dvitīyādhyāye

स्मृत्य्-अधिकरणम्॥१॥

**१३९ स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्ग इति चेन् नान्य-स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्गात्॥२।१।१॥ **

प्रथमेऽध्याये प्रत्यक्षादि-प्रमाण-गोचराद् अचेतनात् तत्-सꣳसृष्टात् तद्-वियुक्ताच् च चेतनाद् अर्थान्तर-भूतꣳ निरस्त-निखिलाविद्याद्य्-अपुरुषार्थ-गन्धम् अनन्त-ज्ञानानन्दैकतानम् अपरिमितोदार-गुण-सागरꣳ निखिल-जगद्-एक-कारणꣳ सर्वान्तरात्म-भूतꣳ परꣳ ब्रह्म वेदान्त-वेद्यम् इत्य् उक्तम्। अनन्तरम् अस्यार्थस्य सम्भावनीय-समस्त-प्रकार-दुर्धर्षणत्व-प्रतिपादनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते॥ 

प्रथमꣳ तावत् कपिल-स्मृति-विरोधाद् वेदान्तानाम् अतत्-परत्वम् आशङ्क्य तन् निराक्रियते। कथꣳ स्मृति-विरोधाच् छ्रुतेर् अन्य-परत्वम्। उक्तꣳ हि--- विरोधे त्व् अनपेक्षꣳ स्यात्, इति श्रुति-विरुद्धायाः स्मृतेर् अनादरणीयत्वम्। सत्यम्। औदुम्बरीꣳ स्पृष्ट्वोद्गायेत्, इत्य् आदिषु स्वत एवार्थ-निश्चय-सम्भवात् तद्-विरुद्धा स्मृतिर् अनादरणीयैव। इह तु वेदान्त-वेद्य-तत्त्वस्य दुरवबोधत्वेन परमर्षिप्रणीत-स्मृति-विरोधे सत्य् अयम् अर्थ इति निश्चयायोगात् स्मृत्या श्रुतेर् अतत्-परत्वोपपादनम् अविरुद्धम्। 

एतद् उक्तꣳ भवति--- प्राचीन-भागोदित-निखिलाभ्युदय-साधन-भूताग्निहोत्र-दर्शपूर्णमास-ज्योतिष्टोमादि-कर्माणि यथावद् अभ्युपगच्छता श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराणेषु, ऋषिꣳ प्रसूतꣳ कपिलम् इत्य् आदि वाक्यैर् आप्तत्वेन सङ्कीर्तितेन परमर्षिणा कपिलेन परम-निःश्रेयस-तत्-साधनावबोधित्वेनोपनिबद्ध-स्मृत्य्-उपबृꣳहणेन विना अल्प-श्रुतैर् मन्द-मतिभिर् वेदान्तार्थ-निश्चयायोगाद् यथाश्रुतार्थ-ग्रहणे चाप्त-प्रणीतायाः साङ्ख्य-स्मृतेः सकलाया एवानवकाश-प्रसङ्गाच् च स्मृति-प्रसिद्ध एवार्थो वेदान्त-वेद्य इति बलाद् अभ्युपगमनीयम् इति। न च वाच्यꣳ मन्व्-आदि-स्मृतीनाꣳ ब्रह्मैक-कारणत्व-वादिनीनाम् एवꣳ सत्य् अनवकाशत्व-दोष-प्रसङ्ग इति; धर्म-प्रतिपादन-पर-प्राचीन-भागोबृꣳहण एव सावकाशत्वात्। अस्यास् तु कृत्स्नायास् तत्त्व-प्रतिपादन-परत्वात् तथानभ्युपगमे निरवकाशत्वम् एव स्यात्। तद् इदम् आशङ्कते स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्ग इति चेद् इति॥ 

तत्रोत्तरꣳ--- नान्य-स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्गाद् इति। अन्या हि मन्व्-आदि-स्मृतयो ब्रह्मैक-कारणताꣳ वदन्ति। यथाह मनुः--- आसीद् इदꣳ तमो-भूतम् इत्य् आरभ्य, ततः स्वयम्भूर् भगवान् अव्यक्तो व्यञ्जयन्न् इदम्। महाभूतादि-वृत्तौजाः प्रादुर् आसीत् तमोऽनुदः॥ सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अप्रासृजत्, इति। भगवद्-गीतासु च--- अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा, अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते इति च। महाभारते--- कुतः सृष्टम् इदꣳ सर्वꣳ जगत् स्थावर-जङ्गमम्। प्रलये च कम् अभ्येति तन् मे ब्रूहि पितामह, इति पृष्ट आह--- नारायणो जगन्-मूर्तिर् अनन्तात्मा सनातनः, इति। तथा--- तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नꣳ त्रि-गुणꣳ द्विजसत्तम, इति, अव्यक्तꣳ पुरुषे ब्रह्मन् निष्क्रिये सम्प्रलीयते इति च। आह च भगवान् पराशरः--- विष्णोः सकाशाद् उद्भूतꣳ जगत् तत्रैव च स्थितम्। स्थिति-सꣳयम् अकर्तासौ जगतोऽस्य जगच् च सः, इति। आह चापस्तम्बः--- पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य अहन्यमानस्य विकल्मषस्य, इत्य् आरभ्य, तस्मात् कायाः प्रभवन्ति सर्वे स मूलꣳ शाश्वतिकः स नित्यः, इति। यदि कपिल-स्मृत्या वेदान्त-वाक्यार्थ-व्यवस्था स्यात्, तदैतासाꣳ सर्वासाꣳ स्मृतीनाम् अनवकाशत्व-रूपो महान् दोषः प्रसज्येत। 

अयम् अर्थः--- यद्य् अपि वेदान्त-वाक्यानाम् अतिक्रान्त-प्रत्यक्षादि-सकलेतर-प्रमाण-सम्भावना-भूमि-भूतार्थ-प्रतिपादन-परत्वात् तद्-अर्थ-वैशद्यायाल्प-श्रुतानाꣳ प्रतिपतॄणाꣳ तद्-उपबृꣳहणम् अपेक्षितम्। तथापि तद्-अर्थानुसारिणीनाम् आप्ततम-प्रणीतानाꣳ बह्वीनाꣳ स्मृतीनाꣳ तद्-उपबृꣳहणाय प्रवृत्तानाम् अनवकाशत्वꣳ मा प्रसाङ्क्षीद् इति श्रुति-विरुद्धार्था कपिल-स्मृतिर् उपेक्षणीया। उपबृꣳहणꣳ च श्रुति-प्रतिपन्नार्थ-विशदीकरणम्; तच् च विरुद्धार्थया स्मृत्या न शक्यते कर्तुम्। न चैतासाꣳ स्मृतीनाꣳ प्राचीन-भागोदित-धर्माꣳश-विशदीकरणेन सावकाशत्वम्; परब्रह्म-भूत-परम-पुरुषाराधनत्वेन धर्मान् विदधतीनाम् एतासाम् आराध्य-भूत-परम-पुरुष-प्रतिपादनाभावे सति तद्-आराधन-भूत-धर्म-प्रतिपादनासम्भवात्। तथा हि परम-पुरुषाराधन-रूपता सर्वेषाꣳ कर्मणाꣳ स्मर्यते--- यतः प्रवृत्तिर् भूतानाꣳ येन सर्वम् इदꣳ ततम्। स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः॥ ध्यायेन् नारायणꣳ देवꣳ स्नानादिषु च कर्मसु। ब्रह्म-लोकम् अवाप्नोति न चेहावर्तते पुनः॥ यैः स्व-कर्म-परैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान्। ते तरन्त्य् अखिलाम् एताꣳ मायाम् आत्म-विमुक्तये, इति। न चैहिकामुष्मिक-साꣳसारिक-फल-साधन-कर्म-प्रतिपादनेनैतासाꣳ सावकाशत्वम्। यतस् तेषाम् अपि कर्मणाꣳ परꣳ पुरुषाराधनत्वम् एव स्वरूपम्; यथोक्तꣳ--- येऽप्य् अन्य-देवता-भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधि-पूर्वकम्। अहꣳ हि सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्ता च प्रभुर् एव च। न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेनातश् च्यवन्ति ते, इति। 

तथा--- यज्ञैस् त्वम् इज्यसे नित्यꣳ सर्व-देव-मयाच्युत। हव्यकव्य-भुग् एकस् त्वꣳ पितृ-देव-स्वरूप-धृक्, इति। यद् उक्तम् ऋषिꣳ प्रसूतꣳ कपिलम् इति कपिलस्याप्ततया सङ्कीर्तनात् तत्-स्मृत्य्-अनुसारेण वेदान्तार्थ व्यवस्थापनꣳ न्याय्यम् इति; तद् असत्, बृहस्पतेः श्रुति-स्मृतिषु सर्वेषाम् अतिशयित-ज्ञानानाꣳ निदर्शनत्वेन सङ्कीर्तनात् तत्-प्रणीतेन लोकायतेन श्रुत्य्-अर्थ-व्यवस्थापन-प्रसक्तेर् इति॥१॥ 

अथ स्यात्, कपिलस्य स्व-योग-महिम्ना वस्तु-याथात्म्योपलब्धेस् तत्-स्मृत्य्-अनुसारेण वेदान्तार्थो व्यवस्थापयितव्य इति; अत उत्तरꣳ पठति---

