శయతి॥౩।౩।౫౫। **

ప్రాచీన-శాల ఔపమన్యవః, ఇత్య్ ఆరభ్య వైశ్వానర-విద్యా ఆమ్నాతా। తత్ర వైశ్వానరః పరమాత్మా త్రైలోక్య-శరీర ఉపాస్యః శ్రుతః స్వర్-లోకాదిత్య-వాయ్వ్-ఆకాశాప్-పృథివ్య్-అవయవః। తత్ర చ ద్యౌర్ మూర్ధా, ఆదిత్యశ్ చక్షుః, వాయుః ప్రాణః, ఆకాశః సన్దేహో మధ్య-కాయ ఇత్య్ అర్థః, ఆపో వస్తిః, పృథివీ పాదావ్ ఇత్య్ అవయవ-విశేషాః। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అస్య త్రైలోక్య-శరీరస్య వ్యస్తస్యోపాసనṁ కర్తవ్యమ్, ఉత వ్యస్తస్య సమస్తస్య చ, అథ సమస్తస్యైవేతి। కిṁ యుక్తమ్। వ్యస్తస్యేతి। కుతః। ఉపక్రమే వ్యస్తోపాసనోపదేశాత్। తథా హ్య్ ఉపదిశ్యతే--- ఔపమన్యవాదయః కిలోద్దాలక-షష్ఠాః కేకయమ్ అశ్వపతిమ్ ఉపసద్య, ఆత్మానమ్ ఏవేమṁ వైశ్వానరṁ సమ్ప్రత్యధ్యేషి తమ్ ఏవ నో బ్రూహి, ఇతి పప్రచ్ఛుః। స చ తేభ్యః ప్రత్యేకṁ స్వోపాస్యాన్ ద్యు-ప్రభృతీన్ ఉక్తవద్భ్యో మూర్ధాదిషు వ్యస్తేషూపాసనṁ తత్ర తత్ర ఫలṁ చోక్తవాన్--- అత్త్య్ అన్నṁ పశ్యతి ప్రియṁ భవత్య్ అస్య బ్రహ్మ-వర్చసṁ కులే య ఏతమ్ ఏవమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే మూర్ధా త్వ్ ఏష ఆత్మన ఇతి ఏష వై సుతేజా ఆత్మా వైశ్వానరః, ఇత్య్ ఆదినా తేషు తేషూపాసనేషూపాస్యస్య వైశ్వానరత్వṁ చాహ। అతో వ్యస్తస్యోపాసనṁ కర్తవ్యమ్। పరత్ర--- యస్ త్వ్ ఏతమ్ ఏవṁ ప్రాదేశ-మాత్రమ్ అభివిమానమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే, ఇతి ద్యు-ప్రభృతి-ప్రదేశావచ్ఛిన్న-మాత్రే వైశ్వానరే ఉక్తస్య మూర్ధాద్య్-ఉపాసనస్య సమాసేనోపసṁహార ఇత్య్ అవగన్తవ్యమ్॥ 

అపర ఆహ--- ఏవమ్ ఏవ సమస్తస్యాప్య్ ఉపాసనṁ కార్యమ్ ఇతి, పృథక్-ఫల-నిర్దేశాత్, యస్ త్వ్ ఏతమ్ ఏవṁ ప్రాదేశ-మాత్రమ్ అభివిమానమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ ఉపాస్తే స సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు భూతేషు సర్వేష్వ్ ఆత్మస్వ్ అన్నమ్ అత్తి, ఇతి। న చైతావతా వాక్య-భేదః। యథా భూమ-విద్యోపక్రమే నామాద్య్-ఉపాసనṁ తత్-తత్-ఫలṁ చాభిధాయ ఏష తు వా అతివదతి యః సత్యేనాతివదతి, ఇత్య్ ఆదినా భూమ-విద్యామ్ ఉపదిశ్య, స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇతి తత్-ఫలṁ చ వ్యపదిశతి। తత్ర భూమ-విద్యా-పరత్వేఽపి వాక్యస్య నామాద్య్-అవాన్తరోపాసనṁ తత్-తత్-ఫలṁ చాఙ్గీక్రియతే, తథా ఇహాపీతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే-భూమ్నో జ్యాయస్త్వమ్ ఇతి। భూమ్నః--- విపులస్య, సమస్తస్యైవ, జ్యాయస్త్వṁ ప్రామాణికత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః; ఏక-వాక్యత్వావగతేః। తథా హి--- ప్రాచీన-శాల ఔపమన్యవః, ఇత్య్ ఉపక్రమ్య, ఉద్దాలకో హ వై భగవన్తోఽయమ్ ఆరుణిః సమ్ప్రతీమమ్ ఆత్మానṁ వైశ్వానరమ్ అధ్యేతి తṁ హన్తాభ్యాగచ్ఛామ, ఇతి వైశ్వానరాత్మ-బుభుత్సయౌపమన్యవాదయః పఞ్చ మహర్షయః తమ్ ఉద్దాలకమ్ ఉపేత్య తత్ర వైశ్వానరాత్మ-వేదనమ్ అలభమానాస్ తేన చ సహాశ్వపతిṁ కేకయṁ వైశ్వానరాత్మ-వేదినమ్ ఉపసఙ్గమ్య, ఆత్మానమ్ ఏవేమṁ వైశ్వానరṁ సమ్ప్రత్యధ్యేషి తమ్ ఏవ నో బ్రూహి, ఇతి పృష్ట్వా తత్-సకాశాత్ పరమాత్మానṁ వైశ్వానరṁ స్వర్-లోకాది-పృథివ్య్-అన్త-శరీరమ్ ఉపాస్యమ్ అవగమ్య తత్-ఫలṁ చ సర్వ-లోక-సర్వ-భూత-సర్వాత్మాన్న-భూత-బ్రహ్మానుభవమ్ అవగతవన్త ఇత్య్ ఉపసṁహారతో వాక్యస్యైకత్వమ్ అవగమ్యతే। ఏవమ్ ఏక-వాక్యత్వేఽవగతే సత్య్ అవయవ-విశేషేషూపాస్తి-వచనṁ ఫల-నిర్దేశశ్ చ సమస్తోపాసనైకదేశానువాద-మాత్రమ్ ఇతి నిశ్చీయతే। క్రతువత్, యథా--- వైశ్వానరṁ ద్వాదశ-కపాలṁ నిర్వపేత్ పుత్రే జాతే, ఇతి విహితస్యైవ క్రతోర్ ఏకదేశాః, యద్ అష్టా-కపాలో భవతి, ఇత్య్ ఆదిభిర్ అనూద్యన్తే, తథా సమస్తోపాసనమ్ ఏవ న్యాయ్యమ్, న వ్యస్తోపాసనమ్। తథా హి దర్శయతీయṁ శ్రుతిర్ వ్యస్తోపాసనే అనర్థṁ బ్రవతీ--- మూర్ధా తే వ్యపతిష్యద్ యన్ మాṁ నాగమిష్యః, ఇతి, అన్ధోఽభవిష్యో యన్ మాṁ నాగమిష్యః, ఇత్య్ ఆదికా। అత ఇదమ్ అప్య్ అపాస్తṁ, యన్ నామాద్య్-ఉపాసన-సామ్యమ్ ఉక్తమ్। తత్ర హి నామాద్య్-ఉపాసనేష్వ్ అనర్థో న శ్రుతః, నామాద్య్-ఉపాసనేభ్యో భూమోపాసనస్యాతిశయిత-ఫలత్వṁ శ్రుతమ్, ఏష తు వా అతివదతి యః సత్యేనాతివదతీతి। తత ఏవ తత్ర భూమ-విద్యా-పరత్వేఽపి వాక్యస్య నామాద్య్-ఉపాసనానాṁ సఫలానాṁ వివక్షితత్వమ్; అన్యథాతిశయిత-ఫలత్వ-నిమిత్తాతివాదేన భూమ-విద్యా-స్తుత్య్-అనుపపత్తేః। అతః సమస్తోపాసనమ్ ఏవ న్యాయ్యమ్॥౫౫॥ ఇతి భూమ-జ్యాయస్త్వాధికరణమ్॥౨౩॥ 

అథ శబ్దాది-భేదాధికరణమ్॥౨౪॥ 

**౪౧౦ నానా శబ్దాది-భేదాత్॥౩।౩।౫౬॥ **

ఇహ బ్రహ్మ-విద్యాః సర్వా బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-రూప-మోక్షైక-ఫలాః సద్-విద్యా-భూమ-విద్యా-దహర-విద్యోపకోసల-విద్యా-శాణ్డిల్య-విద్యా-వైశ్వానర-విద్యానన్ద-మయ-విద్యాక్షర-విద్యాదికా ఏక-శాఖా-గతాః శాఖాన్తర-గతాశ్ చోదాహరణమ్; అన్యాః ప్రాణాద్య్-ఏక-విషయ-ఫలాశ్ చ। కిమ్ అత్ర విద్యైక్యమ్, ఉత విద్యా-భేద ఇతి సṁశయ్యతే। అత్రైవాసాṁ పరస్పర-భేదే సమర్థితే సత్య్ ఏకస్యా దహర-విద్యాదికాయాః సర్వ-వేదాన్త-ప్రత్యయన్యాయః। కిṁ యుక్తమ్। విద్యైక్యమ్ ఇతి। కుతః। వేద్యస్య బ్రహ్మణ ఏకత్వాత్; వేద్యṁ హి విద్యాయా రూపమ్। అతో రూపైక్యాద్ విద్యైక్యమ్ ఇతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- నానా ఇతి। నానా-భూతా విద్యాః; కుతః। శబ్దాదిభేదాత్--- ఆదిశబ్దేనాభ్యాస-సఙ్ఖ్యా-గుణ-ప్రక్రియా-నామధేయాని గృహ్యన్తే। శబ్దాన్తరాదిభిర్ అత్ర విధేయ-భేద-హేతవోఽనుబన్ధ-భేదా దృశ్యన్తే। యద్య్ అపి వేదోపాసీతేత్య్ ఆదయః శబ్దాః ప్రత్యయావృత్త్య్-అభిధాయినః ప్రత్యయాశ్ చ బ్రహ్మైక-విషయాః, తథాపి తత్-తత్-ప్రకరణోదిత-జగద్-ఏక-కారణత్వాపహత-పాప్మత్వాది-విశేషణ-విశిష్ట-బ్రహ్మ-విషయ-ప్రత్యయావృత్త్య్-అవబోధినః ప్రత్యయావృత్తి-రూపా విద్యా భిన్దన్తి। బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-రూప-ఫల-సమ్బన్ధ్య్-ఉపాసన-విశేషాభిధాయీని చ నిరాకాఙ్క్షాణి వాక్యాని ప్రతిప్రకరణṁ విలక్షణ-విద్యాభిధాయీనీతి నిశ్చీయతే। అస్మిన్న్ అర్థే--- శబ్దాన్తరే కర్మ-భేదః, ఇత్య్ ఆదిభిః పూర్వ-కాణ్డోదితైః సూత్రైః సిద్ధేఽపి పునర్ ఇహ ప్రతిపాదనṁ వేదాన్త-వాక్యాన్య్ అవిధేయ-జ్ఞాన-పరాణీతి కుదృష్టి-నిరసనాయ। అతో విద్యా-భేద ఇతి స్థితమ్॥౫౬॥ ఇతి శబ్దాది-భేదాధికరణమ్॥౨౪॥ 

