आवृत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

४७० आवृत्तिर् असकृद् उपदेशात् ॥४।१।१॥

तृतीयेऽध्याये साधनैः सह विद्या चिन्तिता। अथेदानीꣳ विद्या-स्वरूप-विशोधन-पूर्वकꣳ विद्या-फलꣳ चिन्त्यते। तत्र--- ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्, तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, यदा पश्यः पश्यते रुक्म-वर्णम् इत्य् आदि वेदान्त-वाक्येषु ब्रह्म-प्राप्ति-साधनतया विहितꣳ वेदनꣳ किꣳ सकृत् कृतम् एव शास्त्रार्थः, उतासकृद् आवृत्तम् इति सꣳशयः। किꣳ युक्तम्। सकृत् कृतम् इति। कुतः। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इति वेदन-मात्रस्यैव विधानाद् असकृद् आवृत्तौ प्रमाणाभावात्। नचावघातादिवद् वेदनस्य ब्रह्मापरोक्ष्यꣳ प्रति दृष्टोपायत्वाद् यावत् कार्यम् आवृत्तिर् इति शक्यꣳ वक्तुम्; वेदनस्य दृष्टोपायत्वाभावात्। ज्योतिष्टोमादि-कर्माणि, वेदान्त-विहितꣳ च वेदनꣳ परम-पुरुषाराधन-रूपम्, आराधिताच् च परम-पुरुषाद् धर्मार्थ-काम-मोक्षाख्य-पुरुषार्थावाप्तिर् इति हि, फलम् अत उपपत्तेर् इत्य् अत्र प्रतिपादितम्। अतो ज्योतिष्टोमादिवद् यथाशब्दꣳ सकृत् कृतम् एव शास्त्रार्थः।

इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- आवृत्तिर् असकृद् इति। असकृद् आवृत्तम् एव वेदनꣳ शास्त्रार्थः। कुतः। उपदेशात्--- ध्यानोपासन-पर्यायेण वेदन-शब्देनोपदेशात्। तत्-पर्यायत्वꣳ च विद्युपास्ति-ध्यायतीनाम् एकस्मिन् विषये वेदनोपदेश-पर-वाक्येषु प्रयोगाद् अवगम्यते। तथाहि---मनो ब्रह्मेत्य् उपासीत इत्य् उपासिनोपक्रान्तोऽर्थः। भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्म-वर्चसेन य एवꣳ वेद इति विदिनोपसꣳह्रियते। तथा--- यस् तद् वेद यत् स वेद स मयैतद् उक्तः इत्य् उपक्रमे विदिनोक्तꣳ रैक्वस्य ज्ञानम्, अनु म एताꣳ भगवो देवताꣳ शाधि याꣳ देवताम् उपाःसे इत्य् उपासिनोपसꣳह्रियते। तथा--- ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् आदि वाक्य-समानार्थेषु वाक्येषु, आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, ततस् तु तꣳ पश्यति निष्कलꣳ ध्यायमानः इत्य् आदिषु ध्यायतिना वेदनम् अभिधीयते। ध्यानꣳ च चिन्तनम्। चिन्तनꣳ च स्मृति-सन्तति-रूपम्। न स्मृति-मात्रम्। उपास्तिर् अपि तद्-एकार्थः, एकाग्र-चित्त-वृत्तिनैर् अन्तर्ये प्रयोग-दर्शनात्। तद्-उभयैकार्थ्याद् असकृद् आवृत्त-सन्तत-स्मृतिर् इह, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, ज्ञात्वा देवꣳ मुच्यते सर्व-पाशैः इत्य् आदिषु वेदनादि-शब्दैर् अभिधीयत इति निश्चीयते॥१॥

४७१ लिङ्गाच् च॥४।१।२॥

लिङ्ग-स्मृतिः। स्मृतेश् चायम् अर्थोऽवगम्यते। स्मर्यते हि मोक्ष-साधन-भूतꣳ वेदनꣳ स्मृति-सन्तति-रूपꣳ, तद्-रूप-प्रत्यये चैका सन्ततिश् चान्यनिः स्पृहा। तद्-ध्यानꣳ प्रथमैः षड्भिर् अङ्गैर् निष्पाद्यते तथा, इति। तस्माद् असकृद् आवृत्तम् एव वेदनꣳ शास्त्रार्थः॥२॥ इत्य् आवृत्य्-अधिकरणम्॥१॥

अथ आत्मत्वोपासनाधिकरणम्॥२॥

४७२ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च॥४।१।३॥

इदम् इदानीꣳ चिन्त्यते--- किम् उपास्यꣳ ब्रह्मोपासितुर् अन्यत्वेनोपास्यम्, उतोपासितुर् आत्मत्वे नेति। किꣳ युक्तम्। अन्यत्वेनेति। कुतः। उपासितुः प्रत्यगात्मनोऽर्थन्तरत्वात् ब्रह्मणः। अर्थान्तरत्वꣳ च--- अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, अधिकोपदेशात्, नेतरोऽनुपपत्तेः इत्य् आदिषूपपादितम्। यथावस्थितꣳ च ब्रह्मोपास्यम्। अयथोपासने हि ब्रह्म-प्राप्तिर् अप्य् अयथा-भूता स्यात्, यथा-क्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति इति न्यायात्। अतोऽन्यत्वेनोपास्यम् इति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- आत्मेति त्व् इति। तु-शब्दोऽवधारणे। उपासितुर् आत्मेत्य् एवोपास्यम्, उपासिता प्रत्यगात्मा स्व-शरीरस्य स्वयꣳ यथा आत्मा तथा स्वात्मनोऽपि परꣳ ब्रह्मात्मेत्य् अवोपासीतेत्य् अर्थः। कुतः। एवꣳ ह्य् उपगच्छन्ति पूर्वे उपासितारः, त्वꣳ वा अहम् अस्मि भगवो देवते अहꣳ वै त्वम् असि, इति। उपासितुर् अर्थान्तर-भूतꣳ ब्रह्मोपासितारोऽहम् इति कथम् अभ्युपगच्छन्तीत्य् अत्राह--- ग्राहयन्ति चेति। इमम् अर्थम् अविरुद्धम् उपासितॄन् ग्राहयन्ति शास्त्राणि, तान् प्रत्य् उपपादयन्तीत्य् अर्थः। य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः इति; तथा--- सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म तज् जलान् इति, इति च सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनस् तज्-जत्वात् तल्-लत्वात् तद्-अनत्वात् तन्-नियाम्यत्वात् तच्-छरीरत्वाच् च सर्वस्यायम् आत्मा। अतः स त आत्मा। अतो यथा प्रत्यगात्मनः स्व-शरीर-प्रत्यात्मत्वाद् देवोऽहꣳ मनुष्योऽहम् इत्य् अनुसन्धानम्; तथा प्रत्यगात्मनोऽप्य् आत्मत्वात् परमात्मनस् तस्याप्य् अहम् इत्य् एवानुसन्धानꣳ युक्तम् इति। एवꣳ शास्त्रैर् उपपादितꣳ सर्व-बुद्धीनाꣳ ब्रह्मैकनिष्ठत्वेन सर्व-शब्दानाꣳ ब्रह्मैकनिष्ठत्वम् अभ्युपगच्छन्तः, त्वꣳ वा अहम् अस्मि भगवो देवते अहꣳ वै त्वम् असि भगवो देवते, इति व्यतिकरेणोक्तवन्तः। एवꣳ च--- अथ योऽन्याꣳ देवताम् उपास्ते अन्योऽसावन्योऽहम् अस्मीति न स वेद, अकृत्स्नो ह्य् एष आत्मेत्य् एवोपासीत, सर्वꣳ तꣳ परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वꣳ वेद, इत्य् आत्मत्वाननुसन्धान-निषेधः, पृथगात्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा, इति पृथक्त्वानुसन्धान-विधानꣳ चाविरुद्धम्। अहम् इति स्वात्मतयानुसन्धानाद् अन्यत्वानुसन्धान-निषेधो रक्षितः। स्व-शरीरात् स्वात्मनोऽधिकत्वानुसन्धानवत् स्वात्मनोऽपि परमात्मनोऽधिकत्वानुसन्धानात् पृथक्त्वानुसन्धान-विधानꣳ च रक्षितम्। अधिकस्य ब्रह्मणः प्रत्यगात्मन आत्मत्वात् तस्य च ब्रह्म-शरीरत्वान् निषेध-वाक्ये, अकृत्स्नो ह्य् एषः, इत्य् उक्तम्। अत उपासितुर् आत्मत्वेन ब्रह्मोपास्यम् इति स्थितम्॥३॥ इत्य् आत्मत्वोपासनाधिकरणम्॥२॥

अथ प्रतीकाधिकरणम्॥३॥

४७३ न प्रतीके न हि सः॥४।१।४॥

मनो ब्रह्मेत्य् उपासीत, स यो नाम ब्रह्मेत्य् उपास्ते, इत्य् आदि प्रतीकोपासनेष्व् अप्य् आत्मत्वानुसन्धानꣳ कार्यम् उत नेति चिन्तायाꣳ, मनो ब्रह्मेत्य् उपासीतेति ब्रह्मोपासनत्व-साम्याद् ब्रह्मणश् चोपासितुर् आत्मत्वाद् आत्मेत्य् एवोपासीतेति॥ एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- न प्रतीक इति। प्रतीके नात्मत्वानुसन्धानꣳ कार्यम्। न हि सः। न ह्य् उपासितुर् आत्मा प्रतीकः। प्रतीकोपासनेषु प्रतीक एवोपास्यः, न ब्रह्म। ब्रह्म तु तत्र दृष्टि-विशेषण-मात्रम्। प्रतीकोपासनꣳ हि नामाब्रह्मणि ब्रह्म-दृष्ट्यानुसन्धानम्। तत्रोपास्यस्य प्रतीकस्योपासितुर् आत्मत्वाभावान् न तथानुसन्धेयम्॥४॥

नन्व् अत्रापि ब्रह्मैवोपास्यꣳ ब्रह्मण उपास्यत्व-सम्भवे मन-आदीनाम् अचेतनानाम् अल्प-शक्तीनाꣳ चोपास्यत्वाश्रयणस्यान्याय्यत्वात्। अतो मन-आदि-दृष्ट्या ब्रह्मैवोपास्यम् इति। अत आह---

४७४ ब्रह्म-दृष्टिर् उत्कर्षात्॥४।१।५॥

मन-आदिषु ब्रह्म-दृष्टिर् एव युक्ता, न ब्रह्मणि मन-आदि-दृष्टिः। ब्रह्मणो मन-आदिभ्य उत्कर्षात्। तेषाꣳ च विपर्ययात्। उत्कृष्टे हि राजनि भृत्य-दृष्टिः प्रत्यवाय-करी। भृत्ये तु राज-दृष्टिर् अभ्युदयाय॥५॥ इति प्रतीकाधिकरणम्॥३॥

अथ आदित्यादि-मत्य्-अधिकरणम्॥४॥

४७५ आदित्यादि-मतयश् चाङ्ग उपपत्तेः॥४।१।६॥

य एवासौ तपति तम् उद्गीथम् उपासीत, इत्य् आदिषु कर्माङ्गाश्रयेषूपासनेषु सꣳशयः--- किम् उद्गीथादौ कार्मङ्गे आदित्यादि-दृष्टिः कर्तव्या, उतादित्यादिषूद्गीथादि-दृष्टिर् इति। उत्कृष्ट-दृष्टिर् निकृष्टे कर्तव्येति न्यायात्। उद्गीथादीनाꣳ च फल-साधन-भूत-कर्माङ्गत्वेनाफलेभ्य आदित्यादिभ्यः उत्कृष्टत्वाद् आदित्यादिषूद्गीथादि-दृष्टिः, इति प्राप्तेऽभिधीयते---आदित्यादि-मतयश् चाङ्ग इति। चशब्दोऽवधारणे। क्रत्व्-अङ्गे उद्गीथादाव् आदित्यादि-दृष्टय एव कार्याः। कुतः। उपपत्तेः--- आदित्यादीनाम् एवोत्कृष्टत्वोपपत्तेः। आदित्यादि-देवताराधन-द्वारेण हि कर्मणाम् अपि फल-साधनत्वम्। अतस् तद्-दृष्टिर् उद्गीथाद्य्-अङ्गे॥६॥ इत्य् आदित्यादि-मत्य्-अधिकरणम्॥४॥

अथ आसीनाधिकरणम्॥५॥

४७६ आसीनः सम्भवात्॥४।१।७॥

मोक्ष-साधनतया वेदान्त-शास्त्रैर् विहितꣳ ज्ञानꣳ ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्यम् असकृद् आवृत्तꣳ सन्तत-स्मृति-रूपम् इत्य् उक्तम्। तद्-अनुतिष्ठन्न् आसीनः शयानस् तिष्ठन् गच्छꣳश् च विशेषाभावाद् अनियमेनानुतिष्ठेत्, इति प्राप्त उच्यते--- आसीन इति। आसीनः उपासनम् अनुतिष्ठेत्। कुतः। सम्भवात्--- आसीनस्यैव ह्य् एकाग्र-चित्ततासम्भवः। स्थितिगत्योः प्रयत्न-सापेक्षत्वात्, शयने च निद्रासम्भवात्। पश्चार्ध-धारण-प्रयत्न-निवृत्तये सापाश्रये आसीनः कुर्यात्॥७॥

४७७ ध्यानाच् च॥४।१।८॥

निदिध्यासितव्यः इति ध्यान-रूपत्वाद् उपासनस्य, एकाग्र-चित्ततावश्यम्भाविनी। ध्यानꣳ हि विजातीय-प्रत्ययान्तराव्यवहितम् एक-चिन्तनम् इत्य् उक्तम्॥८॥

४७८ अचलत्वꣳ चापेक्ष्य॥४।१।९॥

निश्चलत्वꣳ चापेक्ष्य पृथिव्य्-अन्तरिक्षादिषु ध्यान-वाचो-युक्तिर् दृश्यते, ध्यायतीव पृथिवी, ध्यायतीवान्तरिक्षꣳ, ध्यायतीव द्यौः, ध्यायन्तीवापो, ध्यायन्तीव पर्वताः इति। अतः पृथिवी-पर्वतादिवद् एकाग्र-चित्ततया निश्चलत्वम् उपासकस्यासीनस्यैव सम्भवेत्॥९॥

४७९ स्मरन्ति च॥४।१।१०॥

स्मरन्ति चासीनस्यैव ध्यानꣳ--- शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिर-मासनम् आत्मनः। नात्युच्छ्रितꣳ नातिनीचꣳ चैलाजिन-कुशोत्तरम्। तत्रैकाग्रꣳ मनः कृत्वा यत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः। उपविश्यासने युञ्ज्याद् योगमात्म-विशुद्धये॥ इति॥१०॥

४८० यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्॥४।१।११॥

एकाग्रतातिरिक्त-देश-काल-विशेषाश्रवणाद् एकाग्रतानुकूलो यो देशः कालश् च, स एवोपासनस्य देशः कालश् च। समे शुचौ शर्करा-वह्नि-वालुका-विवर्जिते इति वचनम् एकाग्रतैकान्त-देशम् आह, न तु देशꣳ नियच्छति, मनोऽनुकूले इति वाक्य-शेषात्॥१॥ इत्य् आसीनाधिकरणम्॥५॥

अथ आप्रयाणाधिकरणम्॥६॥

४८१ आप्रयाणात् तत्रापि हि दृष्टम्॥४।१।१२॥

तद् इदम् अपवर्ग-साधनम् उक्त-लक्षणम् उपासनम् एकाह एव सम्पाद्यम्, उताप्रयाणात् प्रत्यहम् अनुवर्तनीयम् इति विशये, एकस्मिन्न् एवाहनि शास्त्रार्थस्य कृतत्वात् तावतैव परिसमापनीयम्। इति प्राप्त उच्यते--- आप्रयाणाद् इति। आमरणाद् अनुवर्तनीयम्। कुतः। तत्रापि हि दृष्टम्--- उपासनोद्योग-प्रभृत्य्-आप्रयाणान् मध्ये यः कालः, तत्र सर्वत्रापि दृष्टम् उपासनꣳ--- स खल्व् एवꣳ वर्तयन् यावद् आयुषꣳ ब्रह्म-लोकम् आभिसम्पद्यते इति॥२॥ इत्य् आप्रयाणाधिकरणम्॥६॥

अथ तद्-अधिगमाधिकरणम्॥७॥

४८२ तद्-अधिगम उत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाशौ तद्-व्यपदेशात्॥४।१।१३॥

एवꣳ विद्या-स्वरूपꣳ विशोध्य विद्या-फलꣳ चिन्तयितुम् आरभते; ब्रह्म-विद्या-प्राप्तौ पुरुषस्योत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाशौ श्रूयेते तद् यथा पुष्कर-पलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवम् एवꣳविदि पापꣳ कर्म न श्लिष्यते--- तस्यैवात्मा पद-वित्तꣳ विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन इत्य् उत्तराघाश्लेषः, तद् यथेषीक-तूल-मग्नौ प्रोतꣳ प्रदूयेतैवꣳ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इति पूर्वाघ-विनाशः। एताव् अश्लेष-विनाशौ विद्या-फल-भूताव् उपपद्येते, नेति सꣳशयः। किꣳ युक्तम्। नोपपद्यते इति। कुतः। नाभुक्तꣳ क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैर् अपि, इत्य् आदि शास्त्र-विरोधात्। अश्लेष-विनाश-व्यपदेशस् तु मोक्ष-साधन-भूत-विद्या-विधायि-वाक्य-शेष-गतः कथञ्चिद् विद्या-स्तुति-प्रतिपादनेनाप्य् उपपद्यते। न च विद्या पूर्वोत्तराघयोः प्रायश्चित्ततया विधीयते; येन प्रायश्चित्तेनाघ-विनाश उच्यते। विद्या हि ब्रह्म-विद् आप्नोति परम ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति इति ब्रह्म-प्राप्त्य्-उपायतया विधीयते। अतो विद्यार्थवादोऽयम् अघ-विनाशाश्लेष-व्यपदेश इति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते तद्-अधिगम इति। विद्या-प्राप्तौ पुरुषस्य विद्या-माहात्म्याद् उत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाशाव् उपपद्येते। कुतः। एवꣳविधꣳ हि विद्या-माहात्म्यम् अवगम्यते एवꣳविदि पापꣳ कर्म न श्लिष्यते--- एवꣳ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते इत्य् आदि व्यपदेशात्। न च नाभुक्तꣳ क्षीयते कर्म इत्य् अनेन शास्त्रेणास्य विरोधः, भिन्न-विषयत्वात्। तद् धि कर्मणाꣳ फल-जनन-सामर्थ्य-द्रढिम-विषयम्। एतत् तूत्पन्नाया विद्यायाः प्राकृतानाꣳ पाप्मनाꣳ फल-जनन-शक्ति-विनाश-सामर्थ्यम् उत्पत्स्यमानानाꣳ च फल-जनन-शक्त्य्-उत्पत्ति-प्रतिबन्ध-करण-सामर्थ्यꣳ च प्रतिपादयतीति द्वयोर् विषयो भिद्यते। यथा अग्नि-जलयोर् औष्ण्य-तन्-निवारण-सामर्थ्य-विषययोर् द्वयोः प्रमाणयोर् अपि विषय-भेदात् प्रामाण्यम्; एवम् अत्रापीति न कश्चिद् विरोधः। अघस्याश्लेष-करणꣳ--- वैदिक-कर्मायोग्यता-वासना-प्रत्यवाय-हेतु-शक्त्य्-उत्पत्ति-प्रतिबन्ध-करणम्। अघानि हि कृतानि पुरुषस्य वैदिक-कर्मायोग्यताꣳ, सजातीय-कर्मान्तरारम्भ-रुचिꣳ, प्रत्यवायꣳ च कुर्वन्ति। अघस्य विनाश-करणम्-उत्पन्नायास् तच्-छक्तेर् विनाश-करणम्। शक्तिर् अपि परम-पुरुषाप्रीतिर् एव। तद् एवꣳ विद्या वेदितुर् वेद्यात्यर्थ-प्रियत्वेन स्वयम् अपि निरतिशय-प्रिया सती वेद्य-भूत-परम-पुरुषाराधन-स्वरूपा पूर्व-कृताघ-सञ्चय-जनित-परम-पुरुषाप्रीतिꣳ विनाशयति; सैव विद्या स्वोत्पत्त्य्-उत्तर-काल-भाव्य्-अघ-निमित्त-परम-पुरुषाप्रीत्य्-उत्पत्तिꣳ च प्रतिबध्नाति। तद् इदम् अश्लेष-वचनꣳ प्रामादिक-विषयꣳ मन्तव्यम्; नाविरतो दुश्चरितात् इत्यादिभिः शास्त्रैर् आप्रयाणाद् अहर् अहर् उत्पद्यमानाया उत्तरोत्तरातिशय-भागिन्याः विद्यायाः दुश्चरित-विरति-निष्पाद्यत्वावगमात्॥३॥ इति तद्-अधिगमाधिकरणम्॥७॥

अथ इतराधिकरणम्॥८॥

४८३ इतरस्याप्य् एवम् असꣳश्लेषः पाते तु॥४।१।१४॥

उत्तर-पूर्वाघयोर् विद्यया अश्लेष-विनाशाव् उक्तौ। इतरस्य-पुण्यस्यापि, एवम्--- उक्तेन न्यायेनाश्लेष-विनाशौ विद्यया स्याताम्, विद्या-फल-विरोधित्व-सामान्याद् व्यपदेशाच् च। भवति च व्यपदेशः उभे सुकृत-दुष्कृते निर्दिश्य-सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते इति, तत्-सुकृत-दुष्कृते धूनुते इति च। मुमुक्षोर् अनिष्ट-फलत्वात् सुकृतस्यापि पाप्म-शब्देन व्यपदेशः। सुकृतस्यापि शास्त्रीयत्वात् तत्-फलस्य केषाञ्चिद् इष्टत्व-दर्शनाच् च विद्यया अविरोध-शङ्काꣳ निवर्तयितुम् अतिदेशः। ननु विदुषोऽपि सेतिकर्तव्यता कोपासन-निर्वृत्तये वृष्ट्य्-अन्नादि-फलानीष्टान्य् एव। कथꣳ तेषाꣳ विरोधाद् विनाश उच्यते। तत्राह--- पाते त्व् इति। शरीर-पाते तु तेषाꣳ विनाशः; शरीर-पाताद् ऊर्ध्वꣳ तु विद्यानुगुण-दृष्ट-फलानि सुकृतानि नश्यन्तीत्य् अथः॥१४॥ इति इतराधिकरणम्॥८॥

अथ अनारब्ध-कार्याधिकरणम्॥९॥

४८४ अनारब्ध-कार्ये एव तु पूर्वे तद्-अवधेः॥४।१।१५॥

ब्रह्म-विद्योत्पत्तेः पूर्वोत्तर-भाविनोः सुकृत-दुष्कृतयोर् अश्लेष-विनाशाव् उक्तौ; ततः पूर्व-भाविनोः सुकृत-दुष्कृतयोः किम् अविशेषेण विनाशः, उतानारब्ध-कार्ययोर् एवेति विशये, सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते इति विद्या-फलस्याविशेष-श्रवणाद् विद्योत्पत्त्य्-उत्तर-काल-भाविन्याश् च शरीर-स्थितेः कुलाल-चक्र-भ्रमणादिवत् सꣳस्कार-वशाद् अप्य् उपपत्तेर् अविशेषेण, इति प्राप्ते उच्यते--- अनारब्ध-कार्ये एव तु पूर्वे इति। विद्योत्पत्तेः पूर्वे सुकृत-दुष्कृते अनारब्ध-कार्ये--- अप्रवृत्त-फले एव विद्यया विनश्यतः। कुतः। तद्-अवधेः--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये इति शरीर-पात-विलम्बावधिश्रुतेः। न च पुण्यापुण्य-कर्म-जन्य-भगवत्-प्रीत्य्-अप्रीति-व्यतिरेकेण शरीर-स्थिति-हेतु-भूत-सꣳस्कार-सद्-भावे प्रमाणम् अस्ति॥१५॥ इत्य् अनारब्ध-कार्याधिकरणम्॥९॥

अथ अग्नि-होत्राद्य्-अधिकरणम्॥१०॥

४८५ अग्निहोत्रादि तु तत्-कार्यायेव तद्-दर्शनात्॥४।१।१६॥

इतरस्याप्य् एवम् असꣳश्लेष इति विद्या-बलात् सुकृतस्याप्य् असꣳश्लेष उक्तः। अग्निहोत्रादीनाꣳ नित्य-नैमित्तिकानाꣳ स्वाश्रम-धर्माणाम् अपि सुकृतत्व-सामान्येन तत्-फलस्याश्लेषाद् अनिच्छतोऽननुष्ठाने प्राप्त उच्यते--- अग्निहोत्रादि त्व् इति। तु-शब्दः सुकृतान्तरेभ्यो विशेषणार्थः। अग्निहोत्राद्य्-आश्रम-धर्माः फलाश्लेषासम्भवाद् अनुष्ठेया एव। तद्-असम्भवश् च तत्-कार्यार्थत्वात् तेषाम्। विद्याख्य-कार्यायैव हि विदुषोऽग्निहोत्राद्य्-अनुष्ठानम्। कथम् इदम् अवगम्यते। तद्-दर्शनात्; दृश्यते हि तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन इत्य् आदिनाग्निहोत्रादीनाꣳ विद्या-साधनत्वम्। विद्यायाश् चाप्रयाणाद् अभ्यासाधेयातिशयाया अहरहरुत्पाद्यत्वात्तदुत्पत्त्यर्थमाश्रमकर्माप्यहरहरनुष्ठेयमेव। अन्यथाश्रम-कर्म-लोपे दूषितान्तःकरणस्य विद्योत्पत्तिर् एव न स्यात्॥६॥

यद्य् अग्निहोत्रादि-साधु-कृत्या विद्योत्पत्त्य्-अर्थाः, विद्योत्पत्तेः प्राचीनꣳ च सुकृतꣳ यावत् सम्पातम् उषित्वा प्राप्यान्तꣳ कर्मणः इत्य् अनुभवेन विनष्टꣳ भुक्त-शिष्टꣳ च प्रारब्ध-फलम्; सुहृदः साधु-कृत्याम् इत्य् अस्य को विषयः। तत्राह---

४८६ अतोऽन्यापि ह्य् एकेषाम् उभयोः॥४।१।१७॥

अतः अग्निहोत्रादि-साधु-कृत्याया विद्योत्पत्त्य्-अर्थाया अन्यापि विद्याधिगमात् पूर्वोत्तरयोर् उभयोर् अपि पुण्य-कर्मणोः प्रबल-कर्म-प्रतिबद्ध-फला साधु-कृत्यानन्ता सम्भवत्य् एव, तद्-विषयम् इदम् एकेषाꣳ शाखिनाꣳ वचनꣳ, तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति सुहृदः साधु-कृत्याम् इति। विद्ययाश्लेष-विनाश-श्रुतिश् च तद्-विषया॥१७॥

अनुष्ठितस्यापि कर्मणः फल-प्रतिबन्ध-सम्भवꣳ पूर्वोक्तꣳ स्मारयति---

४८७ यद् एव विद्ययेति हि॥४।१।१८॥

यद् एव विद्यया करोति\॥।तद् एव वीर्यवत्तरम् इत्य् उद्गीथ-विद्यायाः क्रतु-फलाप्रतिबन्ध-फलत्व-वचनेनानुष्ठितस्यापि कर्मणः फल-प्रतिबन्धः सूच्यते हि। अतो विदुषोऽनुष्ठित-प्रतिबद्ध-फल-विषयम्, सुहृदः साधु-कृत्याम् इति शाट्यायनिकम्॥८॥ इत्य् अग्निहोत्राद्य्-अधिकरणम्॥१०॥

अथ इतर-क्षपणाधिकरणम्॥११॥

४८८ भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते॥४।१।१९॥

ययोः पुण्य-पापयोर् अश्लेष-विनाशायुक्तौ, ताभ्याम् इतरे आरब्ध-कार्ये पुण्य-पापे किꣳ विद्या-योनि-शरीरावसाने, उत तच्-छरीरावसाने शरीरान्तरावसाने वेत्य् अनियम इति सꣳशये, तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये इति तच्-छरीर-विमोक्षावसानत्व-श्रवणात् तद्-अवसाने। इति प्राप्त उच्यते--- भोगेन त्व् इति। तु-शब्दः पक्ष-व्यावृत्त्य्-अर्थः। इतरे--- आरब्ध-कार्ये पुण्य-पापे स्वारब्ध-फल-भोगेन क्षपयित्वा तत्-फल-भोग-समाप्त्य्-अनन्तरꣳ ब्रह्म सम्पद्यते। ते च पुण्य-पापे एक-शरीरोपभोग्य-फले चेत्, तच्-छरीरावसाने सम्पद्यते; अनेक-शरीर-भोग्य-फले चेत्, तद्-अवसाने सम्पद्यते; भोगेनैव क्षपयितव्यत्वाद् आरब्ध-फलयोः कर्मणोः। तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये इति च भोगेन तयोः कर्मणोर् विमोक्ष उच्यते, देहावधि-नियमाश्रवणात्। तद् एवꣳ ब्रह्म-विद्यायाः प्राग् अनुष्ठितम् अभुक्त-फलम् अनारब्ध-फलꣳ पुण्य-पाप-रूपꣳ कर्मानादि-काल-सञ्चितम् अनन्तꣳ विद्या-माहात्म्याद् विनश्यति; विद्यारम्भोत्तर-कालम् अनुष्ठितꣳ च न श्लिष्यति तत्र पुण्य-रूपꣳ सर्व-विदुषः सुहृदो गृह्णन्ति, पापꣳ च द्विषन्त इति निरवद्यम्॥१९॥ इति इतर-क्षपणाधिकरणम्॥११॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।

चतुर्थाध्याये

वाग्-अधिकरणम्॥१॥

४८९ वाङ्-मनसि दर्शनाच् छब्दाच् च॥४।२।१॥

इदानीꣳ विदुषो गति-प्रकारꣳ चिन्तयितुम् आरभते। प्रथमꣳ तावद् उत्क्रान्तिश् चिन्त्यते। तत्रेदम् आम्नायते--- अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्-मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस् तेजसि तेजः परस्याꣳ देवतायाम् इति। अत्र वाङ्-मनसि सम्पद्यते इति वाचो मनसि सम्पत्ति-श्रुतिः किꣳ वाग्-वृत्ति-मात्र-विषया, उत वाग्-विषयेति विशये वृत्ति-मात्र-विषयेति युक्तम्। कुतः। मनसो वाक्-प्रकृतित्वाभावात् तत्र वाक्-स्वरूप-सम्पत्त्य्-असम्भवात्। वाग्-आदि-वृत्तीनाꣳ मनो-ऽधीनत्वेन वृत्ति-सम्पत्ति-श्रुतिः कथञ्चिद् उपपद्यत इति। एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- वाङ्-मनसीति। वाक्-स्वरूपम् एव मनसि सम्पद्यते। कुतः। दर्शनात्--- दृश्यते हि वाग्-इन्द्रिय उपरतेऽपि मनः-प्रवृत्तिः। वृत्ति-मात्र-सम्पत्त्यापि तद् उपपद्यत इति चेत्, तत्राह--- शब्दाच् चेति। वाङ्-मनसि सम्पद्यत इति वाक्-स्वरूप-सम्पत्ताव् एव हि शब्दः, न वृत्ति-मात्र-सम्पत्तौ। न हि तदानीꣳ वृत्त्य्-उपरमे वाग्-इन्द्रियꣳ प्रमाणान्तरेणोपलभ्यते; येन वृत्ति-मात्रम् एव सम्पद्यत इत्य् उच्येत। यद् उक्तꣳ मनसो वाक्-प्रकृतित्वाभावाद् वाचो मनसि सम्पत्तिर् नोपपद्यत इति। तत् वाङ्-मनसि सम्पद्यत इति वचनात् मनसा वाक् सꣳयुज्यते, न तु तत्र लीयत इति परिहर्तव्यम्।

४९० अत एव सर्वाण्य् अनु॥४।२।२॥

यतो वाचो मनसा सꣳयोग-मात्रꣳ सम्पत्तिः, न तु लयः, अत एव वाचम् अनु सर्वेषाम् इन्द्रियाणाꣳ मनसि सम्पत्ति-श्रुतिर् उपपद्यते तस्माद् उपशान्त-तेजा (अ) पुनर्भवम् इन्द्रियैर् मनसि सम्पद्यमानैः इति॥२॥ इति वाग्-अधिकरणम्॥

अथ मनो-ऽधिकरणम्॥२॥

४९१ तन्-मनः-प्राण उत्तरात्॥४।२।३॥

तत् सर्वेन्द्रिय-सꣳयुक्तꣳ मनः प्राणे सम्पद्यते--- प्राणेन सꣳयुज्यते न मनो-वृत्ति-मात्रम्। कुतः। उत्तरात्--- मनः-प्राणे इति वाक्यात्॥ अधिका शङ्का तु--- अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः इति वचनान् मनसोऽन्न-प्रकृतित्वम् अवगम्यते; अन्नस्य च--- ता अन्नम् असृजन्त इत्य् अम्मयत्वꣳ सिद्धम्, आपो मयः प्राणः इति चाप्-प्रकृतित्वꣳ प्राणस्यावगम्यते, अतो मनः प्राणे सम्पद्यत इत्य् अत्र प्राण-शब्देन प्राण-प्रकृति-भूता अपो निर्दिश्य तासु मनः सम्पत्ति-प्रतिपादने परम्परया स्व-कारणे लय इति सम्पत्ति-वचनम् उपपन्नꣳ भवतीति॥ परिहारस् तु--- अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः, आपो-मयः प्राणः इति मनः-प्राणयोर् अन्नेनाद्भिश् चाप्यायनम् उच्यते, न तत्-प्रकृतित्वम्; आहङ्कारिकत्वान् मनसः, आकाश-विकारत्वाच् च प्राणस्य। प्राण-शब्देनापाꣳ लक्षणा च स्याद् इति॥३॥ इति मनोधिकरणम्॥२॥

अथ अध्यक्षाधिकरणम्॥३॥

४९२ सोऽध्यक्षे तद्-उपगमादिभ्यः॥४।२।४॥

यथा--- वाङ्-मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे इति वचनानुरोधेन मनः-प्राणयोर् एव वाङ्-मनसयोः सम्पत्तिः, तथा-प्राणस् तेजसि इति वचनात् तेजस्य् एव प्राणः सम्पद्यते। इति प्राप्त उच्यते--- सोऽध्यक्षे इति। सः प्राणः, अध्यक्षे करणाधिपे जीवे सम्पद्यते। कुतः। तद्-उपगमादिभ्यः--- प्राणस्य जीवोपगमस् तावच् छ्रयते, एवम् एवेमम् आत्मानम् अन्त-काले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ति इति। तथा जीवेन सह प्राणस्योत्क्रान्तिः श्रूयते तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनूत्क्रामति इति। प्रतिष्ठा च जीवेन सह श्रूयते, कस्मिन्न् उत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामि इति। एवꣳ जीवेन सꣳयुज्य तेन सह तेजः सम्पत्तिर् इह प्राणस् तेजसि इत्युच्यते; यथा यमुनायाः गङ्गया सꣳयुज्य सागर-गमनेऽपि यमुना सागरꣳ गच्छतीति वचो न विरुध्यते, तद्वत्॥४॥ इत्य् अध्यक्षाधिकरणम्॥३॥

अथ भूताधिकरणम्॥४॥

४९३ भूतेषु तच्-छ्रुतेः ॥४।२।५॥

प्राणस् तेजसीति जीव-सꣳयुक्तस्य प्राणस्य तेजसि सम्पत्तिर् उक्ता; सा सम्पत्तिः किꣳ तेजो-मात्रे, उत सꣳहतेषु सर्वेषु भूतेष्व् इति विशये तेजो-मात्र-श्रवणात् तेजसि। इति प्राप्त उच्यते--- भूतेष्व् इति। भूतेषु सम्पद्यते। कुतः। तच्-छ्रुतेः-पृथिवी-मयः आपोमयः\॥।तेजोमयः इति जीवस्य सञ्चरतः सर्व-भूत-मयत्व-श्रुतेः॥५॥