**१४० इतरेषाꣳ चानुपलब्धेः॥२।१।२॥ **

च-शब्दस् तु-शब्दार्थश् चोदिताशङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः। इतरेषाꣳ--- मन्व्-आदीनाꣳ बहूनाꣳ स्व-योग-महिम साक्षात्कृत-परावर-तत्त्व-याथात्म्यानाꣳ निखिल-जगद्-भेषज-भूत-स्व-वाक्यतया, यद् वै किꣳ च मनुर् अवदत् तद् भेषजम् इति श्रुति-प्रसिद्धानाꣳ कपिल-दृष्ट-प्रकारेण तत्त्वानुपलब्धेः श्रुति-विरुद्धा कपिलोपलब्धिर् भ्रान्ति-मूलेति न तया यथोक्तो वेदान्तार्थश् चालयितुꣳ शक्य इति सिद्धम्॥२॥ 

इति स्मृत्य्-अधिकरणम्॥१॥ 

अथ योग-प्रत्युक्त्य्-अधिकरणम्॥२॥

**१४१ एतेन योगः प्रत्युक्तः॥२।१।३॥ **

एतेन--- कापिल-स्मृति-निराकरणेन, योग-स्मृतिर् अपि प्रत्युक्ता। का पुनर् अत्राधिकाशङ्का यन्-निराकरणाय न्यायातिदेशः। योग-स्मृताव् अपीश्वराभ्युपगमान् मोक्ष-साधनतया वेदान्त-विहित-योगस्य चाभिधानाद् वक्तुर् हिरण्यगर्भस्य सर्व-वेदान्त-प्रवर्तनाधिकृतत्वाच् च तत्-स्मृत्या वेदान्तोपबृꣳहणꣳ न्याय्यम् इति। परिहारस् तु--- अब्रह्मात्मक-प्रधान-कारण-वादान् निमित्त-कारण-मात्रेश्वराभ्युपगमाद् ध्यानात्मकस्य योगस्य ध्येयैक-निरूपणीयस्य ध्येय-भूतयोर् आत्मेश्वरयोर् ब्रह्मात्मकत्व-जगद्-उपादानतादि-सर्व-कल्याण-गुणात्मकत्व-विरहेणावैदिकत्वाद् वक्तुर् हिरण्यगर्भस्यापि क्षेत्रज्ञ-भूतस्य कदाचिद् रजस्-तमोभिभव-सम्भवाच् च योग-स्मृतिर् अपि तत्-प्रणीत-रजस्-तमो-मूल-पुराणवद् भ्रान्ति-मूलेति न तया वेदान्तोपबृꣳहणꣳ न्याय्यम् इति॥३॥ इति योग-प्रत्युक्त्य्-अधिकरणम्॥२॥

अथ विलक्षणत्वाधिकरणम्॥३॥

**१४२ न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वꣳ च शब्दात्॥२।१।४॥ **

पुनर् अपि स्मृति-विरोध-वादी तर्कम् अवलम्बमानः प्रत्यवतिष्ठते--- यत् साङ्ख्य-स्मृति-निराकरणेन जगतो ब्रह्म-कार्यत्वम् उक्तꣳ तन् नोपपद्यते; अस्य प्रत्यक्षादिभिर् अचेतनत्वेनाशुद्धत्वेनानीश्वरत्वेन दुःखात्मकत्वेन चोपलभ्यमानस्य चिद्-अचिद्-आत्मकस्य जगतः भवद् अभ्युपेतात् सर्वज्ञात् सर्वेश्वराद् धेय-प्रत्यनीकाद् आनन्दैकतानाद् ब्रह्मणो विलक्षणत्वात्। न केवलꣳ प्रत्यक्षादिभिर् एव जगतो वैलक्षण्यम् उपलभ्यते; शब्दाच् च तथात्वꣳ--- विलक्षणत्वम्, उपलभ्यते--- विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ च, एवम् एवैता भूत-मात्राः प्रज्ञा-मात्रास्व् अर्पिताः प्रज्ञा-मात्राः प्राणेऽर्पिताः, समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः, अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृ-भावात्, इत्य् आदिभिः कायस्य हि जगतोऽचेतनत्व-दुःखित्वादयो निर्दिश्यन्ते। यद् धि यत् कार्यम्, तत् तस्माद् अविलक्षणम्, यथा मृत्-सुवर्णादि-कार्यꣳ घट-रुचकादि। अतो ब्रह्म-विलक्षणस्यास्य जगतस् तत्-कार्यत्वꣳ न सम्भवतीति साङ्ख्य-स्मृत्य्-अनुरोधेन कार्य-सलक्षणꣳ प्रधानम् एव कारणꣳ भवितुम् अर्हति। अवश्यꣳ च शास्त्रस्यानन्यापेक्षस्यातीन्द्रियार्थ-गोचरत्वेऽपि तर्कोऽनुसरणीयः; यतः सर्वेषाꣳ प्रमाणानाꣳ क्वचित् क्वचिद् विषये तर्कानुगृहीतानाम् एवार्थ-निश्चय-हेतुत्वम्। तर्को हि नाम--- अर्थ-स्वभाव-विषयेण वा सामग्री-विषयेण वा निरूपणेनार्थ-विशेषे प्रमाणꣳ व्यवस्थापयत् तद् इतिकर्तव्यता-रूपम् ऊहा-पर-पर्यायꣳ ज्ञानम्। तद्-अपेक्षा च सर्वेषाꣳ प्रमाणानाꣳ समाना। शास्त्रस्य तु विशेषेणाकाङ्क्षा-सन्निधि-योग्यता-ज्ञानाधीन-प्रमाण-भावस्य सर्वत्रैव तर्कानुग्राहापेक्षा। उक्तꣳ च मनुना--- यस् तर्केणानुसन्धत्ते स धर्मꣳ वेद नेतरः इति। तद् एव हि तर्कानुगृहीत-शास्त्रार्थ-प्रतिष्ठापनꣳ श्रुत्या च, मन्तव्यः, इत्य् उच्यते। 

अथोच्येत--- श्रुत्या जगतो ब्रह्मैक-कारणत्वे निश्चिते सति तत्-कार्यस्यापि जगतश् चैतन्यानुवृत्तिर् अभ्युपगम्यते। यथा चेतनस्य सुषुप्ति-मूर्छादिषु चैतन्यानुपलम्भः; तथा घटादिष्व् अपि सद् एव चैतन्यम् अनुद्भूतम्; अत एव चेतनाचेतन-विभागः, इति। नैतद् उपपद्यते, यतो नित्यानुपलब्धिर् असद्-भावम् एव साधयति। अत एव चैतन्य-शक्ति-योगोऽपि तेषु निरस्तः। यस्य हि क्वचित् कदाचिद् अपि यत्-कार्यानुपलब्धिः, तस्य तत्-कार्य-शक्तिꣳ ब्रुवाणो वन्ध्या-सुत-समितिषु तज्-जननीनाꣳ प्रजनन-शक्तिꣳ ब्रूताम्। किꣳ च वेदान्तैर् जगतो ब्रह्मोपादानता-प्रतिपादन-निश्चये सति घटादीनाꣳ चैतन्य-शक्तेश् चैतन्यस्य वानुद्भूतस्य सद्-भाव-निश्चयः, तन्-निश्चये सति वेदान्तैर् जगतो ब्रह्मोपादानता-प्रतिपादन-निश्चय इतीतरेतराश्रयत्वम्। 

विलक्षणयोर् हि कार्य-कारण-भावः प्रतिपादयितुम् एव न शक्यते। किꣳ पुनः प्रकृति-विकारयोः सा लक्षण्यम् अभिप्रेतम्, यद्-अभावाज् जगतो ब्रह्मोपादानता-प्रतिपादनासम्भवꣳ ब्रूषे। न तावत् सर्व-धर्म-सारूप्यम्, कार्य-कारण-भावानुपपत्तेः। न हि मृत्-पिण्ड-कार्येषु घट-शरावादिषु पिण्डत्वाद्य्-अनुवृत्तिर् दृश्यते। अथ येन केनचिद् धर्मेण सारूप्यम्, तज् जगद्-ब्रह्मणोरपि सत्तादि-लक्षणꣳ सम्भवति। तद् उच्यते--- येन स्वभावेन कारण-भूतꣳ वस्तु वस्त्व्-अन्तराद् व्यावृत्तम्, तस्य स्वभावस्य तत्-कार्येऽप्य् अनुवृत्तिः कार्यस्य कारण-सालक्षण्यम्। येन ह्य् आकारेण मृद्-आदिभ्यो हिरण्यꣳ व्यावर्तते, तद्-आकारानुवृत्तिस् तत्-कार्येषु कुण्डलादिषु दृश्यते। ब्रह्म च हेय-प्रत्यनीक-ज्ञानानन्दैश्वर्य-स्वभावम्, जगच् च तत्-प्रत्यनीक-स्वभावम् इति न तद्-उपादानम्। ननु च वैलक्षण्येऽपि कार्य-कारण-भावो दृश्यते, यथा चेतनात् पुरुषाद् अचेतनानि केश-नख-दन्त-लोमानि जायन्ते; यथा चाचेतनाद् गोमयाच् चेतनो वृश्चिको जायते; चेतनाच् चोर्ण-नाभेर् अचेतनस् तन्तुः। नैतद् एवम्, यतस् तत्राप्य् अचेतनाꣳश एव कार्य-कारणभावः॥४॥ 

अथ स्यात्--- अचेतनत्वेनाभिमतानाम् अपि चैतन्य-योगः श्रुतिषु श्राव्यते--- तꣳ पृथिव्य् अब्रवीत्, आपो वा अकामयन्त, ते हेमे प्राणा अहꣳ श्रेयसे विवदमाना ब्रह्माणꣳ जग्मुः, इति। नदी-समुद्र-पर्वतादीनाम् अपि चेतनत्वꣳ पौराणिका आतिष्ठन्ते। अतो न वैलक्षण्यम् इति। अत उत्तरꣳ पठति---