అథ వికల్పాధికరణమ్॥౨౫॥

౪౧౧ వికల్పోఽవిశిష్ట-ఫలత్వాత్॥౩।౩।౫౭॥

బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ఫలానాṁ సద్-విద్యా-దహర-విద్యాదీనాṁ నానాత్వమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీమ్ ఆసాṁ విద్యానామ్ ఏకస్మిన్ పురుషే ప్రయోజనవత్త్వేన సముచ్చయోఽపి సమ్భవతి, ఉత ప్రయోజనాభావాద్ వికల్ప ఏవేతి విశయే, కిṁ యుక్తమ్। సముచ్చయోఽపి సమ్భవతీతి। కుతః। ఏక-ఫలానాṁ భిన్న-శాస్త్రార్థానామ్ అపి సముచ్చయ-దర్శనాత్। దృశ్యతే హ్య్ ఏకస్యైవ స్వర్గాదేః సాధనానామ్ అగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాసాదీనాṁ తస్యైవ స్వర్గస్య భూయస్త్వాపేక్షయైకత్ర పురుషే సముచ్చయః। ఏవమ్ ఇహాపి బ్రహ్మానుభవ-భూయస్త్వాపేక్షయా సముచ్చయోఽపి సమ్భవతీతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- వికల్ప ఏవ; న సముచ్చయః సమ్భవతీతి। కుతః। అవిశిష్ట-ఫలత్వాత్--- సర్వాసాṁ హి బ్రహ్మ-విద్యానామ్ అనవధికాతిశయానన్ద-బ్రహ్మానుభవః ఫలమ్ అవిశిష్టṁ శ్రూయతే--- బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్, స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, శ్రోత్రియస్య చాకామ-హతస్య, యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మ-వర్ణṁ కర్తారమ్ ఈశṁ పురుషṁ బ్రహ్మ-యోనిమ్। తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, ఇత్య్ ఆదిభ్యః। బ్రహ్మ హి స్వస్య పరస్య చ స్వయమ్ అనుభూయమానమ్ అనవధికాతిశయానన్దṁ భవతి। స చ తాదృశో బ్రహ్మానుభవ ఏకయా విద్యయావాప్యతే చేత్, కిమ్ అన్యయేతి న సముచ్చయ-సమ్భవః। స్వర్గార్ దేహి దేశతః కాలతః స్వరూపతశ్ చ పరిమితత్వేన తత్ర దేశాద్య్-అపేక్షయా భూయస్త్వ-సమ్భవాత్ తద్-అర్థినః సముచ్చయః సమ్భవతి; ఇహ తు తద్-విపరీత-స్వరూపే బ్రహ్మణి తన్ న సమ్భవతి। సర్వాశ్ చ విద్యా బ్రహ్మానుభవ-విరోధ్య్-అనాది-కర్మావిద్యానిరసన-ముఖేన బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-ఫలా ఇత్య్ అవిశిష్ట-ఫలత్వాత్ సర్వాసాṁ వికల్ప ఏవ॥౫౭॥ 

బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-వ్యతిరిక్త-ఫలాస్ తు విద్యాః స్వర్గాది-ఫల-కర్మవద్ యథేష్టṁ వికల్పేరన్, సముచ్చీయేరన్ వా, తాసాṁ పరిమిత-ఫలత్వేన భూయస్త్వాపేక్షాసమ్భవాత్। తద్ ఆహ---

**౪౧౨ కామ్యాస్ తు యథాకామṁ సముచ్చీయేరన్ న వా పూర్వ-హేత్వ్-అభావాత్॥౩।౩।౫౮॥ **

అపరిమిత-ఫలత్వాభావాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౫౮॥ ఇతి వికల్పాధికరణమ్॥౨౫॥ 

అథ యథాశ్రయ-భావాధికరణమ్॥౨౬॥ 

**౪౧౩ అఙ్గేషు యథాశ్రయ-భావః॥౩।౩।౫౯॥ **

ఉద్గీథాది-క్రత్వ్-అఙ్గేష్వ్ ఆశ్రితాః--- ఓమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అక్షరమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఆదికా విద్యాః కిమ్ ఉద్గీథాదివత్ క్రత్వ్-అర్థతయా క్రతుషు నియమేనోపాదేయాః, ఉత గోదోహనాదివత్ పురుషార్థతయా యథాకామమ్ ఇతి విశయే, నియమేనోపాదేయా ఇతి యుక్తమ్। నను చాసాṁ పురుషార్థత్వేనానియమః ప్రతిపాదితః--- తన్-నిర్ధారణానియమస్ తద్-దృష్టేః పృథగ్ ఘ్య్ అప్రతిబన్ధః ఫలమ్ ఇత్య్ అత్ర। సత్యమ్; తద్ ఏవ ద్రఢయితుṁ కైశ్చిల్ లిఙ్గ-దర్శనైర్ యుక్త్యా చాక్షిప్యతే। తత్ర హి--- తేనోభౌ కురుతః, ఇత్య్ అనియమ-దర్శనాత్ పృథక్-ఫలత్వమ్ ఉక్తమ్। ఉపాసనాశ్రయ-భూతోద్గీథాదివద్ ఉపాసనానామ్ అప్య్ అఙ్గతయోపాదాన-నియమే బహవో హేతవ ఉపలభ్యన్తే। న హ్య్ అత్ర--- గోదోహనేన పశు-కామస్య ప్రణయేత్, ఇత్య్ ఆదివద్ ఉపాసనా-విధి-వాక్యే ఫల-సమ్బన్ధః శ్రూయతే; ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేత్య్ ఉద్గీథాది-సమ్బన్ధితయైవోపాసనṁ ప్రతీయతే। యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరమ్ ఇతి వర్తమానోపదేశ-రూప-వాక్యాన్తరాద్ ధి ఫల-సమ్బన్ధో జ్ఞాయతే। స్వ-వాక్యేనైవావ్యభిచరిత-క్రతు-సమ్బన్ధ్య్-ఉద్గీథాది-సమ్బన్ధేన నిర్జ్ఞాత-క్రత్వ్-అఙ్గ-భావస్య వాక్యాన్తర-స్థ-వర్తమాన-ఫల-సమ్బన్ధ-నిర్దేశోఽర్థవాద-మాత్రṁ స్యాత్, అపాప-శ్లోక-శ్రవణాదివత్। అతో యథోద్గీథాదయ ఉపాసనాశ్రయాః క్రత్వ్-అఙ్గతయా ప్రయోగ-విధినా నియమేనోపాదీయన్తే; తథా తద్-ఆశ్రితాశ్ చోపాసనాస్ తన్-ముఖేన క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతా ఇతి నియమేనోపాదేయా ఏవ॥౫౯॥ 

**౪౧౪ శిష్టేశ్ చ॥౩।౩।౬౦॥ **

శిష్టిః శాసనమ్, విధానమ్ ఇత్య్ అర్థః। ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేత్య్ ఉద్గీథాఙ్గతయోపాసన-విధానాచ్ చోపాదాన-నియమః। గోదోహనేన పశు-కామస్య ప్రణయేత, ఇత్య్ ఆదివద్ విధి-వాక్యేఽధికారాన్తరాశ్రవణాద్ ఉద్గీథాఙ్గ-భావ ఏవ హి విధేయ ఇతి గమ్యతే॥౬౦॥ 

**౪౧౫ సమాహారాత్॥౩।౩।౬౧॥ **

హోతృషదనాద్ ధైవాపి దురుద్గీథమ్ అనుసమాహరతి, ఇత్య్ ఉపాసనస్య సమాహార-నియమో దృశ్యతే। దురుద్గీథṁ వేదన-విహీనమ్ ఉద్గీథమ్। వేదన-హానావ్ అన్యేన సమాధానṁ బ్రువత్ తస్య నియమేనోపాదానṁ దర్శయతి॥౬౧॥ 

**౪౧౬ గుణ-సాధారణ్య-శ్రుతేశ్ చ॥౩।౩।౬౨॥ **

ఉపాసన-గుణస్య ఉపాసనాశ్రయస్య ప్రణవస్య సోపాసనస్య--- తేనేయṁ త్రయీ విద్యా వర్తతే ఓమ్ ఇత్య్ ఆశ్రావయత్య్ ఓమ్ ఇతి శṁసత్య్ ఓమ్ ఇత్య్ ఉద్గాయతి, ఇతి సాధారణ్య-శ్రుతేశ్ చోపాసన-సమాహారో గమ్యతే। తేనేతి ప్రకృత-పరామర్శాత్ సోపాసన ఏవ ప్రణవః సర్వత్ర సఞ్చరతి। అత ఉపాసనస్య ప్రణవ-సహభావ-నియమ-దర్శనాచ్ చోద్గీథాద్య్-ఉపాసనానామ్ ఉద్గీథాదివన్ నియమేనోపాదానమ్॥౬౨॥ 