ननु तेजः-प्रभृतिष्व् एकैकस्मिन् क्रमेण सम्पत्ताव् अपि पृथिवी-मय इत्य् आदिका श्रुतिर् उपपद्यते, अत आह---

४९४ नैकस्मिन् दर्शयतो हि॥४।२।६॥

नैकस्मिन्, एकैकस्य कार्याक्षमत्वात्। दर्शयतो ह्य् अक्षमत्वꣳ श्रुति-स्मृती--- अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाꣳ करवाणि इति नाम-रूप-व्याकरण-योग्यत्वाय त्रिवृत्-करणम् उपदिश्यते। नाना-वीर्याः पृथग् भूताः ततस् ते सꣳहतिꣳ विना। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः। समेत्यान्योन्य-सꣳयोगꣳ परस्पर-समाश्रयाः। महद्-आद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते इति। अतः प्राणस् तेजसीति तेजः-शब्देन भूतान्तर-सꣳसृष्टम् एव तेजोऽभिधीयते। अतो भूतेष्व् एव सम्पत्तिः॥७॥ इति भूताधिकरणम्॥४॥

अथ आसृत्य्-उपक्रमाधिकरणम्॥५॥

४९५ समाना चासृत्य्-उपक्रमाद् अमृतत्वꣳ चानुपोष्य ॥४।२।७॥

इयम् उत्क्रान्तिः किꣳ विद्वद्-अविदुषोः समाना, उताविदुष एवेति चिन्तायाम्, अविदुष एवेति प्राप्तम्। कुतः। विदुषोऽत्रैवामृतत्व-वचनाद् उत्क्रान्त्य्-अभावात्। विदुषो ह्य् अत्रैवामृतत्वꣳ श्राव्यते---यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योर्ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुते इति॥ एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते-समाना चासृत्य्-उपक्रमाद् इति। विदुषोऽप्य् आसृत्य्-उपक्रमाद् उत्क्रान्तिः समाना। आसृत्य्-उपक्रमात-आगत्य्-उपक्रमात्। नाडी-प्रवेशात् प्राग् इत्य् अर्थः। विदुषोऽपि हि नाडी-विशेषेणोत्क्रम्य गतिः श्रूयते-शतꣳ चैका च हृदयस्य नाड्यस् तासाꣳ मूर्धानम भिनिःसृतैका। तयोर् ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्ति इति। एवꣳ नाडी-विशेषेण गति-श्रवणाद् विदुषोऽप्य् उत्क्रान्तिर् अवर्जनीया। सा च नाडी-प्रवेशात् प्राग्-विशेषाश्रवणात् समाना। तत्-प्रवेश-दशायाꣳ च विशेषः श्रूयते--- तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मृध्नोर् वा अन्येभ्यो वा शरीर-देशेभ्यः इति। शतꣳ चैका च हृदयस्येत्यनया श्रुत्य्-ऐकार्थ्यान् मूर्ध्नोर् निष्क्रमणꣳ विद्वद्-विषयम्; इतरद् अविद्वद्-विषयम्। यद् उक्तꣳ विदुषोऽत्रैवामृतत्वꣳ श्राव्यत इति; तत्रोच्यते--- अमृतत्वꣳ चानुपोष्येति। चशब्दोऽवधारणे। अनुपोष्य शरीरेन्द्रियादि-सम्बन्धम् अदग्ध्वैव, यद् अमृतत्वम्--- उत्तर-पूर्वाघयोर् अश्लेष-विनाश-रूपꣳ प्राप्यते तद् उच्यते--- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते इत्य् आदिकया श्रुत्येत्य् अर्थः। अत्र ब्रह्म समश्नुत इति च उपासन-वेलायाꣳ यो ब्रह्मानुभवः, तद्-विषयम् इत्य् अभिप्रायः॥

४९६ तद्-आपीतेः सꣳसार-व्यपदेशात् ॥४।२।८॥

अवश्यꣳ च तत्--- अमृतत्वम् अदग्ध-देह-सम्बन्धस्यैवेति विज्ञेयम्। कुतः। आपीतेः सꣳसार-व्यपदेशात्। अपीतिः अप्ययः। ब्रह्म-प्राप्तिः। सा चार्चिरादिना मार्गेण देश-विशेषꣳ गत्वेति वक्ष्यते। आतद्-अवस्था-प्राप्तेः सꣳसारः देह-सम्बन्ध-लक्षणो हि व्यपदिश्यते--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये इति, अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकम् अभिसम्भवानि इति च॥८॥

४९७ सूक्ष्मꣳ प्रमाणतश् च तथोपलब्धेः ॥४।२।९॥

इतश् च विदुषोऽपि बन्धो नात्र दग्धः, यतः सूक्ष्मꣳ शरीरम् अनुवर्तते। कुत इदम् अवगम्यते। प्रमाणतस् तथोपलब्धेः--- उपलभ्यते हि देवयानेन पथा गच्छतो विदुषः, तꣳ प्रतिब्रूयात्, सत्यꣳ ब्रूयात् इति चन्द्रमसा सꣳवाद-वचनेन शरीर-सद्-भावः। अतः सूक्ष्म-शरीरम् अनुवर्तते। अतश् च बन्धो न दग्धः॥९॥

४९८ नोपमर्देनातः ॥४।२।१०॥

अतः--- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योर्ऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुते इति वचनꣳ न बन्धोपमर्देनामृतत्वꣳ वदति॥१०॥

४९९ अस्यैव चोपपत्तेर् ऊष्मा ॥४।२।११॥

अस्य--- सूक्ष्म-शरीरस्य क्वचिद् विद्यमानत्वोपपत्तेर् विदुषः प्रक्रान्त-मरणस्य मरणात् प्राग् ऊष्मा स्थूले शरीरे क्वाचित्क उपलभ्यते। न च स्थूलस्यैव शरीरस्यायम् ऊष्मा, अन्यत्रानुपलब्धेः। ततश् चोष्मणः क्वचिद् उपलब्धिर् विदुषः सूक्ष्म-शरीरस्योत्क्रान्ति-निबन्धनेति गम्यते। तस्माद् विदुषोऽप्य् आसृत्य् उप क्रमात् समानोत्क्रान्तिर् इति सुष्ठूक्तम्॥१॥

पुनर् अपि विदुष उत्क्रान्तिर् न सम्भवतीत्य् आशङ्कय परिहृइयते---

५०० प्रतिषेधाद् इति चेन् न शारीरात् स्पष्टो ह्य् एकेषाम् ॥४।२।१२॥

यद् उक्तꣳ विदुषोऽप्य् उत्क्रान्तिः समानेति तन् नोपपद्यते, विदुष उत्क्रान्ति-प्रतिषेधात्। तथा हि--- स एतास् तेजो-मात्राः समभ्याददानो हृदयम् एवान्वपक्रामति इत्य् उपक्रम्य तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनूत्क्रामति इत्य् अविदुष उत्क्रान्ति-प्रकारम् अभिधाय, अन्यन् नवतरꣳ कल्याणतरꣳ रूपꣳ कुरुते इति देहान्तर-परिग्रहꣳ चाभिधाय, प्राप्यान्तꣳ कर्मणस् तस्य यत् किꣳ चेह करोत्य् अयम्। तस्माल् लोकात् पुनर् एत्यस्मै लोकाय कर्मणे इति तु कामयमानः इत्य् अविद्वद्-विषयꣳ परिसमाप्य, अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्त-काम आत्म-कामः न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्य् एति इति विदुष उत्क्रान्तिः प्रतिषिध्यते। तथा पूर्वत्र आर्तभाग-प्रश्नेऽपि विदुष उत्क्रान्ति-प्रतिषेधो दृश्यते, अप पुनर् मृत्युꣳ जयति इति विद्वाꣳसꣳ प्रस्तुत्य, याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायꣳ पुरुषो म्रियते उदस्मात् प्राणाः क्रामन्त्य् आहो न, इति पृष्टः, नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवलीयन्ते स उच्छ्वयत्याध्मातो मृतः शेते इति। अतो विद्वान् इहैवामृतत्वꣳ प्राप्नोतीति चेत् तन् न। शारीरात् प्रत्यगात्मनः। प्राणानाम् उत्क्रान्तिर् ह्य् अत्र प्रतिषिध्यते, न शरीरात्। न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीत्य् अत्र तच्-छब्देन, अथाकामयमान इति प्रकृतः शारीर एव परामृश्यते; नाश्रुतꣳ शरीरम्। तस्येति षष्ठया प्राणानाꣳ सम्बन्धित्वेन शारीरो निर्दिष्टः; नतूत्क्रान्त्य् अपादानत्वेन। उत्क्रान्त्य्-अपादानꣳ तु शरीरम् एवेति चेन् न, अपादानापेक्षायाम् अश्रुताच् छरीरात् सम्बन्धितया श्रुतस्यात्मन एव सन्निहितत्वेनापादानतयापि ग्राह्यत्वात्। किꣳ च प्राणानाꣳ जीव-सम्बन्धितयैव प्रज्ञातानाꣳ तत्-सम्बन्ध-कथने प्रयोजनाभावात् सम्बन्ध-मात्र-वाचिन्या षष्ठया अपादानम् एव विशेष इति निश्चीयते; यथा नटस्य श्रुणोतीति। न चात्र विवदितव्यम्। स्पष्टो ह्य् एकेषाꣳ--- माध्यन्दिनानाम् आम्नाये शारीरो जीव एवापादानम् इति, योऽकामो निष्काम आप्त-काम आत्म-कामो न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति इति। शारीरात् प्राणानाम् उत्क्रान्ति-प्रसङ्गाभावात् तन्-निषेधो नोपपद्यत इति चेन् न, तस्य तावद् एव चिरम् इति विदुषः शरीर-वियोग-काले ब्रह्म-सम्पत्ति-वचनेन प्राणानाम् अपि तस्मिन् काले शारीराद् विदुषो वियोगः प्रसज्यते ततश् च देवयानेन पथा ब्रह्म-सम्पत्तिर् नोपपद्यत इति, न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति-देवयानेन पथा ब्रह्म-प्राप्तेः प्राग् जीवाद् विदुषोऽपि प्राणा न विश्लिष्यन्तीत्य् उच्यते। आर्तम्भाग-प्रश्नोऽपि यदा विद्वद्-विषयः, तदायम् एव परिहारः। स त्व् अविद्वद्-विषयः, तत्र प्रश्न-प्रतिवचनयोर् ब्रह्म-विद्या-प्रसङ्गादर्शनात्। तत्र हि ग्रहातिग्रह-रूपेणेन्द्रियेन्द्रियार्थ-स्वभावः, अपाम् अग्न्य्-अन्नत्वꣳ, म्रियमाणस्य जीवस्य प्राणापरित्यागः, मृतस्य नाम-वाच्य-कीर्त्य्-अनुवृत्तिः, तस्य च पुण्य-पापानुगुण-गति-प्राप्तिर् इत्य् एतेऽर्थाः प्रश्न-पूर्वकꣳ प्रत्युक्ताः। तत्र च--- अप पुनर् मृत्युꣳ जयतीत्य् अपाम् अग्न्य्-अन्नत्व-ज्ञानाद् अग्नि-जय एव मृत्यु-जय उच्यते। अतो नात्र विदुषः प्रसङ्गः। अविदुषस् तु प्राणान् उत्क्रान्ति-वचनꣳ, स्थूल-देहवत् प्राणा न मुञ्चन्ति, अपि तु भूत-सूक्ष्मवज् जीवꣳ परिष्वज्य गच्छन्तीति प्रतिपादयतीति निरवद्यम्॥२॥

५०१ स्मर्यते च॥४।२।१३॥

स्मर्यते च विदुषोऽपि मूर्धन्य-नाड्योत्क्रान्तिः, ऊर्ध्वम् एकः स्थितस् तेषाꣳ यो भित्त्वा सूर्य-मण्डलम्। ब्रह्म-लोकम् अतिक्रम्य तेन याति पराꣳ गतिम् इति॥१३॥ इत्य् आसृत्य्-उपक्रमाधिकरणम्॥५॥

अथ पर-सम्पत्य्-अधिकरणम् ॥६॥

५०२ तानि परे तथा ह्य् आह ॥४।२।१४॥

सकरण-ग्रामः सप्राणः करणाध्यक्षः प्रत्यगात्मा उत्क्रान्ति-वेलायाꣳ तेजः-प्रभृति-भूत-सूक्ष्मेषु सम्पद्यत इत्य् उक्तम्। सैषा सम्पत्तिर् विदुषो न विद्यत इत्य् आशङ्क्य परिहृतम्। तानि पुनर् जीव-परिष्वक्तानि भूत-सूक्ष्माणि किꣳ यथाकर्म यथाविद्यꣳ च स्व-कार्याय गच्छन्ति, उत परमात्मनि सम्पद्यन्त इति विशये मध्ये परमात्म-सम्पत्तौ सुख-दुःखोपभोग-रूप-कार्यादर्शनात्, तद्-उपभोगानुगुण्येन यथाकर्म यथाविद्यꣳ च गच्छन्ति, इति प्राप्त उच्यते तानि परे इति। तानि परस्मिन्न् आत्मनि सम्पद्यन्ते। कुतः। तथा ह्य् आह श्रुतिः-तेजः परस्याꣳ देवतायाम् इति। यथाह श्रुतिस् तद्-अनुगुणꣳ कार्यꣳ कल्प्यम् इत्य् अर्थः। सुषुप्ति-प्रलययोर् यथा परमात्म-सम्पत्त्या सुख-दुःखोपभोगायासविश्रमः। तद्वद् इहापि॥१४॥ इति पर-सम्पत्त्य्-अधिकरणम्॥६॥

अथ अविभागाधिकरणम् ॥७॥

५०३ अविभागो वचनात् ॥४।२।१५॥

सेयꣳ परमात्मनि सम्पत्तिः किꣳ प्राकृत-लयवत् कारणापत्ति-रूपा, उत वाङ्-मनसि इत्य् आदिवद् अविभाग-रूपेति चिन्तायाꣳ, परमात्मनः सर्वेषाꣳ योनि-भूतत्वात् कारणापत्ति-रूपा, इति प्राप्त उच्यते--- अविभाग इति। अपृथग्-भावः-पृथग्-व्यवहारानर्ह-सꣳसर्ग इत्य् अर्थः। कुतः। वचनात्--- तेजः परस्याꣳ देवतायाम् इत्य् अत्रापि वाङ्-मनसि सम्पद्यत इत्य् अतः सम्पद्यत इति वचनस्यानुषङ्गात्। तस्य च सꣳसर्ग-विशेष-वाचित्वात्। अनुषक्तस्याभिधान-वैरूप्ये प्रमाणाभावात्, उत्क्रान्ति-वेलायाꣳ कारणापत्ति-प्रयोजनाभावात् पुनस् तत्राव्यक्तादि-सृष्ट्य्-अवचनाच् च॥५॥ इत्य् अविभागाधिकरणम्॥७॥

अथ तद्-ओकोधिकरणम् ॥८॥

५०४ तद्-ओकोऽग्र-ज्वलनꣳ तत्-प्रकाशित-द्वारो विद्या-सामर्थ्यात् तच्-छेष-गत्य्-अनुस्मृति-योगाच् च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥४।२।१६॥

एवꣳ गत्य्-उपक्रमावधि विद्वद्-अविदुषोः समानाकार उत्क्रान्ति-प्रकार उक्तः। इदानीꣳ विदुषो विशेष उच्यते। तत्रेदम् आम्नायते--- शतꣳ चैका च हृदयस्य नाड्यस् तासाꣳ मूर्धानम् अभिनिःसृतैका। तयोर् ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्ति इति। अनया नाडीनाꣳ शताधिकया मूर्धन्य-नाड्यैव विदुषो गमनम्, अन्याभिर् एव चाविदुषो गमनम् इत्य् अयꣳ नियम उपपद्यते, नेति सꣳशयः। किꣳ युक्तम्। नियमो नोपपद्यत इति। कुतः। नाडीनाꣳ भूयस्त्वाद् अतिसूक्ष्मत्वाच् च दुर्विवेचतया पुरुषेणो पादातुम् अशक्यत्वात्। तयोर् ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्तीति यादृच्छिकीम् उत्क्रान्तिम् अनुवदतीति युक्तम् इति। एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- शताधिकयेति। विद्वान् शताधिकया मूर्धन्ययैव नाड्योत्क्रामति। नचास्याः विदुषो दुर्विवेचत्वम्; विद्वान् हि परम-पुरुषाराधन-भूतात्यर्थ-प्रिय-विद्या-सामर्थ्याद् विद्याशेष-भूततयात्मनोऽत्यर्थ-प्रिय-गत्य्-अनुस्मरण-योगाच् च प्रसन्नेन हार्देन परम-पुरुषेणानुगृहीतो भवति ततश् च तद्-ओकः-तस्य जीवस्य स्थानꣳ हृदयम्, अग्र-ज्वलनꣳ भवति--- अग्रे ज्वलनꣳ प्रकाशनꣳ यस्य, तद् इदम् अग्र-ज्वलनम्। परम-पुरुष-प्रसादात् प्रकाशित-द्वारो विद्वान् ताꣳ नाडी विजानातीति तया विदुषो गतिर् उपपद्यते॥६॥ इति तद्-ओकोधिकरणम्॥८॥

अथ रश्म्य्-अनुसाराधिकरणम्॥९॥

५०५ रश्म्य्-अनुसारी॥४।२।१७॥

विदुषो हृदयाच् छताधिकया मूर्धन्य-नाड्या निर्गतस्यादित्य-रश्मीन् अनुसृत्यादित्य-मण्डल-गतिः श्रूयते--- अथ यत्रैतद् अस्माच् छरीराद् उत्क्रामत्य् अथैतैर् एव रश्मिभिर् ऊर्ध्व्म् आक्रमते इति। तत्र रश्म्य्-अनुसारेणैवेत्य् अयꣳ गति-नियमः सम्भवति, नेति चिन्तायाम्, निशि मृतस्य विदुषो रश्म्य्-अनुसारासम्भवाद् अनियमः। वचनꣳ तु पक्ष-प्राप्त-विषयम् इति प्राप्त उच्यते--- रश्म्य्-अनुसारीति। रश्म्य्-अनुसार्य् एव विद्वान् ऊर्ध्वꣳ गच्छति। कुतः। अथैतैर् एव रश्मिभिर् इत्य् अवधारणात्; पाक्षिकत्वे ह्य् एवकारोऽनर्थकः स्यात्। यद् उक्तꣳ निशि मृतस्य रश्म्य्-असम्भवाद् रश्मीन् अनुसृत्य गमनꣳ नोपपद्यत इति; तन् न, निश्य् अपि सूर्य-रश्म्य्-अनुसारः सम्भवति। लक्ष्यते हि निश्य् अपि निदाघ-समये ऊष्मोपलब्ध्या रश्मि-सद्-भावः। हेमन्तादौ तु हिमाभिभवाद् दुर्दिन इवोष्मानुपलम्भः। श्रूयते च नाडी-रश्मीनाꣳ सवदान्योन्यान्वयः--- तद् यथा महा-पथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमꣳ चामुꣳ च एवम् एवैत आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमꣳ चामुꣳ च अमुष्माद् आदित्यात् प्रतायन्ते त आसु नाडीषु सृप्ताः आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्न् आदित्ये सृप्ताः इति। तस्मान् निश्य् अपि रश्मि-सम्भवान् निशि मृतानाम् अपि विदुषाꣳ रश्म्य्-अनुसारेणैव ब्रह्म-प्राप्तिर् अस्त्य् एव॥७॥ इति रश्म्य्-अनुसाराधिकरणम्॥९॥

अथ निशाधिकरणम्॥१०॥

५०६ निशि नेति चेन् न सम्बन्धस्य यावद् देह-भावित्वाद् दर्शयति च॥४।२।१८॥

इदम् इदानीꣳ चिन्त्यते--- विदुषो निशि मृतस्य ब्रह्म-प्राप्तिर् अस्ति, नेति। यद्य् अपि निशायाꣳ सूर्य-रश्मि-सम्भवाद् रश्म्य्-अनुसारेण गतिर् निशायाम् अपि सम्भवति तथापि निशा-मरणस्य शास्त्रेषु गर्हितत्वात् परम-पुरुषार्थ-लक्षण-ब्रह्म-प्राप्तिर् निशामृतस्य न सम्भवति। शास्त्रेषु दिवा-मरणꣳ प्रशस्तम्। विपरीतꣳ निशा-मरणꣳ-दिवा च शुक्ल-पक्षश् च उत्तरायणम् एव च। मुमूर्षताꣳ प्रशस्तानि विपरीतꣳ तु गर्हितम् इति। दिवा-मरण-निशा-मरणयोः प्रशस्तत्व-विपरीतत्वे चोत्तमाधम-गति-हेतुत्वेन स्याताम्। अतो निशि मरणम् अधो-गति-हेतुत्वान् न ब्रह्म-प्राप्ति-हेतुर् इति चेत् तन् न, विदुषः कर्म-सम्बन्धस्य यावद् देह-भावित्वात्। एतद् उक्तꣳ भवति--- अनारब्ध-कार्याणाम् अधो-गति-हेतु-भूतानाꣳ कर्मणाꣳ विद्या-सम्बन्धेनैव विनाशाद् उत्तरेषाꣳ चाश्लेषात् प्रारब्ध-कार्यस्य च चरम-देहावधित्वाद् बन्ध-हेत्व्-अभावाद् विदुषो निशामृतस्यापि ब्रह्म-प्राप्तिः सिद्धैव। दर्शयति च श्रुतिः--- तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये इति। दिवा च शुक्ल-पक्षश् चेत्य् आदि वचनम् अविद्वद्-विषयम् ॥१८॥

इति निशाधिकरणम्॥१०॥

अथ दक्षिणायनाधिकरणम् ॥११॥

५०७ अतश् चायनेपि दक्षिणे ॥४।२।१९॥

निशि मृतस्यापि विदुषो ब्रह्म-प्राप्तौ यो हेतुर् उक्तः, तत एव हेतोर् दक्षिणेऽप्य् अयने मृतस्य ब्रह्म-प्राप्तिः सिद्धा। अधिकाशङ्का तु--- अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणाम् एव महिमानꣳ गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यꣳ गच्छति इति दक्षिणायने मृतस्य चन्द्र-प्राप्ति-श्रवणाच् चन्द्रꣳ प्राप्तानाꣳ च, तेषाꣳ यदा तत्पर्यवैत्य् अथैतम् एवाध्वानꣳ पुनर् निवर्तन्ते इति पुनर्-आवृत्ति-श्रवणात्, भीष्मादीनाꣳ च ब्रह्म-विद्या-निष्ठानाम् उत्तरायण-प्रतीक्षादर्शनाद् दक्षिणायने मृतस्य ब्रह्म-प्राप्तिर् न सम्भवतीति॥ परिहारस् तु--- अविदुषाꣳ पितृ-याणेन पथा चन्द्रꣳ प्राप्तानाम् एव पुनर्-आवृत्तिः, विदुषस् तु चन्द्रꣳ प्राप्तस्यापि तस्माद् ब्रह्मणो महिमानम् आप्नोति इति वाक्य-शेषात् तस्य दक्षिणायनमृतस्य चन्द्र-प्राप्तिः ब्रह्म प्रपित्सतो विश्रम-हेतु-मात्रम् इति गम्यते। वाक्य-शेषाभावेऽपि पूर्वोक्ताद् एव बन्ध-हेत्व्-अभावाद् विदुषश् चन्द्रꣳ प्राप्तस्यापि ब्रह्म-प्राप्तिर् अनिवार्या। भीष्मादीनाꣳ योग-प्रभावात् स्वच्छन्द-मरणानाꣳ धर्म-प्रवर्तनायोत्तरायण-प्राशस्त्य्-अप्रदर्शनार्थस् तथाविधाचारः॥९॥

ननु च विदुषो मुमूर्षून प्रति पुनर्-आवृत्त्य्-अपुनर्-आवृत्ति-हेतुत्वेन काल-विशेष-विधिर् दृश्यते--- यत्र काले त्व् अनावृत्तिम् आवृत्तिꣳ चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तꣳ कालꣳ वक्ष्यामि भरतर्षभ॥ अग्निर् ज्योतिर् अहः शुक्लः षण्-मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म-विदो जनाः॥ धूमो रात्रिस् तथा कृष्णः षण्-मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसꣳ ज्योतिर् योगी प्राप्य निवर्तते॥ शुक्ल-कृष्ण-गती ह्य् एते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्य् अनावृत्तिम् अन्ययावर्तेते पुनः इति। तत्राह---

५०८ योगिनः प्रति स्मर्येते स्मार्ते चैते ॥४।२।२०॥

नात्र मुमूर्षून् प्रति मरण-काल-विशेषोपादानꣳ स्मर्यते; अपि तु योगिनः---योग-निष्ठान् प्रति स्मार्ते--- स्मृति-विषय-भूते स्मर्तव्ये देवयान-पितृ-याणाख्ये गती स्मर्येते योगाङ्गतयानुदिनꣳ स्मर्तुम्। तथा ह्य् उपसꣳहारः--- नेते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात् सर्वेषु कालेषु योग-युक्तो भवार्जुन, इति। अग्निर् ज्योतिः, धूमो रात्रिर् इति च देवयान-पितृ-याणे प्रत्यभिज्ञायेते। उपक्रमे च--- यत्र काले त्व् इति काल-शब्दः कालाभिमानि-देवतातिवाहिक-परः, अग्न्य्-आदेः, कालत्वासम्भवात्। अतः--- तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति इति विहित-देव-यानानुस्मृतिर् अत्र विद्या-निष्ठान् प्रति विधीयते, न मुमूर्षून् प्रति मरण-काल-विशेषः॥२०॥ इति दक्षिणायनाधिकरणम्॥१॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥

चतुर्थाध्याये

अर्चिर्-आद्य्-अधिकरणम्॥१॥

५०९ अर्चिर्-आदिना तत्-प्रथितेः ॥४।३।१॥

विदुष उत्क्रान्तस्य नाडी-विशेषेण हार्दानुग्रहाद् गत्य्-उपक्रम उक्तः। तस्य गच्छतो मार्ग इदानीꣳ निर्णीयते। तत्र श्रुतिषु मार्ग-प्रकाराः बहुधा आम्नायन्ते। छान्दोग्ये तावत्--- यथा पुष्कर-पलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवम् एवꣳविदि पापꣳ कर्म न श्लिष्यते इत्य् उपक्रम्य ब्रह्म-विद्याम् उपदिश्याम्नायते--- अथ यद् उ चैवास्मिञ् च्छव्यꣳ कुर्वन्ति यद् उ च न अर्चिषम् एवाभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहर् अह्न आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद्यान् षड्-उदङ्ङेति मासाꣳस् तान् मासेभ्यः सꣳवत्सरꣳ सꣳवत्सराद् आदित्यम् आदित्याच् चन्द्रमसꣳ चन्द्रमसो विद्युतꣳ तत्-पुरुषोऽमानवः--- स एनान् ब्रह्म गमयत्य् एष देव-पथो ब्रह्म-पथः एतेन प्रतिपद्यमाना इमꣳ मानवम् आवर्तꣳ नावर्तन्ते इति। तथात्रैवाष्टम् एकौ रश्मिभिर् ऊर्ध्वम् आक्रमते इति। कौषीतकिनश् च देवयान-मार्गम् अन्यथाधीयते, स एतꣳ देव-यानꣳ पन्थानम् आपद्याग्नि-लोकम् आगच्छति स वायु-लोकꣳ स वरुण-लोकꣳ स आदित्य-लोकꣳ स इन्द्र-लोकꣳ स प्रजापति-लोकꣳ स ब्रह्म-लोकम् इति। तथा बृहदारण्यके--- य एवम् एतद् विदुर्ये चेमेऽरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यम् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्त्य् अर्चिषोऽहर् अह्न आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद्यान् षण्-मासान् उदङ्ङ् आदित्य एति मासेभ्यो देव-लोकꣳ देव-लोकाद् आदित्यम् आदित्याद् वैद्युतꣳ वैद्युतात् पुरुषोऽमानवः स एत्य ब्रह्म-लोकान् गमयति इति। तत्रैव पुनर् अन्यथा--- यदा वै पुरुषोऽस्माल् लोकात् प्रेति स वायुम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथ-चक्रस्य खꣳ तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा आडम्बरस्य खꣳ तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स चन्द्रमसम् आगच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खम् इत्य् आदि। तत्र सꣳशयः--- किम् अर्चिर्-आदिर् एक एव मार्ग आभिः श्रुतिभिः प्रतिपाद्यत इति, तेनैव ब्रह्म गच्छति विद्वान्, उत तस्माद् अन्येऽन्यत्र मार्गा इति, तैर् वानेन वेत्य् अनियमः इति। किꣳ युक्तम्। अनिमय इति। कुतः। अनेक-रूपत्वान् नैरपेक्ष्याच् चेति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- अर्चिर्-आदिनेति। अर्चिर्-आदिर् एक एव मार्गः सर्वत्र प्रतिपाद्यते। अतोऽर्चिर्-आदिनैव गच्छति। कुतः। तत्-प्रथितेः--- तस्यैव सर्वत्र प्रथितेः। प्रथितिः--- प्रसिद्धिः, तस्यैव सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानाद् इत्य् अर्थः। प्रत्यभिज्ञानात् स एव मार्गः सर्वत्र न्यूनाधिक-भावेन प्रतिपाद्यत इति विद्या-गुणोपसꣳहारवद् अन्यत्रोक्तानाम् अन्यत्रोपसꣳहारः क्रियते। छान्दोग्ये तावद् उपकोसल-विद्यायाꣳ पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ चैक-रूप एवाम्नायते। वाजसनेयके च पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ तथैवार्चिर्-आदिः अल्पान्तर आम्नायते, अतस् तत्रापि स एवेति प्रतीयते। अन्यत्रापि सर्वत्राग्न्य्-आदित्यादयः प्रत्यभिज्ञायन्ते॥१॥ इत्य् अर्चिर्-आद्य्-अधिकरणम्॥

अथ वाय्व्-अधिकरणम्॥२॥

५१० वायुम् अब्दाद् अविशेष-विशेषाभ्याम्॥४।३।२॥

अर्चिर्-आदिनैव गच्छन्ति विद्वाꣳस इत्य् उक्तम्। तत्रार्चिर्-आदिके मार्गे छन्दोगाः मासादित्ययोर् अन्तराले सꣳवत्सरम् अधीयते--- मासेभ्यः सꣳवत्सरꣳ सꣳवत्सराद् आदित्यम् इति। वाजसनेयिनस् तु तयोर् एवान्तराले देव-लोकꣳ-मासेभ्यो देव-लोकꣳ देव-लोकाद् आदित्यम् इति। उभयत्रापि मार्गस्यकत्वाद् उभाव् उभयत्रोपसꣳहार्यौ। तत्र मासाद् ऊर्ध्वम् अभिहितयोः सꣳवत्सर-देवलोकयोः पञ्चम्याभिहितस्य श्रौत-क्रमस्य तुल्यत्वेऽपि--- अर्चिषोऽहर् अह्न आपूर्यमाण-पक्षम् आपूर्यमाण-पक्षाद्यान् षड् उदङ्ङ् एति मासाꣳस् तान् इत्य् अधिक-कालानाꣳ न्यून-कालेभ्य उत्तरोत्तरत्वेन निवेश-दर्शनात् सꣳवत्सरस्यैव मासाद् अनन्तरꣳ बुद्धौ विपरिवृत्तेः सꣳवत्सर एव मासाद् ऊर्ध्वꣳ निवेशयितव्य इति तत ऊर्ध्वꣳ देव-लोक इति निश्चीयते। अन्यत्र वाजसनेयिनः--- यदा वै पुरुषोऽस्माल् लोकात् प्रैति स वायुम् आगच्छति, तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथ-चक्रस्य खꣳ तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् आगच्छति इत्य् आदित्यात् पूर्वꣳ वायुम् अधीयते। कौषीतकिनस् तु--- स एतꣳ देवयानꣳ पन्थानम् आपद्याग्नि-लोकम् आगच्छति स वायु-लोकम् इत्य् अग्नि-लोक-शब्द-निर्दिष्टाद् अर्चिषः परꣳ वायुम् अधीयते। तत्र कौषीतकिनाꣳ पाठ-क्रमेणार्चिषः परत्वेन प्राप्तस्य वायोर् वाजसनेयिनाꣳ--- तेन स ऊर्ध्वम् आक्रमते स आदित्यम् आगच्छतीत्य् ऊर्ध्व-शब्द-निर्दिष्ट-श्रोत-क्रमेण पाठ-क्रमाद् बलीयसा आदित्यात् पूर्वꣳ प्रवेशो निश्चीयते। अत आदित्यात् पूर्वꣳ सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वꣳ देव-लोको वायुश् च प्राप्तौ। तत्रेदꣳ चिन्त्यते--- किꣳ देव लोको वायुश् चार्थान्तर-भूतौ यथेष्ट-क्रमेण विद्वान् अभिगच्छेत्, उतानन्तरत्वेन सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वꣳ देव-लोकꣳ सन्तꣳ वायुम् अभिगच्छेद् इति। किꣳ युक्तम्। भिन्नार्थत्वम्, प्रसिद्धेः। भिन्नार्थत्वे चोर्ध्व-शब्देन पञ्चम्या चोभयोः सꣳवत्सरादित्यान्तराले श्रुति-क्रमेण प्राप्तत्वात्, विशेषाभावाच् च यथेष्टम्, इति प्राप्त उच्यते--- वायुम् अब्दाद् इति। वायु सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वम् अभिगच्छेत्। कुतः। अविशेष-विशेषाभ्याꣳ वायोर् एव निर्दिष्टत्वात्। देव-लोक-शब्दो ह्य् अविशेषेण---सामान्येन देवानाꣳ लोक इत्य् अनेन रूपेण वायुम् अभिधत्ते। स वायुम् आगच्छति तस्मै स तत्रेति वायु-शब्दो विशेषेण वायुम् अभिधत्ते। अतो देव-लोक-वायु-शब्दाभ्याम् अविशेष-विशेषाभ्याꣳ वायुर् एवाभिधीयत इति सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वꣳ वायुम् एवाभिगच्छेत्। कोषीतकिनाꣳ वायु-लोक-शब्दश् चाग्नि-लोक-शब्दवद् वायुश् चासौ लोकश् चेति व्युत्पत्त्या वायुम् एवाभिधत्ते। वायुश् च देवानाम् आवास-भूत इत्य् अन्यत्र श्रूयते--- योऽयꣳ पवत एष एव देवानाꣳ गृहाः इति॥२॥ इति वाय्व्-अधिकरणम्॥२॥