**१४३ अभिमानि-व्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम्॥२।१।५॥ **

तु-शब्दश् चोदिताशङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः पृथिव्य्-आद्यभिमानिन्यो देवताः, तꣳ पृथिव्य् अब्रवीद् इत्य् अदिशु पृथिव्य्-आदि-शब्दैर् व्यपदिश्यन्ते। कुतः। विशेषानुगतिभ्याम्। विशेषः--- विशेषणम्, देवता-शब्देन विशेष्य प्रिथिव्य्-आदयोऽभिधीयन्ते; हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः, इति तेजो-ऽब्-अन्नानि देवता-शब्देन विशेष्यन्ते; सर्वा ह वै देवता अहꣳ श्रेयसे विवदमानाः, ते देवाः प्राणे निःश्रेयसꣳ विदित्वा, इति च। अनुगतिः--- अनुप्रवेशः; अग्निर् वाग् भूत्वा मुखꣳ प्राविशत, आदित्यश् चक्षुर् भूत्वाक्षिणी प्राविशत्, वायुः प्रणो भूत्व नासिके प्राविशत्, इत्य् आदिना वाग्-आद्य्-अभिमानित्वेनाग्न्य्-आदीनाम् अनुप्रवेशः श्रूयते। अतो जगतोऽचेतनत्वेन विलक्षणत्वाद् ब्रह्म-कार्यत्वानुपपत्तेस् तर्कानुगृहीत-स्मृत्य्-अनुरोधेन जगतः प्रधानोपादानत्वꣳ वेदान्तैः प्रतिपाद्यते॥५॥ 

इति प्राप्तेऽभिधीयते---

**१४४ दृश्यते तु॥२।१।६॥ **

तु-शब्दात् पक्षो विपरिवर्तते; यद् उक्तꣳ जगतो ब्रह्म-विलक्षणत्वेन ब्रह्मोपादानत्वꣳ न सम्भवतीति; तद् अयुक्तम्, विलक्षणयोर् अपि कार्य-कारण-भाव-दर्शनात्। दृश्यते हि माक्षिकादेर् विलक्षणस्य क्रिम्य्-आदेस् तस्माद् उत्पत्तिः। ननूक्तम् अचेतनाꣳश एव कार्य-कारण-भावात् तत्र सालक्षण्यम्। सत्यम् उक्तम्; न तावता कार्य-कारणयोर् भवद्-अभिमत-सालक्षण्य-सिद्धिः। यथा कथञ्चित् सालक्षण्ये सर्वस्य सर्व-सालक्षण्येन सर्वस्मात् सर्वोत्पत्ति-प्रसङ्ग-भयाद् वस्तुनो वस्त्व्-अन्तराद् व्यावृत्ति-हेतु-भूतस्याकारस्यानुवृत्तिस् सालक्षण्यꣳ भवताभ्युपेतम्। स तु नियमो माक्षिकादिभ्यः क्रिम्य्-आद्य्-उत्पत्तौ न दृश्यत इति ब्रह्म-विलक्षणस्यापि जगतो ब्रह्म-कार्यत्वꣳ नानुपपन्नम्। न हि मृद्-धिरण्य-घट-मकुटादिष्व् इव वस्त्व्-अन्तर-व्यावृत्ति-हेतु-भूतासाधारणाकारानुवृत्तिर् माक्षिक-गोमय-क्रिमि-वृश्चिकादिषु दृश्यते॥६॥ 

१४५ असद् इति चेन् न, प्रतिषेध-मात्रत्वात्॥२।१।७॥

यदि कार्य-भूताज् जगतः कारण-भूतꣳ ब्रह्म विलक्षणम्, तर्हि कार्य-कारणयोर् द्रव्यान्तरत्वेन कारणे परस्मिन् ब्रह्मणि कार्यꣳ जगन् न विद्यत इत्य् असत एव जगत उत्पत्तिः प्रसज्यत इति चेत्; नैतद् एवम्, कार्य-कारणयोः सालक्षण्य-नियम-प्रतिषेध-मात्रम् एव हि पूर्व-सूत्रेऽभिप्रेतम्, न तु कारणात् कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वम्। कारण-भूतꣳ ब्रह्मैव स्वस्माद् विलक्षण-जगद्-आकारेण परिणमत इत्य् एतत् तु न परित्यक्तम्। क्रिमि-माक्षिकयोर् अपि हि सति च वैलक्षण्ये कुण्डल-हिरण्ययोर् इव द्रव्यैक्यम् अस्त्य् एव॥७॥ 

अत्र चोदयति---

**१४६ अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्॥२।१।८॥ **

अपीताव् इत्य् अपीति-पूर्वक-सृष्ट्य्-आदेः प्रदर्शनार्थम्, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, इत्य् आदिष्व् अप्य् अयावस्थोपदेश-पूर्वकत्व-दर्शनात् सृष्टय्-आदेः। यदि कार्य-कारणयोर् द्रव्यैक्यम् अभ्युपेतम्, तदा कार्यस्य जगतो ब्रह्मण्य् अप्यय-सृष्ट्य्-आदिषु सत्सु ब्रह्मण एव तत्-तद्-अवस्थान्वय इति कार्य-गताः सर्व एवापुरुषार्थाः ब्रह्मणि प्रसज्येरन्, सुवर्ण इव कुण्डल-गता विशेषाः। ततश् च वेदान्त-वाक्यꣳ सर्वम् असमञ्जसꣳ स्यात्, यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित्, अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युः, न तस्य कार्यꣳ करणꣳ च विद्यते न तत्-समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते, तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्ति, अनीशश् चात्मा बध्यते भोक्तृ-भावात्, अनीशया शोचति मुह्यमानः, इत्य् एकस्मिन्न् एव वस्तुन्य् एषाꣳ परस्पर-विरुद्धानाꣳ प्रसक्तेः। 

अथोच्येत--- चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मणः कार्य-कारण-भावाच् छरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गतत्वाच् च दोषाणाम्, न शरीरिणि ब्रह्मणि कार्यावस्थे कारणावस्थे च प्रसङ्ग इति। तद् अयुक्तम्, जगद्-ब्रह्मणोः शरीर-शरीरि-भावस्यैवासम्भवात्; सम्भवे च ब्रह्मणि शरीर-सम्बन्ध-निबन्धन-दोषाणाम् अनिवार्यत्वात्। न हि चिद्-अचिद्-वस्तुनोर् ब्रह्मणः शरीरत्वꣳ सम्भवति। शरीरꣳ हि नाम कर्म-फल-रूप-सुख-दुःख-भोग-साधन-भूतेन्द्रियाश्रयः पञ्च-वृत्ति-प्राणाधीन-धारणः पृथ्व्य्-आदि-भूत-सङ्घात-विशेषः; तथाविधस्यैव लोक-वेदयोः शरीरत्व-प्रसिद्धेः। परमात्मनश् च--- अपहत-पाप्मा विजरः, अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति, अपाणि-पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य् अचक्षुः स श्रृणोत्य् अकर्णः, अप्राणो ह्य् अमनाः, इत्य् आदिभिः कर्म-तत्-फल-भोगयोर् अभावाद् इन्द्रियाधीन-भोगत्वाभावात् प्राणवत्त्वाभावाच् च न तꣳ प्रति चेतनाचेतनयोः शरीरत्वम्। न चाचेतन-व्यष्टि-रूप-तृण-काष्ठादीनाꣳ समष्टि-रूपस्य भूत-सूक्ष्मस्य चेन्द्रियाश्रयत्वादि सम्भवति। भूत-सूक्ष्मस्य पृथिव्य्-आदि-सङ्घातत्वꣳ च न विद्यते। चेतनस्य तु ज्ञानैकाकारस्य सर्वम् एतन् न सम्भवतीति नतराꣳ शरीरत्व-सम्भवः। न च भोगायतनत्वꣳ शरीरत्वम् इति शरीरत्व-सम्भवः; भोगायतनेषु वेश्मादिषु शरीरत्वाप्रसिद्धेः। यत्र वर्तमानस्यैव सुख-दुःखोपभोगः, तद् एव भोगायतनम् इति चेन् न; पर-काय-प्रवेश-जन्म-सुख-दुःखोपभोगायतनस्य पर-कायस्य प्रविष्ट-शरीरत्वाप्रसिद्धेः। ईश्वरस्य तु स्वतः सिद्ध-नित्य-निरतिशयानन्दस्य भोगꣳ प्रति चिद्-अचितोर् आयतनत्व-नियमो न सम्भवति। 

एतेन भोग-साधन-मात्रस्य शरीरत्वꣳ प्रत्युक्तम्। अथ मतम्, यद् इच्छाधीन-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्ति यत् तत् तस्य शरीरम् इति, सर्वस्येश्वरेच्छाधीन-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तित्वेनेश्वर-शरीरत्वꣳ सम्भवतीति; तद् अपि न साधीयः, शरीरतया प्रसिद्धेषु तत्-तच्-चेतनेच्छायत्त-स्वरूपत्वाभावात्, रुग्ण-शरीरस्य तद्-इच्छाधीन-प्रवृत्तित्वाभावात्, मृत-शरीरस्य तद्-आयत्त-स्थितित्वाभावाच् च, साल-भञ्जिकादिषु चेतनेच्छाधीन-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तिषु तच्-छरीरत्वाप्रसिद्धेश् च। चेतनस्य नित्यस्येश्वरेच्छायत्त-स्वरूपत्वाभावाच् च, न तच्-छरीरत्व-सम्भवः। न च यद् यद् एक-नियाम्यम्, यद् एक-धार्यम्, यस्यैव शेष-भूतम्, तत् तस्य शरीरम् इति वाच्यम्; क्रियादिषु व्यभिचारात्। अशरीरꣳ शरीरेषु, अपाणि-पादो जवनो ग्रहीता, इत्य् आदिभिश् चेश्वरस्य शरीराभावः प्रतिपाद्यते। अतो जगद्-ब्रह्मणोः शरीर-शरीरिभावस्यासम्भवात् तत्-सम्भवे च ब्रह्मणि दोष-प्रसङ्गाद् ब्रह्म-कारण-वादे वेदान्त-वाक्यानाम् असामञ्जस्यम् इति॥८॥ 