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే---

**౪౧౭ న వా తత్-సహభావాశ్రుతేః॥౩।౩।౬౩॥ **

న చైతద్ అస్తి--- యద్ ఉద్గీథాద్య్-ఉపాసనానామ్ ఋతుషూద్గీథాదివద్ ఉపాదాన-నియమ ఇతి। కుతః। తత్-సహభావాశ్రుతేః--- ఉద్గీథాఙ్గ-భావాశ్రుతేర్ ఇత్య్ అర్థః। అఙ్గ-భావే హి సహభావ-నియమో భవతి। యద్య్ అపి--- ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేత్య్ అస్మిన్ పద-సముదాయేఽధికారాన్తరṁ న ప్రతీయతే; తథాపి తద్-అనన్తరమ్ ఏవ--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతి, ఇతి విద్యాయాః క్రతు-వీర్యవత్తరత్వṁ ప్రతి సాధన-భావః ప్రతిపాద్యతే। తేన క్రతు-ఫలాత్ పృథగ్-భూత-ఫల-సాధన-భూతా విద్యా, ఉద్గీథమ్ ఉపాసీతేతి కర్తవ్యతయా విధీయతే। క్రతు-ఫలాత్ పృథగ్-భూత-ఫల-సాధనతయావగతస్యోపాసనస్య క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతోద్గీథాఙ్గతయా వినియోగో నోపపద్యతే। అథ ఉపాసనస్యాశ్రయాపేక్షాయాṁ సన్నిహిత ఉద్గీథ ఆశ్రయ-మాత్రṁ భవతి। ఉద్గీథశ్ చ క్రత్వ్-అఙ్గ-భూత ఇతి క్రతు-ప్రయుక్తోద్గీథాద్య్-ఆశ్రయే ఉపాసనే క్రత్వ్-అధికారిణ ఏవ క్రతోర్ వీర్యవత్తరత్వేచ్ఛా-నిమిత్తమ్ ఇదమ్ అధికారాన్తరమ్ ఇతి న క్రతుషు తద్-ఉపాదాన-నియమః। వీర్యవత్తరత్వṁ చ క్రతు-ఫలస్య ప్రబల-కర్మాన్తర-ఫలేనాప్రతిబన్ధ ఇత్య్ ఉక్తమ్। క్రతోర్ అవిలమ్బిత-ఫలత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। పర్ణతాదీనాṁ తు--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతీతి విద్యాయాః ఫల-సాధనత్వవద్ అపాప-శ్లోక-శ్రవణాది-ఫలṁ ప్రతి సాక్షాత్ సాధన-భావో న శ్రుత ఇతి క్రత్వ్-అఙ్గ-భూత-జుహ్వాద్య్-అఙ్గతయా వినియోగావిరోధాత్ తద్-అఙ్గ-భూతానాṁ ఫలాన్తర-సాధన-భావ-కల్పనానుపపత్తేస్ తత్ర ఫల-శ్రుతిర్ అర్థవాద-మాత్రṁ స్యాత్॥౬౩॥ 

**౪౧౮ దర్శనాచ్ చ॥౩।౩।౬౪॥ **

దర్శయతి చ శ్రుతిర్ ఉపాసనోపాదానానియమమ్--- ఏవṁ-విద్ ధ వై బ్రహ్మా యజ్ఞṁ యజమానṁ సర్వాṁశ్ చ ఋత్విజోఽభిరక్షతి, ఇతి బ్రహ్మణో వేదనేన సర్వేషాṁ రక్షణṁ బ్రువతీ। ఉద్గాతృ-ప్రభృతీనాṁ వేదనస్యానియమే సత్య్ ఏతద్ ఉపపద్యతే। అనేన లిఙ్గేన పూర్వోక్తానాṁ సమాహారాది-లిఙ్గానాṁ ప్రాయికత్వమ్ అవగమ్యతే। అతోఽనియమ ఏవేతి స్థితమ్॥౬౪॥ ఇతి యథాశ్రయ-భావాధికరణమ్॥౨౬॥ 

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే తృతీయస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః॥౩॥ 

తృతీయాధ్యాయే

పురుషార్థాధికరణమ్॥౧॥

**౪౧౯ పురుషార్థోఽతః శబ్దాద్ ఇతి బాదరాయణః॥౩।౪।౧॥ **

గుణోపసṁహారానుపసṁహార-ఫలా విద్యైకత్వ-నానాత్వ-చిన్తా కృతా। ఇదానీṁ విద్యాతః పురుషార్థః, ఉత విద్యాఙ్గకాత్ కర్మణ ఇతి చిన్త్యతే। కిṁ యుక్తమ్। అతః--- విద్యాతః పురుషార్థ ఇతి భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। కుతః। శబ్దాత్--- దృశ్యతే హ్య్ ఔపనిషదః శబ్దో విద్యాతః పురుషార్థṁ బ్రువన్, బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్, వేదాహమ్ ఏతṁ పురుషṁ మహాన్తమ్, ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసః పరస్తాత్, తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి, నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ॥ యథా నద్యః స్యన్దమానాః సముద్రే అస్తṁ గచ్ఛన్తి నామ-రూపే విహాయ। తథా విద్వాన్ నామ-రూపాద్ విముక్తః పరాత్పరṁ పురుషమ్ ఉపైతి దివ్యమ్, ఇత్య్ ఆదిః॥౧॥ 

అత్ర పూర్పక్షీ ప్రత్యవతిష్ఠతే---

**౪౨౦ శేషత్వాత్ పురుషార్థవాదో యథాన్యేష్వ్ ఇతి జైమినిః॥౩।౪।౨॥ **

నైతద్ ఏవṁ యద్ విద్యాతః పురుషార్థావాప్తిః శబ్దాద్ అవగమ్యత ఇతి। న హ్య్ ఏషః--- బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్ ఇత్య్ ఆది-శబ్దో వేదనాత్ పురుషార్థావాప్తిమ్ అవగమయతి, కర్మసు కర్తృ-భూతస్యాత్మనో యాథాత్మ్య-వేదన-ప్రతిపాదన-పరత్వాత్। అతః కర్తుః సṁస్కార-ద్వారేణ విద్యాయాః క్రతు-శేషత్వాత్ తత్ర ఫల-శ్రుతిర్ అర్థవాద-మాత్రమ్; యథాన్యేషు ద్రవ్యాదిషు--- ఇతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే। తద్ ఉక్తṁ--- ద్రవ్య-సṁస్కార-కర్మసు పరార్థత్వాత్ ఫల-శ్రుతిర్ అర్థవాదః స్యాత్, ఇతి। నను చ కర్మసు కర్తుర్ జీవాద్ అన్యో ముముక్షుభిః ప్రాప్యతయా వేదాన్తేషు వేద్య ఉపదిశ్యత ఇతి ప్రాగ్ ఏవోపపాదితṁ--- నేతరోఽనుపపత్తేః, భేద-వ్యపదేశాచ్ చ, అనుపపత్తేస్ తు న శారీరః, ఇతర-పరామర్శాత్ స ఇతి చేన్ నాసమ్భవాత్, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిః సూత్రైః। తద్ ఏవ బ్రహ్మ తత్త్వమ్ అస్య్ ఆది సామానాధికరణ్యేన జీవాద్ అనతిరిక్తమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అపి, అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిర్ నిరస్తమ్। సామానాధికరణ్య-నిర్దేశశ్ చ, ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఇతి చేతనాచేతన-సాధారణః, యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆదినావగత-తత్-తద్-ఆత్మతయావస్థితి-నిబన్ధన ఇతి, అవస్థితేర్ ఇతి కాశకృత్స్నః, ఇత్య్ ఆదిభిర్ ఉపపాదితమ్। తత్ కథṁ కర్మసు కర్తుర్ ఆత్మనో యాథాత్మ్యోపదేశ-పరా వేదాన్త-శబ్దా ఇతి విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వṁ ప్రతిపాద్యతే। ఉచ్యతే--- వేదాన్త-వాక్యేష్వ్ ఏవ విద్యాయాః కర్మ-ప్రాధాన్యṁ సూచయద్భిర్ లిఙ్గైస్ తద్-ఉపబృṁహిత-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశేన చ వేదాన్త-శబ్దా దేహాతిరిక్త-జీవ-స్వరూప-యాథాత్మ్యోపదేశ పరా ఇతి బలాద్ అభ్యుపగమనీయమ్ ఇతి పూర్వ-పక్షిణోఽభిప్రాయః। నను చ కర్తృ-సṁస్కార-ముఖేన విద్యాయాః క్రత్వ్-అనుప్రవేశో న శక్యతే వక్తుమ్, కర్తుర్ లౌకిక-వైదిక-సాధారణత్వేనావ్యభిచరిత-క్రతు-సమ్బన్ధిత్వాభావాత్। నైవమ్, లౌకికస్య కర్మణః కర్తుర్ దేహాద్ అవ్యతిరిక్తత్వేఽప్య్ ఉపపత్తేర్ దేహాతిరిక్త-నిత్యాత్మ-స్వరూపస్య క్రతావ్ ఏవోపయోగాత్ తత్-స్వరూప-ప్రతిపాదన-ముఖేన క్రత్వ్-అనుప్రవేశో న విరుధ్యతే। అతో విద్యాయాః క్రతు-శేషత్వాన్ నాతః పురుషార్థః॥౨॥ 

కాని పునస్ తాని లిఙ్గాని, యద్ ఉపబృṁహిత-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశేన వేదాన్త-శబ్దా జీవ-స్వరూప-పరా ఇతి నిర్ణీయన్తే। తత్రాహ---