अथ वरुणाधिकरणम्॥३॥

५११ तटितोऽधि वरुणः सम्बन्धात्॥४।३।३॥

कौषीतकिनाꣳ--- स एतꣳ देव-यानꣳ पन्थानम् आपद्याग्नि-लोकम् आगच्छति स वायु-लोकꣳ स वरुण-लोकꣳ स आदित्य-लोकꣳ स इन्द्र-लोकꣳ स प्रजापति-लोकꣳ स ब्रह्म-लोकम् इत्य् अत्राग्नि-लोक-शब्दस्यार्चिः-पर्यायत्वेन प्राथम्यम् अविगीतम्। वायोश् च सꣳवत्सराद् ऊर्ध्वꣳ निवेश उक्तः। आदित्यस्याप्य् अत्र प्राप्त-पाठ-क्रम-बाधेन-देव-लोकाद् आदित्यम् आदित्याद् वैद्युतम् इति वाजसनेयकोक्त-श्रुति-क्रमाद् देव-लोक-शब्दाभिहिताद् वायोर् उपरि निवेशः सिद्धः। इदानीꣳ वरुणेन्द्रादिषु चिन्ता। किम् एते वरुणादयो यथापाठꣳ वायोर् ऊर्ध्वꣳ निवेशयितव्याः; आहोस्विद् विद्युतोऽधीति विशये, अर्चि-प्रभृतिषु सर्वेषु--- अर्चिषोऽहर् इत्य् आदि श्रुति-क्रमोपरोधाद् विद्युतः परस्ताच् च--- तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयति इति विद्युत् पुरुषस्य ब्रह्म-गमयितृत्व-श्रवणाच् च सर्वत्रावकाशाभावेनाप्राप्तौ चोपदेशावैयर्थ्यायावश्यꣳ कस्यचिद् बाध्यत्वे पाठ-क्रमानुरोधेन वायोर् अनन्तरꣳ वरुणो निवेशयितव्यः। वाय्व्-आदित्ययोः क्रमस्य बाधितत्वेनेन्द्र-प्रजापती अपि ह्य् अत्रैव निवेशयितव्यौ। इति प्राप्त उच्यते--- तटितोऽधि वरुण इति। वरुणस् तावद् विद्युत उपरिष्टान् निवेशयितव्यः। कुतः। सम्बन्धात्--- मेघोदर-वर्तित्वाद् विद्युतो वरुणेन सम्बन्धो लोक-वेदयोः प्रसिद्धः। एतद् उक्तꣳ भवति वरुणादीनाम् उपदेशावैयर्थ्याय क्वचिन् निवेशयितव्यत्वे सति पाठ-क्रमाद् अर्थ-क्रमस्य बलीयस्त्वाद् विद्युतोऽधि वरुणो निवेशयितव्यः। ततश् चामानवस्य गमयितृत्वꣳ व्यवधान-सहम् इत्य् अवगम्यते। तस्य च व्यवधान-सहत्वाद् इन्द्रादेश् चोपदिष्टस्यावश्य-निवेशयितव्यस्य वरुणाद् उपर्य्-उपदिष्टत्वाद् आगन्तूनाम् अन्ते निवेशयितव्यत्वाच् च वरुणाद् उपरीन्द्रादि-निवेशयितव्य इति॥३॥ इति वरुणाधिकरणम्॥३॥

अथ आतिवाहिकाधिकरणम्॥४॥

५१२ आतिवाहिकास् तल्-लिङ्गात्॥४।३।४॥

इदम् इदानीꣳ चिन्त्यते--- किम् अर्चिर्-आदयो मार्ग-चिह्न-भूताः, उत भोग-भूमयः, अथवा विदुषाꣳ ब्रह्म प्रेप्सताम् अतिवोढार इति। किꣳ तावद् युक्तम्। मार्ग-चिह्न-भूता इति। कुतः। उपदेशस्य तथाविधत्वात्। दृश्यते हि लोके ग्रामादीन् प्रति गन्तॄणाम् एवꣳविधो देशिकैर् उपदेशः--- इतो निष्क्रम्यामुकꣳ वृक्षम् अमुकाꣳ नदीम् अमुकꣳ च पर्वत-पार्श्वꣳ गत्वामुकꣳ ग्रामꣳ गच्छेति। अथवा भोग-भूमय एताः स्युः, काल-विशेषतया प्रसिद्धानाम् अहर्-आदीनाꣳ मार्ग-चिह्नत्वानुपपत्तेर् अन्यस्य च मार्ग-चिह्न-भूतस्यैतेषाम् अनभिधायकत्वात्। भोग-भूमित्वꣳ च--- एत एव लोका यद् अहो-रात्राण्य् अर्ध-मासा मासा ऋतवः सꣳवत्सराः इत्य् अहर्-आदीनाꣳ लोकत्व-वचनाद् अपपद्यते। अत एव च कौषीतकिनः--- अग्नि-लोकम् आगच्छति इत्य् आदिना लोक-शब्दानुविधानेनाचिर्-आदीन पठन्तीति॥ एवꣳ प्राप्ते ब्रूमः--- आतिवाहिका इति। विदुषाम् अतिवाहे परम-पुरुषेण नियुक्ताः आतिवाहिकाः देवता-विशेषा एतेऽर्चिर्-आदयः। कुतः। तल्-लिङ्गात्-अतिवहन-लिङ्गात्। अतिवहनꣳ हि गन्तॄणाꣳ गमयितृत्वम्। गमयितृत्वꣳ च--- तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयति इत्य् उपसꣳहारे श्रूयमाणꣳ पूर्वेषाम् अप्य् अविशेष-श्रुतानाꣳ स एव सम्बन्ध इति गमयति। वदन्ति चार्चिर्-आदयः शब्दाः अर्चिर्-आद्यात्म-भूतान् अभिमानि-देवता-विशेषान्; तꣳ पृथिव्य् अब्रवीत् इतिवत्॥४॥

यद्य् एवꣳ तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयतीति वैद्युतस्यैव पुरुषस्य ब्रह्म-गमयितृत्व-श्रुतेर् विद्युतः परेषाꣳ वरुणादीनाꣳ कथम् आतिवाहिकत्वेनान्वय इत्य् अत्राह---

५१३ वैद्युतेनैव ततस् तच्-छ्रुतेः॥४।३॥५॥

ततः--- विद्युत उपरि, वैद्युतेन--- अमानवेनैवातिवाहिकेन विदुषाम् आब्रह्म-प्राप्तेर् गमनम्। कुतः। तच्-छूतेः--- स एनान् ब्रह्म गमयतीति तस्यैव गमयितृत्व-श्रुतेः। वरुणादयस् त्व् अनुग्राहका इति तेषाम् अप्यातिवाहिकत्वेनान्वयो विद्यत एव॥५॥ इत्य् आतिवाहिकाधिकरणम्॥४॥

अथ कार्याधिकरणम्॥५॥

५१४ कार्यꣳ बादरिर् अस्य गत्य्-उपपत्तेः॥४।३।६॥

अर्चिर्-आदिनैव गच्छति विद्वान्; अर्चिर्-आदिर् अमानवान्तश् च गण आतिवाहिको विद्वाꣳसꣳ ब्रह्म गमयतीत्य् उक्तम्। इदम् इदानीꣳ चिन्त्यते। किम् अयम् अर्चिर्-आदिको गणः कार्यꣳ हिरण्यगर्भम् उपासीनान् नयति, उत परम् एव ब्रह्मोपासीनान्। अथ परꣳ ब्रह्मोपासीनान् प्रत्यगात्मानꣳ ब्रह्मात्मकतयोपासीनाꣳश् च, इति विशये कार्यम् उपासीनान् एव गमयतीति बादरिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। अस्य--- हिरण्यगर्भम् उपासीनस्यैव गत्य्-उपपत्तेः। न हि परिपूर्णꣳ सर्व-ज्ञꣳ सर्व-गतꣳ सर्वात्म-भूतꣳ परꣳ ब्रह्मोपासीनस्य तत्-प्राप्तये देशान्तर-गतिर् उपपद्यते, प्राप्तत्वाद् एव। नित्य-प्राप्त-परब्रह्म-विषयाविद्या-निवृत्ति-मात्रम् एव हि पर-विद्या-कार्यम्। कार्यꣳ तु हिरण्यगर्भ-रूपꣳ ब्रह्मोपासीनस्य परिच्छिन्न-देश-वर्ति-प्राप्य-प्राप्त्य्-अर्थꣳ गमनम् उपपद्यते। अतोऽर्चिर्-आदिर् आतिवाहिक-गणस् तम् एव नयति॥७॥

५१५ विशेषितत्वाच् च॥४।३।७॥

पुरुषो मानस एत्य ब्रह्म-लोकान् गमयतीति लोक-शब्देन बहु-वचनेन च लोक-विशेष-वर्तिनꣳ हिरण्यगर्भम् उपासीनम् एवामानवो गमयतीति विशेष्यते। किꣳ च--- प्रजापतेः सभाꣳ वेश्म प्रपद्ये, इति कार्यस्य हिरण्यगर्भस्य समीप-गमनम् अर्चिर्-आदिना गतः प्रत्यभिसन्धत्ते॥७॥

नन्व् एवꣳ--- तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयति इत्य् अयꣳ निर्देशो नोपपद्यते, हिरण्यगर्भ-नयने हि--- स एतान् ब्रह्माणꣳ गमयतीति निर्देष्टव्यꣳ स्यात्। अत आह---

५१६ सामीप्यात् तु तद्-व्यपदेशः॥४।३।८॥

यो ब्रह्माणꣳ विदधाति इति हिरण्यगर्भस्य प्रथमजत्वेन ब्रह्म-सामीप्यात् तस्य ब्रह्म-शब्देन व्यपदेश इति गत्य्-अनुपपत्ति-विशेषणादिभिर् उक्तैर् हेतुभिर् निश्चीयत इत्य् अर्थः॥८॥

अथ स्यात्--- अर्चिर्-आदिना हिरण्यगर्भ-प्राप्तौ--- एष देव-पथो ब्रह्म-पथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमꣳ मानवम् आवर्तꣳ नावर्तन्ते, तयोर्ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति, इत्य् अमृतत्व-प्राप्त्य् अपुनर्-आवृत्ति-व्यपदेशो नोपपद्यते, हिरण्यगर्भस्य कार्य-भूतस्य द्वि-परार्ध-कालावसाने विनाश-शास्त्रात्, आब्रह्म-भुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनोऽर्जुन इति वचनाद् धिरण्यगर्भ-प्राप्तस्य पुनर्-आवृत्तेर् अवर्जनीयत्वाद् इति; अत्राह---

५१७ कार्यात्यये तद्-अध्यक्षेण सहातः परम् अभिधानात्॥४।३।९॥

कार्यस्य--- ब्रह्म-लोकस्यात्यये तद्-अध्यक्षेण--- हिरण्यगर्भेणाधिकारिकेणावसिताधिकारेण विदुषा सह स्वयम् अपि तत्राधिगत-विद्यः अतः--- कार्याद् ब्रह्म-लोकात् परꣳ ब्रह्म प्राप्नोतीति, अर्चिर्-आदिना गतस्यामृतत्व-प्राप्त्य्-अपुनर्-आवृत्त्य्-अभिधानात्, ते ब्रह्म-लोके तु परान्त-काले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्वे इति वचनाच् चावगम्यते॥९॥

५१८ स्मृतेश् च॥४।३।१०॥

स्मृतेश् चायम् अर्थोऽवगम्यते--- ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परꣳ पदम् इति। अतः कार्यम् उपासीनम् एवार्चिरादिको गणो नयतीति बादरेर् मतम्॥१०॥

अत्र जैमिनिः पक्षान्तर-परिग्रहेण प्रत्यवतिष्ठते---

५१९ परꣳ जैमिनिर् मुख्यत्वात्॥४।३।११॥

परꣳ ब्रह्मोपासीनान् अर्चिर्-आदिर् नयतीति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। मुख्यत्वात्---तत् पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयतीति ब्रह्म-शब्दस्य परस्मिन्न् एव ब्रह्मणि मुख्यत्वात्। प्रमाणान्तरेण कार्यत्व-निश्चये सत्य् एव हि लाक्षणिकत्वꣳ युक्तम्। न च गमनानुपपत्तिः प्रमाणम्, परस्य ब्रह्मणः सर्व-गतत्वेऽपि विदुषो विशिष्ट-देश-गतस्यैवाविद्यानिवृत्ति-शास्त्रात्। यथा हि विद्योत्पत्ति-वर्णाश्रम-धर्म-शौचाचार-देश-कालाद्य्-अपेक्षा, तम् एतꣳ वेदानुवचनेनेत्य् आदि शास्त्राद् अवगम्यते, तथा निःशेषाविद्या निवर्तन-रूप-विद्या-निष्पत्तिर् अपि विशिष्ट-देश-गति-सापेक्षेति गति-शास्त्राद् अवगम्यते। विदुष उत्क्रान्ति प्रतिषेधादि तु पूर्वम् एव परिहृतम्। यत् तु--- ब्रह्म-लोकान् इति लोक-शब्द-बहु-वचनाभ्याꣳ विशेषणात् कार्य-भूत-हिरण्यगर्भ-प्रतीतिर् इति तद् अयुक्तम्। निषाद-स्थपति-न्यायेन ब्रह्मैव लोको ब्रह्म-लोक इति कर्मधारयस्यैव युक्तत्वात्। अर्थस्य चैकत्वे निश्चिते बहु-वचनस्य-अदितिः पाशान् इतिवद् उपपत्तेः। परस्य ब्रह्मणः परिपूर्णस्य सर्व-गतस्य सत्य-सङ्कल्पस्य स्वेच्छा-परिकल्पिताः स्वासाधारणा अप्राकृताश् च लोका नात्यन्ताय न सन्ति, श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराण-प्रामाण्यात्॥१॥

५२० दर्शनाच् च॥४।३।१२॥

दर्शयति च श्रुतिः मूर्धन्य-नाड्या निष्क्रम्य देव-यानेन गतस्य परब्रह्म-प्राप्तिम्--- एष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति॥२॥

यद् उक्तꣳ प्रजापतेः सभाꣳ वेश्म प्रपद्ये इत्य् अर्चिर्-आदिना गतस्य कार्ये प्रत्यभिसन्धिर् दृश्यत इति; तत्रोत्तरम्---

५२१ न च कार्ये प्रत्यभिसन्धिः॥४।३।१३॥

न चायꣳ प्रत्यभिसन्धिः कार्ये हिरण्यगभः अपि तु परस्मिन्न् एव ब्रह्मणि वाक्य-शेषे-यशोऽहꣳ भवामि ब्राह्मणानाम् इति तस्याभिसन्धातुः सर्वाविद्या-विमोक-पूर्वक-सर्वात्म-भावाभिसन्धानात्, अश्व इव रोमाणि विधूय पापꣳ चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य। धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा ब्रह्म-लोकाभिसम्भवामि, इत्य् अभिसम्भाव्यस्य ब्रह्म-लोकस्याकृतत्व-श्रवणात्, सर्व-बन्ध-विनिर्मोकस्य च साक्षाच् छवणात्। अतः परम् एव ब्रह्मोपासीनम् अर्चिर्-आदिर् आतिवाहिको गणो नयतीति जैमिनेर् मतम्॥३॥

इदानीꣳ बादरायणस् तु भगवान् स्व-मतेन सिद्धान्तम् आह---

५२२ अप्रतीकालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयधा च दोषात् तत्-क्रतुश् च॥४।३।१४॥

अप्रतीकालम्बनान्--- प्रतीकालम्बन-व्यतिरिक्तान् नयत्य् अर्चिर्-आदिर् आतिवाहिको गण इति भगवान् बादरायणो मन्यते। एतद् उक्तꣳ भवति--- कार्यम् उपासीनान् नयतीति नायꣳ पक्षः सम्भवतिः, परम् एवोपासीनान् इत्य् अयम् अपि नियमो नास्ति; न च प्रतीकालम्बनान् अपि नयति, अपि तु ये परꣳ ब्रह्मोपासते, ये चात्मानꣳ प्रकृति-वियुक्तꣳ ब्रह्मात्मकम् उपासते, तान् उभय-विधान् नयति। ये तु ब्रह्म-कार्यान्तर्भूत-नामादिकꣳ वस्तु देवदत्तादिषु सिꣳहादि-दृष्टिवद् ब्रह्म-दृष्ट्या, केवलꣳ वा तत् तद् वस्तूपासते, न तान् नयति। अतः परꣳ ब्रह्मोपासीनान् आत्मानꣳ च प्रकृति-वियुक्तꣳ ब्रह्मात्मकम् उपासीनान् नयतीति। कुतः। उभयधा च दोषात्। कार्यम् उपासीनान् नयतीति पक्षे--- अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्येत्य् आदिकाः श्रुतयः प्रकुप्येयुः। परम् एवोपासीनान् इति नियमे--- तद् य इत्थꣳ विदुर् ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्य् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्तीति पश्चाग्नि-विदोऽर्चिर्-आदि-गणो नयतीति श्रुतिः प्रकुप्येत्। अतः उभयस्मिन्न् अपि पक्षे दोषः स्यात्। तस्माद् उभय-विधान् नयतीति। तद् एतद् आह--- तत्-क्रतुश् चेति। तत्-क्रतुः--- तथोपासीनस् तथैव प्राप्नोतीत्य् अर्थः; यथाक्रतुर् अस्मिꣳल् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, तꣳ यथायथोपासते इति न्यायात्, पञ्चाग्नि-विदोऽप्य् अर्चिर्-आदिना गति-श्रवणात्, अर्चिर्-आदिना गतस्य ब्रह्म-प्राप्त्य्-अपुनर्-आवृत्ति-श्रवणाच् च। अत एव तत्-क्रतु-न्यायात् प्रकृति-विनिर्मुक्त-ब्रह्मात्मकात्मानुसन्धानꣳ सिद्धम्। नामादि-प्राण-पर्यन्त-प्रतीकालम्बनानाꣳ तूभय-विध-श्रुति-सिद्धोपासनाभावाद् अचिन्-मिश्रोपासने तत्-क्रतु-न्यायाच् चार्चिरादिना गति-ब्रह्म-प्राप्तिश् च न विद्यते॥४॥

तम् इमꣳ विशेषꣳ श्रुतिर् एव दर्शयतीत्य् आह---

५२३ विशेषꣳ च दर्शयति॥४।३।१५॥

यावन् नाम्नो गतꣳ तत्रास्य यथाकाम-चारो भवति इत्य् आदिका श्रुतिः नामादि-प्राण-पर्यन्त-प्रतीकम् उपासीनानाꣳ गत्य्-अनपेक्षꣳ परिमित-फल-विशेषꣳ च दर्शयति। तस्माद् अचिन्-मिश्रꣳ केवलꣳ वाचिद्-वस्तु ब्रह्म-दृष्ट्या तद्-वियोगेन च य उपासते, न तान् नयत्य् अपि तु परꣳ ब्रह्मोपासीनान् आत्मान च प्रकृति-वियुक्तꣳ ब्रह्मात्मकम् उपासीनान् आतिवाहिको गणो नयतीति सिद्धम्॥१५॥ इति कार्याधिकरणम्॥५॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥३॥

चतुर्थाध्याये

सम्पद्याविर्भावाधिकरणम्॥

५२४ सम्पद्याविर्भावः स्वेन-शब्दात्॥४।४।१॥

परꣳ ब्रह्मोपासीनानाम् आत्मानꣳ च प्रकृति-वियुक्तꣳ ब्रह्मात्मकम् उपासीनानाम् अर्चिर्-आदिना मार्गेणा पुनर्-आवृत्ति-लक्षणा गतिर् उक्ता। इदानीꣳ मुक्तानाम् ऐश्वर्य-प्रकारꣳ चिन्तयितुम् आरभते। इदम् आम्नायते---

एवम् एवैष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति। किम् अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परञ्ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्य देवादि-रूपवत्-साध्येन रूपेण सम्बन्धोऽनेन वाक्येन प्रतिपाद्यते, उत स्वाभाविकस्य स्वरूपस्याविर्भाव इति सꣳशये, साध्येन रूपेण सम्बन्ध इति युक्तम्। अन्यथा ह्य् अपुरुषार्थावबोधित्वꣳ मोक्ष-शास्त्रस्य स्यात्। स्वरूपस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्व-दर्शनात्। न हि सुषुप्तौ देहेन्द्रिय-व्यापारेषूपरतेषु केवलस्यात्म-स्वरूपस्य पुरुषार्थ-सम्बन्धो दृश्यते। न च दुःख-निवृत्ति-मात्रꣳ परञ्ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्य पुरुषार्थः, येन स्वरूपाविर्भाव एव मोक्ष इत्य् उच्येत; स एको ब्रह्मण आनन्दः, श्रोत्रियस्य चाकाम-हतस्य, रसꣳ ह्य् एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवति इत्य् आदिभ्यो मुक्तस्य सुखानन्त्य-श्रवणात्। न चापरिच्छिन्नानन्द-रूप-चैतन्यम् एवास्य स्वरूपम्। तच् च सꣳसार-दशायाम् अविद्यया तिरोहितꣳ परꣳ ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्याविर्भवतीति शक्यꣳ वक्तुꣳ ज्ञान-स्वरूपस्य तिरोधानासम्भवात्। प्रकाश-पर्यायस्य ज्ञानस्य तिरोधानꣳ तद्-विनाश एवेति हि पूर्वम् एवोक्तम्। न च प्रकाश-मात्र-स्थानन्दता सम्भवति। सुख-स्वरूपता ह्य् आनन्द-स्वरूपता; सुख-स्वरूपत्वꣳ चात्मनोऽनुकूलत्वम्। प्रकाश-मात्रात्म-वादिनः कस्य प्रकाशोऽनुकूलवेदनीयो भवेद् इति प्रकाश-मात्रात्म-वादिनः कथञ्चिद् अप्य् आनन्द-स्वरूपता दुरुपपादा। स्वरूपापत्ति-मात्रे च साध्ये स्वरूपस्य नित्य-निष्पन्नत्वाद् उपसम्पन्नस्य, स्वेन रूपेणा भिनिष्पद्यत इति वचनम् अनर्थकꣳ स्यात्। अतोऽपूर्वेण साध्येन रूपेण सम्पद्यते। एवꣳ च--- अभिनिष्पद्यते इति वचनꣳ मुख्यार्थम् एव भवति। स्वेन रूपेणेत्य् अप्य् आनन्दैकान्तेन स्वासाधारणेनाभिनिष्पद्यत इति सङ्गच्छत इति॥

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- सम्पद्याविर्भाव इति। अयꣳ प्रत्यगात्मार्चिर्-आदिना परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य यꣳ दशाविशेषम् आपद्यते, सः स्वरूपाविर्भाव-रूपः; नापूर्वाकारोत्पत्ति-रूपः। कुतः। स्वेन शब्दात्--- स्वेन रूपेणेति विशेषणोपादानाद् इत्य् अर्थः। आगन्तुक-विशेष-परिग्रहे हि, स्वेन रूपेणेति विशेषणम् अनर्थक स्यात्। अविशेषणेऽपि तस्य स्वकीय-रूपत्व-सिद्धेः॥

यत् तूक्तꣳ स्वरूपस्य नित्य-प्राप्तत्वात्, उपसम्पद्याभिनिष्पद्यते इति वचनम् अनर्थकम् इति, तत्रोत्तरम्---

५२५ मुक्तः प्रतिज्ञानात्॥४।४।२॥

कर्म-सम्बन्ध-तत्-कृत-देहादि-विनिर्मुक्तः स्वाभाविक-रूपेणावस्थितोऽत्र स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्य् उच्यते। अतो नित्य-प्राप्तस्यापि स्वरूपस्य कर्म-रूपाविद्यातिरोहितस्य तिरोधान-निवृत्तिर् अत्राभिनिष्पत्तिर् उच्यते। कुतः। प्रतिज्ञानात्--- सा हि प्रतिपाद्यतया प्रतिज्ञाता। कुत इदम् अवगम्यते। य आत्मा इति प्रकृतꣳ प्रत्यगात्मानꣳ जागरिताद्य्-अवस्था-त्रितय-विनिर्मुक्तꣳ, प्रियाप्रिय-हेतु-भूत-कर्मारब्ध-शरीर-विनिमुक्तꣳ च प्रतिपादयितुम् एतꣳ त्व् एव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि इति पुनः पुनर् उक्त्वा एवम् एवैष सम्प्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इत्य् अभिधानात्। अतः कर्मणा सम्बद्धस्य परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य बन्ध-निवृत्ति-रूपा मुक्तिः स्वेन रूपेणाभिनिष्पत्तिर् उच्यते। स्वरूपाविर्भावेऽप्य् अभिनिष्पत्ति-शब्दो दृश्यते, युक्त्यायम् अर्थो निष्पद्यत इत्य् आदिषु॥२॥

यच् चोक्तम्--- आत्म-स्वरूपस्य सुषुप्ताव् अपुरुषार्थत्व-दर्शनात् स्वरूपाविर्भावे मोक्ष-शास्त्रस्यापुरुषार्थावबोधित्वꣳ स्याद् इति कृत्वा देवाद्य्-अवस्थावत् सुख-सम्बन्ध्य्-अवस्थान्तर-प्राप्तिर् अभिनिष्पत्तिर् इति; तत्रोत्तरम्---

५२६ आत्मा प्रकरणात्॥४।४।३॥

स्वरूपेणैवायम् आत्मा अपहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्त-गुणकः प्रकरणाद् अवगम्यते; य आत्मापहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः इति हि प्रजापति-वाक्य-प्रक्रमः। इदꣳ च प्रकरणꣳ प्रत्यगात्म-विषयम् इति, उत्तराच् चेद् आविर्भूत-स्वरूपस् तु, इत्य् अत्र प्रतिपादितम्। अतोऽपहत-पाप्मत्वादि-स्वरूप एवायम् आत्मा सꣳसार-दशायाꣳ कर्माख्याविद्यया तिरोहित-स्वरूपः परꣳ ज्योतिर्-उपसम्पद्याविर्भूत-स्वरूपो भवति। अतः प्रत्यगात्मनोऽपहत-पाप्मत्वादयः स्वाभाविका गुणाः परञ्ज्योतिर्-उपसम्पन्नस्याविर्भवन्ति नोत्पद्यन्ते। यथोक्तꣳ भगवता शौनकेनापि--- यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मल-प्रक्षालनान् मणेः। दोष-प्रहाणान् न ज्ञानम् आत्मनः क्रियते तथा॥ यथोदपान-करणाक्रियते न जलाम्बरम्। सद् एव नीयते व्यक्तिम् असतः सम्भवः कुतः॥ तथा हेय-गुण-ध्वꣳसाद् अवबोधादयो गुणाः। प्रकाश्यन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते॥ इति। अतो ज्ञानानन्दादि-गुणानाꣳ कर्मणा आत्मनि सङ्कुचितानाꣳ परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य कर्म-रूप-बन्ध-क्षये विकास-रूपाविर्भावो नानुपपन्न इति सुष्ठूक्तꣳ सम्पद्याविर्भाव इति॥३॥ इति सम्पद्याविर्भावाधिकरणम्॥१॥

अथ अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्॥२॥

५२७ अविभागेन दृष्टत्वात्॥४।४।४॥

किम् अयꣳ परञ्ज्योतिर्-उपसम्पन्नः सर्व-बन्ध-विनिर्मुक्तः प्रत्यगात्मा स्वात्मानꣳ परमात्मनः पृथग्-भूतम् अनुभवति, उत तत्-प्रकारतया तद्-अविभक्तम् इति विशये, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विपश्चिता, यदा पश्यः पश्यते रुक्म-वर्णꣳ कर्तारम् ईशꣳ पुरुषꣳ ब्रह्म-योनिम्। तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, इदꣳ ज्ञानम् अपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः। सर्गेऽपि नोप जायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥ इत्य् आदि श्रुति-स्मृतिभ्याꣳ मुक्तस्य परेण साहित्य-साम्य-साधावगमात् पृथग्-भूतम् अनुभवति। इति प्राप्त उच्यते--- अविभागेनेति। परस्माद् ब्रह्मणः स्वात्मानम् अविभागेनानुभवति मुक्तः। कुतः। दृष्टत्वात्--- परब्रह्मोपसम्पत्त्या निवृत्ताविद्यातिरोधानस्य याथातथ्येन स्वात्मनो दृष्टत्वात्। स्वात्मनः स्वरूपꣳ हि तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्म, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, इत्य् आदि सामानाधिकरण्य-निर्देशैः, य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा, इत्य् आदिभिश् च परमात्मात्मकꣳ तच्-छरीरतया तत्-प्रकार-भूतम् इति प्रतिपादितम्, अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः इत्य् अत्र। अतोऽविभागेन अहꣳ ब्रह्मास्मीत्य् एवानुभवति। साम्य-साधर्म्य-व्यपदेशो ब्रह्म प्रकार-भूतस्यैव प्रत्यगात्मनः स्वरूपꣳ तत् समम् इति देवादिप्राकृत-रूप-प्रहाणेन ब्रह्म-समान-शुद्धिꣳ प्रतिपादयति। सह-श्रुतिस् त्व् एवम्भूतस्य प्रत्यगात्मनः प्रकारिणा ब्रह्मणा सह तद्-गुणानुभवꣳ प्रतिपादयतीति न कश्चिद् विरोधः। ब्रह्म-प्रकारतया तद्-अविभागोक्ते हि सङ्कल्पाद् एव तच्-छ्रुतेः इत्य् आदि न विरुध्यते, अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, अधिकोपदेशात् इत्य् आदि च॥४॥ इत्य् अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्॥२॥

अथ ब्राह्माधिकरणम्॥३॥

५२८ ब्राह्मेण जैमिनिर् उपन्यासादिभ्यः॥४।४।५॥

प्रत्यगात्मनः परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य निवृत्त-तिरोधानस्य स्वरूपाविर्भाव एवेत्य् उक्तम्। तत्र येन स्वरूपेणायम् आविर्भवति तत्-स्वरूपꣳ श्रुति-वैविध्याद् विचार्यते। किम् अपहत-पाप्मत्वादिकम् एवास्य स्वरूपम् इति तेन रूपेणायम् आविर्भवति, उत विज्ञान-मात्रम् एवेति तेन रूपेण, अथोभयोर् अविरोध इत्य् उभय-रूपेणेति। किꣳ तावत् प्राप्तम्। ब्राह्मेणेति जैमिनिर् आचार्यो मन्यते। ब्राह्मेण--- अपहत-पाप्मत्वादिनेत्य् अर्थः। अपहत-पाप्मत्वादयो हि दहर-वाक्ये ब्रह्म-सम्बन्धितया श्रुताः। ब्राह्मणेति कुतोऽवगम्यते। उपन्यासादिभ्यः; उपन्यस्यन्ते हि ब्रह्म-गुणाः अपहत-पाप्मत्वादयः प्रत्यगात्मनोऽपि प्रजापति-वाक्ये, य आत्मापहत-पाप्मेत्य् आदिना, सत्य-सङ्कल्प इत्य् अन्तेन। आदि-शब्देन सत्य-सङ्कल्पत्वादि-गुणायत्ता जक्षणादयः, जक्षत् क्रीडन् रममाणः इत्य् आदि वाक्यावगता व्यवहारा गृह्यन्ते। अत एभ्य उपन्यासादिभ्यः प्रत्यगात्मनो विज्ञान-मात्र-स्वरूपत्वꣳ न सम्भवतीति जैमिनेर् मतम्॥५॥

५२९ चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वाद् इत्य् औडुलोमिः॥४।४।६॥

चैतन्य-मात्रम् एवास्य स्वरूपम् इति तेन रूपेणाविर्भवतीत्य् औडलोमिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। तदात्मकत्वात् तावन् मात्रात्मकत्वाद् अस्य प्रत्यगात्मनः। स यथा सैन्धव-घनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रस-घन एव एवꣳ वा अरेऽयम् आत्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञान-घन एव, विज्ञान-घन एव, इत्य् अवधारणाद् विज्ञान-मात्रम् एवास्य स्वरूपम् इत्य् अवगम्यते। अतोऽस्य गुणान्तराभावात्, अपहत-पाप्मेत्य् आदयः शब्दाः विकार-सुख-दुःखाद्य्-अविद्यात्मक-धर्म-व्यावृत्ति-परा इति चिति तन्मात्र-रूपेणाविर्भाव इत्य् औडुलोमेर् मतम्॥६॥

सम्प्रति भगवान् बादरायणः स्व-मतेन सिद्धान्तम् आह---

५३० एवम् अप्य् उपन्यासात् पूर्व-भावाद् अविरोधꣳ बादरायणः॥४।४।७॥

एवम् अपि--- विज्ञान-मात्र-स्वरूपत्व-प्रतिपादने सत्य् अपि, सत्य-कामत्वादीनाꣳ पूर्वोक्तानाꣳ गुणानाम् अविरोधꣳ बादरायण आचार्यो मन्यते। कुतः। उपन्यासात् पूर्व-भावात्--- औपनिषदात्--- य आत्मापहत-पाप्मा इत्य् आद्य् उपन्यासात् प्रमाणात् पूर्वेषाम्--- अपहत-पाप्मत्व-सत्य-कामत्वादीनाम् अपि भावात्--- विद्यमानत्वात्। तुल्य-प्रमाणकानाम् इतरेतर-बाधो न युज्यत इत्य् अर्थः। न च वस्तु-विरोधाद् अपहत-पाप्मत्वादीनाम् अविद्या-परिकल्पितत्वꣳ न्याय्यम्; विशेषाभावाद् विपरीतꣳ कस्मान् न भवतीति न्यायात्। तुल्य-बलत्वे ह्य् अशक्यस्यावधारणस्यान्य-परत्वम् एव न्याय्यम्। एवम् अप्य् अविरोध इत्य् अभ्युपगम्य वदन् ज्ञान-मात्रम् एवास्य स्वरूपꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्तीत्य् अयम् अर्थः--- विज्ञान-घन एवेत्य् आदिभिर् न प्रतिपाद्यत इति मन्यते। कस् तर्हि--- विज्ञान-घन एवेत्य् अवधारणस्यार्थः। कृत्स्नोऽप्य् आत्मा जड-व्यावृत्त-स्व-प्रकाशः, नान्यायत्त-प्रकाशः स्वल्पोऽपि प्रदेशोऽस्तीत्य् अयम् अर्थो वाक्याद् एव सुव्यक्तः स यथा सैन्धव-घनोऽनन्तरोऽ बाह्यः कृत्स्नो रस-घन एव एवꣳ वा अरेऽयम् आत्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञान-घन एवेति। न चैवꣳ प्रत्यगात्मनो धर्मि-स्वरूपस्य कृत्स्नस्य विज्ञान-घनत्वेऽप्य् अपहत-पाप्मत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-धर्म-सम्बन्धो वाक्यान्तरावगतो विरुध्यते; यथा सैन्धव-घनस्य कृत्स्नस्य रस-घनत्वे रसनेन्द्रियावगते चक्षुर्-आद्य्-अवगताः रूप-काठिन्यादयो न विरुध्यन्ते। इदम् अत्र वाक्य-तात्पर्यम्--- यथा रसवत् स्वाम्र-फलादिषु त्वग्-आदि-प्रदेश-भेदेन रस-भेदे सत्य् अपि सैन्धव-घनस्य सर्वत्रैकरसत्वम्; तथात्मनोऽपि सर्वत्र विज्ञान-स्वरूपत्वम्-स्व-प्रकाश-स्वरूपत्वम् इत्य् अर्थः॥७॥ इति ब्राह्माधिकरणम्॥३॥

अथ सङ्कल्पाधिकरणम्॥४॥

५३१ सङ्कल्पाद् एव तच्-छ्रुतेः॥४।४।८॥

मुक्तः परꣳ ब्रह्मोपसम्पद्य ज्ञान-स्वरूपोऽपहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्त-गुणक आविर्भवतीत्य् उक्तम्; तम् अधिकृत्य सत्य-सङ्कल्पत्व-प्रयुक्ता व्यवहाराः श्रूयन्ते--- स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा ज्ञातिभिर् वा इति। किम् अस्य ज्ञात्य्-आदि-प्राप्तिः प्रयत्नान्तर-सापेक्षा, उत परम-पुरुषस्येव सङ्कल्प-मात्राद् एव भवतीति विशये; लोके राजादीनाꣳ सत्य-सङ्कल्पत्वेन व्यवह्रियमाणानाꣳ कार्य-निष्पादने प्रयत्नान्तर-सापेक्षत्व-दर्शनाद् अस्यापि तत्-सापेक्षा, इति प्राप्त उच्यते--- सङ्कल्पाद् एवेति। कुतः। तच्-छूतेः--- स यदि पितृ-लोक-कामो भवति सङ्कल्पाद् एवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति इति हि सङ्कल्पाद् एव पित्रादीनाꣳ समुत्थानꣳ श्रूयते। न च प्रयत्नान्तर-सापेक्षत्वाभिधायि श्रुत्य्-अन्तरꣳ दृश्यते; येनास्य सङ्कल्पाद् एवेत्यवधारणस्य विज्ञान-घन एवेतिवद् ध्यवस्थापनꣳ क्रियते॥८॥

५३२ अत एव चानन्याधिपतिः॥४।४।९॥

यतो मुक्तः सत्य-सङ्कल्पः; अत एवानन्याधिपतिश् च। अन्याधिपतित्वꣳ हि विधि-निषेध-योग्यत्वम्। विधि-निषेध-योग्यत्वे हि प्रतिहत-सङ्कल्पत्वꣳ भवेत्। अतः सत्य-सङ्कल्पत्व-श्रुत्यैवानन्याधिपतित्वꣳ च सिद्धम्। अत एव--- स स्वराड् भवति इत्य् उच्यते॥९॥ इति सङ्कल्पाधिकरणम्॥४॥