अत्रोत्तरम्---

**१४७ न तु दृष्टान्त-भावात्॥२।१।९॥ **

नैवम् असामञ्जस्यम्, एकस्यैवावस्था-द्वयान्वयेऽपि गुण-दोष-व्यवस्थितेर् दृष्टान्तस्य विद्यमानत्वात्। तु-शब्दोऽत्र हेय-सम्बन्ध-गन्धस्यासम्भावनीयताꣳ द्योतयति। एतद् उक्तꣳ भवति--- चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तदात्म-भूतस्य परस्य ब्रह्मणः सङ्कोच-विकासात्मक-कार्य-कारण-भावावस्था-द्वयान्वयेऽपि न कश्चिद् विरोधः; यतः सङ्कोच-विकासौ परब्रह्म-शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गतौ; शरीर-गतास् तु दोषा नात्मनि प्रसज्यन्ते; आत्म-गताश् च गुणा न शरीरे; यथा देव-मनुष्यादीनाꣳ सशरीराणाꣳ क्षेत्रज्ञानाꣳ शरीर-गता बालत्व-युवत्व-स्थविरत्वादयो नात्मनि सम्बध्यन्ते; आत्म-गताश् च ज्ञान-सुखादयो न शरीरे। अथ च देवो जातो, मनुष्यो जातः, तथा स एव बालो युवा स्थविरश् च इति व्यपदेशश् च मुख्यः। भूत-सूक्ष्म-शरीरस्यैव क्षेत्रज्ञस्य देव-मनुष्यादि-भाव इति, तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ, इति वक्ष्यत इति। 

यत् पुनर् उक्तꣳ चिद्-अचिद्-आत्मकस्य जगतः स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च परमात्मानꣳ प्रति शरीर-भावो नोपपद्यत इति तद् अनाकलित-सम्यङ्-न्यायानुगृहीत-वेदान्त-वाक्य-गणस्य स्वम् अतिपरिकल्पित-कुतर्क-विजृम्भितम्। सर्व एव हि वेदान्ताः स्थूलस्य सूक्ष्मस्य चेतनस्याचेतनस्य समस्तस्य च परमात्मानꣳ प्रति शरीरत्वꣳ श्रावयन्ति। वाजसनेयके तावत् काण्व-शाखायाꣳ माध्यन्दिन-शाखायाꣳ चान्तर्यामि-ब्राह्मणे--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्\॥।यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य, पृथिव्य्-आदि-समस्तम् अचिद्-वस्तु, यो विज्ञाने तिष्ठन्\॥॥यस्य विज्ञानꣳ शरीरम्, य आत्मनि तिष्ठन्\॥।यस्यात्मा शरीरम् इति चेतनꣳ च पृथक् पृथङ् निर्दिश्य तस्य तस्य परमात्म-शरीरत्वम् अभिधीयते। सुबालोपनिषदि च--- यः पृथिवीम्न् अन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य, तद्वद् एव चिद्-अचितोः सर्वावस्थयोः परमात्म-शरीरत्वम् अभिधाय, एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः, इति तस्य सर्व-भूतानि प्रत्यात्मत्वम् अभिधीयते। स्मरन्ति च--- जगत् सर्वꣳ शरीरꣳ ते, यद् अम्बु वैष्णवः कायः, तत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुः, तानि सर्वाणि तद्-वपुः, सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात्, इत्य् आदि। भूत-सूक्ष्मात् स्वाच् छरीराद् इत्य् अर्थः। 

लोके च शरीर-शब्दो घटादि-शब्दवद् एकाकार-द्रव्य-नियत-वृत्तिम् अनासादितः क्रिमि-कीट-पतङ्ग-सर्प-नर-पशु-प्रभृतिष्व् अत्यन्त-विलक्षणाकारेषु द्रव्येष्व् अगौणः प्रयुज्यमानो दृश्यते। तेन तस्य प्रवृत्ति-निमित्त-व्यवस्थापनꣳ सर्व-प्रयोगानुगुण्येनैव कार्यम्। त्वद्-उक्तꣳ च कर्म-फल-भोग-हेतुर्म् इत्य् आदिकꣳ प्रवृत्ति-निमित्त-लक्षणꣳ न सर्व-प्रयोगानुगुणम्, यथोक्तेष्व् ईश्वर-शरीरतयाभिहितेषु पृथिव्य्-आदिष्व् अव्याप्तेः। किꣳ च--- ईश्वरस्येच्छा-विग्रहेषु, मुक्तानाꣳ च, स एकधा भवतीत्य् आदि वाक्यावगतेषु विग्रहेषु तल्-लक्षणम् अव्याप्तम्, कर्म-फल-भोग-निमित्तत्वाभावात् तेषाम्। परम-पुरुषेच्छा-विग्रहाश् च न पृथिव्य्-आदि-भूत-सङ्घात-विशेषाः, न भूत-सङ्घ-सꣳस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः, इति स्मृतेः। अतो भूत-सङ्घात-रूपत्वꣳ च शरीरस्याव्याप्तम्। पञ्च-वृत्ति-प्राणाधीन-धारणत्वꣳ च स्थावर-शरीरेष्व् अव्याप्तम्। स्थावरेषु हि प्राण-सद्-भावेऽपि तस्य पञ्चधा अवस्थाय शरीरस्य धारकत्वेनावस्थानꣳ नास्ति। अहल्यादीनाꣳ कर्म-निमित्त-शिला-काष्ठादि-शरीरेष्व् इन्द्रियाश्रयत्वꣳ सुख-दुःख-हेतुत्वꣳ चाव्याप्तम्। 

अतो यस्य चेतनस्य यद् द्रव्यꣳ सर्वात्मना स्वार्थे नियन्तुꣳ धारयितुꣳ च शक्यम्, तच्-छेषतैक-स्वरूपꣳ च तत् तस्य शरीरम् इति शरीर-लक्षणम् आस्थेयम्। रुग्ण-शरीरादिषु नियमनाद्य्-अदर्शनꣳ विद्यमानाया एव नियमन-शक्तेः प्रतिबन्ध-कृतम्, अग्न्य्-आदेः शक्ति-प्रतिबन्धाद् औष्ण्याद्य्-अदर्शनवत्। मृत-शरीरꣳ च चेतन-वियोग-समय एव विशरितुम् आरब्धम्; क्षणान्तरे च विशीर्यते। पूर्वꣳ शरीरतया परिकॢप्त-सङ्घातैकदेशत्वेन च तत्र शरीरत्व-व्यवहारः। अतः सर्वꣳ परम-पुरुषेण सर्वात्मना स्वार्थे नियाम्यꣳ धार्य तच्-छेषतैक-स्वरूपम् इति सर्वꣳ चेतनाचेतनꣳ तस्य शरीरम्। अशरीरꣳ शरीरेषु, इत्य् आदि च कर्म-निमित्त-शरीर-प्रतिषेध-परम्, यथोक्त-सर्व-शरीरत्व-श्रवणात्। उपरितनाधिकरणेषु चैतद् उपपादयिष्यते। अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्, न तु दृष्टान्त-भावात्, इति सूत्र-द्वयेन, इतर-व्यपदेशात्, इत्य् अधिकरण-सिद्धोऽर्थः स्मारितः॥९॥ 

**१४८ स्व-पक्ष-दोषाच् च॥२।१।१०॥ **

न केवलꣳ ब्रह्म-कारण-वादस्य निर्दोषतयैतत्-समाश्रयणम्; प्रधान-कारण-वादस्य दुष्टत्वाच् च तत् परित्यज्यैतद् एव समाश्रयणीयम्। प्रधान-कारण-वादे हि जगत्-प्रवृत्तिर् नोपपद्यते। तत्र हि निर्विकारस्य चिन्-मात्रैकरसस्य पुरुषस्य प्रकृति-सन्निधानेन प्रकृति-धर्माध्यास-निबन्धना जगत्-प्रवृत्तिः। निर्विकारस्य चिन्-मात्र-रूपस्य प्रकृति-धर्माध्यास-हेतु-भूतꣳ प्रकृति-सन्निधानꣳ किꣳ-रूपम् इति विवेचनीयम्। किꣳ प्रकृतेः सद्-भाव एव, उत तद्-गतः कश्चिद् विकारः। अथ पुरुष-गत एव कश्चिद् विकारः। न तावत् पुरुष-गतः, अनभ्युपगमात्। नापि प्रकृतेर् विकारः, तस्याध्यास-कार्यतयाभ्युपेतस्याध्यास-हेतुत्वासम्भवात्; सद्-भाव-मात्रस्य सन्निधानत्वे मुक्तस्याप्य् अध्यास-प्रसङ्ग इति त्वत्-पक्षे जगत्-प्रवृत्तिर् नोपपद्यते। अयम् अर्थः साङ्ख्य-पक्ष-प्रतिक्षेपस-मये, अभ्युपगमेऽप्य् अर्थाभावात्, इत्य् आदिना प्रपञ्चयिष्यते॥१०॥ 