**౪౨౧ ఆచార-దర్శనాత్॥౩।౪।౩॥ **

బ్రహ్మ-విదాṁ ప్రాధాన్యేన కర్మస్వ్ ఏవాచారో దృశ్యతే అశ్వపతిః కేకయః కిల ఆత్మవిత్తమస్ తద్-విజ్ఞా నాయోపగతాṁస్ తాన్ ఋషీన్ ప్రత్యాహ--- యక్ష్యమాణో హ వై భగవన్తోఽహమ్ అస్మి, ఇతి। తథా జనకాదయో బ్రహ్మ-విద్-అగ్రేసరాః కర్మ-నిష్ఠాః స్మృతిషు దృశ్యన్తే--- కర్మణైవ హి సṁసిద్ధిమ్ ఆస్థితా జనకాదయః, ఇయాజ సోఽపి సుబహూన్ యజ్ఞాన్ జ్ఞాన-వ్యపాశ్రయః, ఇతి। అతో బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మ-ప్రధానత్వ-దర్శనాద్ విద్యాయాః కర్తృ-స్వరూప-వేదన-రూపత్వేన కర్మాఙ్గత్వమ్ ఏవేతి న విద్యాతః పురుషార్థః॥౩॥ 

లిఙ్గమ్ ఇదమ్; ప్రాప్తిర్ ఉచ్యతామ్ ఇత్య్ అత్రాహ--- 

**౪౨౨ తచ్ ఛ్రుతేః॥౩।౪।౪॥ **

శ్రుతిర్ ఏవ హి విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వమ్ ఆహ--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి శ్రద్ధయోపనిషదా తద్ ఏవ వీర్యవత్తరṁ భవతి, ఇతి। నేయṁ శ్రుతిః ప్రకరణాద్ ఉద్గీథ-మాత్ర-విషయేతి వ్యవస్థాపయితుṁ శక్యా; యతః ప్రకరణాచ్ ఛ్రుతిర్ బలీయసీ; యద్ ఏవ విద్యయా కరోతీతి విద్యా-మాత్ర-విషయా హీయṁ శ్రుతిః॥౪॥ 

**౪౨౩ సమన్వారమ్భణాత్॥౩।౪।౫॥ **

తṁ విద్యా-కర్మణీ సమన్వారభేతే, ఇతి విద్యా-కర్మణోః సాహిత్యṁ చ దృశ్యతే। సాహిత్యṁ చోక్తేన న్యాయేన విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వే సత్య్ ఏవ భవతి॥౫॥ 

**౪౨౪ తద్వతో విధానాత్॥౩।౪।౬॥ **

విద్యావతః కర్మ-విధానాద్ విద్యా కర్మాఙ్గమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। ఆచార్య-కులాద్ వేదమ్ అధీత్య యథావిధానṁ గురోః కర్మాతిశేషేణాభిసమావృత్య కుటుమ్బే శుచౌ దేశే, ఇత్య్ ఆదౌ, వేదమ్ అధీత్యేత్య్ అధ్యయనవతః కర్మాణి విదధద్ అర్థావబోధ-పర్యన్తాధ్యయనవత ఏవ విదధాతి। అర్థావబోధ-పర్యన్తṁ హ్య్ అధ్యయనమ్ ఇతి స్థాపితమ్। అతో బ్రహ్మ-విద్యాపి కర్మసు వినియుక్తేతి న పృథక్ ఫలాయావకల్పతే॥౬॥ 

**౪౨౫ నియమాత్॥౩।౪।౭॥ **

ఇతశ్ చ న విద్యాతః పురుషార్థః। కుర్వన్న్ ఏవేహ కర్మాణి జిజీవిషేచ్ ఛతṁ సమాః, ఇత్య్ ఆత్మ-విదః పురుషాయుషస్య సర్వస్య కర్మసు నియమేన వినియోగాత్ కర్మణ ఏవ ఫలమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। విద్యా తు కర్మాఙ్గమ్ ఇతి॥౭॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౪౨౬ అధికోపదేశాత్ తు బాదరాయణస్యైవṁ తద్-దర్శనాత్॥౩।౪।౮॥ **

తు-శబ్దాత్ పక్షో వ్యావృత్తః। విద్యాత ఏవ పురుషార్థః। కుతః। అధికోపదేశాత్--- కర్మసు కర్తుర్ జీవాద్ ధేయ-ప్రత్యనీకానవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణాకరత్వేనాధికస్యార్థాన్తర-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణో వేద్యతయోపదేశాత్, భగవతో బాదరాయణస్య విద్యాతః ఫలమ్ ఇత్య్ ఏవమ్ ఏవ మతమ్। లిఙ్గాని తిష్ఠన్తు; వేద్యతయోపదేశస్ తు తావత్ కర్తుః ప్రత్యగాత్మనోఽధికస్యైవ। కథమ్। తద్-దర్శనాత్--- ప్రత్యగాత్మన్య్ అశుద్ధే శుద్ధేఽప్య్ అసమ్భావ-నీయానన్త-గుణాకరస్య వేద్యస్య నిరస్త-నిఖిల-హేయ-గన్ధస్య స్వ-సఙ్కల్ప-కృత-జగద్-ఉదయ-విభవ-లయ-లీలస్య సర్వ-జ్ఞస్య సర్వ-శక్తేర్ వాఙ్-మనసాపరిచ్ఛేద్యానన్దస్య జీవాధిపస్య కృత్స్న-ప్రశాసితుః పరస్య బ్రహ్మణో వేదనోపదేశ-వాక్యేషు దర్శనాత్, అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకోఽవిజిఘత్సోఽపిపాసః సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత, యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్, పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ, స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, యతో వాచో నివర్తన్తే, అప్రాప్య మనసా సహ, ఆనన్దṁ బ్రహ్మణో విద్వాన్, న బిభేతి కుతశ్చనేతి, ఏష సర్వేశ్వర ఏష భూతాధిపతిర్ ఏష భూత-పాల ఏష సేతుర్ విధరణః, స కారణṁ కరణాధిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః, ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః (ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి ద్యావ్ ఆపృథివ్యౌ విధృతే తిష్ఠతః) భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, భీషోదేతి సూర్యః, భీషాస్మాద్ అగ్నిశ్ చేన్ద్రశ్ చ, మృత్యుర్ ధావతి పఞ్చమః, ఇత్య్ ఆదిషు। తస్మాద్ వేదనోపదేశ-శబ్దేషు కర్తుః ప్రత్యగాత్మనః ఖద్యోత-కల్పస్యావిద్యాది-హేయ-సమ్బన్ధ-యోగ్యస్య గన్ధోఽపి నాస్తీతి పరమ-పురుష-విషయాయా విద్యాయాస్ తత్-ప్రాప్తి-రూపమ్ అమృతత్వṁ తత్ర తత్ర శ్రూయమాణṁ ఫలమ్ ఇతి విద్యాతః పురుషార్థ ఇతి సుష్ఠుక్తమ్॥౮॥ 

లిఙ్గాన్య్ అపి నిరస్యన్తే---

**౪౨౭ తుల్యṁ తు దర్శనమ్॥౩।౪।౯॥ **

యద్ ఉక్తṁ బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మానుష్ఠాన-దర్శనాద్ విద్యా కర్మాఙ్గమ్ ఇతి; తన్ న, విద్యాయా అనఙ్గత్వేఽపి తుల్యṁ దర్శనమ్--- బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మానుష్ఠాన-దర్శనమ్ అనైకాన్తికమ్ ఇత్య్ అర్థః, అననుష్ఠానస్యాపి దర్శనాత్। దృశ్యతే హి బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మ-త్యాగః--- ఋషయః కావషేయాః కిమ్-అర్థా వయమ్ అధ్యేష్యామహే కిమ్-అర్థా వయṁ యక్ష్యామహే, ఇత్య్ ఆదౌ। అతో బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మ-త్యాగ-దర్శనాన్ న విద్యా కర్మాఙ్గమ్। కథమ్ ఇదమ్ ఉపపద్యతే బ్రహ్మ-విదాṁ కర్మానుష్ఠానమ్ అననుష్ఠానṁ చ। ఫలాభిసన్ధి-రహితస్య యజ్ఞాది-కర్మణో బ్రహ్మ-విద్యాఙ్గత్వాత్ తథావిధస్య కర్మణోఽనుష్ఠాన-దర్శనమ్ ఉపపద్యతే। వక్ష్యతి చ--- సర్వాపేక్షా చ యజ్ఞాది-శ్రుతేర్ అశ్వవత్, ఇతి। ఫలార్థస్య తస్యైవ యజ్ఞాదేః కర్మణో మోక్షైక-ఫల-బ్రహ్మ-విద్యా-విరోధిత్వాత్ తస్యాననుష్ఠాన-దర్శనమ్ ఉపపన్నతరమ్। విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వే కర్మ-త్యాగః కథమ్ అపి నోపపద్యతే॥౯॥ 

యద్ ఉక్తṁ శ్రుత్యైవ విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వమ్ అవగమ్యత ఇతి; తత్రాహ---

**౪౨౮ అసార్వత్రికీ॥౩।౪।౧౦॥ **

న సర్వ-విద్యా-విషయేయṁ శ్రుతిః, అపి తూద్గీథ-విద్యా-విషయైవ--- యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి, ఇతి యచ్-ఛబ్దస్యానిర్ధారిత-విశేషస్య, ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇతి ప్రస్తుతోద్గీథ-విశేష-నిష్ఠత్వాత్। న హి యత్ కరోతి తద్ విద్యయేతి సమ్బధ్యతే; యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి, తద్ ఏవ వీర్యవత్తరమ్ ఇతి విద్యయా క్రియమాణṁ యచ్-ఛబ్దేన నిర్దిశ్య తస్య హి వీర్యవత్తరత్వమ్ ఉచ్యతే॥౧౦॥ 

యచ్ చేదమ్ ఉక్తṁ--- తṁ విద్యా-కర్మణీ సమన్వారభేతే, ఇతి విద్యా-కర్మణోః సాహిత్య-దర్శనాద్ విద్యా కర్మాఙ్గమ్ ఇతి। తత్రాహ---