अथ अभावाधिकरणम्॥५॥

५३३ अभावꣳ बादरिर् आह ह्य् एवम्॥४।४।१०॥

किꣳ मुक्तस्य देहेन्द्रियाणि न सन्ति, उत सन्ति, अथवा यथासङ्कल्पꣳ सन्ति न सन्ति चेति विशये; शरीरेन्द्रियाणाम् अभावꣳ बादरिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। आह ह्य् एवम्--- न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्ति, अशरीरꣳ वा व सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः इति शरीर-सम्बन्धे दुःखस्यावर्जनीयत्वम् अभिधाय, अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति मुक्तस्याशरीरत्वꣳ ह्य् आह श्रुतिः॥१०॥

५३४ भावꣳ जैमिनिर् विकल्पामननात्॥४।४।११॥

मुक्तस्य शरीरेन्द्रिय-भावꣳ जैमिनिर् आचार्यो मन्यते। कुतः। विकल्पामननात्--- विविधः कल्पो विकल्पः, वैविध्यम् इत्य् अर्थः स एकधा भवति त्रिधा भवति, पञ्चधा सप्तधाइत्य् आदि श्रुतेः। आत्मन एकस्याच्छेद्यस्यानेकधा-भावासम्भवात् त्रिधा-भावादयः शरीर-निबन्धना इत्य् अवगम्यते। अशरीरत्व-वचनꣳ तु कर्म-निमित्त-शरीराभाव-परम्। तद् एव हि शरीरꣳ प्रियाप्रिय-हेतुः॥११॥

भगवाꣳस् तु बादरायणः स्व-मतेन सिद्धान्तम् आह---

५३५ द्वादशाहवद् उभय-विधꣳ बादरायणोऽतः॥४।४।२॥

सङ्कल्पाद् एवेत्य् एतद् अतः शब्देन परामृश्यते; अत एव सङ्कल्पात्, उभय-विधꣳ सशरीरम् अशरीरꣳ च मुक्तꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। एवꣳ चोभयी श्रुतिर् उपपद्यते। द्वादशाहवत्, यथा--- द्वादशाहम् ऋद्धि-कामा उपेयुः द्वादशाहेन प्रजा-कामꣳ याजयेत् इत्य् उपैति-यजति-चोदनाभ्याꣳ सङ्कल्प-भेदेन सत्रमहीनꣳ च भवति॥२॥

यदा शरीराद्य्-उपकरणवत्त्वꣳ तदा तानि शरीराद्य्-उपकरणानि स्वेनैव सृष्टानीति नास्ति नियम इत्य् आह---

५३६ तन्व्-अभावे सन्ध्यवद् उपपत्तेः॥४।४।१३॥

स्वेनैव सृष्ट-तनु-प्रभृत्य्-उपकरणाभावे परम-पुरुष-सृष्टैर् उपकरणैर् गोपपत्तेः सत्य-सङ्कल्पोऽपि स्वयꣳ न सृजति। यथा स्वप्ने--- अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते इत्य् आरभ्य, अथ वेशन्तान् पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते स हि कर्ता इति, य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामꣳ कामꣳ पुरुषो निर्मिमाणः, तद् एव शुक्रꣳ तद् ब्रह्म तद् एवामृतम् उच्यते, तस्मिन् लोकाश्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन, इति ईश्वर-सृष्टैः रथाद्य्-उपकरणैर् जीवो भुङ्क्ते तथा मुक्तोऽपि लीला-प्रवृत्तेनेश्वरेण सृष्टैः पितृ-लोकादिभिर् लीला-रसꣳ भुङ्क्ते॥३॥

५३७ भावे जाग्रद्वत्॥४।४।१४॥

स्व-सङ्कल्पाद् एव सृष्ट-तनु-प्रभृति-पितृ-लोकाद्य्-उपकरण-भावे जाग्रत्-पुरुष-भोगवन् मुक्तोऽपि लीला-रसꣳ भुङ्क्ते, परम-पुरुषोऽपि लीलार्थꣳ दशरथ-वसुदेवादि-पितृ-लोकादिकम् आत्मनः सृष्ट्वा तैर् मनुष्य-धर्म-लीला-रसꣳ यथा भुङ्क्ते तथा मुक्तानाम् अपि स्व-लीलायै पितृ-लोकादिकꣳ स्वयम् एव सृजति कदाचित्; कदाचिच् च मुक्ताः सत्य-सङ्कल्पत्वात् परम-पुरुष-लीलान्तर्गत-स्व-पितृ-लोकादिकꣳ स्वयम् एव सृजन्तीति सर्वम् उपपन्नम्॥१४॥

या नन्व् आत्माणु-परिमाण इत्य् उक्तम्। कथम् अनेक-शरीरेष्व् एकस्याणोर् आत्माभिमान-सम्भव इत्य् अत्राह---

५३८ प्रदीपवद् आवेशस् तथा हि दर्शयति॥४।४।१५॥

यथा प्रदीपस्यैकस्यैकस्मिन् देशे वर्तमानस्य स्व-प्रभया देशान्तरावेशः; तथात्मनोऽ प्य् एक-देह-स्थितस्यैव स्व-प्रभा-रूपेण चैतन्येन सर्व-शरीरावेशो नानुपपन्नः। यथा कस्मिन्न् अपि देहे हृदयाद्य्-एक-प्रदेश-वर्तिनोऽपि चैतन्य-व्याप्त्या सर्वस्मिन् देह आत्माभिमानः, तद्वत्। इयान् विशेषः--- अमुक्तस्य कर्मणा सङ्कुचित-ज्ञानस्य देहान्तरेष्व् आत्माभिनानुगुणा व्याप्तिर् न सम्भवति; मुक्तस्य त्व् असङ्कुचित-ज्ञानस्य यथासङ्कल्पम् आत्माभिमानानुगुणा व्याप्तिर् इदम् इति ग्रहणानुगुणा च नानुपपन्ना। तथा हि दर्शयति बालाग्र-शत-भागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते इति। अमुक्तस्य कर्म नियामकम्; मुक्तस्य तु स्वेच्छेति विशेषः॥५॥

ननु परꣳ ब्रह्म प्राप्तस्यान्तर-बाह्य-ज्ञान-लोपꣳ दर्शयति श्रुतिः प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यꣳ किञ्चन वेद नान्तरम् इति; तत् कथꣳ मुक्तस्य सार्वज्ञ्यम् उच्यते। तत्रोत्तरम्---

५३९ स्वाप्यय-सम्पत्त्योर् अन्यतरापेक्षम् आविष्कृतꣳ हि॥४।४।१६॥

नेदꣳ वचनꣳ मुक्त-विषयम् अपि तु स्वाप्यय-सम्पत्योर् अन्यतरापेक्षम्। स्वाप्ययः--- सुषुप्तिः; सम्पत्तिश् च मरणम्--- वाङ्-मनसि सम्पद्यत, इत्य् आरभ्य तेजः परस्याꣳ देवतायाम् इति वचनात्। तयोश् चावस्थयोः प्राज्ञ-प्राप्ति-निःसम्बोधत्वꣳ च विद्यते। अतस् तयोर् अन्यतरापेक्षम् इदꣳ वचनम्। सुषुप्ति-मरणयोर् निःसम्बोधत्वꣳ, मुक्तस्य च सर्वज्ञत्वम् आविष्कृतꣳ हि श्रुत्या, नाह खल्व् अयम् एवꣳ सम्प्रत्य् आत्मानꣳ जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशम् एवापीतो भवति नाहम् अत्र भोग्यꣳ पश्यामि, इति सुषुप्ति-वेलायाꣳ निःसम्बोधत्वम् उक्त्वा तस्मिन्न् एव वाक्ये मुक्तम् अधिकृत्य, स वा एष दिव्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म-लोके इति सर्वज्ञत्वम् उच्यते। तथा--- सर्वꣳ ह पश्यः पश्यति सर्वम् आप्नोति सर्वशः, इति च स्पष्टम् एव सर्वज्ञत्वम् उच्यते। तथा मरणे च निःसम्बोधत्वम् एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यति इत्य् उक्तम्। विनश्यति--- न पश्यतीत्य् अर्थः। अतः--- प्राज्ञेनात्मनेति वचनꣳ वाप्यय-सम्पत्त्योर् अन्यतरापेक्षम्॥१६॥ इत्य् अभावाधिकरणम्॥५॥

अथ जगद्-व्यापार-वर्जाधिकरणम्॥६॥

५४० जगद्-व्यापार-वर्जꣳ प्रकरणाद् असन्निहितत्वाच् च॥४।४।१७॥

किꣳ मुक्तस्यैश्वर्यꣳ जगत्-सृष्ट्य्-आदि परम-पुरुषासाधारणꣳ सर्वेश्वरत्वम् अपि, उत तद्-रहितꣳ केवल-परम-पुरुषानुभव-विषयम् इति सꣳशयः। किꣳ युक्तम्। जगद्-ईश्वरत्वम् अपीति। कुतः। निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैतीति परम-पुरुषेण परम-साम्यापत्ति-श्रुतेः, सत्य-सङ्कल्पत्व-श्रुतेश् च। न हि परम-साम्य-सत्य-सङ्कल्पत्वे सर्वेश्वरासाधारण-जगन्-नियमनेन विनोपपद्यते। अतः सत्य-सङ्कल्पत्व-परम-साम्योपपत्तये समस्त-जगन्-नियमन-रूपम् अपि मुक्तस्यैश्वर्यम् इति। एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- जगद्-व्यापार-वर्जम् इति। जगद्-व्यापारः--- निखिल-चेतनाचेतन-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्ति-भेद-नियमनम्। तद्-वर्जꣳ निरस्त-निखिल-तिरोधानस्य निर्व्याज-ब्रह्मानुभव-रूपꣳ मुक्तस्यैश्वर्यम्। कुतः। प्रकरणात्--- निखिल-जगन्-नियमनꣳ हि परꣳ ब्रह्म प्रकृत्याम्नायते--- यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्य् अभिसꣳविशन्ति, तद् विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म, इति। यद्य् एतन् निखिल-जगन्-नियमनꣳ मुक्तानाम् अपि साधारणꣳ स्यात्, ततश् चेदꣳ जगद्-ईश्वरत्व-रूपꣳ ब्रह्म-लक्षणꣳ न सङ्गच्छते। असाधारणस्य हि लक्षणत्वम्। तथा--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयꣳ तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत, ब्रह्म वा इदम् अग्र आसीद् एकम् एव तद् एकꣳ सन् न व्यभवत् तच्-छ्रेयो-रूपम् अत्यसृजत क्षत्रꣳ यान्य् एतनि देव-क्षत्राणि इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युर् ईशान इति, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् नान्यत् किञ्चन मिषत् स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति स इमान् लोकान् असृजत, एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्याव् आपृथिवी न नक्षत्राणि नापो नाग्निर् न सोमो न सूर्यः स एकाकी न रमेत तस्य ध्यानान्त-स्थस्यैका कन्या दशेन्द्रियाणि, इत्यादिषु। यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरः इत्य् आरभ्य, य आत्मनि तिष्ठन्न् इत्य् आदिषु च निखिल-जगन्-नियमनꣳ परम-पुरुषꣳ प्रकृत्यैव श्रूयते। असन्निहितत्वाच् च--- न चैतेषु निखिल-जगन्-नियमन-प्रसङ्गेषु मुक्तस्य सन्निधानम् अस्ति, येन जगद्-व्यापारस् तस्यापि स्यात्॥१७॥

५४१ प्रत्यक्षोपदेशाद् इति चेन् नाधिकारिक-मण्डल-स्थोक्तेः॥४।४।१८॥

स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति, इमान् लोकान् कामानी काम-रूप्य् अनुसञ्चरन्, इति प्रत्यक्षेण--- श्रुत्या मुक्तस्य जगद्-व्यापार उपदिश्यते; अतो न जगद्-व्यापार-वर्जम् इति चेत् तन् न, आधिकारिक-मण्डल-स्थोक्तेर् आधिकारिकाः--- अधिकारेषु नियुक्ता हिरण्यगर्भादयः, मण्डलानि--- तेषाꣳ लोकाः; तत्-स्थाः--- भोगाः मुक्तस्याकर्म-वश्यस्य भवन्तीत्य् अयम् अर्थः तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवतीत्य् आदिनोच्यते। अकर्म-प्रतिहत-ज्ञानो मुक्तो विकार-लोकान् ब्रह्म-विभूति-भूताननुभूय यथाकामꣳ तृप्यतीत्य् अर्थः। तद् एवꣳ विकारान्तर्वर्तिनः आधिकारिक-मण्डल-स्थान् सर्वान् भोगान् ब्रह्म-विभूति-भूतान् अनुभवतीत्य् अनेन वाक्येनोच्यते, न जगद्-व्यापारः॥१८॥

यदि सꣳसारिवन् मुक्तोऽपि विकारान्तर्वतिनो भोगान् भुङ्क्ते, तर्हि बद्धस्येव मुक्तस्याप्य् अन्तवद् एव भोग्य-जातम् अल्पꣳ च स्यात्। तत्राह---

५४२ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिम् आह॥४।४।१९॥

विकारे--- जन्मादिके न वर्तत इति विकारावर्ति; निर्धूत-निखिल-विकारꣳ निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानꣳ, निरतिशयानन्दꣳ परꣳ ब्रह्म सविभूतिकꣳ सकल-कल्याण-गुणम् अनुभवति मुक्तः। तद्-विभूत्य्-अन्तर्गतत्वेन विकार-वर्तिनाꣳ लोकानाम् अपि मुक्त-भोग्यत्वम्। तथा हि परस्मिन् ब्रह्मणि निर्विकारेऽनवधिकातिशयानन्दे मुक्तस्यानुभवितृत्वेन स्थितिम् आह श्रुतिः--- यदा ह्य् एवैष एतस्मिन्न् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयꣳ प्रतिष्ठाꣳ विन्दते, अथ सोऽभयꣳ गतो भवति रसो वै सः, रसꣳ ह्य् एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवति, इत्य् आदिका। तद्-विभूति-भूतꣳ च जगत् तत्रैव वर्तते तस्मिꣳल् लोकाश्रिताः सर्वे तद् उ नात्येति कश्चन, इति श्रुतेः। अतः सविभूतिकꣳ ब्रह्मानुभवन् विकारान्तर्वर्तिनः आधिकारिक-मण्डल-स्थान् अपि भोगान् भुङ्कः इति, सर्वेषु लोकेषु काम-चार इत्य् आदिनोच्यते; न मुक्तस्य जगद्-व्यापारः॥१९॥

५४३ दर्शयतश् चैवꣳ प्रत्यक्षानुमाने॥४।४।२०॥

अस्य प्रत्यगात्मनो मुक्तस्य नियाम्य-भूतस्य नियन्त-भूत-परम-पुरुषासाधारणꣳ जगद्-वयापार-रूपꣳ नियमनꣳ न सम्भवतीत्य् उक्तम्। निखिल-जगन्-नियमन-रूपो व्यापारः परम-पुरुषासाधारण इति दर्शयतः श्रुतिस्-मृती--- भीषास्माद् वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च, मृत्युर् धावति पञ्चमः इति, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः इत्य् आदि। तथा--- एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिर् एष भूत-पाल एष सेतुर्विधरण एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदाय, इति च श्रुतिः। स्मृतिर् अपि, मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। हेतुनानेन कौन्तेय जगद् धि परिवर्तते इति, विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत् इति च। तथा मुक्तस्य सत्य-सङ्कल्पत्वादि-पूर्वकस्याप्य् आनन्दस्य परम-पुरुष एव हेतुर् इति श्रुति-स्मृती दर्शयतः, एष ह्य् एवानन्दयाति, माꣳ च योऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते। स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्यच, इति। यद्य् अप्य् अपहत-पाप्मत्वादिः सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्तो गुण-गणः प्रत्यगात्मनः स्वाभाविक एवाविर्भूतः, तथापि तस्य तथाविधत्वम् एव परम-पुरुषायत्तम्, तस्य नित्य-स्थितिश् च तदायत्ता; परम-पुरुषस्यैतन्-नित्यतायाः नित्येष्टत्वान् नित्यतया वर्तत इति न कश्चिद् विरोधः। एवम् एव परम-पुरुष-भोगोपकरणस्य लीलोपकरणस्य च नित्यतया शास्त्रावगतस्य परम-पुरुषस्य नित्येष्टत्वाद् एव तथावस्थानम् अस्तीति शास्त्राद् अवगम्यते। अतो मुक्तस्य सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ परम-पुरुषसाम्यꣳ च जगद्-व्यापार-वर्जम्॥२०॥

५४४ भोग-मात्र-साम्य-लिङ्गाच् च॥४।४।२१॥

ब्रह्म-याथात्म्यानुभव-रूप-भोग-मात्रे मुक्तस्य ब्रह्म-साम्य-प्रतिपादनाच् च लिङ्गाज् जगद्-व्यापार-वर्जम् इत्य् अवगम्यते, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह, ब्रह्मणा विपश्चितेति। अतो मुक्तस्य परम-पुरुष-साम्यꣳ सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ च परम-पुरुषासाधारण-निखिल-जगन्-नियमन-श्रुत्य्-आनुगुण्येन वर्णनीयम् इति जगद्-व्यापार-वर्जम् एव मुक्तैश्वर्यम्॥२१॥

यदि परम-पुरुषायत्तꣳ मुक्तैश्वर्यꣳ तर्हि तस्य स्व-तन्त्रत्वेन तत्-सङ्कल्पान् मुक्तस्य पुनर्-आवृत्ति-सम्भवाशङ्केत्य् अत्राह---

५४५ अनावृत्तिः शब्दाद् अनावृत्तिः शब्दात्॥४।४।२२॥

यथा निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानो जगज्-जन्मादि-कारणꣳ समस्त-वस्तु-विलक्षणः सर्व-ज्ञः सत्य-सङ्कल्पः आश्रित-वात्सल्यैक-जलधिः परम-कारुणिको निरस्त-समाभ्यधिक-सम्भावनः परब्रह्माभिधानः परम-पुरुषोऽस्तीति शब्दाद् अवगम्यते; एवम् अहर् अहर् अनुष्ठीयमान-वर्णाश्रम-धर्मानुगृहीत-तद्-उपासन-रूप-तत्-समाराधन-प्रीतः उपासीनान् अनादि-काल-प्रवृत्तानन्त-दुस्तर-कर्म-सञ्चय-रूपाविद्याꣳ विनिवर्त्य स्व-याथात्म्यानुभवरूपानवधिकातिशयानन्दꣳ प्रापय्य पुनर् नावर्तयतीत्य् अपि शब्दाद् एवावगम्यते। शब्दश् च, स खल्व् एवꣳ वर्तयन् यावद् आयुषꣳ ब्रह्म-लोकम् अभिसम्पद्यते न च पुनर् आवर्तते न च पुनर् आवर्तते इत्य् आदिकः। तथा च भगवता स्वयम् एवोक्तꣳ--- माम् उपेत्य पुनर् जन्म दुःखालयम् अशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः सꣳसिद्धिꣳ परमाꣳ गताः॥ आब्रह्म-भुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनोऽर्जुन। माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते इति। न चोच्छिन्न-कर्म-बन्धस्यासङ्कुचित-ज्ञानस्य परब्रह्मानुभवैक-स्वभावस्य तद्-एक-प्रियस्यानवधिकातिशयानन्दꣳ ब्रह्मानुभवतोऽन्यापेक्षा-तद्-अर्थारम्भाद्य्-असम्भवात् पुनर्-आवृत्ति-शङ्का। न च परम-पुरुषः सत्य-सङ्कल्पोऽत्यर्थ-प्रियꣳ ज्ञानिनꣳ लब्ध्वा कदाचिद् आवर्तयिष्यति; य एवम् आह--- प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहꣳ स च मम प्रियः। उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतम्। आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमाꣳ गतिम्। बहूनाꣳ जन्मनाम् अन्ते ज्ञानवान् माꣳ प्रपद्यते॥ वासुदेवः सर्वम् इति स महात्मा सुदुर्लभः इति। सूत्राभ्यासः शास्त्र-परिसमाप्तिꣳ द्योतयति। इति सर्वꣳ समञ्जसम्॥२२॥ इति जगद्-व्यापार-वर्जाधिकरणम्॥७॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥

शास्त्रꣳ च परिसमाप्तम्॥

ఆవృత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౪౭౦ ఆవృత్తిర్ అసకృద్ ఉపదేశాత్ ॥౪।౧।౧॥

తృతీయేఽధ్యాయే సాధనైః సహ విద్యా చిన్తితా। అథేదానీṁ విద్యా-స్వరూప-విశోధన-పూర్వకṁ విద్యా-ఫలṁ చిన్త్యతే। తత్ర--- బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్, తమ్ ఏవ విదిత్వాతిమృత్యుమ్ ఏతి, బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి, యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మ-వర్ణమ్ ఇత్య్ ఆది వేదాన్త-వాక్యేషు బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-సాధనతయా విహితṁ వేదనṁ కిṁ సకృత్ కృతమ్ ఏవ శాస్త్రార్థః, ఉతాసకృద్ ఆవృత్తమ్ ఇతి సṁశయః। కిṁ యుక్తమ్। సకృత్ కృతమ్ ఇతి। కుతః। బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి ఇతి వేదన-మాత్రస్యైవ విధానాద్ అసకృద్ ఆవృత్తౌ ప్రమాణాభావాత్। నచావఘాతాదివద్ వేదనస్య బ్రహ్మాపరోక్ష్యṁ ప్రతి దృష్టోపాయత్వాద్ యావత్ కార్యమ్ ఆవృత్తిర్ ఇతి శక్యṁ వక్తుమ్; వేదనస్య దృష్టోపాయత్వాభావాత్। జ్యోతిష్టోమాది-కర్మాణి, వేదాన్త-విహితṁ చ వేదనṁ పరమ-పురుషారాధన-రూపమ్, ఆరాధితాచ్ చ పరమ-పురుషాద్ ధర్మార్థ-కామ-మోక్షాఖ్య-పురుషార్థావాప్తిర్ ఇతి హి, ఫలమ్ అత ఉపపత్తేర్ ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితమ్। అతో జ్యోతిష్టోమాదివద్ యథాశబ్దṁ సకృత్ కృతమ్ ఏవ శాస్త్రార్థః।

ఇతి ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- ఆవృత్తిర్ అసకృద్ ఇతి। అసకృద్ ఆవృత్తమ్ ఏవ వేదనṁ శాస్త్రార్థః। కుతః। ఉపదేశాత్--- ధ్యానోపాసన-పర్యాయేణ వేదన-శబ్దేనోపదేశాత్। తత్-పర్యాయత్వṁ చ విద్యుపాస్తి-ధ్యాయతీనామ్ ఏకస్మిన్ విషయే వేదనోపదేశ-పర-వాక్యేషు ప్రయోగాద్ అవగమ్యతే। తథాహి---మనో బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీత ఇత్య్ ఉపాసినోపక్రాన్తోఽర్థః। భాతి చ తపతి చ కీర్త్యా యశసా బ్రహ్మ-వర్చసేన య ఏవṁ వేద ఇతి విదినోపసṁహ్రియతే। తథా--- యస్ తద్ వేద యత్ స వేద స మయైతద్ ఉక్తః ఇత్య్ ఉపక్రమే విదినోక్తṁ రైక్వస్య జ్ఞానమ్, అను మ ఏతాṁ భగవో దేవతాṁ శాధి యాṁ దేవతామ్ ఉపాఃసే ఇత్య్ ఉపాసినోపసṁహ్రియతే। తథా--- బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్ ఇత్య్ ఆది వాక్య-సమానార్థేషు వాక్యేషు, ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మన్తవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః, తతస్ తు తṁ పశ్యతి నిష్కలṁ ధ్యాయమానః ఇత్య్ ఆదిషు ధ్యాయతినా వేదనమ్ అభిధీయతే। ధ్యానṁ చ చిన్తనమ్। చిన్తనṁ చ స్మృతి-సన్తతి-రూపమ్। న స్మృతి-మాత్రమ్। ఉపాస్తిర్ అపి తద్-ఏకార్థః, ఏకాగ్ర-చిత్త-వృత్తినైర్ అన్తర్యే ప్రయోగ-దర్శనాత్। తద్-ఉభయైకార్థ్యాద్ అసకృద్ ఆవృత్త-సన్తత-స్మృతిర్ ఇహ, బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి, జ్ఞాత్వా దేవṁ ముచ్యతే సర్వ-పాశైః ఇత్య్ ఆదిషు వేదనాది-శబ్దైర్ అభిధీయత ఇతి నిశ్చీయతే॥౧॥

౪౭౧ లిఙ్గాచ్ చ॥౪।౧।౨॥

లిఙ్గ-స్మృతిః। స్మృతేశ్ చాయమ్ అర్థోఽవగమ్యతే। స్మర్యతే హి మోక్ష-సాధన-భూతṁ వేదనṁ స్మృతి-సన్తతి-రూపṁ, తద్-రూప-ప్రత్యయే చైకా సన్తతిశ్ చాన్యనిః స్పృహా। తద్-ధ్యానṁ ప్రథమైః షడ్భిర్ అఙ్గైర్ నిష్పాద్యతే తథా, ఇతి। తస్మాద్ అసకృద్ ఆవృత్తమ్ ఏవ వేదనṁ శాస్త్రార్థః॥౨॥ ఇత్య్ ఆవృత్య్-అధికరణమ్॥౧॥

అథ ఆత్మత్వోపాసనాధికరణమ్॥౨॥

౪౭౨ ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తి గ్రాహయన్తి చ॥౪।౧।౩॥

ఇదమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే--- కిమ్ ఉపాస్యṁ బ్రహ్మోపాసితుర్ అన్యత్వేనోపాస్యమ్, ఉతోపాసితుర్ ఆత్మత్వే నేతి। కిṁ యుక్తమ్। అన్యత్వేనేతి। కుతః। ఉపాసితుః ప్రత్యగాత్మనోఽర్థన్తరత్వాత్ బ్రహ్మణః। అర్థాన్తరత్వṁ చ--- అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, అధికోపదేశాత్, నేతరోఽనుపపత్తేః ఇత్య్ ఆదిషూపపాదితమ్। యథావస్థితṁ చ బ్రహ్మోపాస్యమ్। అయథోపాసనే హి బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ అప్య్ అయథా-భూతా స్యాత్, యథా-క్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతి తథేతః ప్రేత్య భవతి ఇతి న్యాయాత్। అతోఽన్యత్వేనోపాస్యమ్ ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- ఆత్మేతి త్వ్ ఇతి। తు-శబ్దోఽవధారణే। ఉపాసితుర్ ఆత్మేత్య్ ఏవోపాస్యమ్, ఉపాసితా ప్రత్యగాత్మా స్వ-శరీరస్య స్వయṁ యథా ఆత్మా తథా స్వాత్మనోఽపి పరṁ బ్రహ్మాత్మేత్య్ అవోపాసీతేత్య్ అర్థః। కుతః। ఏవṁ హ్య్ ఉపగచ్ఛన్తి పూర్వే ఉపాసితారః, త్వṁ వా అహమ్ అస్మి భగవో దేవతే అహṁ వై త్వమ్ అసి, ఇతి। ఉపాసితుర్ అర్థాన్తర-భూతṁ బ్రహ్మోపాసితారోఽహమ్ ఇతి కథమ్ అభ్యుపగచ్ఛన్తీత్య్ అత్రాహ--- గ్రాహయన్తి చేతి। ఇమమ్ అర్థమ్ అవిరుద్ధమ్ ఉపాసితౄన్ గ్రాహయన్తి శాస్త్రాణి, తాన్ ప్రత్య్ ఉపపాదయన్తీత్య్ అర్థః। య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః ఇతి; తథా--- సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠాః ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ తజ్ జలాన్ ఇతి, ఇతి చ సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తునస్ తజ్-జత్వాత్ తల్-లత్వాత్ తద్-అనత్వాత్ తన్-నియామ్యత్వాత్ తచ్-ఛరీరత్వాచ్ చ సర్వస్యాయమ్ ఆత్మా। అతః స త ఆత్మా। అతో యథా ప్రత్యగాత్మనః స్వ-శరీర-ప్రత్యాత్మత్వాద్ దేవోఽహṁ మనుష్యోఽహమ్ ఇత్య్ అనుసన్ధానమ్; తథా ప్రత్యగాత్మనోఽప్య్ ఆత్మత్వాత్ పరమాత్మనస్ తస్యాప్య్ అహమ్ ఇత్య్ ఏవానుసన్ధానṁ యుక్తమ్ ఇతి। ఏవṁ శాస్త్రైర్ ఉపపాదితṁ సర్వ-బుద్ధీనాṁ బ్రహ్మైకనిష్ఠత్వేన సర్వ-శబ్దానాṁ బ్రహ్మైకనిష్ఠత్వమ్ అభ్యుపగచ్ఛన్తః, త్వṁ వా అహమ్ అస్మి భగవో దేవతే అహṁ వై త్వమ్ అసి భగవో దేవతే, ఇతి వ్యతికరేణోక్తవన్తః। ఏవṁ చ--- అథ యోఽన్యాṁ దేవతామ్ ఉపాస్తే అన్యోఽసావన్యోఽహమ్ అస్మీతి న స వేద, అకృత్స్నో హ్య్ ఏష ఆత్మేత్య్ ఏవోపాసీత, సర్వṁ తṁ పరాదాద్యోఽన్యత్రాత్మనః సర్వṁ వేద, ఇత్య్ ఆత్మత్వాననుసన్ధాన-నిషేధః, పృథగాత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా, ఇతి పృథక్త్వానుసన్ధాన-విధానṁ చావిరుద్ధమ్। అహమ్ ఇతి స్వాత్మతయానుసన్ధానాద్ అన్యత్వానుసన్ధాన-నిషేధో రక్షితః। స్వ-శరీరాత్ స్వాత్మనోఽధికత్వానుసన్ధానవత్ స్వాత్మనోఽపి పరమాత్మనోఽధికత్వానుసన్ధానాత్ పృథక్త్వానుసన్ధాన-విధానṁ చ రక్షితమ్। అధికస్య బ్రహ్మణః ప్రత్యగాత్మన ఆత్మత్వాత్ తస్య చ బ్రహ్మ-శరీరత్వాన్ నిషేధ-వాక్యే, అకృత్స్నో హ్య్ ఏషః, ఇత్య్ ఉక్తమ్। అత ఉపాసితుర్ ఆత్మత్వేన బ్రహ్మోపాస్యమ్ ఇతి స్థితమ్॥౩॥ ఇత్య్ ఆత్మత్వోపాసనాధికరణమ్॥౨॥

అథ ప్రతీకాధికరణమ్॥౩॥

౪౭౩ న ప్రతీకే న హి సః॥౪।౧।౪॥

మనో బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీత, స యో నామ బ్రహ్మేత్య్ ఉపాస్తే, ఇత్య్ ఆది ప్రతీకోపాసనేష్వ్ అప్య్ ఆత్మత్వానుసన్ధానṁ కార్యమ్ ఉత నేతి చిన్తాయాṁ, మనో బ్రహ్మేత్య్ ఉపాసీతేతి బ్రహ్మోపాసనత్వ-సామ్యాద్ బ్రహ్మణశ్ చోపాసితుర్ ఆత్మత్వాద్ ఆత్మేత్య్ ఏవోపాసీతేతి॥ ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- న ప్రతీక ఇతి। ప్రతీకే నాత్మత్వానుసన్ధానṁ కార్యమ్। న హి సః। న హ్య్ ఉపాసితుర్ ఆత్మా ప్రతీకః। ప్రతీకోపాసనేషు ప్రతీక ఏవోపాస్యః, న బ్రహ్మ। బ్రహ్మ తు తత్ర దృష్టి-విశేషణ-మాత్రమ్। ప్రతీకోపాసనṁ హి నామాబ్రహ్మణి బ్రహ్మ-దృష్ట్యానుసన్ధానమ్। తత్రోపాస్యస్య ప్రతీకస్యోపాసితుర్ ఆత్మత్వాభావాన్ న తథానుసన్ధేయమ్॥౪॥

నన్వ్ అత్రాపి బ్రహ్మైవోపాస్యṁ బ్రహ్మణ ఉపాస్యత్వ-సమ్భవే మన-ఆదీనామ్ అచేతనానామ్ అల్ప-శక్తీనాṁ చోపాస్యత్వాశ్రయణస్యాన్యాయ్యత్వాత్। అతో మన-ఆది-దృష్ట్యా బ్రహ్మైవోపాస్యమ్ ఇతి। అత ఆహ---

౪౭౪ బ్రహ్మ-దృష్టిర్ ఉత్కర్షాత్॥౪।౧।౫॥

మన-ఆదిషు బ్రహ్మ-దృష్టిర్ ఏవ యుక్తా, న బ్రహ్మణి మన-ఆది-దృష్టిః। బ్రహ్మణో మన-ఆదిభ్య ఉత్కర్షాత్। తేషాṁ చ విపర్యయాత్। ఉత్కృష్టే హి రాజని భృత్య-దృష్టిః ప్రత్యవాయ-కరీ। భృత్యే తు రాజ-దృష్టిర్ అభ్యుదయాయ॥౫॥ ఇతి ప్రతీకాధికరణమ్॥౩॥

అథ ఆదిత్యాది-మత్య్-అధికరణమ్॥౪॥

౪౭౫ ఆదిత్యాది-మతయశ్ చాఙ్గ ఉపపత్తేః॥౪।౧।౬॥

య ఏవాసౌ తపతి తమ్ ఉద్గీథమ్ ఉపాసీత, ఇత్య్ ఆదిషు కర్మాఙ్గాశ్రయేషూపాసనేషు సṁశయః--- కిమ్ ఉద్గీథాదౌ కార్మఙ్గే ఆదిత్యాది-దృష్టిః కర్తవ్యా, ఉతాదిత్యాదిషూద్గీథాది-దృష్టిర్ ఇతి। ఉత్కృష్ట-దృష్టిర్ నికృష్టే కర్తవ్యేతి న్యాయాత్। ఉద్గీథాదీనాṁ చ ఫల-సాధన-భూత-కర్మాఙ్గత్వేనాఫలేభ్య ఆదిత్యాదిభ్యః ఉత్కృష్టత్వాద్ ఆదిత్యాదిషూద్గీథాది-దృష్టిః, ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే---ఆదిత్యాది-మతయశ్ చాఙ్గ ఇతి। చశబ్దోఽవధారణే। క్రత్వ్-అఙ్గే ఉద్గీథాదావ్ ఆదిత్యాది-దృష్టయ ఏవ కార్యాః। కుతః। ఉపపత్తేః--- ఆదిత్యాదీనామ్ ఏవోత్కృష్టత్వోపపత్తేః। ఆదిత్యాది-దేవతారాధన-ద్వారేణ హి కర్మణామ్ అపి ఫల-సాధనత్వమ్। అతస్ తద్-దృష్టిర్ ఉద్గీథాద్య్-అఙ్గే॥౬॥ ఇత్య్ ఆదిత్యాది-మత్య్-అధికరణమ్॥౪॥

అథ ఆసీనాధికరణమ్॥౫॥

౪౭౬ ఆసీనః సమ్భవాత్॥౪।౧।౭॥

మోక్ష-సాధనతయా వేదాన్త-శాస్త్రైర్ విహితṁ జ్ఞానṁ ధ్యానోపాసనాది-శబ్ద-వాచ్యమ్ అసకృద్ ఆవృత్తṁ సన్తత-స్మృతి-రూపమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। తద్-అనుతిష్ఠన్న్ ఆసీనః శయానస్ తిష్ఠన్ గచ్ఛṁశ్ చ విశేషాభావాద్ అనియమేనానుతిష్ఠేత్, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ఆసీన ఇతి। ఆసీనః ఉపాసనమ్ అనుతిష్ఠేత్। కుతః। సమ్భవాత్--- ఆసీనస్యైవ హ్య్ ఏకాగ్ర-చిత్తతాసమ్భవః। స్థితిగత్యోః ప్రయత్న-సాపేక్షత్వాత్, శయనే చ నిద్రాసమ్భవాత్। పశ్చార్ధ-ధారణ-ప్రయత్న-నివృత్తయే సాపాశ్రయే ఆసీనః కుర్యాత్॥౭॥