**१४९ तर्काप्रतिष्ठानाद् अपि॥२।१।११॥ **

तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वाद् अपि श्रुति-मूलो ब्रह्म-कारण-वाद एव समाश्रयणीयः; न प्रधान-कारण-वादः। शाक्योलूक्याक्षपाद-क्षपण-कपिल-पतञ्जलि-तर्काणाम् अन्योन्य-व्याघातात् तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वꣳ गम्यते॥११॥

**१५० अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः॥२।१।१२॥ **

इदानीꣳ विद्यमानानाꣳ शाक्यादीनाꣳ तर्कान् उद्दूष्यान्यथा प्रधान-कारण-वाद-मति-क्रान्त-तद्-उपदर्शित-दूषणत्वेनानुमास्यामह इति चेद् एवम् अपि पुरुष-बुद्धि-मूल-तर्कैकावलम्बनस्य तथैव देशान्तर-कालान्तरेषु त्वद्-अधिक-कुतर्क-कुशल-पुरुषोत्प्रेक्षित-तर्क-दूष्यत्व-सम्भावनया तर्काप्रतिष्ठान-दोषाद् अनिर्मोक्षो दुर्वारः। अतोऽतीन्द्रियेऽर्थे शास्त्रम् एव प्रमाणम्; तद्-उपबृꣳहणायैव तर्क उपादेयः; तथा चाह--- आर्षꣳ धर्मोपदेशꣳ च वेद-शास्त्राविरोधिना। यस् तर्केणानुसन्धत्ते स धर्मꣳ वद नेतरः, इति। वेदाख्य-शास्त्राविरोधिनेत्य् अर्थः। अतो वेद-विरोधित्वेन वेदार्थ-विशदीकरण-रूप-वेदोपबृꣳहण-तर्कोपादानाय साङ्ख्य-स्मृतिर् नादरणीया॥१२॥ इति विलक्षणत्वाधिकरणम्॥३॥ 

अथ शिष्टापरिग्रहाधिकरणम्॥४॥ 

**१५१ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः॥२।१।१३॥ **

शिष्टाः--- परिशिष्टाः, न विद्यते वेद-परिग्रहो येषाम् इत्य् अपरिग्रहाः; शिष्टाश् चापरिग्रहाश् च शिष्टापरिग्रहाः; एतेन--- वेदापरिगृहीत-साङ्ख्य-पक्ष-क्षपणेन, परिशिष्टाश् च वेदापरिगृहीताः कणभक्षाक्षपाद-क्षपणक-भिक्षु-पक्षाः क्षपिता वेदितव्याः। परमाणुकारणवादेऽमीषाꣳ सर्वेषाꣳ सꣳवादात् कारण-वस्तु-विषयस्य तर्कस्याप्रतिष्ठितत्वꣳ न शक्यते वक्तुम् इत्य् अधिकाशङ्का। तावन्-मात्र-सꣳवादेऽपि तर्क-मूलत्वाविशेषात् परमाणु-स्वरूपेऽपि शून्यात्मकत्वाशून्यात्मकत्व-ज्ञानात्मकत्वार्थात्मकत्व-क्षणिकत्व-नित्यत्वैकान्तत्वानेकान्तत्व-सत्यासत्यात्मकत्वादि-विसꣳवाद-दर्शनाच् चाप्रतिष्ठितत्वम् एवेति परिहारः॥१३॥ इति शिष्टापरिग्रहाधिकरणम्॥४॥ 

अथ भोक्त्रापत्त्य्-अधिकरणम्॥५॥

**१५२ भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत् स्याल् लोकवत्॥२।१।१४॥ **

पुनर् अपि साङ्ख्यः प्रत्यवतिष्ठते--- यद् उक्तꣳ, स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरस्य परस्य ब्रह्मणः कार्य-कारण-रूपत्वाज् जीव-ब्रह्मणोः स्वभाव-विभाग उपपद्यत इति; स तु विभागो न सम्भवति, ब्रह्मणः सशरीरत्वे तस्य भोक्तृत्वापत्तेः, सशरीरत्वे जीवस्येवेश्वरस्यापि सशरीरत्व-प्रयुक्त-सुख-दुःखयोर् भोक्तृत्वस्यावर्जनीयत्वात्। ननु च, सम्भोग-प्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्याद् इत्य् अत्रेश्वरस्य भोग-प्रसङ्ग-परिहार उक्तः नैवम्; तत्र ह्य् उपास्यतया हृदयायतने सन्निहितस्य शरीरान्तर्वर्तित्व-मात्रेण भोग-प्रसङ्गो न विद्यत इत्य् उक्तम्, इह तु जीववद् ब्रह्मणोऽपि सशरीरत्वे तद्वद् एव सुख-दुःखयोर् भोक्तृत्व-प्रसङ्गो दुर्वार इत्य् उच्यते। दृश्यते हि सशरीराणाꣳ जीवानाꣳ शरीर-गत-बालत्व-स्थविरत्वादि-विकारासम्भवेऽपि शरीर-धातु-साम्य-वैषम्य-निमित्त-सुख-दुःख-योगः। श्रुतिश् च---- न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्त्य् अशरीरꣳ वा व सन्तꣳ न प्रियाप्रिये स्पृशतः, इति। अतः सशरीर-ब्रह्म-कारण-वादे जीवेश्वर-स्वभाव-विभागासम्भवात् केवल-ब्रह्म-कारण-वादे मृत्-सुवर्णादिवज् जगद्-गतापुरुषार्थादि-सर्व-विशेषाश्रयत्व-प्रसङ्गाच् च प्रधान-कारण-वाद एव ज्यायान् इति चेद् अत्रोत्तरꣳ--- स्याल् लोकवत् तद् इति। स्याद् एव विभागो जीवेश्वर-स्वभावयोः। न हि जीवस्य शरीर-धातु-साम्य-वैषम्य-निमित्तꣳ सुख-दुःखयोर् भोक्तृत्वꣳ सशरीरत्व-कृतम् अपि तु पुण्य-पाप-रूप-कर्म-कृतम्। न ह वै सशरीरस्येत्य् अपि कर्मारब्ध-देह-विषयम्, स एकधा भवति त्रिधा भवति, स यदि पितृ-लोक-कामो भवति, स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडत् रममाणः, इति कर्म-बन्ध-विनिर्मुक्तस्याविर्भूत-स्वरूपस्य सशरीरस्यैवापुरुषार्थ-गन्धाभावात्। अपहत-पाप्मनस् तु परमात्मनः स्थूल-सूक्ष्म-रूप-कृत्स्न-जगच्-छरीरत्वेऽपि कर्म-सम्बन्ध-गन्धो नास्तीति नतराम् अपुरुषार्थ-गन्ध-प्रसङ्गः। लोकवत्--- यथा लोके राज-शासनानुवर्तिनाꣳ तद्-अतिवर्तिनाꣳ च राजानुग्रह-निग्रह-कृत-सुख-दुःख-योगेऽपि न शरीरित्व-मात्रेण शासके राज्यपि शासनानुवृत्त्य्-अतिवृत्ति-निमित्त-सुख-दुःखयोर् भोक्तृत्व-प्रसङ्गः। यथाह द्रमिड-भाष्य-कारः--- यथा लोके राजा प्रचुर-दन्दशूके घोरेऽनर्थ-सङ्कटेऽपि प्रदेशे वर्तमानो व्यजनाद्य्-अवधूत-देहो दोषैर् न स्पृश्यते, अभिप्रेताꣳश् च लोकान् परिपालयति, भोगाꣳश् च गन्धादीन् अविश्व-जनोपभोग्यान् धारयति, तथासौ लोकेश्वरो भ्रमत्-स्व-सामर्थ्य-चामरो दोषैर् न स्पृश्यते, रक्षति च लोकान् ब्रह्म-लोकादीन्, भोगाꣳश् चाविश्व-जनोपभोग्यान् धारयति, इति। 

मृत्-सुवर्णादिवद् ब्रह्म-स्वरूप-परिणामस् तु नैवाभ्युपगम्यते, अविकारत्व-निर्दोषत्वादि-श्रुतेः॥ 

यत् तु परैर् ब्रह्म-कारण-वादे भोक्तृ-भोग्य-विभागाभावम् आशङ्क्य समुद्र-फेन-तरङ्ग-दृष्टान्तेन विभाग-प्रतिपादन-परꣳ सूत्रꣳ व्याख्यातꣳ तद् अयुक्तम्, अन्तर्भावित-शक्त्य्-अविद्योपाधिकाद् ब्रह्मणः सृष्टिम् अभ्युपगच्छताम् एवम् आक्षेप-परिहारयोर् असङ्गतत्वात्, कारणान्तर्गत-शक्त्य्-अविद्योपाध्य्-उपहितस्य भोक्तृत्वाद् उपाधेश् च भोग्यत्वात्; विलक्षणयोस् तयोः परस्पर-भावापत्तिर् हि न सम्भवति। स्वरूप-परिणामस् तु तैर् अपि नाभ्युपेयते, न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् इति क्षेत्रज्ञानाꣳ तद्-गत-कर्मणाꣳ चानादित्व-प्रतिपादनात्। स्वरूप-परिणामाभ्युपगमेऽपि भोक्तृ-भोग्याविभागाशङ्का कस्यचिद् अपि न जायते, मृत्-सुवर्णादि-परिणाम-रूप-घट-शराव-कटक-मकुटादि-विभागवद् भोक्तृ-भोग्य-विभागोपपत्तेः। स्वरूप-परिणामे च ब्रह्मण एव भोक्तृ-भोग्यत्वापत्तिर् इति पुनर् अप्य् असामञ्जस्यम् एव॥१४॥ इति भोक्त्रापत्त्य्-अधिकरणम्॥५॥ 