**౪౨౯ విభాగః శతవత్॥౩।౪।౧౧॥ **

తṁ విద్యా-కర్మణీ సమన్వారభేతే, ఇత్య్ అత్రోక్తేన న్యాయేన విద్యా-కర్మణోర్ భిన్న-ఫలత్వాద్ విద్యా స్వస్మై ఫలాయ సమన్వారభతే, కర్మ చ స్వస్మై ఫలాయేతి విభాగో ద్రష్టవ్యః। శతవత్--- యథా క్షేత్ర-రత్న-విక్రయిణṁ శత-ద్వయమ్ అన్వేతీత్య్ ఉక్తే క్షేత్రార్థṁ శతమ్, రత్నార్థṁ శతమ్ ఇతి విభాగః ప్రతీయతే; తథేహాపి॥౧౧॥ 

**౪౩౦ అధ్యయన-మాత్రవతః॥౩।౪।౧౨॥ **

యద్ ఉక్తṁ విద్యావతః కర్మ-విధానాద్ విద్యా కర్మాఙ్గమ్ ఇతి; నైతద్ యుక్తమ్, వేదమ్ అధీత్యేత్య్ అధ్యయన-మాత్రవతో విధానాత్। న చాధ్యయన-విధిర్ ఏవార్థ-బోధే ప్రవర్తయతి, ఆధానవద్ అధ్యయనస్యాక్షర-రాశి-గ్రహణ-మాత్రే పర్యవసానాత్। గృహీతస్య చ స్వాధ్యాయస్య ఫలవత్ కర్మావబోధిత్వ-దర్శనాత్ తన్-నిర్ణయ-ఫలే తద్-అర్థ-విచారే పురుష స్వయమ్ ఏవ ప్రవర్తతే; తతః కర్మార్థీ కర్మ-జ్ఞానే ప్రవర్తతే, మోక్షార్థీ చ బ్రహ్మ-జ్ఞాన ఇతి న విద్యా కర్మాఙ్గమ్। యద్య్ అప్య్ అధ్యయన-విధిర్ ఏవార్థావబోధే ప్రవర్తయతి; తథాపి న విద్యా కర్మాఙ్గమ్, అర్థ-జ్ఞానాద్ అర్థాన్తరత్వాద్ విద్యాయాః। యథా జ్యోతిష్టోమాది-కర్మ-స్వరూప-విజ్ఞానాత్ ఫల-సాధన-భూతṁ తత్-కర్మానుష్ఠానమ్ అర్థాన్తరమ్; తథార్థ-జ్ఞాన-రూపాద్ బ్రహ్మ-స్వరూప-విజ్ఞానాద్ అర్థాన్తరమ్ ఏవ ధ్యానోపాసనాది-శబ్ద-వాచ్యా పురుషార్థ-సాధన-భూతా విద్యేతి న తస్యాః కర్మ-సమ్బన్ధ-గన్ధో విద్యతే॥౧౨॥ 

**౪౩౧ నావిశేషాత్॥౩।౪।౧౩॥ **

యచ్ చోక్తṁ--- కుర్వన్న్ ఏవేహ కర్మాణీత్య్ ఆత్మ-విదṁ జ్ఞానాద్ వ్యావర్త్య యావజ్ జీవṁ కర్మానుష్ఠానే నియమయతీతి; తన్ నోపపద్యతే; అవిశేషాత్--- న హ్య్ అయṁ నియమః ఫల-సాధన-భూత-స్వతన్త్ర-కర్మ-విషయ ఇతి విశేష-హేతుర్ అస్తి, విద్యాఙ్గ-భూత-కర్మ-విషయతయాప్య్ ఉపపత్తేః। కర్మణైవ హి సṁసిద్ధిమ్ ఆస్థితా జనకాదయః, ఇతి చ విదుషస్ త్వ్ ఆప్రయాణాద్ ఉపాసనస్యానువర్తమానత్వాత్॥౧౩॥ 

ఏవమ్ అర్థ-స్వాభావ్యేన చోద్యṁ పరిహృత్య--- కుర్వన్న్ ఏవేహ కర్మాణీత్య్ అస్య వాక్యస్యార్థమ్ ఆహ---

**౪౩౨ స్తుతయేఽనుమతిర్ వా॥౩।౪।౧౪॥ **

వా-శబ్దోఽవధారణార్థః; ఈశావాస్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇతి విద్యా-ప్రకరణాద్ విద్యా-స్తుతయే సర్వదా కర్మానుష్ఠానానుమతిర్ ఇయమ్। విద్యా-మాహాత్మ్యాత్ సర్వదా కర్మ కుర్వన్న్ అపి న లిప్యతే కర్మభిర్ ఇతి హి విద్యా స్తుతా భవతి। వాక్య-శేషశ్ చైవమ్ ఏవ దర్శయతి--- ఏవṁ త్వయి నాన్యథేతోఽస్తి న కర్మ లిప్యతే నరే, ఇతి। అతో న కర్మాఙ్గṁ విద్యా॥౧౪॥ 

**౪౩౩ కామ-కారేణ చైకే॥౩।౪।౧౫॥ **

అపి చైవమ్ ఏకే శాఖినః కామ-కారేణ బ్రహ్మ-విద్యా-నిష్ఠస్య గార్హస్థ్య-త్యాగమ్ అధీయతే--- కిṁ ప్రజయా కరిష్యామో యేషాṁ నోయమాత్మాయṁ లోకః, ఇతి। విదుషో విరక్తస్య కామ-కారేణ గార్హస్థ్య-కర్మ-త్యాగṁ బ్రువద్ ఇదṁ వచనṁ బ్రహ్మ-విద్యాయాః కర్మానఙ్గత్వṁ దర్శయతి। యజ్ఞాది-కర్మాఙ్గత్వే హి విద్యాయా విద్యా-నిష్ఠస్య కామ-కారేణ గార్హస్థ్య-త్యాగో న సమ్భవతి। అతో న విద్యా కర్మాఙ్గమ్॥౧౫॥ 

**౪౩౪ ఉపమర్దṁ చ॥౩।౪।౧౬॥ **

పుణ్యాపుణ్య-రూపస్య సమస్త-సాṁసారిక-దుఃఖ-మూలస్య కర్మణో బ్రహ్మ-విద్యయోపమర్దṁ చ ప్రతివేదాన్తమ్ అధీయతే--- భిద్యతే హృదయ-గ్రన్థిశ్ ఛిద్యన్తే సర్వ-సṁశయాః। క్షీయన్తే చాస్య కర్మాణి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే, ఇత్య్ ఆదికమ్। తద్-విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వే న సఙ్గచ్ఛతే॥౧౬॥ 

**౪౩౫ ఊర్ధ్వ-రేతఃసు చ శబ్దే హి॥౩।౪।౧౭॥ **

ఊర్ధ్వ-రేతఃస్వ్ ఆశ్రమేషు బ్రహ్మ-విద్యా-దర్శనాత్ తేష్వ్ అగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాసాది-కర్మాభావాచ్ చ న విద్యా కర్మాఙ్గమ్। ననూర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమా న సన్త్య్ ఏవ, యావజ్ జీవమ్ అగ్నిహోత్రṁ జుహోతి, ఇత్య్ ఆదినాగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాసాదీనాṁ యావజ్-జీవాధికార-శ్రుతేః; శ్రుతి-విరుద్ధానాṁ స్మృతీనాṁ చాప్రామాణ్యాత్। అత ఆహ--- శబ్దే హీతి। వైదిక ఏవ హి శబ్దే తే దృశ్యన్తే--- త్రయో ధర్మ-స్కన్ధాః, యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, ఏతమ్ ఏవ ప్రవ్రాజినో లోకమ్ ఇచ్ఛన్తః ప్రవ్రజన్తి, ఇత్య్ ఆదౌ। యావజ్-జీవ-శ్రుతిస్ త్వ్ అవిరక్త-విషయా॥౧౭॥ 

**౪౩౬ పరామర్శṁ జైమినిర్ అచోదనాచ్ చాపవదతి హి॥౩।౪।౧౮॥ **

యద్ ఇదṁ--- త్రయో ధర్మ-స్కన్ధాః, ఇత్య్ ఆదౌ వైదికే శబ్దే ఊర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమా దృశ్యన్తే, అతస్ తే సన్త్య్ ఏవేతి; నైతద్ ఉపపద్యతే; యతః--- త్రయో ధర్మ-స్కన్ధాః, ఇత్య్ ఆదిషు వాక్యేషు తేషామ్ ఆశ్రమాణాṁ పరామర్శ-మాత్రṁ క్రియతే, అనువాద-మాత్రమ్ ఇత్య్ అర్థః। కుత ఏతత్। అచోదనాత్--- అవిధానాద్ ఇత్య్ అర్థః। న హ్య్ అత్ర విధి-శబ్దః శ్రూయతే। త్రయో ధర్మ-స్కన్ధా ఇత్య్ ఆదినా హి ప్రకృతṁ ప్రణవేన బ్రహ్మోపాసనṁ స్తూయతే, బ్రహ్మ-సṁస్థోఽమృతత్వమ్ ఏతి, ఇత్య్ ఉపసṁహారాత్। అతోఽన్యార్థమ్ అనువాద-మాత్రమ్ అత్ర క్రియతే తేషామ్ ఆశ్రమాణామ్। యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, ఇతి చ దేవయాన-విధి-పరత్వాత్ తత్రాపి నాశ్రమాన్తర-విధి-సమ్భవః। అపి చాపవదతి హి శ్రుతిర్ ఆశ్రమాన్తరṁ, వీరహా వా ఏష దేవానాṁ యోఽగ్నిమ్ ఉద్వాసయతే, ఇత్య్ ఆదికా। అత ఊర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమా న సన్తీతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే॥౧౮॥ 