౪౭౭ ధ్యానాచ్ చ॥౪।౧।౮॥

నిదిధ్యాసితవ్యః ఇతి ధ్యాన-రూపత్వాద్ ఉపాసనస్య, ఏకాగ్ర-చిత్తతావశ్యమ్భావినీ। ధ్యానṁ హి విజాతీయ-ప్రత్యయాన్తరావ్యవహితమ్ ఏక-చిన్తనమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్॥౮॥

౪౭౮ అచలత్వṁ చాపేక్ష్య॥౪।౧।౯॥

నిశ్చలత్వṁ చాపేక్ష్య పృథివ్య్-అన్తరిక్షాదిషు ధ్యాన-వాచో-యుక్తిర్ దృశ్యతే, ధ్యాయతీవ పృథివీ, ధ్యాయతీవాన్తరిక్షṁ, ధ్యాయతీవ ద్యౌః, ధ్యాయన్తీవాపో, ధ్యాయన్తీవ పర్వతాః ఇతి। అతః పృథివీ-పర్వతాదివద్ ఏకాగ్ర-చిత్తతయా నిశ్చలత్వమ్ ఉపాసకస్యాసీనస్యైవ సమ్భవేత్॥౯॥

౪౭౯ స్మరన్తి చ॥౪।౧।౧౦॥

స్మరన్తి చాసీనస్యైవ ధ్యానṁ--- శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిర-మాసనమ్ ఆత్మనః। నాత్యుచ్ఛ్రితṁ నాతినీచṁ చైలాజిన-కుశోత్తరమ్। తత్రైకాగ్రṁ మనః కృత్వా యత-చిత్తేన్ద్రియ-క్రియః। ఉపవిశ్యాసనే యుఞ్జ్యాద్ యోగమాత్మ-విశుద్ధయే॥ ఇతి॥౧౦॥

౪౮౦ యత్రైకాగ్రతా తత్రావిశేషాత్॥౪।౧।౧౧॥

ఏకాగ్రతాతిరిక్త-దేశ-కాల-విశేషాశ్రవణాద్ ఏకాగ్రతానుకూలో యో దేశః కాలశ్ చ, స ఏవోపాసనస్య దేశః కాలశ్ చ। సమే శుచౌ శర్కరా-వహ్ని-వాలుకా-వివర్జితే ఇతి వచనమ్ ఏకాగ్రతైకాన్త-దేశమ్ ఆహ, న తు దేశṁ నియచ్ఛతి, మనోఽనుకూలే ఇతి వాక్య-శేషాత్॥౧॥ ఇత్య్ ఆసీనాధికరణమ్॥౫॥

అథ ఆప్రయాణాధికరణమ్॥౬॥

౪౮౧ ఆప్రయాణాత్ తత్రాపి హి దృష్టమ్॥౪।౧।౧౨॥

తద్ ఇదమ్ అపవర్గ-సాధనమ్ ఉక్త-లక్షణమ్ ఉపాసనమ్ ఏకాహ ఏవ సమ్పాద్యమ్, ఉతాప్రయాణాత్ ప్రత్యహమ్ అనువర్తనీయమ్ ఇతి విశయే, ఏకస్మిన్న్ ఏవాహని శాస్త్రార్థస్య కృతత్వాత్ తావతైవ పరిసమాపనీయమ్। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- ఆప్రయాణాద్ ఇతి। ఆమరణాద్ అనువర్తనీయమ్। కుతః। తత్రాపి హి దృష్టమ్--- ఉపాసనోద్యోగ-ప్రభృత్య్-ఆప్రయాణాన్ మధ్యే యః కాలః, తత్ర సర్వత్రాపి దృష్టమ్ ఉపాసనṁ--- స ఖల్వ్ ఏవṁ వర్తయన్ యావద్ ఆయుషṁ బ్రహ్మ-లోకమ్ ఆభిసమ్పద్యతే ఇతి॥౨॥ ఇత్య్ ఆప్రయాణాధికరణమ్॥౬॥

అథ తద్-అధిగమాధికరణమ్॥౭॥

౪౮౨ తద్-అధిగమ ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశౌ తద్-వ్యపదేశాత్॥౪।౧।౧౩॥

ఏవṁ విద్యా-స్వరూపṁ విశోధ్య విద్యా-ఫలṁ చిన్తయితుమ్ ఆరభతే; బ్రహ్మ-విద్యా-ప్రాప్తౌ పురుషస్యోత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశౌ శ్రూయేతే తద్ యథా పుష్కర-పలాశ ఆపో న శ్లిష్యన్తే ఏవమ్ ఏవṁవిది పాపṁ కర్మ న శ్లిష్యతే--- తస్యైవాత్మా పద-విత్తṁ విదిత్వా న కర్మణా లిప్యతే పాపకేన ఇత్య్ ఉత్తరాఘాశ్లేషః, తద్ యథేషీక-తూల-మగ్నౌ ప్రోతṁ ప్రదూయేతైవṁ హాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే, క్షీయన్తే చాస్య కర్మాణి తస్మిన్ దృష్టే పరావరే ఇతి పూర్వాఘ-వినాశః। ఏతావ్ అశ్లేష-వినాశౌ విద్యా-ఫల-భూతావ్ ఉపపద్యేతే, నేతి సṁశయః। కిṁ యుక్తమ్। నోపపద్యతే ఇతి। కుతః। నాభుక్తṁ క్షీయతే కర్మ కల్పకోటిశతైర్ అపి, ఇత్య్ ఆది శాస్త్ర-విరోధాత్। అశ్లేష-వినాశ-వ్యపదేశస్ తు మోక్ష-సాధన-భూత-విద్యా-విధాయి-వాక్య-శేష-గతః కథఞ్చిద్ విద్యా-స్తుతి-ప్రతిపాదనేనాప్య్ ఉపపద్యతే। న చ విద్యా పూర్వోత్తరాఘయోః ప్రాయశ్చిత్తతయా విధీయతే; యేన ప్రాయశ్చిత్తేనాఘ-వినాశ ఉచ్యతే। విద్యా హి బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి ఇతి బ్రహ్మ-ప్రాప్త్య్-ఉపాయతయా విధీయతే। అతో విద్యార్థవాదోఽయమ్ అఘ-వినాశాశ్లేష-వ్యపదేశ ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే తద్-అధిగమ ఇతి। విద్యా-ప్రాప్తౌ పురుషస్య విద్యా-మాహాత్మ్యాద్ ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశావ్ ఉపపద్యేతే। కుతః। ఏవṁవిధṁ హి విద్యా-మాహాత్మ్యమ్ అవగమ్యతే ఏవṁవిది పాపṁ కర్మ న శ్లిష్యతే--- ఏవṁ హాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే ఇత్య్ ఆది వ్యపదేశాత్। న చ నాభుక్తṁ క్షీయతే కర్మ ఇత్య్ అనేన శాస్త్రేణాస్య విరోధః, భిన్న-విషయత్వాత్। తద్ ధి కర్మణాṁ ఫల-జనన-సామర్థ్య-ద్రఢిమ-విషయమ్। ఏతత్ తూత్పన్నాయా విద్యాయాః ప్రాకృతానాṁ పాప్మనాṁ ఫల-జనన-శక్తి-వినాశ-సామర్థ్యమ్ ఉత్పత్స్యమానానాṁ చ ఫల-జనన-శక్త్య్-ఉత్పత్తి-ప్రతిబన్ధ-కరణ-సామర్థ్యṁ చ ప్రతిపాదయతీతి ద్వయోర్ విషయో భిద్యతే। యథా అగ్ని-జలయోర్ ఔష్ణ్య-తన్-నివారణ-సామర్థ్య-విషయయోర్ ద్వయోః ప్రమాణయోర్ అపి విషయ-భేదాత్ ప్రామాణ్యమ్; ఏవమ్ అత్రాపీతి న కశ్చిద్ విరోధః। అఘస్యాశ్లేష-కరణṁ--- వైదిక-కర్మాయోగ్యతా-వాసనా-ప్రత్యవాయ-హేతు-శక్త్య్-ఉత్పత్తి-ప్రతిబన్ధ-కరణమ్। అఘాని హి కృతాని పురుషస్య వైదిక-కర్మాయోగ్యతాṁ, సజాతీయ-కర్మాన్తరారమ్భ-రుచిṁ, ప్రత్యవాయṁ చ కుర్వన్తి। అఘస్య వినాశ-కరణమ్-ఉత్పన్నాయాస్ తచ్-ఛక్తేర్ వినాశ-కరణమ్। శక్తిర్ అపి పరమ-పురుషాప్రీతిర్ ఏవ। తద్ ఏవṁ విద్యా వేదితుర్ వేద్యాత్యర్థ-ప్రియత్వేన స్వయమ్ అపి నిరతిశయ-ప్రియా సతీ వేద్య-భూత-పరమ-పురుషారాధన-స్వరూపా పూర్వ-కృతాఘ-సఞ్చయ-జనిత-పరమ-పురుషాప్రీతిṁ వినాశయతి; సైవ విద్యా స్వోత్పత్త్య్-ఉత్తర-కాల-భావ్య్-అఘ-నిమిత్త-పరమ-పురుషాప్రీత్య్-ఉత్పత్తిṁ చ ప్రతిబధ్నాతి। తద్ ఇదమ్ అశ్లేష-వచనṁ ప్రామాదిక-విషయṁ మన్తవ్యమ్; నావిరతో దుశ్చరితాత్ ఇత్యాదిభిః శాస్త్రైర్ ఆప్రయాణాద్ అహర్ అహర్ ఉత్పద్యమానాయా ఉత్తరోత్తరాతిశయ-భాగిన్యాః విద్యాయాః దుశ్చరిత-విరతి-నిష్పాద్యత్వావగమాత్॥౩॥ ఇతి తద్-అధిగమాధికరణమ్॥౭॥

అథ ఇతరాధికరణమ్॥౮॥

౪౮౩ ఇతరస్యాప్య్ ఏవమ్ అసṁశ్లేషః పాతే తు॥౪।౧।౧౪॥

ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ విద్యయా అశ్లేష-వినాశావ్ ఉక్తౌ। ఇతరస్య-పుణ్యస్యాపి, ఏవమ్--- ఉక్తేన న్యాయేనాశ్లేష-వినాశౌ విద్యయా స్యాతామ్, విద్యా-ఫల-విరోధిత్వ-సామాన్యాద్ వ్యపదేశాచ్ చ। భవతి చ వ్యపదేశః ఉభే సుకృత-దుష్కృతే నిర్దిశ్య-సర్వే పాప్మానోఽతో నివర్తన్తే ఇతి, తత్-సుకృత-దుష్కృతే ధూనుతే ఇతి చ। ముముక్షోర్ అనిష్ట-ఫలత్వాత్ సుకృతస్యాపి పాప్మ-శబ్దేన వ్యపదేశః। సుకృతస్యాపి శాస్త్రీయత్వాత్ తత్-ఫలస్య కేషాఞ్చిద్ ఇష్టత్వ-దర్శనాచ్ చ విద్యయా అవిరోధ-శఙ్కాṁ నివర్తయితుమ్ అతిదేశః। నను విదుషోఽపి సేతికర్తవ్యతా కోపాసన-నిర్వృత్తయే వృష్ట్య్-అన్నాది-ఫలానీష్టాన్య్ ఏవ। కథṁ తేషాṁ విరోధాద్ వినాశ ఉచ్యతే। తత్రాహ--- పాతే త్వ్ ఇతి। శరీర-పాతే తు తేషాṁ వినాశః; శరీర-పాతాద్ ఊర్ధ్వṁ తు విద్యానుగుణ-దృష్ట-ఫలాని సుకృతాని నశ్యన్తీత్య్ అథః॥౧౪॥ ఇతి ఇతరాధికరణమ్॥౮॥

అథ అనారబ్ధ-కార్యాధికరణమ్॥౯॥

౪౮౪ అనారబ్ధ-కార్యే ఏవ తు పూర్వే తద్-అవధేః॥౪।౧।౧౫॥

బ్రహ్మ-విద్యోత్పత్తేః పూర్వోత్తర-భావినోః సుకృత-దుష్కృతయోర్ అశ్లేష-వినాశావ్ ఉక్తౌ; తతః పూర్వ-భావినోః సుకృత-దుష్కృతయోః కిమ్ అవిశేషేణ వినాశః, ఉతానారబ్ధ-కార్యయోర్ ఏవేతి విశయే, సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే ఇతి విద్యా-ఫలస్యావిశేష-శ్రవణాద్ విద్యోత్పత్త్య్-ఉత్తర-కాల-భావిన్యాశ్ చ శరీర-స్థితేః కులాల-చక్ర-భ్రమణాదివత్ సṁస్కార-వశాద్ అప్య్ ఉపపత్తేర్ అవిశేషేణ, ఇతి ప్రాప్తే ఉచ్యతే--- అనారబ్ధ-కార్యే ఏవ తు పూర్వే ఇతి। విద్యోత్పత్తేః పూర్వే సుకృత-దుష్కృతే అనారబ్ధ-కార్యే--- అప్రవృత్త-ఫలే ఏవ విద్యయా వినశ్యతః। కుతః। తద్-అవధేః--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే ఇతి శరీర-పాత-విలమ్బావధిశ్రుతేః। న చ పుణ్యాపుణ్య-కర్మ-జన్య-భగవత్-ప్రీత్య్-అప్రీతి-వ్యతిరేకేణ శరీర-స్థితి-హేతు-భూత-సṁస్కార-సద్-భావే ప్రమాణమ్ అస్తి॥౧౫॥ ఇత్య్ అనారబ్ధ-కార్యాధికరణమ్॥౯॥

అథ అగ్ని-హోత్రాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥

౪౮౫ అగ్నిహోత్రాది తు తత్-కార్యాయేవ తద్-దర్శనాత్॥౪।౧।౧౬॥

ఇతరస్యాప్య్ ఏవమ్ అసṁశ్లేష ఇతి విద్యా-బలాత్ సుకృతస్యాప్య్ అసṁశ్లేష ఉక్తః। అగ్నిహోత్రాదీనాṁ నిత్య-నైమిత్తికానాṁ స్వాశ్రమ-ధర్మాణామ్ అపి సుకృతత్వ-సామాన్యేన తత్-ఫలస్యాశ్లేషాద్ అనిచ్ఛతోఽననుష్ఠానే ప్రాప్త ఉచ్యతే--- అగ్నిహోత్రాది త్వ్ ఇతి। తు-శబ్దః సుకృతాన్తరేభ్యో విశేషణార్థః। అగ్నిహోత్రాద్య్-ఆశ్రమ-ధర్మాః ఫలాశ్లేషాసమ్భవాద్ అనుష్ఠేయా ఏవ। తద్-అసమ్భవశ్ చ తత్-కార్యార్థత్వాత్ తేషామ్। విద్యాఖ్య-కార్యాయైవ హి విదుషోఽగ్నిహోత్రాద్య్-అనుష్ఠానమ్। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। తద్-దర్శనాత్; దృశ్యతే హి తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణా వివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేన తపసానాశకేన ఇత్య్ ఆదినాగ్నిహోత్రాదీనాṁ విద్యా-సాధనత్వమ్। విద్యాయాశ్ చాప్రయాణాద్ అభ్యాసాధేయాతిశయాయా అహరహరుత్పాద్యత్వాత్తదుత్పత్త్యర్థమాశ్రమకర్మాప్యహరహరనుష్ఠేయమేవ। అన్యథాశ్రమ-కర్మ-లోపే దూషితాన్తఃకరణస్య విద్యోత్పత్తిర్ ఏవ న స్యాత్॥౬॥

యద్య్ అగ్నిహోత్రాది-సాధు-కృత్యా విద్యోత్పత్త్య్-అర్థాః, విద్యోత్పత్తేః ప్రాచీనṁ చ సుకృతṁ యావత్ సమ్పాతమ్ ఉషిత్వా ప్రాప్యాన్తṁ కర్మణః ఇత్య్ అనుభవేన వినష్టṁ భుక్త-శిష్టṁ చ ప్రారబ్ధ-ఫలమ్; సుహృదః సాధు-కృత్యామ్ ఇత్య్ అస్య కో విషయః। తత్రాహ---

౪౮౬ అతోఽన్యాపి హ్య్ ఏకేషామ్ ఉభయోః॥౪।౧।౧౭॥

అతః అగ్నిహోత్రాది-సాధు-కృత్యాయా విద్యోత్పత్త్య్-అర్థాయా అన్యాపి విద్యాధిగమాత్ పూర్వోత్తరయోర్ ఉభయోర్ అపి పుణ్య-కర్మణోః ప్రబల-కర్మ-ప్రతిబద్ధ-ఫలా సాధు-కృత్యానన్తా సమ్భవత్య్ ఏవ, తద్-విషయమ్ ఇదమ్ ఏకేషాṁ శాఖినాṁ వచనṁ, తస్య పుత్రా దాయమ్ ఉపయన్తి సుహృదః సాధు-కృత్యామ్ ఇతి। విద్యయాశ్లేష-వినాశ-శ్రుతిశ్ చ తద్-విషయా॥౧౭॥

అనుష్ఠితస్యాపి కర్మణః ఫల-ప్రతిబన్ధ-సమ్భవṁ పూర్వోక్తṁ స్మారయతి---

౪౮౭ యద్ ఏవ విద్యయేతి హి॥౪।౧।౧౮॥

యద్ ఏవ విద్యయా కరోతి\॥।తద్ ఏవ వీర్యవత్తరమ్ ఇత్య్ ఉద్గీథ-విద్యాయాః క్రతు-ఫలాప్రతిబన్ధ-ఫలత్వ-వచనేనానుష్ఠితస్యాపి కర్మణః ఫల-ప్రతిబన్ధః సూచ్యతే హి। అతో విదుషోఽనుష్ఠిత-ప్రతిబద్ధ-ఫల-విషయమ్, సుహృదః సాధు-కృత్యామ్ ఇతి శాట్యాయనికమ్॥౮॥ ఇత్య్ అగ్నిహోత్రాద్య్-అధికరణమ్॥౧౦॥

అథ ఇతర-క్షపణాధికరణమ్॥౧౧॥

౪౮౮ భోగేన త్వితరే క్షపయిత్వాథ సమ్పద్యతే॥౪।౧।౧౯॥

యయోః పుణ్య-పాపయోర్ అశ్లేష-వినాశాయుక్తౌ, తాభ్యామ్ ఇతరే ఆరబ్ధ-కార్యే పుణ్య-పాపే కిṁ విద్యా-యోని-శరీరావసానే, ఉత తచ్-ఛరీరావసానే శరీరాన్తరావసానే వేత్య్ అనియమ ఇతి సṁశయే, తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే ఇతి తచ్-ఛరీర-విమోక్షావసానత్వ-శ్రవణాత్ తద్-అవసానే। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- భోగేన త్వ్ ఇతి। తు-శబ్దః పక్ష-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। ఇతరే--- ఆరబ్ధ-కార్యే పుణ్య-పాపే స్వారబ్ధ-ఫల-భోగేన క్షపయిత్వా తత్-ఫల-భోగ-సమాప్త్య్-అనన్తరṁ బ్రహ్మ సమ్పద్యతే। తే చ పుణ్య-పాపే ఏక-శరీరోపభోగ్య-ఫలే చేత్, తచ్-ఛరీరావసానే సమ్పద్యతే; అనేక-శరీర-భోగ్య-ఫలే చేత్, తద్-అవసానే సమ్పద్యతే; భోగేనైవ క్షపయితవ్యత్వాద్ ఆరబ్ధ-ఫలయోః కర్మణోః। తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే ఇతి చ భోగేన తయోః కర్మణోర్ విమోక్ష ఉచ్యతే, దేహావధి-నియమాశ్రవణాత్। తద్ ఏవṁ బ్రహ్మ-విద్యాయాః ప్రాగ్ అనుష్ఠితమ్ అభుక్త-ఫలమ్ అనారబ్ధ-ఫలṁ పుణ్య-పాప-రూపṁ కర్మానాది-కాల-సఞ్చితమ్ అనన్తṁ విద్యా-మాహాత్మ్యాద్ వినశ్యతి; విద్యారమ్భోత్తర-కాలమ్ అనుష్ఠితṁ చ న శ్లిష్యతి తత్ర పుణ్య-రూపṁ సర్వ-విదుషః సుహృదో గృహ్ణన్తి, పాపṁ చ ద్విషన్త ఇతి నిరవద్యమ్॥౧౯॥ ఇతి ఇతర-క్షపణాధికరణమ్॥౧౧॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః।

చతుర్థాధ్యాయే

వాగ్-అధికరణమ్॥౧॥

౪౮౯ వాఙ్-మనసి దర్శనాచ్ ఛబ్దాచ్ చ॥౪।౨।౧॥

ఇదానీṁ విదుషో గతి-ప్రకారṁ చిన్తయితుమ్ ఆరభతే। ప్రథమṁ తావద్ ఉత్క్రాన్తిశ్ చిన్త్యతే। తత్రేదమ్ ఆమ్నాయతే--- అస్య సోమ్య పురుషస్య ప్రయతో వాఙ్-మనసి సమ్పద్యతే మనః ప్రాణే ప్రాణస్ తేజసి తేజః పరస్యాṁ దేవతాయామ్ ఇతి। అత్ర వాఙ్-మనసి సమ్పద్యతే ఇతి వాచో మనసి సమ్పత్తి-శ్రుతిః కిṁ వాగ్-వృత్తి-మాత్ర-విషయా, ఉత వాగ్-విషయేతి విశయే వృత్తి-మాత్ర-విషయేతి యుక్తమ్। కుతః। మనసో వాక్-ప్రకృతిత్వాభావాత్ తత్ర వాక్-స్వరూప-సమ్పత్త్య్-అసమ్భవాత్। వాగ్-ఆది-వృత్తీనాṁ మనో-ఽధీనత్వేన వృత్తి-సమ్పత్తి-శ్రుతిః కథఞ్చిద్ ఉపపద్యత ఇతి। ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- వాఙ్-మనసీతి। వాక్-స్వరూపమ్ ఏవ మనసి సమ్పద్యతే। కుతః। దర్శనాత్--- దృశ్యతే హి వాగ్-ఇన్ద్రియ ఉపరతేఽపి మనః-ప్రవృత్తిః। వృత్తి-మాత్ర-సమ్పత్త్యాపి తద్ ఉపపద్యత ఇతి చేత్, తత్రాహ--- శబ్దాచ్ చేతి। వాఙ్-మనసి సమ్పద్యత ఇతి వాక్-స్వరూప-సమ్పత్తావ్ ఏవ హి శబ్దః, న వృత్తి-మాత్ర-సమ్పత్తౌ। న హి తదానీṁ వృత్త్య్-ఉపరమే వాగ్-ఇన్ద్రియṁ ప్రమాణాన్తరేణోపలభ్యతే; యేన వృత్తి-మాత్రమ్ ఏవ సమ్పద్యత ఇత్య్ ఉచ్యేత। యద్ ఉక్తṁ మనసో వాక్-ప్రకృతిత్వాభావాద్ వాచో మనసి సమ్పత్తిర్ నోపపద్యత ఇతి। తత్ వాఙ్-మనసి సమ్పద్యత ఇతి వచనాత్ మనసా వాక్ సṁయుజ్యతే, న తు తత్ర లీయత ఇతి పరిహర్తవ్యమ్।

౪౯౦ అత ఏవ సర్వాణ్య్ అను॥౪।౨।౨॥

యతో వాచో మనసా సṁయోగ-మాత్రṁ సమ్పత్తిః, న తు లయః, అత ఏవ వాచమ్ అను సర్వేషామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ మనసి సమ్పత్తి-శ్రుతిర్ ఉపపద్యతే తస్మాద్ ఉపశాన్త-తేజా (అ) పునర్భవమ్ ఇన్ద్రియైర్ మనసి సమ్పద్యమానైః ఇతి॥౨॥ ఇతి వాగ్-అధికరణమ్॥

అథ మనో-ఽధికరణమ్॥౨॥

౪౯౧ తన్-మనః-ప్రాణ ఉత్తరాత్॥౪।౨।౩॥

తత్ సర్వేన్ద్రియ-సṁయుక్తṁ మనః ప్రాణే సమ్పద్యతే--- ప్రాణేన సṁయుజ్యతే న మనో-వృత్తి-మాత్రమ్। కుతః। ఉత్తరాత్--- మనః-ప్రాణే ఇతి వాక్యాత్॥ అధికా శఙ్కా తు--- అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః ఇతి వచనాన్ మనసోఽన్న-ప్రకృతిత్వమ్ అవగమ్యతే; అన్నస్య చ--- తా అన్నమ్ అసృజన్త ఇత్య్ అమ్మయత్వṁ సిద్ధమ్, ఆపో మయః ప్రాణః ఇతి చాప్-ప్రకృతిత్వṁ ప్రాణస్యావగమ్యతే, అతో మనః ప్రాణే సమ్పద్యత ఇత్య్ అత్ర ప్రాణ-శబ్దేన ప్రాణ-ప్రకృతి-భూతా అపో నిర్దిశ్య తాసు మనః సమ్పత్తి-ప్రతిపాదనే పరమ్పరయా స్వ-కారణే లయ ఇతి సమ్పత్తి-వచనమ్ ఉపపన్నṁ భవతీతి॥ పరిహారస్ తు--- అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః, ఆపో-మయః ప్రాణః ఇతి మనః-ప్రాణయోర్ అన్నేనాద్భిశ్ చాప్యాయనమ్ ఉచ్యతే, న తత్-ప్రకృతిత్వమ్; ఆహఙ్కారికత్వాన్ మనసః, ఆకాశ-వికారత్వాచ్ చ ప్రాణస్య। ప్రాణ-శబ్దేనాపాṁ లక్షణా చ స్యాద్ ఇతి॥౩॥ ఇతి మనోధికరణమ్॥౨॥

అథ అధ్యక్షాధికరణమ్॥౩॥

౪౯౨ సోఽధ్యక్షే తద్-ఉపగమాదిభ్యః॥౪।౨।౪॥

యథా--- వాఙ్-మనసి సమ్పద్యతే, మనః ప్రాణే ఇతి వచనానురోధేన మనః-ప్రాణయోర్ ఏవ వాఙ్-మనసయోః సమ్పత్తిః, తథా-ప్రాణస్ తేజసి ఇతి వచనాత్ తేజస్య్ ఏవ ప్రాణః సమ్పద్యతే। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సోఽధ్యక్షే ఇతి। సః ప్రాణః, అధ్యక్షే కరణాధిపే జీవే సమ్పద్యతే। కుతః। తద్-ఉపగమాదిభ్యః--- ప్రాణస్య జీవోపగమస్ తావచ్ ఛ్రయతే, ఏవమ్ ఏవేమమ్ ఆత్మానమ్ అన్త-కాలే సర్వే ప్రాణా అభిసమాయన్తి ఇతి। తథా జీవేన సహ ప్రాణస్యోత్క్రాన్తిః శ్రూయతే తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనూత్క్రామతి ఇతి। ప్రతిష్ఠా చ జీవేన సహ శ్రూయతే, కస్మిన్న్ ఉత్క్రాన్త ఉత్క్రాన్తో భవిష్యామి కస్మిన్ వా ప్రతిష్ఠితే ప్రతిష్ఠాస్యామి ఇతి। ఏవṁ జీవేన సṁయుజ్య తేన సహ తేజః సమ్పత్తిర్ ఇహ ప్రాణస్ తేజసి ఇత్యుచ్యతే; యథా యమునాయాః గఙ్గయా సṁయుజ్య సాగర-గమనేఽపి యమునా సాగరṁ గచ్ఛతీతి వచో న విరుధ్యతే, తద్వత్॥౪॥ ఇత్య్ అధ్యక్షాధికరణమ్॥౩॥

అథ భూతాధికరణమ్॥౪॥

౪౯౩ భూతేషు తచ్-ఛ్రుతేః ॥౪।౨।౫॥

ప్రాణస్ తేజసీతి జీవ-సṁయుక్తస్య ప్రాణస్య తేజసి సమ్పత్తిర్ ఉక్తా; సా సమ్పత్తిః కిṁ తేజో-మాత్రే, ఉత సṁహతేషు సర్వేషు భూతేష్వ్ ఇతి విశయే తేజో-మాత్ర-శ్రవణాత్ తేజసి। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- భూతేష్వ్ ఇతి। భూతేషు సమ్పద్యతే। కుతః। తచ్-ఛ్రుతేః-పృథివీ-మయః ఆపోమయః\॥।తేజోమయః ఇతి జీవస్య సఞ్చరతః సర్వ-భూత-మయత్వ-శ్రుతేః॥౫॥

నను తేజః-ప్రభృతిష్వ్ ఏకైకస్మిన్ క్రమేణ సమ్పత్తావ్ అపి పృథివీ-మయ ఇత్య్ ఆదికా శ్రుతిర్ ఉపపద్యతే, అత ఆహ---

౪౯౪ నైకస్మిన్ దర్శయతో హి॥౪।౨।౬॥

నైకస్మిన్, ఏకైకస్య కార్యాక్షమత్వాత్। దర్శయతో హ్య్ అక్షమత్వṁ శ్రుతి-స్మృతీ--- అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణి తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకాṁ కరవాణి ఇతి నామ-రూప-వ్యాకరణ-యోగ్యత్వాయ త్రివృత్-కరణమ్ ఉపదిశ్యతే। నానా-వీర్యాః పృథగ్ భూతాః తతస్ తే సṁహతిṁ వినా। నాశక్నువన్ ప్రజాః స్రష్టుమ్ అసమాగమ్య కృత్స్నశః। సమేత్యాన్యోన్య-సṁయోగṁ పరస్పర-సమాశ్రయాః। మహద్-ఆద్యా విశేషాన్తా హ్య్ అణ్డమ్ ఉత్పాదయన్తి తే ఇతి। అతః ప్రాణస్ తేజసీతి తేజః-శబ్దేన భూతాన్తర-సṁసృష్టమ్ ఏవ తేజోఽభిధీయతే। అతో భూతేష్వ్ ఏవ సమ్పత్తిః॥౭॥ ఇతి భూతాధికరణమ్॥౪॥

అథ ఆసృత్య్-ఉపక్రమాధికరణమ్॥౫॥

౪౯౫ సమానా చాసృత్య్-ఉపక్రమాద్ అమృతత్వṁ చానుపోష్య ॥౪।౨।౭॥

ఇయమ్ ఉత్క్రాన్తిః కిṁ విద్వద్-అవిదుషోః సమానా, ఉతావిదుష ఏవేతి చిన్తాయామ్, అవిదుష ఏవేతి ప్రాప్తమ్। కుతః। విదుషోఽత్రైవామృతత్వ-వచనాద్ ఉత్క్రాన్త్య్-అభావాత్। విదుషో హ్య్ అత్రైవామృతత్వṁ శ్రావ్యతే---యదా సర్వే ప్రముచ్యన్తే కామా యేఽస్య హృది స్థితాః। అథ మర్త్యోర్ఽమృతో భవత్య్ అత్ర బ్రహ్మ సమశ్నుతే ఇతి॥ ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే-సమానా చాసృత్య్-ఉపక్రమాద్ ఇతి। విదుషోఽప్య్ ఆసృత్య్-ఉపక్రమాద్ ఉత్క్రాన్తిః సమానా। ఆసృత్య్-ఉపక్రమాత-ఆగత్య్-ఉపక్రమాత్। నాడీ-ప్రవేశాత్ ప్రాగ్ ఇత్య్ అర్థః। విదుషోఽపి హి నాడీ-విశేషేణోత్క్రమ్య గతిః శ్రూయతే-శతṁ చైకా చ హృదయస్య నాడ్యస్ తాసాṁ మూర్ధానమ భినిఃసృతైకా। తయోర్ ధ్వమ్ ఆయన్న్ అమృతత్వమ్ ఏతి విష్వఙ్ఙ్ అన్యా ఉత్క్రమణే భవన్తి ఇతి। ఏవṁ నాడీ-విశేషేణ గతి-శ్రవణాద్ విదుషోఽప్య్ ఉత్క్రాన్తిర్ అవర్జనీయా। సా చ నాడీ-ప్రవేశాత్ ప్రాగ్-విశేషాశ్రవణాత్ సమానా। తత్-ప్రవేశ-దశాయాṁ చ విశేషః శ్రూయతే--- తేన ప్రద్యోతేనైష ఆత్మా నిష్క్రామతి చక్షుషో వా మృధ్నోర్ వా అన్యేభ్యో వా శరీర-దేశేభ్యః ఇతి। శతṁ చైకా చ హృదయస్యేత్యనయా శ్రుత్య్-ఐకార్థ్యాన్ మూర్ధ్నోర్ నిష్క్రమణṁ విద్వద్-విషయమ్; ఇతరద్ అవిద్వద్-విషయమ్। యద్ ఉక్తṁ విదుషోఽత్రైవామృతత్వṁ శ్రావ్యత ఇతి; తత్రోచ్యతే--- అమృతత్వṁ చానుపోష్యేతి। చశబ్దోఽవధారణే। అనుపోష్య శరీరేన్ద్రియాది-సమ్బన్ధమ్ అదగ్ధ్వైవ, యద్ అమృతత్వమ్--- ఉత్తర-పూర్వాఘయోర్ అశ్లేష-వినాశ-రూపṁ ప్రాప్యతే తద్ ఉచ్యతే--- యదా సర్వే ప్రముచ్యన్తే ఇత్య్ ఆదికయా శ్రుత్యేత్య్ అర్థః। అత్ర బ్రహ్మ సమశ్నుత ఇతి చ ఉపాసన-వేలాయాṁ యో బ్రహ్మానుభవః, తద్-విషయమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥

౪౯౬ తద్-ఆపీతేః సṁసార-వ్యపదేశాత్ ॥౪।౨।౮॥

అవశ్యṁ చ తత్--- అమృతత్వమ్ అదగ్ధ-దేహ-సమ్బన్ధస్యైవేతి విజ్ఞేయమ్। కుతః। ఆపీతేః సṁసార-వ్యపదేశాత్। అపీతిః అప్యయః। బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః। సా చార్చిరాదినా మార్గేణ దేశ-విశేషṁ గత్వేతి వక్ష్యతే। ఆతద్-అవస్థా-ప్రాప్తేః సṁసారః దేహ-సమ్బన్ధ-లక్షణో హి వ్యపదిశ్యతే--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యేఽథ సమ్పత్స్యే ఇతి, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్భవాని ఇతి చ॥౮॥

౪౯౭ సూక్ష్మṁ ప్రమాణతశ్ చ తథోపలబ్ధేః ॥౪।౨।౯॥

ఇతశ్ చ విదుషోఽపి బన్ధో నాత్ర దగ్ధః, యతః సూక్ష్మṁ శరీరమ్ అనువర్తతే। కుత ఇదమ్ అవగమ్యతే। ప్రమాణతస్ తథోపలబ్ధేః--- ఉపలభ్యతే హి దేవయానేన పథా గచ్ఛతో విదుషః, తṁ ప్రతిబ్రూయాత్, సత్యṁ బ్రూయాత్ ఇతి చన్ద్రమసా సṁవాద-వచనేన శరీర-సద్-భావః। అతః సూక్ష్మ-శరీరమ్ అనువర్తతే। అతశ్ చ బన్ధో న దగ్ధః॥౯॥

౪౯౮ నోపమర్దేనాతః ॥౪।౨।౧౦॥

అతః--- యదా సర్వే ప్రముచ్యన్తే కామా యేఽస్య హృది స్థితాః। అథ మర్త్యోర్ఽమృతో భవత్య్ అత్ర బ్రహ్మ సమశ్నుతే ఇతి వచనṁ న బన్ధోపమర్దేనామృతత్వṁ వదతి॥౧౦॥