अथारम्भणाधिकरणम्॥६॥

**१५३ तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः॥२।१।१५॥ **

असद् इति चेन् न प्रतिषेध-मात्रत्वात्, इत्य् आदिषु कारण-भूताद् ब्रह्मणः कार्य-भूतस्य जगतोऽनन्यत्वम् अभ्युपगम्य ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वम् उपपादितम्, इदानीꣳ तद् एवानन्यत्वम् आक्षिप्य समाधीयते। 

तत्र काणादाः प्राहुः--- न कारणात् कार्यस्यानन्यत्वꣳ सम्भवति, विलक्षण-बुद्धि-बोध्यत्वात्--- न खलु तन्तु-पट-मृत्-पिण्ड-घटादिषु कार्य-कारण-विषया बुद्धिर् एक-रूपा। शब्द-भेदाच् च--- न हि तन्तवः पट इत्य् उच्यन्ते, पटो वा तन्तव इति। कार्य-भेदाच् च--- न हि मृत्-पिण्डेनोदकम् आह्रियते, घटेन वा कुड्यꣳ निर्मीयते। काल-भेदाच् च पूर्व-कालꣳ च कारणम्, अपर-कालꣳ च कार्यम्। आकार-भेदाच् च पिण्डाकारꣳ कारणम्, कार्यꣳ च पृथु-बुध्नोदराकारꣳ तथा सत्याम् एव मृदि घटो नष्ट इति व्यवह्रियते। सङ्ख्या भेदश् च दृश्यते--- बहवस् तन्तवः, एकश् च पटः। कारक-व्यापार-वैयर्थ्यꣳ च कारणम् एव चेत् कार्यꣳ किꣳ कारक-व्यापार-साध्यꣳ स्यात्। सत्य् अपि कार्ये कार्योपयोगितया कारक-व्यापारेण भवितव्यꣳ चेत्, सर्वदा कारक-व्यापारेण नोपरन्तव्यम्। सर्वस्य सर्वदा सत्त्वेन नित्यानित्य-विभागश् च न स्यात्। अथ कार्यꣳ सद् एव पूर्वम् अनभिव्यक्तꣳ कारक-व्यापारेणाभिव्यज्य अतः कारक-व्यापारार्थत्त्वꣳ, नित्यानित्य-विभागश् चोच्यते; तद् असत्, अभिव्यक्तेर् अभिव्यक्त्य्-अन्तरापेक्षत्वेऽनवस्थानाद् अनपेक्षत्वे कार्यस्य नित्योपलब्धि-प्रसङ्गात् तद्-उत्पत्त्य्-अभ्युपगमे चासत्कार्यवाद-प्रसङ्गात्। किꣳ च कारक-व्यापारस्याभिव्यञ्जकत्वे घटार्थेन कारक-व्यापारेण करकादेर् अप्य् अभिव्यक्तिः प्रसज्यते, सम्प्रतिपन्नाभिव्यञ्जक-भावेषु दीपादिष्व् अभिव्यङ्ग्य-विशेष-नियमादर्शनात्; न हि घटार्थम् आरोपितः प्रदीपः करकादीन् नाभिव्यनक्ति। अतोऽसतः कार्यस्योत्पत्ति-हेतुत्वेनैव कारक-व्यापारार्थवत्त्वम्, अतश् च सत्कार्यवादासिद्धिः। न च नियत-कारणोपादानꣳ सत एव कार्यत्वꣳ साधयति; कारण-शक्ति-नियमाद् एव तद्-उपपत्तेः। नन्व् असत्कार्य-वादिनोऽपि कारक-व्यापारो नोपपद्यते; प्राग्-उत्पत्तेः कार्यस्यासत्त्वात् कार्याद् अन्यत्र कारक-व्यापारेण भवितव्यम्; तत्रान्यत्वाविशेषात् तन्तु-गत-कारक-व्यापारेण घटोत्पत्तिर् अपि प्रसज्यते। नैवम्, यत् कार्योत्पादन-शक्तꣳ यत् कारणम्, तद्-गत-कारक-व्यापारेण तत्-कार्योत्पत्ति-सिद्धेः॥ 

अत्राहुः--- कारणाद् अनन्यत् कार्यम्। न हि परमार्थतः कारण-व्यतिरिक्तꣳ कार्यꣳ नाम वस्त्व् अस्ति, अविद्या-निबन्धनत्वात् सकल-कार्य-तद्-व्यवहारयोः। अतो यथा कारण-भूतान् मृद्-द्रव्याद् घटादिषु विकारेषूपलभ्यमानाव्यतिरिक्तꣳ घट-शरावादि-कार्यꣳ व्यवहार-मात्रालम्बनꣳ मिथ्या, कारण-भूतꣳ मृद्-द्रव्यम् एव सत्यम्; तथा निर्विशेष-सन्-मात्रात् कारण-भूताद् ब्रह्मणोऽन्योऽहङ्कारादि-व्यवहारालम्बनः कृत्स्नः प्रपञ्चो मिथ्या, कारण-भूतꣳ सन्-मात्रꣳ ब्रह्मैव सत्यम्। तस्मात् कारण-व्यतिरिक्तꣳ कार्यꣳ नास्तीति कारणाद् अनन्यत् कार्यम्। न च वाच्यꣳ शुक्ति-कार-जतादीनाम् इव घटादि-कार्याणाम् असत्यत्वाप्रसिद्धेर् दृष्टान्तानुपपत्तिर् इति। यतस् तत्रापि युक्त्या मृद्-द्रव्य-मात्रम् एव सत्यतया व्यवस्थाप्यते; तद्-अतिरिक्तꣳ तु युक्त्या बाध्यते। का पुनर् अत्र युक्तिः। मृद्-द्रव्य-मात्रस्यानुवर्तमानत्वम्, तद्-अतिरिक्तस्य च व्यावर्तमानत्वम्। रज्जु-सर्पादिषु ह्य् अनुवर्तमानस्याधिष्ठान-भूतस्य रज्ज्व्-आदेः सत्यता, व्यावर्तमानस्य च सर्प-भू-दलनाम्बु-धारादेर् असत्यता दृष्टा; तथानुवर्तमानम् अधिष्ठान-भूतꣳ मृद्-द्रव्यम् एव सत्यम्, व्यावर्तमानास् तु घट-शरावादयोऽसत्य-भूताः। किꣳ च सत आत्मनो विनाशाभावाद् असतश् च शश-विषाणादेर् उपलब्ध्य्-अभावाद् उपलब्धि-विनाश-योगि कार्यꣳ सद्-असद्भ्याम् अनिर्वचनीयम् इति गम्यते। अनिर्वचनीयꣳ च शुक्तिका-रजतादिवन् मृषैव। तस्य चानिर्वचनीयत्वꣳ प्रतीति-बाधाभ्याꣳ सिद्धम्। 

किꣳ च कार्यम् उत्पादयन् मृदादि कारण-द्रव्यꣳ किम् अविकृतम् एव कार्यम् उत्पादयति, उत कञ्चन विशेषम् आपन्नम्। न तावद् अविकृतम् उत्पादयति, सर्वदोत्पादकत्व-प्रसङ्गात्। नापि विशेषान्तरम् आपन्नम्, विशेषान्तरापत्तेर् अपि विशेषान्तरापत्ति-पूर्वकत्वेन भवितव्यम्, तस्या अपि तथेत्य् अनवस्थानात्। अविकृतम् एव देश-काल-निमित्त-विशेष-सम्बद्धꣳ कार्यम् उत्पादयतीति चेन् न। देशादि-विशेष-सम्बन्धोऽपि ह्य् अविकृतस्य विशेषान्तरम् आपन्नस्य च पूर्ववन् न सम्भवति। न च वाच्यꣳ मृत्-सुवर्ण-दुग्धादिभ्यो घट-रुचक-दध्य्-आदीनाम् उत्पत्तिर् दृश्यते; शुक्तिका-रजतादिवद् देश-कालादि-प्रतिपन्नोपाधौ बाधश् च न दृश्यते, अतः प्रतीति-शरणानाꣳ कारणात् कार्योत्पत्तिर् अवश्याश्रयणीयेति; विकल्पासहत्वात्--- किꣳ हेमादि-मात्रम् एव स्वस्तिकादेर् आरम्भकम् उत रुचकादि। अथ रुचकाद्य्-आश्रयो हेमादि। न तावद् धेमादि-मात्रम् आरम्भकम्; हेम-व्यतिरिक्तस्य कार्यस्याभावात्, स्वात्मानꣳ प्रत्यात्मन आरम्भकत्वासम्भवाच् च। हेम-व्यतिरिक्तꣳ स्वस्तिकꣳ दृश्यत इति चेन् न हेम-व्यतिरिक्तꣳ तत्, हेम-प्रत्यभिज्ञानात् तद्-अतिरिक्त-वस्त्व्-अन्तरानुपलब्धेश् च। बुद्धि-शब्दान्तरादिभिर् वस्त्व्-अन्तरत्वꣳ साधितम् इति चेन् न, अनिरूपित-वस्त्व्-अवलम्बनानाꣳ बुद्धि-शब्दान्तरादीनाꣳ शुक्तिका-रजत-शब्द-बुद्ध्य्-आदिवद् भ्रान्ति-मूलत्वेन वस्त्व्-अन्तर-सद्-भावस्यासाधकत्वात्। नापि रुचकादि स्वस्तिकादेर् आरम्भकम्, स्वस्तिके हि रुचकꣳ पट इव तन्तवो भवतापि नोपलभ्यते। नापि रुचकाश्रय-भूतꣳ हेम, रुचकाश्रयाकारेण हेम्नः स्वस्तिकेऽनुपलब्धेः। 