**౪౩౭ అనుష్ఠేయṁ బాదరాయణః సామ్య-శ్రుతేః॥౩।౪।౧౯॥ **

గృహస్థాశ్రమవద్ ఆశ్రమాన్తరమ్ అప్య్ అనుష్ఠేయṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। కుతః। సామ్య-శ్రుతేః--- ఉపాదేయతయాభిమత-గృహస్థాశ్రమ-సామ్యṁ హి తేషామ్ అప్య్ ఆశ్రమాణాṁ శ్రూయతే। త్రయో ధర్మ-స్కన్ధా ఇత్య్ ఆరభ్య బ్రహ్మ-సṁస్థ-స్తుత్య్-అర్థతయా సఙ్కీర్తనṁ గృహస్థాశ్రమస్యేతరేషాṁ చ సమానమ్। అథ గృహస్థాశ్రమస్యానువాదః ప్రాప్తౌ సత్యామ్ ఏవ సమ్భవతీతి తస్య ప్రాప్తిర్ అవశ్యాభ్యుపేత్యేతి మతమ్; తద్ ఇతరేషామ్ అపి సమానమ్ అన్యత్రాభినివేశాత్। న చ గార్హస్థ్య-ధర్మ ఏవ--- యజ్ఞోఽధ్యయనṁ దానṁ తపో బ్రహ్మచర్యమ్ ఇతి సర్వైః శబ్దైర్ అభిధీయతే, బ్రహ్మచర్య-తపసోర్ గృహస్థస్యైవ సమ్భవాద్ ఇతి యుక్తమ్; త్రయో ధర్మ-స్కన్ధా ఇతి త్రిత్వేన సఙ్గృహ్య, ప్రథమో\॥।ద్వితీయః\॥। తృతీయః, ఇతి విభాగ-వచనానుపపత్తేః। అతః--- యజ్ఞోఽధ్యయనṁ దానమ్ ఇతి గృహస్థాశ్రమ ఉచ్యతే। అధ్యయన-శబ్దో వేదాభ్యాస-పరః। తపః శబ్దేన వైఖానస-పారివ్రాజ్యయోర్ గ్రహణమ్, ఉభయోస్ తపః-ప్రధానత్వాత్। తపః-శబ్దో హి కాయ-క్లేశే రూఢః; స చ ద్వయోర్ అపి సమానః। బ్రహ్మచారి-ధర్మ ఏవ బ్రహ్మచర్య-శబ్దేనాభిధీయతే। బ్రహ్మ-సṁస్థోఽమృతత్వమ్ ఏతీతి పరత్ర శ్రూయమాణో బ్రహ్మ-సṁస్థ-శబ్దో యౌగికః సర్వాశ్రమ-సాధారణః, సర్వేషామ్ ఆశ్రమిణాṁ బ్రహ్మ-సṁస్థా-సమ్భవాత్। బ్రహ్మణి సṁస్థా--- సṁస్థితిర్ బ్రహ్మ-సṁస్థత్వమ్, తచ్ చ సర్వేషాṁ సమ్భవత్య్ ఏవ। బ్రహ్మ-నిష్ఠా-వికలాః కేవలాశ్రమిణః పుణ్య-లోక-భాజః; తేష్వ్ ఏవ బ్రహ్మ-నిష్ఠోఽమృతత్వ-భాగ్ భవతి। తద్ ఏతద్ విస్పష్టమ్ ఉక్తṁ భగవతా పరాశరేణ--- ప్రాజాపత్యṁ బ్రాహ్మణానామ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, బ్రాహ్మṁ సన్న్యాసినాṁ స్మృతమ్ ఇత్య్ అన్తేన వర్ణానామాశ్రమాణాṁ చ కేవలానాṁ బ్రహ్మ-లోక-ప్రాప్త్య్-అన్తṁ ఫలమ్ అభిధాయ, ఏకాన్తినః సదా బ్రహ్మ ధ్యాయినో యోగినో హి యే। తేషాṁ తత్ పరమṁ స్థానṁ యద్ వై పశ్యన్తి సూరయః, ఇతి తేష్వ్ ఏవ బ్రహ్మ-నిష్ఠానాṁ బ్రహ్మ-ప్రాప్తిమ్ అభిదధతా। అతో గృహస్థాశ్రమ-తుల్యా ఊర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమా అపి దృశ్యన్త ఇతి తేఽప్య్ అనుష్ఠేయాః। యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, ఇతి చ అరణ్యే ఇతి తపః-ప్రధానాశ్రమ-ప్రాప్త్య్-అపేక్షత్వాద్ దేవయాన-విధానస్య తత్రాపి తత్-ప్రాప్తిర్ అఙ్గీకరణీయా॥౧౯॥ 

పరామర్శ-పక్షే విధాన-పక్షే చ గృహస్థాశ్రమ-తుల్యమ్ ఏషామ్ అప్య్ అనుష్ఠేయత్వమ్ ఇత్య్ ఉపపాద్య విధిర్ ఏవాయమాశ్రమాణాṁ సర్వేషాṁ, నానువాద ఇత్య్ ఉపపాదయితుమ్ ఆహ---

**౪౩౮ విధిర్ వా ధారణవత్॥౩।౪।౨౦॥ **

వా-శబ్దోఽవధారణార్థః। విధిర్ ఏవాయమాశ్రమాణామ్; ధారణవత్--- యథా దిష్టాగ్నిహోత్రే, అధస్తాత్ సమిధṁ ధారయన్న్ అనుద్రవేద్ ఉపరి హి దేవేభ్యో ధారయతి, ఇత్య్ అత్రానువాద-సరూపాద్ అపి వాక్యాద్ ఉపరి ధారణస్యాప్రాప్తత్వాద్ విధిర్ ఆశ్రీయతే। తద్ ఉక్తṁ శేష-లక్షణే--- విధిస్ తు ధారణేఽపూర్వత్వాత్, ఇతి। తథాత్రాప్య్ అప్రాప్తత్వాద్ విధిర్ ఏవాశ్రయణీయః। బ్రహ్మచర్యే సమాప్య గృహీ భవేత్, గృహాద్ వనీ భూత్వా ప్రవ్రజేత్, యద్ ఇవేతరథా బ్రహ్మచర్యాద్ ఏవ ప్రవ్రజేత్, గృహాద్ వా వనాద్ వా యద్ అహర్ ఏవ విరజేత్ తద్ అహర్ ఏవ ప్రవ్రజేత్, ఇతి జాబాలానామ్ ఆశ్రమ-విధిమ్ అసన్తమ్ ఇవ కృత్వైతేష్వ్ అన్య-పరేష్వ్ అపి వాక్యేష్వ్ ఆశ్రమ-ప్రాప్తిర్ అవశ్యాశ్రయణీయేత్య్ ఉపపాదితమ్। ఏవమ్ ఆశ్రమాన్తర-విధానాద్ ఋణ-శ్రుతిర్ యావజ్-జీవ-శ్రుతిర్ అపవాద-శ్రుతిశ్ చావిరక్త-విషయా ఏవేతి వేదితవ్యాః। అన్యాశ్ చ బ్రహ్మ-విదః కర్మణామ్ ఆప్రయాణాద్ అవశ్య-కర్తవ్యతా-విధాయిన్యః శ్రుతయః స్మృతయశ్ చ స్వ-స్వాశ్రమ-ధర్మ-విషయాః। అత ఊర్ధ్వ-రేతఃసు చ బ్రహ్మ-విద్యా-విధానాద్ విద్యాతః పురుషార్థ ఇతి సిద్ధమ్॥౨౦॥ ఇతి పురుషార్థాధికరణమ్॥౧॥

అథ స్తుతి-మాత్రాధికరణమ్॥౨॥

**౪౩౯ స్తుతి-మాత్రమ్ ఉపాదానాద్ ఇతి చేన్ నాపూర్వత్వాత్॥౩।౪।౨౧॥ **

ఇదమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే--- స ఏష రసానాṁ రసతమః పరమః పరార్థ్యోఽష్టమో యద్ ఉద్గీథః, ఇత్య్ ఏవṁ-జాతీయకాని వాక్యాని క్రత్వ్-అవయవ-భూతోద్గీథాది-స్తుతి-మాత్ర-పరాణి, ఆహో స్విద్ ఉద్గీథాదిషు రసతమాది-దృష్టి-విధానార్థానీతి। అత్ర ప్రతిపాదితమ్ ఉపాసన-పరత్వమ్ అఙ్గీకృత్యోపాసనస్య పురుషార్థత్వేన క్రతుషూపాదానానియమ ఉక్తః। కిṁ యుక్తమ్। స్తుతి-మాత్ర-పరాణీతి। కుతః। ఉద్గీథాద్య్-ఉపాదానాత్। క్రత్వ్-అఙ్గ-భూతాని హ్య్ ఉద్గీథాదీన్య్ ఉపాదాయ తేషాṁ రసతమాదిత్వṁ ప్రతిపాదితమ్; యథా జుహ్వాదీనాṁ పృథివ్య్-ఆదిత్వṁ ప్రతిపాదయతో వచనస్య, ఇయమ్ ఏవ జుహూః స్వర్గో లోక ఆహవనీయః, ఇత్య్ ఆదికస్య తత్-స్తుతి-మాత్ర-పరత్వమ్, తథేహాపి। తద్ ఇదమ్ ఆశఙ్కతే--- స్తుతి-మాత్రమ్ ఉపాదానాద్ ఇతి చేద్ ఇతి। ఉద్గీథాద్య్-ఉపాదానాత్ తత్-స్తుతి-మాత్రమ్ ఏవైషాṁ వాక్యానాṁ వివక్షితమ్ ఇతి చేత్, అత్రోత్తరṁ--- నాపూర్వత్వాద్ ఇతి। న స్తుతి-మాత్రత్వమ్ ఉపపద్యతే। కుతః। అపూర్వత్వాత్--- అప్రాప్తత్వాత్। న హ్య్ ఉద్గీథాదయో రసతమాదితయా ప్రమాణాన్తరేణ ప్రతిపన్నాః; యేన తత్-ప్రాశస్త్య-బుద్ధ్య్-ఉత్పత్త్య్-అర్థṁ రసతమాదిత్వేనానూద్యేరన్। న చోద్గీథాది-విధిర్ అత్ర సన్నిహితః; యేన--- ఇయమ్ ఏవ జుహూః స్వర్గో లోక ఆహవనీయః, ఇత్య్ ఆదివత్ తద్ ఏక-వాక్యత్వేన యయా కయాచన విధయా తత్-స్తుతి-పరత్వమ్ ఆశ్రీయేత। అతః క్రతు-వీర్యవత్తరత్వాది-ఫల-సిద్ధ్య్-అర్థమ్ ఉద్గీథాదిషు రసతమాది-దృష్టి-విధానమ్ ఏవ న్యాయ్యమ్॥౨౧॥ 