౪౯౯ అస్యైవ చోపపత్తేర్ ఊష్మా ॥౪।౨।౧౧॥

అస్య--- సూక్ష్మ-శరీరస్య క్వచిద్ విద్యమానత్వోపపత్తేర్ విదుషః ప్రక్రాన్త-మరణస్య మరణాత్ ప్రాగ్ ఊష్మా స్థూలే శరీరే క్వాచిత్క ఉపలభ్యతే। న చ స్థూలస్యైవ శరీరస్యాయమ్ ఊష్మా, అన్యత్రానుపలబ్ధేః। తతశ్ చోష్మణః క్వచిద్ ఉపలబ్ధిర్ విదుషః సూక్ష్మ-శరీరస్యోత్క్రాన్తి-నిబన్ధనేతి గమ్యతే। తస్మాద్ విదుషోఽప్య్ ఆసృత్య్ ఉప క్రమాత్ సమానోత్క్రాన్తిర్ ఇతి సుష్ఠూక్తమ్॥౧॥

పునర్ అపి విదుష ఉత్క్రాన్తిర్ న సమ్భవతీత్య్ ఆశఙ్కయ పరిహృఇయతే---

౫౦౦ ప్రతిషేధాద్ ఇతి చేన్ న శారీరాత్ స్పష్టో హ్య్ ఏకేషామ్ ॥౪।౨।౧౨॥

యద్ ఉక్తṁ విదుషోఽప్య్ ఉత్క్రాన్తిః సమానేతి తన్ నోపపద్యతే, విదుష ఉత్క్రాన్తి-ప్రతిషేధాత్। తథా హి--- స ఏతాస్ తేజో-మాత్రాః సమభ్యాదదానో హృదయమ్ ఏవాన్వపక్రామతి ఇత్య్ ఉపక్రమ్య తేన ప్రద్యోతేనైష ఆత్మా నిష్క్రామతి తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనూత్క్రామతి ఇత్య్ అవిదుష ఉత్క్రాన్తి-ప్రకారమ్ అభిధాయ, అన్యన్ నవతరṁ కల్యాణతరṁ రూపṁ కురుతే ఇతి దేహాన్తర-పరిగ్రహṁ చాభిధాయ, ప్రాప్యాన్తṁ కర్మణస్ తస్య యత్ కిṁ చేహ కరోత్య్ అయమ్। తస్మాల్ లోకాత్ పునర్ ఏత్యస్మై లోకాయ కర్మణే ఇతి తు కామయమానః ఇత్య్ అవిద్వద్-విషయṁ పరిసమాప్య, అథాకామయమానో యోఽకామో నిష్కామ ఆప్త-కామ ఆత్మ-కామః న తస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి బ్రహ్మైవ సన్ బ్రహ్మాప్య్ ఏతి ఇతి విదుష ఉత్క్రాన్తిః ప్రతిషిధ్యతే। తథా పూర్వత్ర ఆర్తభాగ-ప్రశ్నేఽపి విదుష ఉత్క్రాన్తి-ప్రతిషేధో దృశ్యతే, అప పునర్ మృత్యుṁ జయతి ఇతి విద్వాṁసṁ ప్రస్తుత్య, యాజ్ఞవల్క్యేతి హోవాచ యత్రాయṁ పురుషో మ్రియతే ఉదస్మాత్ ప్రాణాః క్రామన్త్య్ ఆహో న, ఇతి పృష్టః, నేతి హోవాచ యాజ్ఞవల్క్యోఽత్రైవ సమవలీయన్తే స ఉచ్ఛ్వయత్యాధ్మాతో మృతః శేతే ఇతి। అతో విద్వాన్ ఇహైవామృతత్వṁ ప్రాప్నోతీతి చేత్ తన్ న। శారీరాత్ ప్రత్యగాత్మనః। ప్రాణానామ్ ఉత్క్రాన్తిర్ హ్య్ అత్ర ప్రతిషిధ్యతే, న శరీరాత్। న తస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్తీత్య్ అత్ర తచ్-ఛబ్దేన, అథాకామయమాన ఇతి ప్రకృతః శారీర ఏవ పరామృశ్యతే; నాశ్రుతṁ శరీరమ్। తస్యేతి షష్ఠయా ప్రాణానాṁ సమ్బన్ధిత్వేన శారీరో నిర్దిష్టః; నతూత్క్రాన్త్య్ అపాదానత్వేన। ఉత్క్రాన్త్య్-అపాదానṁ తు శరీరమ్ ఏవేతి చేన్ న, అపాదానాపేక్షాయామ్ అశ్రుతాచ్ ఛరీరాత్ సమ్బన్ధితయా శ్రుతస్యాత్మన ఏవ సన్నిహితత్వేనాపాదానతయాపి గ్రాహ్యత్వాత్। కిṁ చ ప్రాణానాṁ జీవ-సమ్బన్ధితయైవ ప్రజ్ఞాతానాṁ తత్-సమ్బన్ధ-కథనే ప్రయోజనాభావాత్ సమ్బన్ధ-మాత్ర-వాచిన్యా షష్ఠయా అపాదానమ్ ఏవ విశేష ఇతి నిశ్చీయతే; యథా నటస్య శ్రుణోతీతి। న చాత్ర వివదితవ్యమ్। స్పష్టో హ్య్ ఏకేషాṁ--- మాధ్యన్దినానామ్ ఆమ్నాయే శారీరో జీవ ఏవాపాదానమ్ ఇతి, యోఽకామో నిష్కామ ఆప్త-కామ ఆత్మ-కామో న తస్మాత్ ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి ఇతి। శారీరాత్ ప్రాణానామ్ ఉత్క్రాన్తి-ప్రసఙ్గాభావాత్ తన్-నిషేధో నోపపద్యత ఇతి చేన్ న, తస్య తావద్ ఏవ చిరమ్ ఇతి విదుషః శరీర-వియోగ-కాలే బ్రహ్మ-సమ్పత్తి-వచనేన ప్రాణానామ్ అపి తస్మిన్ కాలే శారీరాద్ విదుషో వియోగః ప్రసజ్యతే తతశ్ చ దేవయానేన పథా బ్రహ్మ-సమ్పత్తిర్ నోపపద్యత ఇతి, న తస్య ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి-దేవయానేన పథా బ్రహ్మ-ప్రాప్తేః ప్రాగ్ జీవాద్ విదుషోఽపి ప్రాణా న విశ్లిష్యన్తీత్య్ ఉచ్యతే। ఆర్తమ్భాగ-ప్రశ్నోఽపి యదా విద్వద్-విషయః, తదాయమ్ ఏవ పరిహారః। స త్వ్ అవిద్వద్-విషయః, తత్ర ప్రశ్న-ప్రతివచనయోర్ బ్రహ్మ-విద్యా-ప్రసఙ్గాదర్శనాత్। తత్ర హి గ్రహాతిగ్రహ-రూపేణేన్ద్రియేన్ద్రియార్థ-స్వభావః, అపామ్ అగ్న్య్-అన్నత్వṁ, మ్రియమాణస్య జీవస్య ప్రాణాపరిత్యాగః, మృతస్య నామ-వాచ్య-కీర్త్య్-అనువృత్తిః, తస్య చ పుణ్య-పాపానుగుణ-గతి-ప్రాప్తిర్ ఇత్య్ ఏతేఽర్థాః ప్రశ్న-పూర్వకṁ ప్రత్యుక్తాః। తత్ర చ--- అప పునర్ మృత్యుṁ జయతీత్య్ అపామ్ అగ్న్య్-అన్నత్వ-జ్ఞానాద్ అగ్ని-జయ ఏవ మృత్యు-జయ ఉచ్యతే। అతో నాత్ర విదుషః ప్రసఙ్గః। అవిదుషస్ తు ప్రాణాన్ ఉత్క్రాన్తి-వచనṁ, స్థూల-దేహవత్ ప్రాణా న ముఞ్చన్తి, అపి తు భూత-సూక్ష్మవజ్ జీవṁ పరిష్వజ్య గచ్ఛన్తీతి ప్రతిపాదయతీతి నిరవద్యమ్॥౨॥

౫౦౧ స్మర్యతే చ॥౪।౨।౧౩॥

స్మర్యతే చ విదుషోఽపి మూర్ధన్య-నాడ్యోత్క్రాన్తిః, ఊర్ధ్వమ్ ఏకః స్థితస్ తేషాṁ యో భిత్త్వా సూర్య-మణ్డలమ్। బ్రహ్మ-లోకమ్ అతిక్రమ్య తేన యాతి పరాṁ గతిమ్ ఇతి॥౧౩॥ ఇత్య్ ఆసృత్య్-ఉపక్రమాధికరణమ్॥౫॥

అథ పర-సమ్పత్య్-అధికరణమ్ ॥౬॥

౫౦౨ తాని పరే తథా హ్య్ ఆహ ॥౪।౨।౧౪॥

సకరణ-గ్రామః సప్రాణః కరణాధ్యక్షః ప్రత్యగాత్మా ఉత్క్రాన్తి-వేలాయాṁ తేజః-ప్రభృతి-భూత-సూక్ష్మేషు సమ్పద్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్। సైషా సమ్పత్తిర్ విదుషో న విద్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్య పరిహృతమ్। తాని పునర్ జీవ-పరిష్వక్తాని భూత-సూక్ష్మాణి కిṁ యథాకర్మ యథావిద్యṁ చ స్వ-కార్యాయ గచ్ఛన్తి, ఉత పరమాత్మని సమ్పద్యన్త ఇతి విశయే మధ్యే పరమాత్మ-సమ్పత్తౌ సుఖ-దుఃఖోపభోగ-రూప-కార్యాదర్శనాత్, తద్-ఉపభోగానుగుణ్యేన యథాకర్మ యథావిద్యṁ చ గచ్ఛన్తి, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే తాని పరే ఇతి। తాని పరస్మిన్న్ ఆత్మని సమ్పద్యన్తే। కుతః। తథా హ్య్ ఆహ శ్రుతిః-తేజః పరస్యాṁ దేవతాయామ్ ఇతి। యథాహ శ్రుతిస్ తద్-అనుగుణṁ కార్యṁ కల్ప్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। సుషుప్తి-ప్రలయయోర్ యథా పరమాత్మ-సమ్పత్త్యా సుఖ-దుఃఖోపభోగాయాసవిశ్రమః। తద్వద్ ఇహాపి॥౧౪॥ ఇతి పర-సమ్పత్త్య్-అధికరణమ్॥౬॥

అథ అవిభాగాధికరణమ్ ॥౭॥

౫౦౩ అవిభాగో వచనాత్ ॥౪।౨।౧౫॥

సేయṁ పరమాత్మని సమ్పత్తిః కిṁ ప్రాకృత-లయవత్ కారణాపత్తి-రూపా, ఉత వాఙ్-మనసి ఇత్య్ ఆదివద్ అవిభాగ-రూపేతి చిన్తాయాṁ, పరమాత్మనః సర్వేషాṁ యోని-భూతత్వాత్ కారణాపత్తి-రూపా, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- అవిభాగ ఇతి। అపృథగ్-భావః-పృథగ్-వ్యవహారానర్హ-సṁసర్గ ఇత్య్ అర్థః। కుతః। వచనాత్--- తేజః పరస్యాṁ దేవతాయామ్ ఇత్య్ అత్రాపి వాఙ్-మనసి సమ్పద్యత ఇత్య్ అతః సమ్పద్యత ఇతి వచనస్యానుషఙ్గాత్। తస్య చ సṁసర్గ-విశేష-వాచిత్వాత్। అనుషక్తస్యాభిధాన-వైరూప్యే ప్రమాణాభావాత్, ఉత్క్రాన్తి-వేలాయాṁ కారణాపత్తి-ప్రయోజనాభావాత్ పునస్ తత్రావ్యక్తాది-సృష్ట్య్-అవచనాచ్ చ॥౫॥ ఇత్య్ అవిభాగాధికరణమ్॥౭॥

అథ తద్-ఓకోధికరణమ్ ॥౮॥

౫౦౪ తద్-ఓకోఽగ్ర-జ్వలనṁ తత్-ప్రకాశిత-ద్వారో విద్యా-సామర్థ్యాత్ తచ్-ఛేష-గత్య్-అనుస్మృతి-యోగాచ్ చ హార్దానుగృహీతః శతాధికయా ॥౪।౨।౧౬॥

ఏవṁ గత్య్-ఉపక్రమావధి విద్వద్-అవిదుషోః సమానాకార ఉత్క్రాన్తి-ప్రకార ఉక్తః। ఇదానీṁ విదుషో విశేష ఉచ్యతే। తత్రేదమ్ ఆమ్నాయతే--- శతṁ చైకా చ హృదయస్య నాడ్యస్ తాసాṁ మూర్ధానమ్ అభినిఃసృతైకా। తయోర్ ధ్వమ్ ఆయన్న్ అమృతత్వమ్ ఏతి విష్వఙ్ఙ్ అన్యా ఉత్క్రమణే భవన్తి ఇతి। అనయా నాడీనాṁ శతాధికయా మూర్ధన్య-నాడ్యైవ విదుషో గమనమ్, అన్యాభిర్ ఏవ చావిదుషో గమనమ్ ఇత్య్ అయṁ నియమ ఉపపద్యతే, నేతి సṁశయః। కిṁ యుక్తమ్। నియమో నోపపద్యత ఇతి। కుతః। నాడీనాṁ భూయస్త్వాద్ అతిసూక్ష్మత్వాచ్ చ దుర్వివేచతయా పురుషేణో పాదాతుమ్ అశక్యత్వాత్। తయోర్ ధ్వమ్ ఆయన్న్ అమృతత్వమ్ ఏతి విష్వఙ్ఙ్ అన్యా ఉత్క్రమణే భవన్తీతి యాదృచ్ఛికీమ్ ఉత్క్రాన్తిమ్ అనువదతీతి యుక్తమ్ ఇతి। ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- శతాధికయేతి। విద్వాన్ శతాధికయా మూర్ధన్యయైవ నాడ్యోత్క్రామతి। నచాస్యాః విదుషో దుర్వివేచత్వమ్; విద్వాన్ హి పరమ-పురుషారాధన-భూతాత్యర్థ-ప్రియ-విద్యా-సామర్థ్యాద్ విద్యాశేష-భూతతయాత్మనోఽత్యర్థ-ప్రియ-గత్య్-అనుస్మరణ-యోగాచ్ చ ప్రసన్నేన హార్దేన పరమ-పురుషేణానుగృహీతో భవతి తతశ్ చ తద్-ఓకః-తస్య జీవస్య స్థానṁ హృదయమ్, అగ్ర-జ్వలనṁ భవతి--- అగ్రే జ్వలనṁ ప్రకాశనṁ యస్య, తద్ ఇదమ్ అగ్ర-జ్వలనమ్। పరమ-పురుష-ప్రసాదాత్ ప్రకాశిత-ద్వారో విద్వాన్ తాṁ నాడీ విజానాతీతి తయా విదుషో గతిర్ ఉపపద్యతే॥౬॥ ఇతి తద్-ఓకోధికరణమ్॥౮॥

అథ రశ్మ్య్-అనుసారాధికరణమ్॥౯॥

౫౦౫ రశ్మ్య్-అనుసారీ॥౪।౨।౧౭॥

విదుషో హృదయాచ్ ఛతాధికయా మూర్ధన్య-నాడ్యా నిర్గతస్యాదిత్య-రశ్మీన్ అనుసృత్యాదిత్య-మణ్డల-గతిః శ్రూయతే--- అథ యత్రైతద్ అస్మాచ్ ఛరీరాద్ ఉత్క్రామత్య్ అథైతైర్ ఏవ రశ్మిభిర్ ఊర్ధ్వ్మ్ ఆక్రమతే ఇతి। తత్ర రశ్మ్య్-అనుసారేణైవేత్య్ అయṁ గతి-నియమః సమ్భవతి, నేతి చిన్తాయామ్, నిశి మృతస్య విదుషో రశ్మ్య్-అనుసారాసమ్భవాద్ అనియమః। వచనṁ తు పక్ష-ప్రాప్త-విషయమ్ ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- రశ్మ్య్-అనుసారీతి। రశ్మ్య్-అనుసార్య్ ఏవ విద్వాన్ ఊర్ధ్వṁ గచ్ఛతి। కుతః। అథైతైర్ ఏవ రశ్మిభిర్ ఇత్య్ అవధారణాత్; పాక్షికత్వే హ్య్ ఏవకారోఽనర్థకః స్యాత్। యద్ ఉక్తṁ నిశి మృతస్య రశ్మ్య్-అసమ్భవాద్ రశ్మీన్ అనుసృత్య గమనṁ నోపపద్యత ఇతి; తన్ న, నిశ్య్ అపి సూర్య-రశ్మ్య్-అనుసారః సమ్భవతి। లక్ష్యతే హి నిశ్య్ అపి నిదాఘ-సమయే ఊష్మోపలబ్ధ్యా రశ్మి-సద్-భావః। హేమన్తాదౌ తు హిమాభిభవాద్ దుర్దిన ఇవోష్మానుపలమ్భః। శ్రూయతే చ నాడీ-రశ్మీనాṁ సవదాన్యోన్యాన్వయః--- తద్ యథా మహా-పథ ఆతత ఉభౌ గ్రామౌ గచ్ఛతీమṁ చాముṁ చ ఏవమ్ ఏవైత ఆదిత్యస్య రశ్మయ ఉభౌ లోకౌ గచ్ఛన్తీమṁ చాముṁ చ అముష్మాద్ ఆదిత్యాత్ ప్రతాయన్తే త ఆసు నాడీషు సృప్తాః ఆభ్యో నాడీభ్యః ప్రతాయన్తే తేఽముష్మిన్న్ ఆదిత్యే సృప్తాః ఇతి। తస్మాన్ నిశ్య్ అపి రశ్మి-సమ్భవాన్ నిశి మృతానామ్ అపి విదుషాṁ రశ్మ్య్-అనుసారేణైవ బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ అస్త్య్ ఏవ॥౭॥ ఇతి రశ్మ్య్-అనుసారాధికరణమ్॥౯॥

అథ నిశాధికరణమ్॥౧౦॥

౫౦౬ నిశి నేతి చేన్ న సమ్బన్ధస్య యావద్ దేహ-భావిత్వాద్ దర్శయతి చ॥౪।౨।౧౮॥

ఇదమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే--- విదుషో నిశి మృతస్య బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ అస్తి, నేతి। యద్య్ అపి నిశాయాṁ సూర్య-రశ్మి-సమ్భవాద్ రశ్మ్య్-అనుసారేణ గతిర్ నిశాయామ్ అపి సమ్భవతి తథాపి నిశా-మరణస్య శాస్త్రేషు గర్హితత్వాత్ పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ నిశామృతస్య న సమ్భవతి। శాస్త్రేషు దివా-మరణṁ ప్రశస్తమ్। విపరీతṁ నిశా-మరణṁ-దివా చ శుక్ల-పక్షశ్ చ ఉత్తరాయణమ్ ఏవ చ। ముమూర్షతాṁ ప్రశస్తాని విపరీతṁ తు గర్హితమ్ ఇతి। దివా-మరణ-నిశా-మరణయోః ప్రశస్తత్వ-విపరీతత్వే చోత్తమాధమ-గతి-హేతుత్వేన స్యాతామ్। అతో నిశి మరణమ్ అధో-గతి-హేతుత్వాన్ న బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-హేతుర్ ఇతి చేత్ తన్ న, విదుషః కర్మ-సమ్బన్ధస్య యావద్ దేహ-భావిత్వాత్। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- అనారబ్ధ-కార్యాణామ్ అధో-గతి-హేతు-భూతానాṁ కర్మణాṁ విద్యా-సమ్బన్ధేనైవ వినాశాద్ ఉత్తరేషాṁ చాశ్లేషాత్ ప్రారబ్ధ-కార్యస్య చ చరమ-దేహావధిత్వాద్ బన్ధ-హేత్వ్-అభావాద్ విదుషో నిశామృతస్యాపి బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః సిద్ధైవ। దర్శయతి చ శ్రుతిః--- తస్య తావద్ ఏవ చిరṁ యావన్ న విమోక్ష్యే అథ సమ్పత్స్యే ఇతి। దివా చ శుక్ల-పక్షశ్ చేత్య్ ఆది వచనమ్ అవిద్వద్-విషయమ్ ॥౧౮॥

ఇతి నిశాధికరణమ్॥౧౦॥

అథ దక్షిణాయనాధికరణమ్ ॥౧౧॥

౫౦౭ అతశ్ చాయనేపి దక్షిణే ॥౪।౨।౧౯॥

నిశి మృతస్యాపి విదుషో బ్రహ్మ-ప్రాప్తౌ యో హేతుర్ ఉక్తః, తత ఏవ హేతోర్ దక్షిణేఽప్య్ అయనే మృతస్య బ్రహ్మ-ప్రాప్తిః సిద్ధా। అధికాశఙ్కా తు--- అథ యో దక్షిణే ప్రమీయతే పితృణామ్ ఏవ మహిమానṁ గత్వా చన్ద్రమసః సాయుజ్యṁ గచ్ఛతి ఇతి దక్షిణాయనే మృతస్య చన్ద్ర-ప్రాప్తి-శ్రవణాచ్ చన్ద్రṁ ప్రాప్తానాṁ చ, తేషాṁ యదా తత్పర్యవైత్య్ అథైతమ్ ఏవాధ్వానṁ పునర్ నివర్తన్తే ఇతి పునర్-ఆవృత్తి-శ్రవణాత్, భీష్మాదీనాṁ చ బ్రహ్మ-విద్యా-నిష్ఠానామ్ ఉత్తరాయణ-ప్రతీక్షాదర్శనాద్ దక్షిణాయనే మృతస్య బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ న సమ్భవతీతి॥ పరిహారస్ తు--- అవిదుషాṁ పితృ-యాణేన పథా చన్ద్రṁ ప్రాప్తానామ్ ఏవ పునర్-ఆవృత్తిః, విదుషస్ తు చన్ద్రṁ ప్రాప్తస్యాపి తస్మాద్ బ్రహ్మణో మహిమానమ్ ఆప్నోతి ఇతి వాక్య-శేషాత్ తస్య దక్షిణాయనమృతస్య చన్ద్ర-ప్రాప్తిః బ్రహ్మ ప్రపిత్సతో విశ్రమ-హేతు-మాత్రమ్ ఇతి గమ్యతే। వాక్య-శేషాభావేఽపి పూర్వోక్తాద్ ఏవ బన్ధ-హేత్వ్-అభావాద్ విదుషశ్ చన్ద్రṁ ప్రాప్తస్యాపి బ్రహ్మ-ప్రాప్తిర్ అనివార్యా। భీష్మాదీనాṁ యోగ-ప్రభావాత్ స్వచ్ఛన్ద-మరణానాṁ ధర్మ-ప్రవర్తనాయోత్తరాయణ-ప్రాశస్త్య్-అప్రదర్శనార్థస్ తథావిధాచారః॥౯॥

నను చ విదుషో ముమూర్షూన ప్రతి పునర్-ఆవృత్త్య్-అపునర్-ఆవృత్తి-హేతుత్వేన కాల-విశేష-విధిర్ దృశ్యతే--- యత్ర కాలే త్వ్ అనావృత్తిమ్ ఆవృత్తిṁ చైవ యోగినః। ప్రయాతా యాన్తి తṁ కాలṁ వక్ష్యామి భరతర్షభ॥ అగ్నిర్ జ్యోతిర్ అహః శుక్లః షణ్-మాసా ఉత్తరాయణమ్। తత్ర ప్రయాతా గచ్ఛన్తి బ్రహ్మ బ్రహ్మ-విదో జనాః॥ ధూమో రాత్రిస్ తథా కృష్ణః షణ్-మాసా దక్షిణాయనమ్। తత్ర చాన్ద్రమసṁ జ్యోతిర్ యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే॥ శుక్ల-కృష్ణ-గతీ హ్య్ ఏతే జగతః శాశ్వతే మతే। ఏకయా యాత్య్ అనావృత్తిమ్ అన్యయావర్తేతే పునః ఇతి। తత్రాహ---

౫౦౮ యోగినః ప్రతి స్మర్యేతే స్మార్తే చైతే ॥౪।౨।౨౦॥

నాత్ర ముమూర్షూన్ ప్రతి మరణ-కాల-విశేషోపాదానṁ స్మర్యతే; అపి తు యోగినః---యోగ-నిష్ఠాన్ ప్రతి స్మార్తే--- స్మృతి-విషయ-భూతే స్మర్తవ్యే దేవయాన-పితృ-యాణాఖ్యే గతీ స్మర్యేతే యోగాఙ్గతయానుదినṁ స్మర్తుమ్। తథా హ్య్ ఉపసṁహారః--- నేతే సృతీ పార్థ జానన్ యోగీ ముహ్యతి కశ్చన। తస్మాత్ సర్వేషు కాలేషు యోగ-యుక్తో భవార్జున, ఇతి। అగ్నిర్ జ్యోతిః, ధూమో రాత్రిర్ ఇతి చ దేవయాన-పితృ-యాణే ప్రత్యభిజ్ఞాయేతే। ఉపక్రమే చ--- యత్ర కాలే త్వ్ ఇతి కాల-శబ్దః కాలాభిమాని-దేవతాతివాహిక-పరః, అగ్న్య్-ఆదేః, కాలత్వాసమ్భవాత్। అతః--- తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తి ఇతి విహిత-దేవ-యానానుస్మృతిర్ అత్ర విద్యా-నిష్ఠాన్ ప్రతి విధీయతే, న ముమూర్షూన్ ప్రతి మరణ-కాల-విశేషః॥౨౦॥ ఇతి దక్షిణాయనాధికరణమ్॥౧॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య ద్వితీయః పాదః॥౨॥

చతుర్థాధ్యాయే

అర్చిర్-ఆద్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౫౦౯ అర్చిర్-ఆదినా తత్-ప్రథితేః ॥౪।౩।౧॥

విదుష ఉత్క్రాన్తస్య నాడీ-విశేషేణ హార్దానుగ్రహాద్ గత్య్-ఉపక్రమ ఉక్తః। తస్య గచ్ఛతో మార్గ ఇదానీṁ నిర్ణీయతే। తత్ర శ్రుతిషు మార్గ-ప్రకారాః బహుధా ఆమ్నాయన్తే। ఛాన్దోగ్యే తావత్--- యథా పుష్కర-పలాశ ఆపో న శ్లిష్యన్తే ఏవమ్ ఏవṁవిది పాపṁ కర్మ న శ్లిష్యతే ఇత్య్ ఉపక్రమ్య బ్రహ్మ-విద్యామ్ ఉపదిశ్యామ్నాయతే--- అథ యద్ ఉ చైవాస్మిఞ్ చ్ఛవ్యṁ కుర్వన్తి యద్ ఉ చ న అర్చిషమ్ ఏవాభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహర్ అహ్న ఆపూర్యమాణ-పక్షమ్ ఆపూర్యమాణ-పక్షాద్యాన్ షడ్-ఉదఙ్ఙేతి మాసాṁస్ తాన్ మాసేభ్యః సṁవత్సరṁ సṁవత్సరాద్ ఆదిత్యమ్ ఆదిత్యాచ్ చన్ద్రమసṁ చన్ద్రమసో విద్యుతṁ తత్-పురుషోఽమానవః--- స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయత్య్ ఏష దేవ-పథో బ్రహ్మ-పథః ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమṁ మానవమ్ ఆవర్తṁ నావర్తన్తే ఇతి। తథాత్రైవాష్టమ్ ఏకౌ రశ్మిభిర్ ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే ఇతి। కౌషీతకినశ్ చ దేవయాన-మార్గమ్ అన్యథాధీయతే, స ఏతṁ దేవ-యానṁ పన్థానమ్ ఆపద్యాగ్ని-లోకమ్ ఆగచ్ఛతి స వాయు-లోకṁ స వరుణ-లోకṁ స ఆదిత్య-లోకṁ స ఇన్ద్ర-లోకṁ స ప్రజాపతి-లోకṁ స బ్రహ్మ-లోకమ్ ఇతి। తథా బృహదారణ్యకే--- య ఏవమ్ ఏతద్ విదుర్యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధాṁ సత్యమ్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్త్య్ అర్చిషోఽహర్ అహ్న ఆపూర్యమాణ-పక్షమ్ ఆపూర్యమాణ-పక్షాద్యాన్ షణ్-మాసాన్ ఉదఙ్ఙ్ ఆదిత్య ఏతి మాసేభ్యో దేవ-లోకṁ దేవ-లోకాద్ ఆదిత్యమ్ ఆదిత్యాద్ వైద్యుతṁ వైద్యుతాత్ పురుషోఽమానవః స ఏత్య బ్రహ్మ-లోకాన్ గమయతి ఇతి। తత్రైవ పునర్ అన్యథా--- యదా వై పురుషోఽస్మాల్ లోకాత్ ప్రేతి స వాయుమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా రథ-చక్రస్య ఖṁ తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా ఆడమ్బరస్య ఖṁ తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స చన్ద్రమసమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా దున్దుభేః ఖమ్ ఇత్య్ ఆది। తత్ర సṁశయః--- కిమ్ అర్చిర్-ఆదిర్ ఏక ఏవ మార్గ ఆభిః శ్రుతిభిః ప్రతిపాద్యత ఇతి, తేనైవ బ్రహ్మ గచ్ఛతి విద్వాన్, ఉత తస్మాద్ అన్యేఽన్యత్ర మార్గా ఇతి, తైర్ వానేన వేత్య్ అనియమః ఇతి। కిṁ యుక్తమ్। అనిమయ ఇతి। కుతః। అనేక-రూపత్వాన్ నైరపేక్ష్యాచ్ చేతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- అర్చిర్-ఆదినేతి। అర్చిర్-ఆదిర్ ఏక ఏవ మార్గః సర్వత్ర ప్రతిపాద్యతే। అతోఽర్చిర్-ఆదినైవ గచ్ఛతి। కుతః। తత్-ప్రథితేః--- తస్యైవ సర్వత్ర ప్రథితేః। ప్రథితిః--- ప్రసిద్ధిః, తస్యైవ సర్వత్ర ప్రత్యభిజ్ఞానాద్ ఇత్య్ అర్థః। ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ స ఏవ మార్గః సర్వత్ర న్యూనాధిక-భావేన ప్రతిపాద్యత ఇతి విద్యా-గుణోపసṁహారవద్ అన్యత్రోక్తానామ్ అన్యత్రోపసṁహారః క్రియతే। ఛాన్దోగ్యే తావద్ ఉపకోసల-విద్యాయాṁ పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ చైక-రూప ఏవామ్నాయతే। వాజసనేయకే చ పఞ్చాగ్ని-విద్యాయాṁ తథైవార్చిర్-ఆదిః అల్పాన్తర ఆమ్నాయతే, అతస్ తత్రాపి స ఏవేతి ప్రతీయతే। అన్యత్రాపి సర్వత్రాగ్న్య్-ఆదిత్యాదయః ప్రత్యభిజ్ఞాయన్తే॥౧॥ ఇత్య్ అర్చిర్-ఆద్య్-అధికరణమ్॥

అథ వాయ్వ్-అధికరణమ్॥౨॥

౫౧౦ వాయుమ్ అబ్దాద్ అవిశేష-విశేషాభ్యామ్॥౪।౩।౨॥

అర్చిర్-ఆదినైవ గచ్ఛన్తి విద్వాṁస ఇత్య్ ఉక్తమ్। తత్రార్చిర్-ఆదికే మార్గే ఛన్దోగాః మాసాదిత్యయోర్ అన్తరాలే సṁవత్సరమ్ అధీయతే--- మాసేభ్యః సṁవత్సరṁ సṁవత్సరాద్ ఆదిత్యమ్ ఇతి। వాజసనేయినస్ తు తయోర్ ఏవాన్తరాలే దేవ-లోకṁ-మాసేభ్యో దేవ-లోకṁ దేవ-లోకాద్ ఆదిత్యమ్ ఇతి। ఉభయత్రాపి మార్గస్యకత్వాద్ ఉభావ్ ఉభయత్రోపసṁహార్యౌ। తత్ర మాసాద్ ఊర్ధ్వమ్ అభిహితయోః సṁవత్సర-దేవలోకయోః పఞ్చమ్యాభిహితస్య శ్రౌత-క్రమస్య తుల్యత్వేఽపి--- అర్చిషోఽహర్ అహ్న ఆపూర్యమాణ-పక్షమ్ ఆపూర్యమాణ-పక్షాద్యాన్ షడ్ ఉదఙ్ఙ్ ఏతి మాసాṁస్ తాన్ ఇత్య్ అధిక-కాలానాṁ న్యూన-కాలేభ్య ఉత్తరోత్తరత్వేన నివేశ-దర్శనాత్ సṁవత్సరస్యైవ మాసాద్ అనన్తరṁ బుద్ధౌ విపరివృత్తేః సṁవత్సర ఏవ మాసాద్ ఊర్ధ్వṁ నివేశయితవ్య ఇతి తత ఊర్ధ్వṁ దేవ-లోక ఇతి నిశ్చీయతే। అన్యత్ర వాజసనేయినః--- యదా వై పురుషోఽస్మాల్ లోకాత్ ప్రైతి స వాయుమ్ ఆగచ్ఛతి, తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా రథ-చక్రస్య ఖṁ తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమ్ ఆగచ్ఛతి ఇత్య్ ఆదిత్యాత్ పూర్వṁ వాయుమ్ అధీయతే। కౌషీతకినస్ తు--- స ఏతṁ దేవయానṁ పన్థానమ్ ఆపద్యాగ్ని-లోకమ్ ఆగచ్ఛతి స వాయు-లోకమ్ ఇత్య్ అగ్ని-లోక-శబ్ద-నిర్దిష్టాద్ అర్చిషః పరṁ వాయుమ్ అధీయతే। తత్ర కౌషీతకినాṁ పాఠ-క్రమేణార్చిషః పరత్వేన ప్రాప్తస్య వాయోర్ వాజసనేయినాṁ--- తేన స ఊర్ధ్వమ్ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమ్ ఆగచ్ఛతీత్య్ ఊర్ధ్వ-శబ్ద-నిర్దిష్ట-శ్రోత-క్రమేణ పాఠ-క్రమాద్ బలీయసా ఆదిత్యాత్ పూర్వṁ ప్రవేశో నిశ్చీయతే। అత ఆదిత్యాత్ పూర్వṁ సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వṁ దేవ-లోకో వాయుశ్ చ ప్రాప్తౌ। తత్రేదṁ చిన్త్యతే--- కిṁ దేవ లోకో వాయుశ్ చార్థాన్తర-భూతౌ యథేష్ట-క్రమేణ విద్వాన్ అభిగచ్ఛేత్, ఉతానన్తరత్వేన సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వṁ దేవ-లోకṁ సన్తṁ వాయుమ్ అభిగచ్ఛేద్ ఇతి। కిṁ యుక్తమ్। భిన్నార్థత్వమ్, ప్రసిద్ధేః। భిన్నార్థత్వే చోర్ధ్వ-శబ్దేన పఞ్చమ్యా చోభయోః సṁవత్సరాదిత్యాన్తరాలే శ్రుతి-క్రమేణ ప్రాప్తత్వాత్, విశేషాభావాచ్ చ యథేష్టమ్, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- వాయుమ్ అబ్దాద్ ఇతి। వాయు సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వమ్ అభిగచ్ఛేత్। కుతః। అవిశేష-విశేషాభ్యాṁ వాయోర్ ఏవ నిర్దిష్టత్వాత్। దేవ-లోక-శబ్దో హ్య్ అవిశేషేణ---సామాన్యేన దేవానాṁ లోక ఇత్య్ అనేన రూపేణ వాయుమ్ అభిధత్తే। స వాయుమ్ ఆగచ్ఛతి తస్మై స తత్రేతి వాయు-శబ్దో విశేషేణ వాయుమ్ అభిధత్తే। అతో దేవ-లోక-వాయు-శబ్దాభ్యామ్ అవిశేష-విశేషాభ్యాṁ వాయుర్ ఏవాభిధీయత ఇతి సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వṁ వాయుమ్ ఏవాభిగచ్ఛేత్। కోషీతకినాṁ వాయు-లోక-శబ్దశ్ చాగ్ని-లోక-శబ్దవద్ వాయుశ్ చాసౌ లోకశ్ చేతి వ్యుత్పత్త్యా వాయుమ్ ఏవాభిధత్తే। వాయుశ్ చ దేవానామ్ ఆవాస-భూత ఇత్య్ అన్యత్ర శ్రూయతే--- యోఽయṁ పవత ఏష ఏవ దేవానాṁ గృహాః ఇతి॥౨॥ ఇతి వాయ్వ్-అధికరణమ్॥౨॥