अतो मृद्-आदि-कारणातिरिक्तस्य कार्यस्यासत्यत्व-दर्शनाद् ब्रह्म-व्यतिरिक्तꣳ कृत्स्नꣳ जगत्-कार्यत्वेन मिथ्या-भूतम्। तद् इदꣳ ब्रह्म-व्यतिरिक्त-मिथ्यात्व-सुख-प्रतिपत्तये काल्पनिक-मृद्-आदि-सत्यत्वम् आश्रित्य कार्यस्यासत्यत्वꣳ प्रतिपादितम्। परमार्थतस् तु मृत्-सुवर्णादि-कारणम् अपि घट-रुचकादि-कार्यवन् मिथ्या-भूतम्, ब्रह्म-कार्यत्वाविशेषात्। ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यम्, नेह नानास्ति किञ्चन, मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति, यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद्-इतर इतरꣳ पश्यति यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कꣳ पश्येत्, इन्द्रो मायाभिः पुरु-रूप ईयते, इत्य् एवम् आदिभिः श्रुतिभिश् च ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वम् अवगम्यते। न चागमावगतार्थस्य प्रत्यक्ष-विरोधः शङ्कनीयः; यथोक्त-प्रकारेण कार्यस्य सर्वस्य मिथ्यात्वावगमात्, प्रत्यक्षस्य सन्-मात्र-विषयत्वाच् च। विरोधे सत्य् अप्य् असम्भावित-दोषस्य चरम-भाविनः स्वरूप-सद्-भावादौ प्रत्यक्षाद्य्-अपेक्षत्वेऽपि प्रमितौ निराकाङ्क्षस्य निरवकाशस्य शास्त्रस्य बलीयस्त्वात्। अतः कारण-भूताद् ब्रह्मणोऽन्यत् सर्वꣳ मिथ्या। 

न च प्रपञ्च-मिथ्यात्वेन जीव-मिथ्यात्वम् आशङ्कनीयम्, ब्रह्मण एव जीव-भावात्। ब्रह्मैव हि सर्व-शरीरेषु जीव-भावम् अनुभवति, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य, एको देवः सर्व-भूतेषु गूढः, एको देवो बहुधा निविष्टः, एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, इत्य् एवम् आदिभ्यः। नन्व् एकम् एव ब्रह्म सर्व-शरीरेषु जीव-भावम् अनुभवति चेत् पादे मे वेदना, शिरसि मे सुखम् इतिवत् सर्व-शरीरेषु सुख-दुःख-प्रतिसन्धानꣳ स्यात्; जीवेश्वर-बद्ध-मुक्त-शिष्याचार्य-ज्ञत्वाज्ञत्वादि-व्यवस्था च न स्यात्। 

अत्र केचिद् अद्वितीयत्वꣳ ब्रह्मणोऽभ्युपयन्त एवैवꣳ समादधते--- एकस्यैव ब्रह्मणः प्रतिबिम्ब-भूतानाꣳ जीवानाꣳ सुखित्व-दुःखित्वादय एकस्यैव मुखस्य प्रतिबिम्बानाꣳ मणि-कृपाण-दर्पणादिषूपलभ्य मानानाम् अल्पत्व-महत्त्व-मलिनत्व-विमलत्वादिवत् तत्-तद्-उपाधिवशाद् व्यवस्थाप्यन्ते। ननु, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्य् आदि श्रुतेर् न जीवा ब्रह्मणो भिद्यन्त इत्य् उक्तम्। सत्यम्। परमार्थतः; काल्पनिकꣳ तु भेदम् आश्रित्येयꣳ व्यवस्थोच्यते। कस्य पुनः कल्पना। न तावद् ब्रह्मणः, तस्य परिशुद्ध-ज्ञानात्मनः कल्पना-शून्यत्वात्। नापि जीवानाम्। इतरेतराश्रयत्व-प्रसङ्गात्--- कल्पनाधीनो हि जीव-भावः, जीवाश्रया च कल्पनेति। नैतद् एवम्, अविद्याजीव-भावयोर् बीजाङ्कुर-न्यायेनानादित्वात्। किꣳ च--- प्रासाद-निगरणादिवद् अनुपपन्नतैक-वेषायाम् अवस्तु-भूतायाम् अविद्यायाꣳ नेतरेतराश्रयत्वादयो वस्तु-दोषा अनवकॢप्तिम् आवहन्ति वस्तुतो ब्रह्माव्यतिरिक्तानाꣳ जीवानाꣳ स्वतो विशुद्धत्वेऽपि कृपाणादि-गत-मुख-प्रतिबिम्ब-श्यामतादिवद् औपाधिकाशुद्धि-सम्भवाद् अविद्याश्रयत्वोपपत्तेः काल्पनिकत्वोपपत्तिः। प्रतिबिम्ब-गत-श्यामतादिवज् जीव-गताशुद्धिर् अपि भ्रान्तिर् एव, अन्यथानिर्मोक्षत्व-प्रसङ्गात्। जीवानाꣳ भ्रमस्य प्रवाहानादित्वान् न तद् धेतुर् अन्वेषणीयः, इति॥ 

तद् एतद् अविदिताद्वैत-याथात्म्यानाꣳ भेद-वाद-श्रद्धालु-जन-सबहुमानावलोकन-लिप्सा-विजृम्भितम्। तथा हि--- जीवस्याकल्पित-स्वाभाविक-रूपेणाविद्याश्रयत्वे ब्रह्मण एवाविद्याश्रयत्वम् उक्तꣳ स्यात्। तद्-अतिरिक्तेन तस्मिन् कल्पितेनाकारेणाविद्याश्रयत्वे जडस्याविद्याश्रयत्वम् उक्तꣳ स्यात्। न खल्व् अद्वैत-वादिनस् तद्-उभय-व्यतिरिक्तम् आकारम् अभ्युपगच्छन्ति। कल्पिताकार-विशिष्टेन स्वरूपेणैवाविद्याश्रयत्वम् इति चेत् तन् न, स्वरूपस्याखण्डैकरसस्याविद्याम् अन्तरेण विशिष्ट-रूपत्वासिद्धेः; अविद्याश्रयाकार एव हि निरूप्यते। किꣳ च बन्ध-मोक्षादि-व्यवस्था-सिद्ध्य्-अर्थꣳ हि जीवाज्ञान-वादाश्रयणम्, सा तु व्यवस्था जीवाज्ञान-पक्षेऽपि न सिध्यति। अविद्या-विनाश एव हि मोक्षः। तत्रैकस्मिन् मुक्ते अविद्या-विनाशादितरेऽपि विमुच्येरन्। अन्यस्याम् उक्तत्वाद् अविद्या तिष्ठतीति चेत्, तर्ह्य् एकस्याप्य् अमुक्तिः स्यात्, अविद्याया अविनष्टत्वात्। प्रतिजीवम् अविद्या-भेदः कल्प्यते, तत्र यस्याविद्या विनष्टा, स मोक्ष्यते, यस्य त्व् अविनष्टा, स भन्त्स्यत इति चेत् तन् न, प्रतिजीवम् इति जीव-भेदम् आश्रित्य ब्रूषे, स जीव-भेदः किꣳ स्वाभाविकः, उताविद्या-कल्पितः। न तावत् स्वाभाविकः, अनभ्युपगमात्; भेद-सिद्ध्य्-अर्थस्य चाविद्या-कल्पनस्य व्यर्थत्वात्। अथाविद्या कल्पितः, तत्रेयꣳ जीव-भेद-कल्पिकाविद्या किꣳ ब्रह्मणः, उत जीवानाम्। ब्रह्मण इति चेद् आगतोऽसि मदीयꣳ मार्गम्। अथ जीवानाम्, किम् अस्या जीव-भेद-कॢप्ति-सिद्ध्य्-अर्थताꣳ विस्मरसि। अथ प्रतिजीवꣳ बद्ध-मुक्त-व्यवस्था-सिद्ध्य्-अर्थꣳ या अविद्याः कल्प्यन्ते, ताभिर् एव जीव-भेदोऽपीति मनुषे, जीव-भेद-सिद्धौ ताः सिद्ध्यन्ति, तासु सिद्धासु जीव-भेद-सिद्धिर् इतीतरेतराश्रयत्वम्। न चात्र बीजाङ्कुर-न्यायः सिध्यति। बीजाङ्कुरेषु ह्य् अन्यद् अन्यद् बीजम् अन्यस्यान्यस्याङ्कुरस्योत्पादकम्। इह तु याभिर् अविद्याभिर् ये जीवाः कल्प्यन्ते, तान् एवाश्रित्य तासाꣳ सिद्धिर् इत्य् अशकनीयता। अथ बीजाङ्कुर-न्यायेन पूर्व-पूर्व-जीवाश्रयाभिर् अविद्याभिर् उत्तरोत्तर-जीव-कल्पनाꣳ मन्यसे, तथा सति जीवानाꣳ भङ्गुरत्वम् अकृताभ्यागम-कृत-विप्रणाशादि-प्रसङ्गश् च। अत एव ब्रह्मणः पूर्व-पूर्व-जीवाश्रयाभिर् अविद्याभिर् उत्तरोत्तर-जीव-भव-कल्पनम् इत्य् अपि निरस्तम्। अविद्या प्रवाहेऽभ्युपगम्यमाने तत्-कल्पित-जीव-भावस्यापि तद्वत् प्रवाहानादिता स्यात्। न ध्रुव-रूपता। आमोक्षाच् च जीवस्य ध्रुवत्वम् इष्टꣳ न सिध्येत्॥ 