**౪౪౦ భావ-శబ్దాచ్ చ॥౩।౪।౨౨॥ **

ఉపాసీతేత్య్ ఆది భావ-శబ్దాచ్ చ విధి-పరత్వమ్ ఏవ న్యాయ్యమ్। విధి-ప్రత్యయ-యుక్తో హి క్రియా-శబ్దో విధేయమ్ ఏవ స్వార్థమ్ అవగమయతి। తస్మాద్ ఉపాసన-విధానార్థా ఏతాః శ్రుతయః॥౨౨॥ ఇతి స్తుతి-మాత్రాధికరణమ్॥౨॥ 

అథ పారిప్లవార్థాధికరణమ్॥౩॥

**౪౪౧ పారిప్లవార్థా ఇతి చేన్ న విశేషితత్వాత్॥౩।౪।౨౩॥ **

ప్రతర్దనో హ వై దైవోదాసిర్ ఇన్ద్రస్య ప్రియṁ ధామోపజగామ, శ్వేతకేతుర్ హారుణేయ ఆస, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదీని వేదాన్తేష్వ్ ఆఖ్యానాని కిṁ పారిప్లవ-ప్రయోగార్థాని, ఉత విద్యా-విశేష-ప్రతిపాదనార్థానీతి చిన్తాయామ్, ఆఖ్యానాని శṁసన్తి, ఇత్య్ ఆఖ్యానానాṁ పారిప్లవే వినియోగాన్ న విద్యా-ప్రధానత్వṁ న్యాయ్యమ్ ఇతి చేత్, న సర్వాణ్యాఖ్యానాని పారిప్లవ-ప్రయోగే వినియోగమ్ అర్హన్తి। కుతః। విశేషితత్వాద్ వినియోగస్య। ఆఖ్యానాని శసన్తీత్య్ ఉక్త్వా తత్రైవ, మనుర్ వైవస్వతో రాజా, ఇత్య్ ఆదినా మన్వ్-ఆదీనామ్ ఆఖ్యానాని విశేష్యన్తే; అతస్ తేషామ్ ఏవ తత్ర వినియోగ ఇతి గమ్యతే। తస్మాన్ న సర్వా వేదాన్తేష్వ్ ఆఖ్యాన-శ్రుతయః పారిప్లవ-ప్రయోగార్థాః, అపి తు విద్యా-విధ్య్-అర్థాః॥౨౩॥ 

**౪౪౨ తథా చైక-వాక్యోపబన్ధాత్॥౩।౪।౨౪॥ **

ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః, ఇత్య్ ఆది విధినైక-వాక్యతయోపబన్ధాచ్ చాఖ్యానానాṁ విద్యా-విధ్య్-అర్థాన్య్ ఏవ తానీతి గమ్యతే; యథా--- సోఽరోదీత్, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదేః కర్మ-విధ్య్-అర్థత్వమ్; న పారిప్లవార్థత్వమ్॥౨౪॥ ఇతి పారిప్లవార్థాధికరణమ్॥౩॥ 

అథ అగ్నీన్ధనాద్య్-అధికరణమ్॥౪॥

**౪౪౩ అత ఏవ చాగ్నీన్ధనాద్య్-అనపేక్షా॥౩।౪।౨౫॥ **

స్తుతి-ప్రసఙ్గాద్ అవాన్తర-సఙ్గతి-విశేషేణార్థ-ద్వయṁ చిన్తితమ్। విద్యావన్త ఊర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమిణః సన్తీత్య్ ఉక్తమ్, ఊర్ధ్వ-రేతఃసు చ శబ్దే హీత్య్ ఆదిభిః సూత్రైః। ఇదానీమ్ ఊర్ధ్వ-రేతసో యజ్ఞాద్య్-అభావాత్ తద్-అఙ్గికా విద్యా న సమ్భవతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ--- అత ఏవ చాగ్నీన్ధనాద్య్-అనపేక్షేతి। యత ఊర్ధ్వ-రేతస ఆశ్రమిణో విద్యా-సమ్బన్ధిత్వేన శ్రుత్యా పరిగృహ్యన్తే--- బ్రహ్మ-సṁస్థోఽమృతత్వమ్ ఏతి, యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే, ఏతమ్ ఏవ ప్రవ్రాజినో లోకమ్ ఇచ్ఛన్తః ప్రవ్రజన్తి, యద్ ఇచ్ఛన్తో బ్రహ్మచర్యṁ చరన్తి ఇత్య్ ఆదికయా; అత ఏవోర్ధ్వ-రేతఃసు విద్యా అగ్నీన్ధనాద్య్-అనపేక్షా, అగ్నీన్ధనమ్--- అగ్న్యాధానమ్; ఆధాన-పూర్వకాగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాసాది-కర్మానపేక్షా తేషు విద్యా। కేవల-స్వాశ్రమ-విహిత-కర్మాపేక్షేత్య్ అర్థః॥౨౫॥ ఇత్య్ అగ్నీన్ధనాద్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

అథ సర్వాపేక్షాధికరణమ్॥౫॥ 

**౪౪౪ సర్వాపేక్షా చ యజ్ఞాది-శ్రుతేర్ అశ్వవత్॥౩।౪।౨౬॥ **

యది విద్యా యజ్ఞాద్య్-అనపేక్షైవామృతత్వṁ సాధయతి తర్హి గృహస్థేష్వ్ అపి తద్-అనపేక్షైవ సాధయితుమ్ అర్హతి; యజ్ఞాది-శ్రుతిర్ అపి--- వివిదిషన్తీతి శబ్దాత్ కర్మణో వేదనాఙ్గతాṁ న ప్రతిపాదయతీతి। అత ఆహ--- సర్వాపేక్షేతి। అగ్నిహోత్రాది-సర్వ-కర్మాపేక్షైవ విద్యా కర్మవత్సు గృహస్థేషు। కుతః। యజ్ఞాది-శ్రుతేః। తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణా వివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేన తపసానాశకేన, ఇత్య్ ఆదినా యజ్ఞాదయో హి విద్యాఙ్గత్వేన శ్రూయన్తే। యజ్ఞాదినా వివిదిషన్తి--- వేదితుమ్ ఇచ్ఛన్తి, యజ్ఞాదిభిర్ వేదనṁ ప్రాప్తుమ్ ఇచ్ఛన్తీత్య్ అర్థః। యజ్ఞాదీనాṁ జ్ఞాన-సాధనత్వే సత్య్ ఏవ యజ్ఞాదిభిర్ జ్ఞానṁ ప్రాప్తుమ్ ఇచ్ఛన్తీతి వ్యపదేశ ఉపపద్యతే; యథా అసేర్ హనన-సాధనత్వే సత్య్ అసినా జిఘాṁసతీతి వ్యపదేశః। అతో యజ్ఞాదీనాṁ జ్ఞాన-సాధనత్వమ్ అవగమ్యతే। జ్ఞానṁ చ వాక్యార్థ-జ్ఞానాద్ అర్థాన్తర-భూతṁ ధ్యానోపాసనాది-శబ్ద-వాచ్యṁ విశదతమ-ప్రత్యక్షతాపన్న-స్మృతి-రూపṁ నిరతిశయ ప్రియమ్ అహర్ అహర్ అభ్యాసాధేయాతిశయమ్ ఆప్రయాణాద్ అనువర్తమానṁ మోక్ష-సాధనమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్ అస్మాభిః పూర్వమ్ ఏవ। వక్ష్యతి చ--- ఆవృత్తిర్ అసకృద్ ఉపదేశాద్ ఇత్య్ ఆదినా। ఏవṁ-రూపṁ చ ధ్యానమ్ అహర్ అహర్ అనుష్ఠీయమానైర్ నిత్య-నైమిత్తిక-కమభిః పరమ-పురుషారాధన-రూపైః పరమ-పురుష-ప్రసాద-ద్వారేణ జాయత ఇతి యజ్ఞాదినా వివిదిషన్తీతి శాస్త్రేణ ప్రతిపాద్యతే। అతః కర్మవత్సు గృహస్థేషు యజ్ఞాది-నిత్య-నైమిత్తిక-సర్వ-కర్మాపేక్షా విద్యా। అశ్వవత్--- యథా పురుష-గమన-సాధన-భూతోఽశ్వః స్వ-పరికర-బన్ధ-పరికర్మాపేక్షః; ఏవṁ మోక్ష-సాధన-భూతాపి విద్యా నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ పరికరాపేక్షా। తద్ ఇదమ్ ఆహ స్వయమ్ ఏవ భగవాన్--- యజ్ఞ-దాన-తపః కర్మ న త్యాజ్యṁ కార్యమ్ ఏవ తత్। యజ్ఞో దానṁ తపశ్ చైవ పావనాని మనీషిణామ్॥ యతః ప్రవృత్తిర్ భూతానాṁ యేన సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్। స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః, ఇతి॥౨౬॥ ఇతి సర్వాపేక్షాధికరణమ్॥౫॥ 