అథ వరుణాధికరణమ్॥౩॥

౫౧౧ తటితోఽధి వరుణః సమ్బన్ధాత్॥౪।౩।౩॥

కౌషీతకినాṁ--- స ఏతṁ దేవ-యానṁ పన్థానమ్ ఆపద్యాగ్ని-లోకమ్ ఆగచ్ఛతి స వాయు-లోకṁ స వరుణ-లోకṁ స ఆదిత్య-లోకṁ స ఇన్ద్ర-లోకṁ స ప్రజాపతి-లోకṁ స బ్రహ్మ-లోకమ్ ఇత్య్ అత్రాగ్ని-లోక-శబ్దస్యార్చిః-పర్యాయత్వేన ప్రాథమ్యమ్ అవిగీతమ్। వాయోశ్ చ సṁవత్సరాద్ ఊర్ధ్వṁ నివేశ ఉక్తః। ఆదిత్యస్యాప్య్ అత్ర ప్రాప్త-పాఠ-క్రమ-బాధేన-దేవ-లోకాద్ ఆదిత్యమ్ ఆదిత్యాద్ వైద్యుతమ్ ఇతి వాజసనేయకోక్త-శ్రుతి-క్రమాద్ దేవ-లోక-శబ్దాభిహితాద్ వాయోర్ ఉపరి నివేశః సిద్ధః। ఇదానీṁ వరుణేన్ద్రాదిషు చిన్తా। కిమ్ ఏతే వరుణాదయో యథాపాఠṁ వాయోర్ ఊర్ధ్వṁ నివేశయితవ్యాః; ఆహోస్విద్ విద్యుతోఽధీతి విశయే, అర్చి-ప్రభృతిషు సర్వేషు--- అర్చిషోఽహర్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-క్రమోపరోధాద్ విద్యుతః పరస్తాచ్ చ--- తత్ పురుషోఽమానవః స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి ఇతి విద్యుత్ పురుషస్య బ్రహ్మ-గమయితృత్వ-శ్రవణాచ్ చ సర్వత్రావకాశాభావేనాప్రాప్తౌ చోపదేశావైయర్థ్యాయావశ్యṁ కస్యచిద్ బాధ్యత్వే పాఠ-క్రమానురోధేన వాయోర్ అనన్తరṁ వరుణో నివేశయితవ్యః। వాయ్వ్-ఆదిత్యయోః క్రమస్య బాధితత్వేనేన్ద్ర-ప్రజాపతీ అపి హ్య్ అత్రైవ నివేశయితవ్యౌ। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- తటితోఽధి వరుణ ఇతి। వరుణస్ తావద్ విద్యుత ఉపరిష్టాన్ నివేశయితవ్యః। కుతః। సమ్బన్ధాత్--- మేఘోదర-వర్తిత్వాద్ విద్యుతో వరుణేన సమ్బన్ధో లోక-వేదయోః ప్రసిద్ధః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి వరుణాదీనామ్ ఉపదేశావైయర్థ్యాయ క్వచిన్ నివేశయితవ్యత్వే సతి పాఠ-క్రమాద్ అర్థ-క్రమస్య బలీయస్త్వాద్ విద్యుతోఽధి వరుణో నివేశయితవ్యః। తతశ్ చామానవస్య గమయితృత్వṁ వ్యవధాన-సహమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। తస్య చ వ్యవధాన-సహత్వాద్ ఇన్ద్రాదేశ్ చోపదిష్టస్యావశ్య-నివేశయితవ్యస్య వరుణాద్ ఉపర్య్-ఉపదిష్టత్వాద్ ఆగన్తూనామ్ అన్తే నివేశయితవ్యత్వాచ్ చ వరుణాద్ ఉపరీన్ద్రాది-నివేశయితవ్య ఇతి॥౩॥ ఇతి వరుణాధికరణమ్॥౩॥

అథ ఆతివాహికాధికరణమ్॥౪॥

౫౧౨ ఆతివాహికాస్ తల్-లిఙ్గాత్॥౪।౩।౪॥

ఇదమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే--- కిమ్ అర్చిర్-ఆదయో మార్గ-చిహ్న-భూతాః, ఉత భోగ-భూమయః, అథవా విదుషాṁ బ్రహ్మ ప్రేప్సతామ్ అతివోఢార ఇతి। కిṁ తావద్ యుక్తమ్। మార్గ-చిహ్న-భూతా ఇతి। కుతః। ఉపదేశస్య తథావిధత్వాత్। దృశ్యతే హి లోకే గ్రామాదీన్ ప్రతి గన్తౄణామ్ ఏవṁవిధో దేశికైర్ ఉపదేశః--- ఇతో నిష్క్రమ్యాముకṁ వృక్షమ్ అముకాṁ నదీమ్ అముకṁ చ పర్వత-పార్శ్వṁ గత్వాముకṁ గ్రామṁ గచ్ఛేతి। అథవా భోగ-భూమయ ఏతాః స్యుః, కాల-విశేషతయా ప్రసిద్ధానామ్ అహర్-ఆదీనాṁ మార్గ-చిహ్నత్వానుపపత్తేర్ అన్యస్య చ మార్గ-చిహ్న-భూతస్యైతేషామ్ అనభిధాయకత్వాత్। భోగ-భూమిత్వṁ చ--- ఏత ఏవ లోకా యద్ అహో-రాత్రాణ్య్ అర్ధ-మాసా మాసా ఋతవః సṁవత్సరాః ఇత్య్ అహర్-ఆదీనాṁ లోకత్వ-వచనాద్ అపపద్యతే। అత ఏవ చ కౌషీతకినః--- అగ్ని-లోకమ్ ఆగచ్ఛతి ఇత్య్ ఆదినా లోక-శబ్దానువిధానేనాచిర్-ఆదీన పఠన్తీతి॥ ఏవṁ ప్రాప్తే బ్రూమః--- ఆతివాహికా ఇతి। విదుషామ్ అతివాహే పరమ-పురుషేణ నియుక్తాః ఆతివాహికాః దేవతా-విశేషా ఏతేఽర్చిర్-ఆదయః। కుతః। తల్-లిఙ్గాత్-అతివహన-లిఙ్గాత్। అతివహనṁ హి గన్తౄణాṁ గమయితృత్వమ్। గమయితృత్వṁ చ--- తత్ పురుషోఽమానవః స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి ఇత్య్ ఉపసṁహారే శ్రూయమాణṁ పూర్వేషామ్ అప్య్ అవిశేష-శ్రుతానాṁ స ఏవ సమ్బన్ధ ఇతి గమయతి। వదన్తి చార్చిర్-ఆదయః శబ్దాః అర్చిర్-ఆద్యాత్మ-భూతాన్ అభిమాని-దేవతా-విశేషాన్; తṁ పృథివ్య్ అబ్రవీత్ ఇతివత్॥౪॥

యద్య్ ఏవṁ తత్ పురుషోఽమానవః స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి వైద్యుతస్యైవ పురుషస్య బ్రహ్మ-గమయితృత్వ-శ్రుతేర్ విద్యుతః పరేషాṁ వరుణాదీనాṁ కథమ్ ఆతివాహికత్వేనాన్వయ ఇత్య్ అత్రాహ---

౫౧౩ వైద్యుతేనైవ తతస్ తచ్-ఛ్రుతేః॥౪।౩॥౫॥

తతః--- విద్యుత ఉపరి, వైద్యుతేన--- అమానవేనైవాతివాహికేన విదుషామ్ ఆబ్రహ్మ-ప్రాప్తేర్ గమనమ్। కుతః। తచ్-ఛూతేః--- స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి తస్యైవ గమయితృత్వ-శ్రుతేః। వరుణాదయస్ త్వ్ అనుగ్రాహకా ఇతి తేషామ్ అప్యాతివాహికత్వేనాన్వయో విద్యత ఏవ॥౫॥ ఇత్య్ ఆతివాహికాధికరణమ్॥౪॥

అథ కార్యాధికరణమ్॥౫॥

౫౧౪ కార్యṁ బాదరిర్ అస్య గత్య్-ఉపపత్తేః॥౪।౩।౬॥

అర్చిర్-ఆదినైవ గచ్ఛతి విద్వాన్; అర్చిర్-ఆదిర్ అమానవాన్తశ్ చ గణ ఆతివాహికో విద్వాṁసṁ బ్రహ్మ గమయతీత్య్ ఉక్తమ్। ఇదమ్ ఇదానీṁ చిన్త్యతే। కిమ్ అయమ్ అర్చిర్-ఆదికో గణః కార్యṁ హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనాన్ నయతి, ఉత పరమ్ ఏవ బ్రహ్మోపాసీనాన్। అథ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్ ప్రత్యగాత్మానṁ బ్రహ్మాత్మకతయోపాసీనాṁశ్ చ, ఇతి విశయే కార్యమ్ ఉపాసీనాన్ ఏవ గమయతీతి బాదరిర్ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। అస్య--- హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనస్యైవ గత్య్-ఉపపత్తేః। న హి పరిపూర్ణṁ సర్వ-జ్ఞṁ సర్వ-గతṁ సర్వాత్మ-భూతṁ పరṁ బ్రహ్మోపాసీనస్య తత్-ప్రాప్తయే దేశాన్తర-గతిర్ ఉపపద్యతే, ప్రాప్తత్వాద్ ఏవ। నిత్య-ప్రాప్త-పరబ్రహ్మ-విషయావిద్యా-నివృత్తి-మాత్రమ్ ఏవ హి పర-విద్యా-కార్యమ్। కార్యṁ తు హిరణ్యగర్భ-రూపṁ బ్రహ్మోపాసీనస్య పరిచ్ఛిన్న-దేశ-వర్తి-ప్రాప్య-ప్రాప్త్య్-అర్థṁ గమనమ్ ఉపపద్యతే। అతోఽర్చిర్-ఆదిర్ ఆతివాహిక-గణస్ తమ్ ఏవ నయతి॥౭॥

౫౧౫ విశేషితత్వాచ్ చ॥౪।౩।౭॥

పురుషో మానస ఏత్య బ్రహ్మ-లోకాన్ గమయతీతి లోక-శబ్దేన బహు-వచనేన చ లోక-విశేష-వర్తినṁ హిరణ్యగర్భమ్ ఉపాసీనమ్ ఏవామానవో గమయతీతి విశేష్యతే। కిṁ చ--- ప్రజాపతేః సభాṁ వేశ్మ ప్రపద్యే, ఇతి కార్యస్య హిరణ్యగర్భస్య సమీప-గమనమ్ అర్చిర్-ఆదినా గతః ప్రత్యభిసన్ధత్తే॥౭॥

నన్వ్ ఏవṁ--- తత్ పురుషోఽమానవః స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతి ఇత్య్ అయṁ నిర్దేశో నోపపద్యతే, హిరణ్యగర్భ-నయనే హి--- స ఏతాన్ బ్రహ్మాణṁ గమయతీతి నిర్దేష్టవ్యṁ స్యాత్। అత ఆహ---

౫౧౬ సామీప్యాత్ తు తద్-వ్యపదేశః॥౪।౩।౮॥

యో బ్రహ్మాణṁ విదధాతి ఇతి హిరణ్యగర్భస్య ప్రథమజత్వేన బ్రహ్మ-సామీప్యాత్ తస్య బ్రహ్మ-శబ్దేన వ్యపదేశ ఇతి గత్య్-అనుపపత్తి-విశేషణాదిభిర్ ఉక్తైర్ హేతుభిర్ నిశ్చీయత ఇత్య్ అర్థః॥౮॥

అథ స్యాత్--- అర్చిర్-ఆదినా హిరణ్యగర్భ-ప్రాప్తౌ--- ఏష దేవ-పథో బ్రహ్మ-పథ ఏతేన ప్రతిపద్యమానా ఇమṁ మానవమ్ ఆవర్తṁ నావర్తన్తే, తయోర్ధ్వమ్ ఆయన్న్ అమృతత్వమ్ ఏతి, ఇత్య్ అమృతత్వ-ప్రాప్త్య్ అపునర్-ఆవృత్తి-వ్యపదేశో నోపపద్యతే, హిరణ్యగర్భస్య కార్య-భూతస్య ద్వి-పరార్ధ-కాలావసానే వినాశ-శాస్త్రాత్, ఆబ్రహ్మ-భువనాల్ లోకాః పునర్ ఆవర్తినోఽర్జున ఇతి వచనాద్ ధిరణ్యగర్భ-ప్రాప్తస్య పునర్-ఆవృత్తేర్ అవర్జనీయత్వాద్ ఇతి; అత్రాహ---

౫౧౭ కార్యాత్యయే తద్-అధ్యక్షేణ సహాతః పరమ్ అభిధానాత్॥౪।౩।౯॥

కార్యస్య--- బ్రహ్మ-లోకస్యాత్యయే తద్-అధ్యక్షేణ--- హిరణ్యగర్భేణాధికారికేణావసితాధికారేణ విదుషా సహ స్వయమ్ అపి తత్రాధిగత-విద్యః అతః--- కార్యాద్ బ్రహ్మ-లోకాత్ పరṁ బ్రహ్మ ప్రాప్నోతీతి, అర్చిర్-ఆదినా గతస్యామృతత్వ-ప్రాప్త్య్-అపునర్-ఆవృత్త్య్-అభిధానాత్, తే బ్రహ్మ-లోకే తు పరాన్త-కాలే పరామృతాత్ పరిముచ్యన్తి సర్వే ఇతి వచనాచ్ చావగమ్యతే॥౯॥

౫౧౮ స్మృతేశ్ చ॥౪।౩।౧౦॥

స్మృతేశ్ చాయమ్ అర్థోఽవగమ్యతే--- బ్రహ్మణా సహ తే సర్వే సమ్ప్రాప్తే ప్రతిసఞ్చరే। పరస్యాన్తే కృతాత్మానః ప్రవిశన్తి పరṁ పదమ్ ఇతి। అతః కార్యమ్ ఉపాసీనమ్ ఏవార్చిరాదికో గణో నయతీతి బాదరేర్ మతమ్॥౧౦॥

అత్ర జైమినిః పక్షాన్తర-పరిగ్రహేణ ప్రత్యవతిష్ఠతే---

౫౧౯ పరṁ జైమినిర్ ముఖ్యత్వాత్॥౪।౩।౧౧॥

పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్ అర్చిర్-ఆదిర్ నయతీతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। ముఖ్యత్వాత్---తత్ పురుషోఽమానవః స ఏనాన్ బ్రహ్మ గమయతీతి బ్రహ్మ-శబ్దస్య పరస్మిన్న్ ఏవ బ్రహ్మణి ముఖ్యత్వాత్। ప్రమాణాన్తరేణ కార్యత్వ-నిశ్చయే సత్య్ ఏవ హి లాక్షణికత్వṁ యుక్తమ్। న చ గమనానుపపత్తిః ప్రమాణమ్, పరస్య బ్రహ్మణః సర్వ-గతత్వేఽపి విదుషో విశిష్ట-దేశ-గతస్యైవావిద్యానివృత్తి-శాస్త్రాత్। యథా హి విద్యోత్పత్తి-వర్ణాశ్రమ-ధర్మ-శౌచాచార-దేశ-కాలాద్య్-అపేక్షా, తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేనేత్య్ ఆది శాస్త్రాద్ అవగమ్యతే, తథా నిఃశేషావిద్యా నివర్తన-రూప-విద్యా-నిష్పత్తిర్ అపి విశిష్ట-దేశ-గతి-సాపేక్షేతి గతి-శాస్త్రాద్ అవగమ్యతే। విదుష ఉత్క్రాన్తి ప్రతిషేధాది తు పూర్వమ్ ఏవ పరిహృతమ్। యత్ తు--- బ్రహ్మ-లోకాన్ ఇతి లోక-శబ్ద-బహు-వచనాభ్యాṁ విశేషణాత్ కార్య-భూత-హిరణ్యగర్భ-ప్రతీతిర్ ఇతి తద్ అయుక్తమ్। నిషాద-స్థపతి-న్యాయేన బ్రహ్మైవ లోకో బ్రహ్మ-లోక ఇతి కర్మధారయస్యైవ యుక్తత్వాత్। అర్థస్య చైకత్వే నిశ్చితే బహు-వచనస్య-అదితిః పాశాన్ ఇతివద్ ఉపపత్తేః। పరస్య బ్రహ్మణః పరిపూర్ణస్య సర్వ-గతస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య స్వేచ్ఛా-పరికల్పితాః స్వాసాధారణా అప్రాకృతాశ్ చ లోకా నాత్యన్తాయ న సన్తి, శ్రుతి-స్మృతీతిహాస-పురాణ-ప్రామాణ్యాత్॥౧॥

౫౨౦ దర్శనాచ్ చ॥౪।౩।౧౨॥

దర్శయతి చ శ్రుతిః మూర్ధన్య-నాడ్యా నిష్క్రమ్య దేవ-యానేన గతస్య పరబ్రహ్మ-ప్రాప్తిమ్--- ఏష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇతి॥౨॥

యద్ ఉక్తṁ ప్రజాపతేః సభాṁ వేశ్మ ప్రపద్యే ఇత్య్ అర్చిర్-ఆదినా గతస్య కార్యే ప్రత్యభిసన్ధిర్ దృశ్యత ఇతి; తత్రోత్తరమ్---

౫౨౧ న చ కార్యే ప్రత్యభిసన్ధిః॥౪।౩।౧౩॥

న చాయṁ ప్రత్యభిసన్ధిః కార్యే హిరణ్యగభః అపి తు పరస్మిన్న్ ఏవ బ్రహ్మణి వాక్య-శేషే-యశోఽహṁ భవామి బ్రాహ్మణానామ్ ఇతి తస్యాభిసన్ధాతుః సర్వావిద్యా-విమోక-పూర్వక-సర్వాత్మ-భావాభిసన్ధానాత్, అశ్వ ఇవ రోమాణి విధూయ పాపṁ చన్ద్ర ఇవ రాహోర్ ముఖాత్ ప్రముచ్య। ధూత్వా శరీరమ్ అకృతṁ కృతాత్మా బ్రహ్మ-లోకాభిసమ్భవామి, ఇత్య్ అభిసమ్భావ్యస్య బ్రహ్మ-లోకస్యాకృతత్వ-శ్రవణాత్, సర్వ-బన్ధ-వినిర్మోకస్య చ సాక్షాచ్ ఛవణాత్। అతః పరమ్ ఏవ బ్రహ్మోపాసీనమ్ అర్చిర్-ఆదిర్ ఆతివాహికో గణో నయతీతి జైమినేర్ మతమ్॥౩॥

ఇదానీṁ బాదరాయణస్ తు భగవాన్ స్వ-మతేన సిద్ధాన్తమ్ ఆహ---

౫౨౨ అప్రతీకాలమ్బనాన్ నయతీతి బాదరాయణ ఉభయధా చ దోషాత్ తత్-క్రతుశ్ చ॥౪।౩।౧౪॥

అప్రతీకాలమ్బనాన్--- ప్రతీకాలమ్బన-వ్యతిరిక్తాన్ నయత్య్ అర్చిర్-ఆదిర్ ఆతివాహికో గణ ఇతి భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- కార్యమ్ ఉపాసీనాన్ నయతీతి నాయṁ పక్షః సమ్భవతిః, పరమ్ ఏవోపాసీనాన్ ఇత్య్ అయమ్ అపి నియమో నాస్తి; న చ ప్రతీకాలమ్బనాన్ అపి నయతి, అపి తు యే పరṁ బ్రహ్మోపాసతే, యే చాత్మానṁ ప్రకృతి-వియుక్తṁ బ్రహ్మాత్మకమ్ ఉపాసతే, తాన్ ఉభయ-విధాన్ నయతి। యే తు బ్రహ్మ-కార్యాన్తర్భూత-నామాదికṁ వస్తు దేవదత్తాదిషు సిṁహాది-దృష్టివద్ బ్రహ్మ-దృష్ట్యా, కేవలṁ వా తత్ తద్ వస్తూపాసతే, న తాన్ నయతి। అతః పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్ ఆత్మానṁ చ ప్రకృతి-వియుక్తṁ బ్రహ్మాత్మకమ్ ఉపాసీనాన్ నయతీతి। కుతః। ఉభయధా చ దోషాత్। కార్యమ్ ఉపాసీనాన్ నయతీతి పక్షే--- అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్యేత్య్ ఆదికాః శ్రుతయః ప్రకుప్యేయుః। పరమ్ ఏవోపాసీనాన్ ఇతి నియమే--- తద్ య ఇత్థṁ విదుర్ యే చేమేఽరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్య్ ఉపాసతే తేఽర్చిషమ్ అభిసమ్భవన్తీతి పశ్చాగ్ని-విదోఽర్చిర్-ఆది-గణో నయతీతి శ్రుతిః ప్రకుప్యేత్। అతః ఉభయస్మిన్న్ అపి పక్షే దోషః స్యాత్। తస్మాద్ ఉభయ-విధాన్ నయతీతి। తద్ ఏతద్ ఆహ--- తత్-క్రతుశ్ చేతి। తత్-క్రతుః--- తథోపాసీనస్ తథైవ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః; యథాక్రతుర్ అస్మిṁల్ లోకే పురుషో భవతి తథేతః ప్రేత్య భవతి, తṁ యథాయథోపాసతే ఇతి న్యాయాత్, పఞ్చాగ్ని-విదోఽప్య్ అర్చిర్-ఆదినా గతి-శ్రవణాత్, అర్చిర్-ఆదినా గతస్య బ్రహ్మ-ప్రాప్త్య్-అపునర్-ఆవృత్తి-శ్రవణాచ్ చ। అత ఏవ తత్-క్రతు-న్యాయాత్ ప్రకృతి-వినిర్ముక్త-బ్రహ్మాత్మకాత్మానుసన్ధానṁ సిద్ధమ్। నామాది-ప్రాణ-పర్యన్త-ప్రతీకాలమ్బనానాṁ తూభయ-విధ-శ్రుతి-సిద్ధోపాసనాభావాద్ అచిన్-మిశ్రోపాసనే తత్-క్రతు-న్యాయాచ్ చార్చిరాదినా గతి-బ్రహ్మ-ప్రాప్తిశ్ చ న విద్యతే॥౪॥

తమ్ ఇమṁ విశేషṁ శ్రుతిర్ ఏవ దర్శయతీత్య్ ఆహ---

౫౨౩ విశేషṁ చ దర్శయతి॥౪।౩।౧౫॥

యావన్ నామ్నో గతṁ తత్రాస్య యథాకామ-చారో భవతి ఇత్య్ ఆదికా శ్రుతిః నామాది-ప్రాణ-పర్యన్త-ప్రతీకమ్ ఉపాసీనానాṁ గత్య్-అనపేక్షṁ పరిమిత-ఫల-విశేషṁ చ దర్శయతి। తస్మాద్ అచిన్-మిశ్రṁ కేవలṁ వాచిద్-వస్తు బ్రహ్మ-దృష్ట్యా తద్-వియోగేన చ య ఉపాసతే, న తాన్ నయత్య్ అపి తు పరṁ బ్రహ్మోపాసీనాన్ ఆత్మాన చ ప్రకృతి-వియుక్తṁ బ్రహ్మాత్మకమ్ ఉపాసీనాన్ ఆతివాహికో గణో నయతీతి సిద్ధమ్॥౧౫॥ ఇతి కార్యాధికరణమ్॥౫॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః॥౩॥

చతుర్థాధ్యాయే

సమ్పద్యావిర్భావాధికరణమ్॥

౫౨౪ సమ్పద్యావిర్భావః స్వేన-శబ్దాత్॥౪।౪।౧॥

పరṁ బ్రహ్మోపాసీనానామ్ ఆత్మానṁ చ ప్రకృతి-వియుక్తṁ బ్రహ్మాత్మకమ్ ఉపాసీనానామ్ అర్చిర్-ఆదినా మార్గేణా పునర్-ఆవృత్తి-లక్షణా గతిర్ ఉక్తా। ఇదానీṁ ముక్తానామ్ ఐశ్వర్య-ప్రకారṁ చిన్తయితుమ్ ఆరభతే। ఇదమ్ ఆమ్నాయతే---

ఏవమ్ ఏవైష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇతి। కిమ్ అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరఞ్జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్య దేవాది-రూపవత్-సాధ్యేన రూపేణ సమ్బన్ధోఽనేన వాక్యేన ప్రతిపాద్యతే, ఉత స్వాభావికస్య స్వరూపస్యావిర్భావ ఇతి సṁశయే, సాధ్యేన రూపేణ సమ్బన్ధ ఇతి యుక్తమ్। అన్యథా హ్య్ అపురుషార్థావబోధిత్వṁ మోక్ష-శాస్త్రస్య స్యాత్। స్వరూపస్య స్వతోఽపురుషార్థత్వ-దర్శనాత్। న హి సుషుప్తౌ దేహేన్ద్రియ-వ్యాపారేషూపరతేషు కేవలస్యాత్మ-స్వరూపస్య పురుషార్థ-సమ్బన్ధో దృశ్యతే। న చ దుఃఖ-నివృత్తి-మాత్రṁ పరఞ్జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్య పురుషార్థః, యేన స్వరూపావిర్భావ ఏవ మోక్ష ఇత్య్ ఉచ్యేత; స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, శ్రోత్రియస్య చాకామ-హతస్య, రసṁ హ్య్ ఏవాయṁ లబ్ధ్వానన్దీ భవతి ఇత్య్ ఆదిభ్యో ముక్తస్య సుఖానన్త్య-శ్రవణాత్। న చాపరిచ్ఛిన్నానన్ద-రూప-చైతన్యమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్। తచ్ చ సṁసార-దశాయామ్ అవిద్యయా తిరోహితṁ పరṁ జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్యావిర్భవతీతి శక్యṁ వక్తుṁ జ్ఞాన-స్వరూపస్య తిరోధానాసమ్భవాత్। ప్రకాశ-పర్యాయస్య జ్ఞానస్య తిరోధానṁ తద్-వినాశ ఏవేతి హి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। న చ ప్రకాశ-మాత్ర-స్థానన్దతా సమ్భవతి। సుఖ-స్వరూపతా హ్య్ ఆనన్ద-స్వరూపతా; సుఖ-స్వరూపత్వṁ చాత్మనోఽనుకూలత్వమ్। ప్రకాశ-మాత్రాత్మ-వాదినః కస్య ప్రకాశోఽనుకూలవేదనీయో భవేద్ ఇతి ప్రకాశ-మాత్రాత్మ-వాదినః కథఞ్చిద్ అప్య్ ఆనన్ద-స్వరూపతా దురుపపాదా। స్వరూపాపత్తి-మాత్రే చ సాధ్యే స్వరూపస్య నిత్య-నిష్పన్నత్వాద్ ఉపసమ్పన్నస్య, స్వేన రూపేణా భినిష్పద్యత ఇతి వచనమ్ అనర్థకṁ స్యాత్। అతోఽపూర్వేణ సాధ్యేన రూపేణ సమ్పద్యతే। ఏవṁ చ--- అభినిష్పద్యతే ఇతి వచనṁ ముఖ్యార్థమ్ ఏవ భవతి। స్వేన రూపేణేత్య్ అప్య్ ఆనన్దైకాన్తేన స్వాసాధారణేనాభినిష్పద్యత ఇతి సఙ్గచ్ఛత ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- సమ్పద్యావిర్భావ ఇతి। అయṁ ప్రత్యగాత్మార్చిర్-ఆదినా పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య యṁ దశావిశేషమ్ ఆపద్యతే, సః స్వరూపావిర్భావ-రూపః; నాపూర్వాకారోత్పత్తి-రూపః। కుతః। స్వేన శబ్దాత్--- స్వేన రూపేణేతి విశేషణోపాదానాద్ ఇత్య్ అర్థః। ఆగన్తుక-విశేష-పరిగ్రహే హి, స్వేన రూపేణేతి విశేషణమ్ అనర్థక స్యాత్। అవిశేషణేఽపి తస్య స్వకీయ-రూపత్వ-సిద్ధేః॥

యత్ తూక్తṁ స్వరూపస్య నిత్య-ప్రాప్తత్వాత్, ఉపసమ్పద్యాభినిష్పద్యతే ఇతి వచనమ్ అనర్థకమ్ ఇతి, తత్రోత్తరమ్---

౫౨౫ ముక్తః ప్రతిజ్ఞానాత్॥౪।౪।౨॥

కర్మ-సమ్బన్ధ-తత్-కృత-దేహాది-వినిర్ముక్తః స్వాభావిక-రూపేణావస్థితోఽత్ర స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యత ఇత్య్ ఉచ్యతే। అతో నిత్య-ప్రాప్తస్యాపి స్వరూపస్య కర్మ-రూపావిద్యాతిరోహితస్య తిరోధాన-నివృత్తిర్ అత్రాభినిష్పత్తిర్ ఉచ్యతే। కుతః। ప్రతిజ్ఞానాత్--- సా హి ప్రతిపాద్యతయా ప్రతిజ్ఞాతా। కుత ఇదమ్ అవగమ్యతే। య ఆత్మా ఇతి ప్రకృతṁ ప్రత్యగాత్మానṁ జాగరితాద్య్-అవస్థా-త్రితయ-వినిర్ముక్తṁ, ప్రియాప్రియ-హేతు-భూత-కర్మారబ్ధ-శరీర-వినిముక్తṁ చ ప్రతిపాదయితుమ్ ఏతṁ త్వ్ ఏవ తే భూయోఽనువ్యాఖ్యాస్యామి ఇతి పునః పునర్ ఉక్త్వా ఏవమ్ ఏవైష సమ్ప్రసాదోఽస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇత్య్ అభిధానాత్। అతః కర్మణా సమ్బద్ధస్య పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య బన్ధ-నివృత్తి-రూపా ముక్తిః స్వేన రూపేణాభినిష్పత్తిర్ ఉచ్యతే। స్వరూపావిర్భావేఽప్య్ అభినిష్పత్తి-శబ్దో దృశ్యతే, యుక్త్యాయమ్ అర్థో నిష్పద్యత ఇత్య్ ఆదిషు॥౨॥

యచ్ చోక్తమ్--- ఆత్మ-స్వరూపస్య సుషుప్తావ్ అపురుషార్థత్వ-దర్శనాత్ స్వరూపావిర్భావే మోక్ష-శాస్త్రస్యాపురుషార్థావబోధిత్వṁ స్యాద్ ఇతి కృత్వా దేవాద్య్-అవస్థావత్ సుఖ-సమ్బన్ధ్య్-అవస్థాన్తర-ప్రాప్తిర్ అభినిష్పత్తిర్ ఇతి; తత్రోత్తరమ్---

౫౨౬ ఆత్మా ప్రకరణాత్॥౪।౪।౩॥

స్వరూపేణైవాయమ్ ఆత్మా అపహత-పాప్మత్వాది-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పర్యన్త-గుణకః ప్రకరణాద్ అవగమ్యతే; య ఆత్మాపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకోఽవిజిఘత్సోఽపిపాసః సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః ఇతి హి ప్రజాపతి-వాక్య-ప్రక్రమః। ఇదṁ చ ప్రకరణṁ ప్రత్యగాత్మ-విషయమ్ ఇతి, ఉత్తరాచ్ చేద్ ఆవిర్భూత-స్వరూపస్ తు, ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితమ్। అతోఽపహత-పాప్మత్వాది-స్వరూప ఏవాయమ్ ఆత్మా సṁసార-దశాయాṁ కర్మాఖ్యావిద్యయా తిరోహిత-స్వరూపః పరṁ జ్యోతిర్-ఉపసమ్పద్యావిర్భూత-స్వరూపో భవతి। అతః ప్రత్యగాత్మనోఽపహత-పాప్మత్వాదయః స్వాభావికా గుణాః పరఞ్జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నస్యావిర్భవన్తి నోత్పద్యన్తే। యథోక్తṁ భగవతా శౌనకేనాపి--- యథా న క్రియతే జ్యోత్స్నా మల-ప్రక్షాలనాన్ మణేః। దోష-ప్రహాణాన్ న జ్ఞానమ్ ఆత్మనః క్రియతే తథా॥ యథోదపాన-కరణాక్రియతే న జలామ్బరమ్। సద్ ఏవ నీయతే వ్యక్తిమ్ అసతః సమ్భవః కుతః॥ తథా హేయ-గుణ-ధ్వṁసాద్ అవబోధాదయో గుణాః। ప్రకాశ్యన్తే న జన్యన్తే నిత్యా ఏవాత్మనో హి తే॥ ఇతి। అతో జ్ఞానానన్దాది-గుణానాṁ కర్మణా ఆత్మని సఙ్కుచితానాṁ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య కర్మ-రూప-బన్ధ-క్షయే వికాస-రూపావిర్భావో నానుపపన్న ఇతి సుష్ఠూక్తṁ సమ్పద్యావిర్భావ ఇతి॥౩॥ ఇతి సమ్పద్యావిర్భావాధికరణమ్॥౧॥

అథ అవిభాగేన దృష్టత్వాధికరణమ్॥౨॥

౫౨౭ అవిభాగేన దృష్టత్వాత్॥౪।౪।౪॥

కిమ్ అయṁ పరఞ్జ్యోతిర్-ఉపసమ్పన్నః సర్వ-బన్ధ-వినిర్ముక్తః ప్రత్యగాత్మా స్వాత్మానṁ పరమాత్మనః పృథగ్-భూతమ్ అనుభవతి, ఉత తత్-ప్రకారతయా తద్-అవిభక్తమ్ ఇతి విశయే, సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ, బ్రహ్మణా విపశ్చితా, యదా పశ్యః పశ్యతే రుక్మ-వర్ణṁ కర్తారమ్ ఈశṁ పురుషṁ బ్రహ్మ-యోనిమ్। తదా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి, ఇదṁ జ్ఞానమ్ అపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః। సర్గేఽపి నోప జాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ॥ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతిభ్యాṁ ముక్తస్య పరేణ సాహిత్య-సామ్య-సాధావగమాత్ పృథగ్-భూతమ్ అనుభవతి। ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- అవిభాగేనేతి। పరస్మాద్ బ్రహ్మణః స్వాత్మానమ్ అవిభాగేనానుభవతి ముక్తః। కుతః। దృష్టత్వాత్--- పరబ్రహ్మోపసమ్పత్త్యా నివృత్తావిద్యాతిరోధానస్య యాథాతథ్యేన స్వాత్మనో దృష్టత్వాత్। స్వాత్మనః స్వరూపṁ హి తత్ త్వమ్ అసి, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మ, ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఇత్య్ ఆది సామానాధికరణ్య-నిర్దేశైః, య ఆత్మని తిష్ఠన్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, అన్తః ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా, ఇత్య్ ఆదిభిశ్ చ పరమాత్మాత్మకṁ తచ్-ఛరీరతయా తత్-ప్రకార-భూతమ్ ఇతి ప్రతిపాదితమ్, అవస్థితేర్ ఇతి కాశకృత్స్నః ఇత్య్ అత్ర। అతోఽవిభాగేన అహṁ బ్రహ్మాస్మీత్య్ ఏవానుభవతి। సామ్య-సాధర్మ్య-వ్యపదేశో బ్రహ్మ ప్రకార-భూతస్యైవ ప్రత్యగాత్మనః స్వరూపṁ తత్ సమమ్ ఇతి దేవాదిప్రాకృత-రూప-ప్రహాణేన బ్రహ్మ-సమాన-శుద్ధిṁ ప్రతిపాదయతి। సహ-శ్రుతిస్ త్వ్ ఏవమ్భూతస్య ప్రత్యగాత్మనః ప్రకారిణా బ్రహ్మణా సహ తద్-గుణానుభవṁ ప్రతిపాదయతీతి న కశ్చిద్ విరోధః। బ్రహ్మ-ప్రకారతయా తద్-అవిభాగోక్తే హి సఙ్కల్పాద్ ఏవ తచ్-ఛ్రుతేః ఇత్య్ ఆది న విరుధ్యతే, అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, అధికోపదేశాత్ ఇత్య్ ఆది చ॥౪॥ ఇత్య్ అవిభాగేన దృష్టత్వాధికరణమ్॥౨॥

అథ బ్రాహ్మాధికరణమ్॥౩॥

౫౨౮ బ్రాహ్మేణ జైమినిర్ ఉపన్యాసాదిభ్యః॥౪।౪।౫॥

ప్రత్యగాత్మనః పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య నివృత్త-తిరోధానస్య స్వరూపావిర్భావ ఏవేత్య్ ఉక్తమ్। తత్ర యేన స్వరూపేణాయమ్ ఆవిర్భవతి తత్-స్వరూపṁ శ్రుతి-వైవిధ్యాద్ విచార్యతే। కిమ్ అపహత-పాప్మత్వాదికమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్ ఇతి తేన రూపేణాయమ్ ఆవిర్భవతి, ఉత విజ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవేతి తేన రూపేణ, అథోభయోర్ అవిరోధ ఇత్య్ ఉభయ-రూపేణేతి। కిṁ తావత్ ప్రాప్తమ్। బ్రాహ్మేణేతి జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే। బ్రాహ్మేణ--- అపహత-పాప్మత్వాదినేత్య్ అర్థః। అపహత-పాప్మత్వాదయో హి దహర-వాక్యే బ్రహ్మ-సమ్బన్ధితయా శ్రుతాః। బ్రాహ్మణేతి కుతోఽవగమ్యతే। ఉపన్యాసాదిభ్యః; ఉపన్యస్యన్తే హి బ్రహ్మ-గుణాః అపహత-పాప్మత్వాదయః ప్రత్యగాత్మనోఽపి ప్రజాపతి-వాక్యే, య ఆత్మాపహత-పాప్మేత్య్ ఆదినా, సత్య-సఙ్కల్ప ఇత్య్ అన్తేన। ఆది-శబ్దేన సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-గుణాయత్తా జక్షణాదయః, జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః ఇత్య్ ఆది వాక్యావగతా వ్యవహారా గృహ్యన్తే। అత ఏభ్య ఉపన్యాసాదిభ్యః ప్రత్యగాత్మనో విజ్ఞాన-మాత్ర-స్వరూపత్వṁ న సమ్భవతీతి జైమినేర్ మతమ్॥౫॥

౫౨౯ చితి తన్మాత్రేణ తదాత్మకత్వాద్ ఇత్య్ ఔడులోమిః॥౪।౪।౬॥

చైతన్య-మాత్రమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్ ఇతి తేన రూపేణావిర్భవతీత్య్ ఔడలోమిర్ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। తదాత్మకత్వాత్ తావన్ మాత్రాత్మకత్వాద్ అస్య ప్రత్యగాత్మనః। స యథా సైన్ధవ-ఘనోఽనన్తరోఽబాహ్యః కృత్స్నో రస-ఘన ఏవ ఏవṁ వా అరేఽయమ్ ఆత్మానన్తరోఽబాహ్యః కృత్స్నః ప్రజ్ఞాన-ఘన ఏవ, విజ్ఞాన-ఘన ఏవ, ఇత్య్ అవధారణాద్ విజ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। అతోఽస్య గుణాన్తరాభావాత్, అపహత-పాప్మేత్య్ ఆదయః శబ్దాః వికార-సుఖ-దుఃఖాద్య్-అవిద్యాత్మక-ధర్మ-వ్యావృత్తి-పరా ఇతి చితి తన్మాత్ర-రూపేణావిర్భావ ఇత్య్ ఔడులోమేర్ మతమ్॥౬॥

సమ్ప్రతి భగవాన్ బాదరాయణః స్వ-మతేన సిద్ధాన్తమ్ ఆహ---

౫౩౦ ఏవమ్ అప్య్ ఉపన్యాసాత్ పూర్వ-భావాద్ అవిరోధṁ బాదరాయణః॥౪।౪।౭॥

ఏవమ్ అపి--- విజ్ఞాన-మాత్ర-స్వరూపత్వ-ప్రతిపాదనే సత్య్ అపి, సత్య-కామత్వాదీనాṁ పూర్వోక్తానాṁ గుణానామ్ అవిరోధṁ బాదరాయణ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। ఉపన్యాసాత్ పూర్వ-భావాత్--- ఔపనిషదాత్--- య ఆత్మాపహత-పాప్మా ఇత్య్ ఆద్య్ ఉపన్యాసాత్ ప్రమాణాత్ పూర్వేషామ్--- అపహత-పాప్మత్వ-సత్య-కామత్వాదీనామ్ అపి భావాత్--- విద్యమానత్వాత్। తుల్య-ప్రమాణకానామ్ ఇతరేతర-బాధో న యుజ్యత ఇత్య్ అర్థః। న చ వస్తు-విరోధాద్ అపహత-పాప్మత్వాదీనామ్ అవిద్యా-పరికల్పితత్వṁ న్యాయ్యమ్; విశేషాభావాద్ విపరీతṁ కస్మాన్ న భవతీతి న్యాయాత్। తుల్య-బలత్వే హ్య్ అశక్యస్యావధారణస్యాన్య-పరత్వమ్ ఏవ న్యాయ్యమ్। ఏవమ్ అప్య్ అవిరోధ ఇత్య్ అభ్యుపగమ్య వదన్ జ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవాస్య స్వరూపṁ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అస్తీత్య్ అయమ్ అర్థః--- విజ్ఞాన-ఘన ఏవేత్య్ ఆదిభిర్ న ప్రతిపాద్యత ఇతి మన్యతే। కస్ తర్హి--- విజ్ఞాన-ఘన ఏవేత్య్ అవధారణస్యార్థః। కృత్స్నోఽప్య్ ఆత్మా జడ-వ్యావృత్త-స్వ-ప్రకాశః, నాన్యాయత్త-ప్రకాశః స్వల్పోఽపి ప్రదేశోఽస్తీత్య్ అయమ్ అర్థో వాక్యాద్ ఏవ సువ్యక్తః స యథా సైన్ధవ-ఘనోఽనన్తరోఽ బాహ్యః కృత్స్నో రస-ఘన ఏవ ఏవṁ వా అరేఽయమ్ ఆత్మానన్తరోఽబాహ్యః కృత్స్నః ప్రజ్ఞాన-ఘన ఏవేతి। న చైవṁ ప్రత్యగాత్మనో ధర్మి-స్వరూపస్య కృత్స్నస్య విజ్ఞాన-ఘనత్వేఽప్య్ అపహత-పాప్మత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-ధర్మ-సమ్బన్ధో వాక్యాన్తరావగతో విరుధ్యతే; యథా సైన్ధవ-ఘనస్య కృత్స్నస్య రస-ఘనత్వే రసనేన్ద్రియావగతే చక్షుర్-ఆద్య్-అవగతాః రూప-కాఠిన్యాదయో న విరుధ్యన్తే। ఇదమ్ అత్ర వాక్య-తాత్పర్యమ్--- యథా రసవత్ స్వామ్ర-ఫలాదిషు త్వగ్-ఆది-ప్రదేశ-భేదేన రస-భేదే సత్య్ అపి సైన్ధవ-ఘనస్య సర్వత్రైకరసత్వమ్; తథాత్మనోఽపి సర్వత్ర విజ్ఞాన-స్వరూపత్వమ్-స్వ-ప్రకాశ-స్వరూపత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౭॥ ఇతి బ్రాహ్మాధికరణమ్॥౩॥

అథ సఙ్కల్పాధికరణమ్॥౪॥

౫౩౧ సఙ్కల్పాద్ ఏవ తచ్-ఛ్రుతేః॥౪।౪।౮॥

ముక్తః పరṁ బ్రహ్మోపసమ్పద్య జ్ఞాన-స్వరూపోఽపహత-పాప్మత్వాది-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పర్యన్త-గుణక ఆవిర్భవతీత్య్ ఉక్తమ్; తమ్ అధికృత్య సత్య-సఙ్కల్పత్వ-ప్రయుక్తా వ్యవహారాః శ్రూయన్తే--- స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడన్ రమమాణః స్త్రీభిర్ వా యానైర్ వా జ్ఞాతిభిర్ వా ఇతి। కిమ్ అస్య జ్ఞాత్య్-ఆది-ప్రాప్తిః ప్రయత్నాన్తర-సాపేక్షా, ఉత పరమ-పురుషస్యేవ సఙ్కల్ప-మాత్రాద్ ఏవ భవతీతి విశయే; లోకే రాజాదీనాṁ సత్య-సఙ్కల్పత్వేన వ్యవహ్రియమాణానాṁ కార్య-నిష్పాదనే ప్రయత్నాన్తర-సాపేక్షత్వ-దర్శనాద్ అస్యాపి తత్-సాపేక్షా, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సఙ్కల్పాద్ ఏవేతి। కుతః। తచ్-ఛూతేః--- స యది పితృ-లోక-కామో భవతి సఙ్కల్పాద్ ఏవాస్య పితరః సముత్తిష్ఠన్తి ఇతి హి సఙ్కల్పాద్ ఏవ పిత్రాదీనాṁ సముత్థానṁ శ్రూయతే। న చ ప్రయత్నాన్తర-సాపేక్షత్వాభిధాయి శ్రుత్య్-అన్తరṁ దృశ్యతే; యేనాస్య సఙ్కల్పాద్ ఏవేత్యవధారణస్య విజ్ఞాన-ఘన ఏవేతివద్ ధ్యవస్థాపనṁ క్రియతే॥౮॥

౫౩౨ అత ఏవ చానన్యాధిపతిః॥౪।౪।౯॥

యతో ముక్తః సత్య-సఙ్కల్పః; అత ఏవానన్యాధిపతిశ్ చ। అన్యాధిపతిత్వṁ హి విధి-నిషేధ-యోగ్యత్వమ్। విధి-నిషేధ-యోగ్యత్వే హి ప్రతిహత-సఙ్కల్పత్వṁ భవేత్। అతః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-శ్రుత్యైవానన్యాధిపతిత్వṁ చ సిద్ధమ్। అత ఏవ--- స స్వరాడ్ భవతి ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౯॥ ఇతి సఙ్కల్పాధికరణమ్॥౪॥

అథ అభావాధికరణమ్॥౫॥

౫౩౩ అభావṁ బాదరిర్ ఆహ హ్య్ ఏవమ్॥౪।౪।౧౦॥

కిṁ ముక్తస్య దేహేన్ద్రియాణి న సన్తి, ఉత సన్తి, అథవా యథాసఙ్కల్పṁ సన్తి న సన్తి చేతి విశయే; శరీరేన్ద్రియాణామ్ అభావṁ బాదరిర్ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। ఆహ హ్య్ ఏవమ్--- న హ వై సశరీరస్య సతః ప్రియాప్రియయోర్ అపహతిర్ అస్తి, అశరీరṁ వా వ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః ఇతి శరీర-సమ్బన్ధే దుఃఖస్యావర్జనీయత్వమ్ అభిధాయ, అస్మాచ్ ఛరీరాత్ సముత్థాయ పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే ఇతి ముక్తస్యాశరీరత్వṁ హ్య్ ఆహ శ్రుతిః॥౧౦॥

౫౩౪ భావṁ జైమినిర్ వికల్పామననాత్॥౪।౪।౧౧॥

ముక్తస్య శరీరేన్ద్రియ-భావṁ జైమినిర్ ఆచార్యో మన్యతే। కుతః। వికల్పామననాత్--- వివిధః కల్పో వికల్పః, వైవిధ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి, పఞ్చధా సప్తధాఇత్య్ ఆది శ్రుతేః। ఆత్మన ఏకస్యాచ్ఛేద్యస్యానేకధా-భావాసమ్భవాత్ త్రిధా-భావాదయః శరీర-నిబన్ధనా ఇత్య్ అవగమ్యతే। అశరీరత్వ-వచనṁ తు కర్మ-నిమిత్త-శరీరాభావ-పరమ్। తద్ ఏవ హి శరీరṁ ప్రియాప్రియ-హేతుః॥౧౧॥

భగవాṁస్ తు బాదరాయణః స్వ-మతేన సిద్ధాన్తమ్ ఆహ---

౫౩౫ ద్వాదశాహవద్ ఉభయ-విధṁ బాదరాయణోఽతః॥౪।౪।౨॥

సఙ్కల్పాద్ ఏవేత్య్ ఏతద్ అతః శబ్దేన పరామృశ్యతే; అత ఏవ సఙ్కల్పాత్, ఉభయ-విధṁ సశరీరమ్ అశరీరṁ చ ముక్తṁ భగవాన్ బాదరాయణో మన్యతే। ఏవṁ చోభయీ శ్రుతిర్ ఉపపద్యతే। ద్వాదశాహవత్, యథా--- ద్వాదశాహమ్ ఋద్ధి-కామా ఉపేయుః ద్వాదశాహేన ప్రజా-కామṁ యాజయేత్ ఇత్య్ ఉపైతి-యజతి-చోదనాభ్యాṁ సఙ్కల్ప-భేదేన సత్రమహీనṁ చ భవతి॥౨॥

యదా శరీరాద్య్-ఉపకరణవత్త్వṁ తదా తాని శరీరాద్య్-ఉపకరణాని స్వేనైవ సృష్టానీతి నాస్తి నియమ ఇత్య్ ఆహ---

౫౩౬ తన్వ్-అభావే సన్ధ్యవద్ ఉపపత్తేః॥౪।౪।౧౩॥

స్వేనైవ సృష్ట-తను-ప్రభృత్య్-ఉపకరణాభావే పరమ-పురుష-సృష్టైర్ ఉపకరణైర్ గోపపత్తేః సత్య-సఙ్కల్పోఽపి స్వయṁ న సృజతి। యథా స్వప్నే--- అథ రథాన్ రథ-యోగాన్ పథః సృజతే ఇత్య్ ఆరభ్య, అథ వేశన్తాన్ పుష్కరిణ్యః స్రవన్త్యః సృజతే స హి కర్తా ఇతి, య ఏషు సుప్తేషు జాగర్తి కామṁ కామṁ పురుషో నిర్మిమాణః, తద్ ఏవ శుక్రṁ తద్ బ్రహ్మ తద్ ఏవామృతమ్ ఉచ్యతే, తస్మిన్ లోకాశ్రితాః సర్వే తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చన, ఇతి ఈశ్వర-సృష్టైః రథాద్య్-ఉపకరణైర్ జీవో భుఙ్క్తే తథా ముక్తోఽపి లీలా-ప్రవృత్తేనేశ్వరేణ సృష్టైః పితృ-లోకాదిభిర్ లీలా-రసṁ భుఙ్క్తే॥౩॥

౫౩౭ భావే జాగ్రద్వత్॥౪।౪।౧౪॥

స్వ-సఙ్కల్పాద్ ఏవ సృష్ట-తను-ప్రభృతి-పితృ-లోకాద్య్-ఉపకరణ-భావే జాగ్రత్-పురుష-భోగవన్ ముక్తోఽపి లీలా-రసṁ భుఙ్క్తే, పరమ-పురుషోఽపి లీలార్థṁ దశరథ-వసుదేవాది-పితృ-లోకాదికమ్ ఆత్మనః సృష్ట్వా తైర్ మనుష్య-ధర్మ-లీలా-రసṁ యథా భుఙ్క్తే తథా ముక్తానామ్ అపి స్వ-లీలాయై పితృ-లోకాదికṁ స్వయమ్ ఏవ సృజతి కదాచిత్; కదాచిచ్ చ ముక్తాః సత్య-సఙ్కల్పత్వాత్ పరమ-పురుష-లీలాన్తర్గత-స్వ-పితృ-లోకాదికṁ స్వయమ్ ఏవ సృజన్తీతి సర్వమ్ ఉపపన్నమ్॥౧౪॥

యా నన్వ్ ఆత్మాణు-పరిమాణ ఇత్య్ ఉక్తమ్। కథమ్ అనేక-శరీరేష్వ్ ఏకస్యాణోర్ ఆత్మాభిమాన-సమ్భవ ఇత్య్ అత్రాహ---

౫౩౮ ప్రదీపవద్ ఆవేశస్ తథా హి దర్శయతి॥౪।౪।౧౫॥

యథా ప్రదీపస్యైకస్యైకస్మిన్ దేశే వర్తమానస్య స్వ-ప్రభయా దేశాన్తరావేశః; తథాత్మనోఽ ప్య్ ఏక-దేహ-స్థితస్యైవ స్వ-ప్రభా-రూపేణ చైతన్యేన సర్వ-శరీరావేశో నానుపపన్నః। యథా కస్మిన్న్ అపి దేహే హృదయాద్య్-ఏక-ప్రదేశ-వర్తినోఽపి చైతన్య-వ్యాప్త్యా సర్వస్మిన్ దేహ ఆత్మాభిమానః, తద్వత్। ఇయాన్ విశేషః--- అముక్తస్య కర్మణా సఙ్కుచిత-జ్ఞానస్య దేహాన్తరేష్వ్ ఆత్మాభినానుగుణా వ్యాప్తిర్ న సమ్భవతి; ముక్తస్య త్వ్ అసఙ్కుచిత-జ్ఞానస్య యథాసఙ్కల్పమ్ ఆత్మాభిమానానుగుణా వ్యాప్తిర్ ఇదమ్ ఇతి గ్రహణానుగుణా చ నానుపపన్నా। తథా హి దర్శయతి బాలాగ్ర-శత-భాగస్య శతధా కల్పితస్య చ। భాగో జీవః స విజ్ఞేయః స చానన్త్యాయ కల్పతే ఇతి। అముక్తస్య కర్మ నియామకమ్; ముక్తస్య తు స్వేచ్ఛేతి విశేషః॥౫॥

నను పరṁ బ్రహ్మ ప్రాప్తస్యాన్తర-బాహ్య-జ్ఞాన-లోపṁ దర్శయతి శ్రుతిః ప్రాజ్ఞేనాత్మనా సమ్పరిష్వక్తో న బాహ్యṁ కిఞ్చన వేద నాన్తరమ్ ఇతి; తత్ కథṁ ముక్తస్య సార్వజ్ఞ్యమ్ ఉచ్యతే। తత్రోత్తరమ్---

౫౩౯ స్వాప్యయ-సమ్పత్త్యోర్ అన్యతరాపేక్షమ్ ఆవిష్కృతṁ హి॥౪।౪।౧౬॥

నేదṁ వచనṁ ముక్త-విషయమ్ అపి తు స్వాప్యయ-సమ్పత్యోర్ అన్యతరాపేక్షమ్। స్వాప్యయః--- సుషుప్తిః; సమ్పత్తిశ్ చ మరణమ్--- వాఙ్-మనసి సమ్పద్యత, ఇత్య్ ఆరభ్య తేజః పరస్యాṁ దేవతాయామ్ ఇతి వచనాత్। తయోశ్ చావస్థయోః ప్రాజ్ఞ-ప్రాప్తి-నిఃసమ్బోధత్వṁ చ విద్యతే। అతస్ తయోర్ అన్యతరాపేక్షమ్ ఇదṁ వచనమ్। సుషుప్తి-మరణయోర్ నిఃసమ్బోధత్వṁ, ముక్తస్య చ సర్వజ్ఞత్వమ్ ఆవిష్కృతṁ హి శ్రుత్యా, నాహ ఖల్వ్ అయమ్ ఏవṁ సమ్ప్రత్య్ ఆత్మానṁ జానాత్య్ అయమ్ అహమ్ అస్మీతి నో ఏవేమాని భూతాని వినాశమ్ ఏవాపీతో భవతి నాహమ్ అత్ర భోగ్యṁ పశ్యామి, ఇతి సుషుప్తి-వేలాయాṁ నిఃసమ్బోధత్వమ్ ఉక్త్వా తస్మిన్న్ ఏవ వాక్యే ముక్తమ్ అధికృత్య, స వా ఏష దివ్యేన చక్షుషా మనసైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమతే య ఏతే బ్రహ్మ-లోకే ఇతి సర్వజ్ఞత్వమ్ ఉచ్యతే। తథా--- సర్వṁ హ పశ్యః పశ్యతి సర్వమ్ ఆప్నోతి సర్వశః, ఇతి చ స్పష్టమ్ ఏవ సర్వజ్ఞత్వమ్ ఉచ్యతే। తథా మరణే చ నిఃసమ్బోధత్వమ్ ఏతేభ్యో భూతేభ్యః సముత్థాయ తాన్య్ ఏవానువినశ్యతి ఇత్య్ ఉక్తమ్। వినశ్యతి--- న పశ్యతీత్య్ అర్థః। అతః--- ప్రాజ్ఞేనాత్మనేతి వచనṁ వాప్యయ-సమ్పత్త్యోర్ అన్యతరాపేక్షమ్॥౧౬॥ ఇత్య్ అభావాధికరణమ్॥౫॥

అథ జగద్-వ్యాపార-వర్జాధికరణమ్॥౬॥

౫౪౦ జగద్-వ్యాపార-వర్జṁ ప్రకరణాద్ అసన్నిహితత్వాచ్ చ॥౪।౪।౧౭॥

కిṁ ముక్తస్యైశ్వర్యṁ జగత్-సృష్ట్య్-ఆది పరమ-పురుషాసాధారణṁ సర్వేశ్వరత్వమ్ అపి, ఉత తద్-రహితṁ కేవల-పరమ-పురుషానుభవ-విషయమ్ ఇతి సṁశయః। కిṁ యుక్తమ్। జగద్-ఈశ్వరత్వమ్ అపీతి। కుతః। నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతీతి పరమ-పురుషేణ పరమ-సామ్యాపత్తి-శ్రుతేః, సత్య-సఙ్కల్పత్వ-శ్రుతేశ్ చ। న హి పరమ-సామ్య-సత్య-సఙ్కల్పత్వే సర్వేశ్వరాసాధారణ-జగన్-నియమనేన వినోపపద్యతే। అతః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పరమ-సామ్యోపపత్తయే సమస్త-జగన్-నియమన-రూపమ్ అపి ముక్తస్యైశ్వర్యమ్ ఇతి। ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్ ఇతి। జగద్-వ్యాపారః--- నిఖిల-చేతనాచేతన-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తి-భేద-నియమనమ్। తద్-వర్జṁ నిరస్త-నిఖిల-తిరోధానస్య నిర్వ్యాజ-బ్రహ్మానుభవ-రూపṁ ముక్తస్యైశ్వర్యమ్। కుతః। ప్రకరణాత్--- నిఖిల-జగన్-నియమనṁ హి పరṁ బ్రహ్మ ప్రకృత్యామ్నాయతే--- యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే, యేన జాతాని జీవన్తి, యత్ ప్రయన్త్య్ అభిసṁవిశన్తి, తద్ విజిజ్ఞాసస్వ తద్ బ్రహ్మ, ఇతి। యద్య్ ఏతన్ నిఖిల-జగన్-నియమనṁ ముక్తానామ్ అపి సాధారణṁ స్యాత్, తతశ్ చేదṁ జగద్-ఈశ్వరత్వ-రూపṁ బ్రహ్మ-లక్షణṁ న సఙ్గచ్ఛతే। అసాధారణస్య హి లక్షణత్వమ్। తథా--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయṁ తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత, బ్రహ్మ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవ తద్ ఏకṁ సన్ న వ్యభవత్ తచ్-ఛ్రేయో-రూపమ్ అత్యసృజత క్షత్రṁ యాన్య్ ఏతని దేవ-క్షత్రాణి ఇన్ద్రో వరుణః సోమో రుద్రః పర్జన్యో యమో మృత్యుర్ ఈశాన ఇతి, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్ నాన్యత్ కిఞ్చన మిషత్ స ఈక్షత లోకాన్ ను సృజా ఇతి స ఇమాన్ లోకాన్ అసృజత, ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీన్ న బ్రహ్మా నేశానో నేమే ద్యావ్ ఆపృథివీ న నక్షత్రాణి నాపో నాగ్నిర్ న సోమో న సూర్యః స ఏకాకీ న రమేత తస్య ధ్యానాన్త-స్థస్యైకా కన్యా దశేన్ద్రియాణి, ఇత్యాదిషు। యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరః ఇత్య్ ఆరభ్య, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఇత్య్ ఆదిషు చ నిఖిల-జగన్-నియమనṁ పరమ-పురుషṁ ప్రకృత్యైవ శ్రూయతే। అసన్నిహితత్వాచ్ చ--- న చైతేషు నిఖిల-జగన్-నియమన-ప్రసఙ్గేషు ముక్తస్య సన్నిధానమ్ అస్తి, యేన జగద్-వ్యాపారస్ తస్యాపి స్యాత్॥౧౭॥

౫౪౧ ప్రత్యక్షోపదేశాద్ ఇతి చేన్ నాధికారిక-మణ్డల-స్థోక్తేః॥౪।౪।౧౮॥

స స్వరాడ్ భవతి తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతి, ఇమాన్ లోకాన్ కామానీ కామ-రూప్య్ అనుసఞ్చరన్, ఇతి ప్రత్యక్షేణ--- శ్రుత్యా ముక్తస్య జగద్-వ్యాపార ఉపదిశ్యతే; అతో న జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్ ఇతి చేత్ తన్ న, ఆధికారిక-మణ్డల-స్థోక్తేర్ ఆధికారికాః--- అధికారేషు నియుక్తా హిరణ్యగర్భాదయః, మణ్డలాని--- తేషాṁ లోకాః; తత్-స్థాః--- భోగాః ముక్తస్యాకర్మ-వశ్యస్య భవన్తీత్య్ అయమ్ అర్థః తస్య సర్వేషు లోకేషు కామ-చారో భవతీత్య్ ఆదినోచ్యతే। అకర్మ-ప్రతిహత-జ్ఞానో ముక్తో వికార-లోకాన్ బ్రహ్మ-విభూతి-భూతాననుభూయ యథాకామṁ తృప్యతీత్య్ అర్థః। తద్ ఏవṁ వికారాన్తర్వర్తినః ఆధికారిక-మణ్డల-స్థాన్ సర్వాన్ భోగాన్ బ్రహ్మ-విభూతి-భూతాన్ అనుభవతీత్య్ అనేన వాక్యేనోచ్యతే, న జగద్-వ్యాపారః॥౧౮॥

యది సṁసారివన్ ముక్తోఽపి వికారాన్తర్వతినో భోగాన్ భుఙ్క్తే, తర్హి బద్ధస్యేవ ముక్తస్యాప్య్ అన్తవద్ ఏవ భోగ్య-జాతమ్ అల్పṁ చ స్యాత్। తత్రాహ---

౫౪౨ వికారావర్తి చ తథా హి స్థితిమ్ ఆహ॥౪।౪।౧౯॥

వికారే--- జన్మాదికే న వర్తత ఇతి వికారావర్తి; నిర్ధూత-నిఖిల-వికారṁ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానṁ, నిరతిశయానన్దṁ పరṁ బ్రహ్మ సవిభూతికṁ సకల-కల్యాణ-గుణమ్ అనుభవతి ముక్తః। తద్-విభూత్య్-అన్తర్గతత్వేన వికార-వర్తినాṁ లోకానామ్ అపి ముక్త-భోగ్యత్వమ్। తథా హి పరస్మిన్ బ్రహ్మణి నిర్వికారేఽనవధికాతిశయానన్దే ముక్తస్యానుభవితృత్వేన స్థితిమ్ ఆహ శ్రుతిః--- యదా హ్య్ ఏవైష ఏతస్మిన్న్ అదృశ్యేఽనాత్మ్యేఽనిరుక్తేఽనిలయనేఽభయṁ ప్రతిష్ఠాṁ విన్దతే, అథ సోఽభయṁ గతో భవతి రసో వై సః, రసṁ హ్య్ ఏవాయṁ లబ్ధ్వానన్దీ భవతి, ఇత్య్ ఆదికా। తద్-విభూతి-భూతṁ చ జగత్ తత్రైవ వర్తతే తస్మిṁల్ లోకాశ్రితాః సర్వే తద్ ఉ నాత్యేతి కశ్చన, ఇతి శ్రుతేః। అతః సవిభూతికṁ బ్రహ్మానుభవన్ వికారాన్తర్వర్తినః ఆధికారిక-మణ్డల-స్థాన్ అపి భోగాన్ భుఙ్కః ఇతి, సర్వేషు లోకేషు కామ-చార ఇత్య్ ఆదినోచ్యతే; న ముక్తస్య జగద్-వ్యాపారః॥౧౯॥

౫౪౩ దర్శయతశ్ చైవṁ ప్రత్యక్షానుమానే॥౪।౪।౨౦॥

అస్య ప్రత్యగాత్మనో ముక్తస్య నియామ్య-భూతస్య నియన్త-భూత-పరమ-పురుషాసాధారణṁ జగద్-వయాపార-రూపṁ నియమనṁ న సమ్భవతీత్య్ ఉక్తమ్। నిఖిల-జగన్-నియమన-రూపో వ్యాపారః పరమ-పురుషాసాధారణ ఇతి దర్శయతః శ్రుతిస్-మృతీ--- భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, భీషోదేతి సూర్యః భీషాస్మాద్ అగ్నిశ్ చేన్ద్రశ్ చ, మృత్యుర్ ధావతి పఞ్చమః ఇతి, ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః ఇత్య్ ఆది। తథా--- ఏష సర్వేశ్వర ఏష భూతాధిపతిర్ ఏష భూత-పాల ఏష సేతుర్విధరణ ఏషాṁ లోకానామ్ అసమ్భేదాయ, ఇతి చ శ్రుతిః। స్మృతిర్ అపి, మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్। హేతునానేన కౌన్తేయ జగద్ ధి పరివర్తతే ఇతి, విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్ ఇతి చ। తథా ముక్తస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-పూర్వకస్యాప్య్ ఆనన్దస్య పరమ-పురుష ఏవ హేతుర్ ఇతి శ్రుతి-స్మృతీ దర్శయతః, ఏష హ్య్ ఏవానన్దయాతి, మాṁ చ యోఽవ్యభిచారేణ భక్తి-యోగేన సేవతే। స గుణాన్ సమతీత్యైతాన్ బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే॥ బ్రహ్మణో హి ప్రతిష్ఠాహమ్ అమృతస్యావ్యయస్య చ। శాశ్వతస్య చ ధర్మస్య సుఖస్యైకాన్తికస్యచ, ఇతి। యద్య్ అప్య్ అపహత-పాప్మత్వాదిః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పర్యన్తో గుణ-గణః ప్రత్యగాత్మనః స్వాభావిక ఏవావిర్భూతః, తథాపి తస్య తథావిధత్వమ్ ఏవ పరమ-పురుషాయత్తమ్, తస్య నిత్య-స్థితిశ్ చ తదాయత్తా; పరమ-పురుషస్యైతన్-నిత్యతాయాః నిత్యేష్టత్వాన్ నిత్యతయా వర్తత ఇతి న కశ్చిద్ విరోధః। ఏవమ్ ఏవ పరమ-పురుష-భోగోపకరణస్య లీలోపకరణస్య చ నిత్యతయా శాస్త్రావగతస్య పరమ-పురుషస్య నిత్యేష్టత్వాద్ ఏవ తథావస్థానమ్ అస్తీతి శాస్త్రాద్ అవగమ్యతే। అతో ముక్తస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ పరమ-పురుషసామ్యṁ చ జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్॥౨౦॥

౫౪౪ భోగ-మాత్ర-సామ్య-లిఙ్గాచ్ చ॥౪।౪।౨౧॥

బ్రహ్మ-యాథాత్మ్యానుభవ-రూప-భోగ-మాత్రే ముక్తస్య బ్రహ్మ-సామ్య-ప్రతిపాదనాచ్ చ లిఙ్గాజ్ జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే, సోఽశ్నుతే సర్వాన్ కామాన్ సహ, బ్రహ్మణా విపశ్చితేతి। అతో ముక్తస్య పరమ-పురుష-సామ్యṁ సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ చ పరమ-పురుషాసాధారణ-నిఖిల-జగన్-నియమన-శ్రుత్య్-ఆనుగుణ్యేన వర్ణనీయమ్ ఇతి జగద్-వ్యాపార-వర్జమ్ ఏవ ముక్తైశ్వర్యమ్॥౨౧॥

యది పరమ-పురుషాయత్తṁ ముక్తైశ్వర్యṁ తర్హి తస్య స్వ-తన్త్రత్వేన తత్-సఙ్కల్పాన్ ముక్తస్య పునర్-ఆవృత్తి-సమ్భవాశఙ్కేత్య్ అత్రాహ---

౫౪౫ అనావృత్తిః శబ్దాద్ అనావృత్తిః శబ్దాత్॥౪।౪।౨౨॥

యథా నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానో జగజ్-జన్మాది-కారణṁ సమస్త-వస్తు-విలక్షణః సర్వ-జ్ఞః సత్య-సఙ్కల్పః ఆశ్రిత-వాత్సల్యైక-జలధిః పరమ-కారుణికో నిరస్త-సమాభ్యధిక-సమ్భావనః పరబ్రహ్మాభిధానః పరమ-పురుషోఽస్తీతి శబ్దాద్ అవగమ్యతే; ఏవమ్ అహర్ అహర్ అనుష్ఠీయమాన-వర్ణాశ్రమ-ధర్మానుగృహీత-తద్-ఉపాసన-రూప-తత్-సమారాధన-ప్రీతః ఉపాసీనాన్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-దుస్తర-కర్మ-సఞ్చయ-రూపావిద్యాṁ వినివర్త్య స్వ-యాథాత్మ్యానుభవరూపానవధికాతిశయానన్దṁ ప్రాపయ్య పునర్ నావర్తయతీత్య్ అపి శబ్దాద్ ఏవావగమ్యతే। శబ్దశ్ చ, స ఖల్వ్ ఏవṁ వర్తయన్ యావద్ ఆయుషṁ బ్రహ్మ-లోకమ్ అభిసమ్పద్యతే న చ పునర్ ఆవర్తతే న చ పునర్ ఆవర్తతే ఇత్య్ ఆదికః। తథా చ భగవతా స్వయమ్ ఏవోక్తṁ--- మామ్ ఉపేత్య పునర్ జన్మ దుఃఖాలయమ్ అశాశ్వతమ్। నాప్నువన్తి మహాత్మానః సṁసిద్ధిṁ పరమాṁ గతాః॥ ఆబ్రహ్మ-భువనాల్ లోకాః పునర్ ఆవర్తినోఽర్జున। మామ్ ఉపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్ జన్మ న విద్యతే ఇతి। న చోచ్ఛిన్న-కర్మ-బన్ధస్యాసఙ్కుచిత-జ్ఞానస్య పరబ్రహ్మానుభవైక-స్వభావస్య తద్-ఏక-ప్రియస్యానవధికాతిశయానన్దṁ బ్రహ్మానుభవతోఽన్యాపేక్షా-తద్-అర్థారమ్భాద్య్-అసమ్భవాత్ పునర్-ఆవృత్తి-శఙ్కా। న చ పరమ-పురుషః సత్య-సఙ్కల్పోఽత్యర్థ-ప్రియṁ జ్ఞానినṁ లబ్ధ్వా కదాచిద్ ఆవర్తయిష్యతి; య ఏవమ్ ఆహ--- ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహṁ స చ మమ ప్రియః। ఉదారాః సర్వ ఏవైతే జ్ఞానీ త్వ్ ఆత్మైవ మే మతమ్। ఆస్థితః స హి యుక్తాత్మా మామ్ ఏవానుత్తమాṁ గతిమ్। బహూనాṁ జన్మనామ్ అన్తే జ్ఞానవాన్ మాṁ ప్రపద్యతే॥ వాసుదేవః సర్వమ్ ఇతి స మహాత్మా సుదుర్లభః ఇతి। సూత్రాభ్యాసః శాస్త్ర-పరిసమాప్తిṁ ద్యోతయతి। ఇతి సర్వṁ సమఞ్జసమ్॥౨౨॥ ఇతి జగద్-వ్యాపార-వర్జాధికరణమ్॥౭॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే చతుర్థస్యాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః॥౪॥

శాస్త్రṁ చ పరిసమాప్తమ్॥