అథ శమ-దమాద్య్-అధికరణమ్॥౬॥

**౪౪౫ శమ-దమాద్య్-ఉపేతః స్యాత్ తథాపి తు తద్-విధేస్ తద్-అఙ్గతయా తేషామ్ అప్య్ అవశ్యానుష్ఠేయత్వాత్॥౩।౪।౨౭॥ **

గృహస్థస్య శమ-దమాదీన్య్ అప్య్ అనుష్ఠేయాని, ఉత నేతి చిన్తాయామ్, ఆన్తర-బాహ్య-కరణ-వ్యాపార-రూపత్వాత్ కర్మానుష్ఠానస్య, శమ-దమాదీనాṁ తద్-విపరీత-రూపత్వాచ్ చాననుష్ఠేయాని। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- యద్య్ అపి గృహస్థః కరణ-వ్యాపార-రూప-కర్మసు ప్రవృత్తః; తథాపి స విద్వాన్ శమ-దమాద్య్ ఉపేతః స్యాత్। కుతః। తద్-అఙ్గతయా తద్-విధేః--- విద్యాఙ్గతయా తేషాṁ విధేః, తస్మాద్ ఏవṁ-విచ్ ఛాన్తో దాన్త ఉపరతస్ తితిక్షుః సమాహితో భూత్వాత్మన్య్ ఏవాత్మానṁ పశ్యేత్, ఇతి। విద్యోత్పత్తేశ్ చిత్త-సమాధాన-రూపత్వేన దృష్ట-పరికరత్వాచ్ ఛమాదీనాṁ, విద్యా నిర్వృత్తయే తేషాṁ--- శమాదీనామ్ అప్య్ అవశ్యానుష్ఠేయత్వాచ్ చ తాన్య్ అప్య్ అనుష్ఠేయాని। న చ కరణ-వ్యాపార-తద్-విపర్యయ-రూపత్వేన కర్మణాṁ శమ-దమాదీనాṁ చ పరస్పర-విరోధః; భిన్న-విషయత్వాత్--- విహితేషు కరణ-వ్యాపారః, అవిహితేషు ప్రయోజన-శూన్యేషు చ తద్-ఉపశమ ఇతి। న చ కరణ-వ్యాపార-రూప-కర్మసు వర్తమానస్య వాసనా-వశాచ్ ఛమాదీనామ్ ఉపాదేయత్వాసమ్భవః, విహితానాṁ కర్మణాṁ పరమ-పురుషారాధనతయా తత్-ప్రసాద-ద్వారేణ నిఖిల-విపరీత-వాసనోచ్ఛేద-హేతుత్వాత్। అతో గృహస్థస్య శమ-దమాదయోఽప్య్ అనుష్ఠేయాః॥౨౭॥ ఇతి శమ-దమాద్య్-అధికరణమ్॥౬॥ 

అథ సర్వాన్నానుమత్య్-అధికరణమ్॥౭॥

**౪౪౬ సర్వాన్నానుమతిశ్ చ ప్రాణాత్యయే తద్-దర్శనాత్॥౩।౪।౨౮॥ **

వాజినాṁ ఛన్దోగానాṁ చ ప్రాణ-విద్యాయాṁ--- న హ వా అస్యానన్నṁ జగ్ధṁ భవతి నానన్నṁ పరిగృహీతṁ భవతి, న హ వా ఏవṁ-విది కిఞ్చనానన్నṁ భవతి, ఇతి ప్రాణ-విదః సర్వాన్నానుమతిః సఙ్కీర్త్యతే। కిమ్ ఇయṁ ప్రాణ-విద్యా-నిష్ఠస్య సర్వాన్నానుమతిః సర్వదా, ఉత ప్రాణాత్యయాపత్తావ్ ఇతి విశయే, విశేషానుపాదానాత్ సర్వదా। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ప్రాణాత్యయ ఇతి। చ-శబ్దోఽవధారణే ప్రాణాత్యయాపత్తావ్ ఏవేత్య్ అర్థః। కుతః। తద్-దర్శనాత్--- దృశ్యతే హ్య్ అన్యత్ర బ్రహ్మ-విదామ్ అపి ప్రాణాత్యయాపత్తావ్ ఏవ సర్వాన్నాభ్యనుజ్ఞా; కిṁ పునః ప్రాణ-విదః। ఉపస్తిః కిల చాక్రాయణో బ్రహ్మ-విద్-అగ్రేసరో మటచీ-హతేషు కురుషు దుర్భిక్ష-దూషితేష్వ్ ఇభ్య-గ్రామే వసన్న్ అనశనేన ప్రాణ-శṁసయమ్ ఆపన్నో బ్రహ్మ-విద్యా-నిష్పత్తయే ప్రాణానామ్ అనవసాదమ్ ఆకాఙ్క్షమాణ ఇభ్యṁ కుల్మాషాన్ ఖాదన్తṁ భిక్షమాణస్ తేన చ ఉచ్ఛిష్టేభ్యోఽన్యే న విద్యన్త ఇతి ప్రత్యుక్తః పునర్ అపి--- ఏతేషాṁ మే దేహి, ఇత్య్ ఉక్త్వా తేన చేభ్యేనోచ్ఛిష్టేభ్య ఆదాయ దత్తాన్ కుల్మాషాన్ ప్రతిగృహ్యానుపాన-ప్రతిగ్రహమ్ ఇభ్యేనార్థితః, ఉచ్ఛిష్టṁ వై మే పీతṁ స్యాత్, ఇతి వదṁశ్ చాక్రాయణః, కిమ్ ఏతే కుల్మాషా అనుచ్ఛిష్టా ఇతి ఇభ్యేన పర్యను-యుక్తః, న వా అజీవిష్యమ్ ఇమాన్ అఖాదన్\॥।కామో మ ఉదపానమ్ ఇతి కుల్మాషాఖాదనే స్వస్య ప్రాణ-సṁశయా పత్తేస్ తావన్-మాత్ర-ఖాదనేన ధృత-ప్రాణస్య స్వస్యోచ్ఛిష్టోదక-పానṁ కామ-కారితṁ నిషిద్ధṁ స్యాద్ ఇత్య్ ఉక్త్వా స్వ-ఖాదిత-శేషṁ జాయాయై దత్వా తయా చ రక్షితాన్ అపరేద్యుర్ యాజనేనార్జిజీషయా జిగమిషుః పునర్ అపి ప్రాణ-సṁశయమ్ ఆపన్నస్ తాన్ ఏవేభ్యోచ్ఛిష్టాన్ స్వోచ్ఛిష్ట-భూతాన్ పర్యుషితాṁశ్ చఖాద। అతో బ్రహ్మ-విదామ్ అపి ప్రాణ-సṁశయ ఏవ సర్వాన్నానుమతి-దర్శనాద్ అత్రావిశేషేణ కీర్తితమ్ అపి ప్రాణ-విదః సర్వాన్నీనత్వṁ ప్రాణాత్యయాపత్తావ్ ఏవేతి నిశ్చీయతే॥౨౮॥

**౪౪౭ అబాధాచ్ చ॥౩।౪।౨౯॥ **

ఆహార-శుద్ధౌ సత్త్వ-శుద్ధిః సత్త్వ-శుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః, ఇతి బ్రహ్మ-విద్యోత్పత్తావ్ ఆహార-శుద్ధి-విధానాబాధాద్ అపి బ్రహ్మ-విదాṁ సర్వాన్నీనత్వమ్ ఆపద్-విషయమ్ అవగమ్యతే। ఏవṁ బ్రహ్మ-విదామ్ అతిశయిత-శక్తీనామ్ అపి సర్వాన్నీనత్వస్యాపద్-విషయత్వాత్ ప్రాణ-విదోఽల్ప-శక్తేః సర్వాన్నానుమతిర్ ఆపద్-విషయైవ॥౨౯॥ 

**౪౪౮ అపి స్మర్యతే॥౩।౪।౩౦॥ **

అపి చ ఆపద్-విషయమ్ ఏవ సర్వాన్నీనత్వṁ బ్రహ్మ-విదామ్ అన్యేషాṁ చ స్మర్యతే--- ప్రాణ-సṁశయమ్ ఆపన్నో యోఽన్నమ్ అత్తి యతస్ తతః। లిప్యతే న స పాపేన పద్మ-పత్రమ్ ఇవామ్భసా, ఇతి॥౩౦॥ 

**౪౪౯ శబ్దశ్ చాతోఽకామ-కారే॥౩।౪।౩౧॥ **

యతో బ్రహ్మ-విదామ్ అన్యేషాṁ చ సర్వాన్నీనత్వమ్ ఆపద్-విషయమ్ ఏవ; అత ఏవ సర్వేషామ్ అకామ-కారే శబ్దః--- కామ-కారస్య ప్రతిషేధకః శబ్దో వర్తతే। అస్తి హి కఠానాṁ సṁహితాయాṁ కామ-కారస్య ప్రతిషేధకః శబ్దః, తస్మాద్ బ్రాహ్మణః సురాṁ న పిబతి పాప్మనా నోత్సృజా ఇతి, ఇతి। పాప్మనా సṁస్పృష్టో న భవానీతి మత్వా బ్రాహ్మణః సురాṁ న పిబతీత్య్ అర్థః॥౩౧॥ ఇతి సర్వాన్నానుమత్య్-అధికరణమ్॥౭॥ 

అథ విహితత్వాధికరణమ్॥౮॥

**౪౫౦ విహితత్వాచ్ చాశ్రమ-కర్మాపి॥౩।౪।౩౨॥ **

యజ్ఞాది-కర్మాఙ్గికా బ్రహ్మ-విద్యేత్య్ ఉక్తమ్; తాని చ యజ్ఞాదీని కర్మాణ్య్ అముముక్షుణా కేవలాశ్రమిణాప్య్ అనుష్ఠేయాని, ఉత నేతి చిన్తాయాṁ, విద్యాఙ్గానాṁ సతాṁ కేవలాశ్రమ-శేషత్వే నిత్యానిత్య-సṁయోగ-విరోధః ప్రసజ్యత ఇతి యజ్ఞాదీనాṁ కేవలాశ్రమ-ధర్మత్వṁ న సమ్భవతి। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ఆశ్రమ-కర్మాపీతి। ఆశ్రమస్య కర్మాపి భవతి। కేవలాశ్రమిణాప్య్ అనుష్ఠేయానీత్య్ అర్థః। కుతః। యావజ్ జీవమ్ అగ్నిహోత్రṁ జుహోతి, ఇత్య్ ఆదినా విహితత్వాత్--- జీవన-నిమిత్తతయా నిత్యవద్ విహితత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః॥౩౨॥ 

తథా విద్యాఙ్గతయా చ--- తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన, ఇత్య్ ఆదినా విహితత్వాద్ విద్యాశేషతయాప్య్ అనుష్ఠేయానీత్య్ ఆహ--- 

**౪౫౧ సహకారిత్వేన చ॥౩।౪।౩౩॥ **

విద్యోత్పత్తి-ద్వారేణ విద్యాసహకారితయాప్య్ అనుష్ఠేయాని। అగ్నిహోత్రాదీనామ్ ఇవ జీవనాధికార-స్వర్గాధికారవద్ వినియోగ-పృథక్త్వేనోభయార్థత్వṁ న విరుధ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౩౩॥