यच् चोक्तम् अविद्याया अवस्तु-रूपत्वेनानुपपन्नतैक-वेषाया नेतरेतराश्रयत्वादयो वस्तु-दोषा अनवकॢप्तिम् आवहन्तीति, तथा सति मुक्तान् परꣳ च ब्रह्माश्रयेद् अविद्या। शुद्ध-विद्या-स्वरूपत्वाद् अशुद्धि-रूपा न तत्र प्रसजतीति चेत्, किम् उपपत्त्य् अनुवर्तिन्य् अविद्या। एवꣳ तर्ह्य् उक्ताभिर् उपपत्तिभिर् जीवान् अपि नाश्रयेत्। 

किꣳ च जीवाश्रयाया अविद्यायास् तत्त्व-ज्ञानोदयान् नाशे सति जीवो नश्येद् वा न वा। यदि नश्येत्, स्वरूपोच्छित्ति-लक्षणो मोक्षः स्यात्; नो चेद् अविद्या-नाशेऽप्य् अनिर्मोक्षः, ब्रह्म-स्वरूप-व्यतिरिक्त-जीवत्वावस्थानात्। यच् चोक्तꣳ मणि-कृपाण-दर्पणादिषूपलभ्यमान-मुख-मलिनत्व-विमलत्वादिवच् छुद्ध्य्-अशुद्ध्यादि-व्यवस्थोपपत्तिर् इति तत्रेदꣳ विमर्शनीयम् अल्पत्व-मलिनत्वादय औपाधिका दोषाः कदा नश्येयुर् इति। कृपाणाद्य्-उपाध्य्-अपगम इति चेत् किꣳ तदाल्पत्वाद्य्-आश्रयः प्रतिबिम्बꣳ तिष्ठति वा न वा। तिष्ठति चेत्, तत्-स्थानीयस्य जीवस्यापि स्थितत्वाद् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः। नश्यति चेत्, तद्वद् एव जीव-नाशात् स्वरूपोच्छित्ति-लक्षणो मोक्षः स्यात्। किꣳ च यस्य ह्य् अपुरुषार्थ-रूप-दोष-प्रतिभासः, तस्य तद्-उच्छेदः पुरुषार्थः; तत्र किम् औपाधिक-दोष-प्रतिभासो बिम्ब-स्थानीयस्य ब्रह्मणः, उत प्रतिबिम्ब-स्थानीयस्य जीवस्य, उतान्यस्य कस्यचित्। आद्ययोः कल्पयोर् दृष्टान्तोऽयꣳ न सङ्गच्छते, मुखस्य मुख-प्रतिबिम्बस्य चाल्पत्वादि-दोष-प्रतिभास-शून्यत्वात्। न हि मुखꣳ तत्-प्रतिबिम्बꣳ वा चेतयते। ब्रह्मणो दोष-प्रतिभासे ब्रह्माविद्या-प्रसङ्गश् च। तृतीयोऽपि कल्पो न कल्पते, जीव-ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य द्रष्टुर् अभावात्। 

किꣳ च--- अविद्या-कल्प्यस्य जीवस्य कल्पकः क इति निरूपणीयम्। न तावद् अविद्या, अचेतनत्वात्। नापि जीवः, आत्माश्रय-दोष-प्रसङ्गात्; शुक्तिका-रजतादिवद् अविद्या-कल्प्यत्वाच् च जीव-भावस्य। ब्रह्मैव कल्पकम् इति चेद् ब्रह्माज्ञानम् एवायातम्। किꣳ च ब्रह्माज्ञानानभ्युपगमे किꣳ ब्रह्म जीवान् पश्यति वा न वा। न पश्यति चेद् ईक्षा-पूर्विका विचित्र-सृष्टिर् नाम-रूप-व्याकरणम् इत्य् आदि ब्रह्मणो न स्यात्। अथ पश्यति, अखण्डैकरसꣳ ब्रह्म नाविद्याम् अन्तरेण जीवान् पश्यतीति ब्रह्माज्ञान-प्रसङ्गः। 

अत एव मायाविद्या-विभाग-वादोऽपि निरस्तः। अज्ञानम् अन्तरेण हि मायिनोऽपि ब्रह्मणो जीव-दर्शित्वꣳ न स्यात्। न च मायावी परान् अदृष्ट्वा मोहयितुम् अलम्। नापि माया मायाविनो दर्शन-साधनम्, दृष्टेषु परेषु तन्-मोहन-साधन-मात्रत्वात् तस्याः। अथ ब्रह्मणो माया तस्य जीव-दर्शित्वꣳ कुर्वती जीव-मोहनस्य हेतुर् इति मन्यसे; तर्हि परिशुद्धस्याखण्डैकरस-स्व-प्रकाशस्य ब्रह्मणः पर-दर्शनꣳ कुर्वती माया माया-परपर्याया अविद्यैव स्यात्। अथ मतम्--- विपरीत-दर्शन-हेतुर् अविद्या, माया तु मिथ्या-भूतꣳ ब्रह्म-व्यतिरिक्तꣳ मिथ्यात्वेन दर्शयन्ती न ब्रह्मणो विपरीत-दर्शन-हेतुः। अतस् तस्या नाविद्यात्वम् इति। नैवम्--- चन्द्रैकत्वे ज्ञायमाने द्वि-चन्द्र-दर्शन-हेतोर् अप्य् अविद्यात्वात्। यदि च ब्रह्म मिथ्यात्वेनैव स्वव्यतिरिक्तꣳ जानाति, न तर्हि तन् मोहयति। न ह्य् अनुन्मत्तो मिथ्यात्वेन ज्ञातान् मोहयितुम् ईहते। अथापुरुषार्थापरमार्थ-दर्शन-हेतुर् अविद्या, माया तु ब्रह्मणो नापुरुषार्थ-दर्शन-हेतुः; अतोऽस्या नाविद्यात्वम् इति मतम्; तन् न, द्वि-चन्द्र-ज्ञानस्य दुःख-हेतुत्वाभावेनापुरुषार्थत्वाभावेऽपि तद्-धेतुर् अविद्यैव, तन्-निरसने च प्रयस्यन्ति। यदि च नापुरुषार्थ-दर्शन-करी माया, तर्ह्य् अनुच्छेद्यतया नित्या ब्रह्म-स्वरूपानुबन्धिनी स्यात्। अस्तु को दोष इति चेद् द्वैत-दर्शनम् एव दोषः। यत्र हि द्वैतम् इव भवति\॥।यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन के पश्येत्, इत्य् आद्य् अद्वैत-श्रुतयः प्रकुप्येयुः। परमार्थ-विषया अद्वैत-श्रुतयः; माया यास् त्व् अपरमार्थत्वाद् अविरोध इति चेद् अपरिच्छिन्नानन्दैक-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽपरमार्थ-भूतमायादर्शनꣳ तद्वत् ता चाविद्याम् अन्तरेण नोपपद्यते। 

किꣳ च--- अपरमार्थ-भूतया नित्यया मायया किꣳ प्रयोजनꣳ ब्रह्मणः। जीव-मोहनम् इति चेद् अपुरुषार्थेन मोहनेन किꣳ प्रयोजनम्। क्रीडेति चेद् अपरिच्छिन्नानन्दस्य किꣳ क्रीडया। परिपूर्ण-भोगानाम् एव क्रीडा पुरुषार्थत्वेन लोके दृष्टेति चेन् नैवम् इहोपपद्यते; न ह्य् अपरमार्थ-भूतैः क्रीडोपकरणैर् अपरमार्थतया प्रतिभासमानैर् निष्पन्नयापरमार्थ-भूतया क्रीडयापरमार्थ-भूतेन च तत्-प्रतिभासेनानुन्मत्तानाꣳ क्रीडा-रसो निष्पद्यते। मायाश्रयतयाभिमत-ब्रह्म-व्यतिरेकेणाविद्याश्रयस्य जीवस्य कल्पनासम्भवश् च पूर्ववद् एव द्रष्टव्यः॥ 

अतो ब्रह्मैवानाद्य्-अविद्या-शबलꣳ स्वगत-नानात्वꣳ पश्यतीत्य् अद्वितीयत्वꣳ ब्रह्मणोऽभ्युपयद्भिर् अभ्युपेत्यम्। यत् तु बन्ध-मोक्ष-व्यवस्था नोपपद्यत इति, न तद् ब्रह्माज्ञान-वादिनश् चोद्यम्, एकस्यैव ब्रह्मणोऽज्ञस्य स्वाज्ञान-निवृत्त्या मोक्षमाणत्वाद् बद्ध-मुक्तादि-व्यवस्थाया एवाभावात्, व्यवह्रियमाणायाश् च बद्ध-मुक्त-शिष्याचार्यादि-व्यवस्थायाः काल्पनिकत्वात्, स्वप्न-दर्शिन इव चैकस्यैवाविद्यया सर्व-कल्पनोपपत्तेः; स्वप्न-दृशा ह्य् एकेन दृष्टाः शिष्याचार्यादयस् तद्-अविद्या-कल्पिता एव। अत एव बह्व्-अविद्या-कल्पनम् अपि न युक्तिमत्। पारमार्थिकी बन्ध-मोक्ष-व्यवस्था स्व-परव्यवस्था च जीवाज्ञान-वादिनापि नाभ्युपेयते। अपारमार्थिकी त्व् एकस्यैवाविद्ययोपपद्यते। प्रयोगश् च--- बन्ध-मोक्ष-व्यवस्था स्व-परव्यवस्थाश् च स्वाविद्या-कल्पिताः, अपारमार्थिकत्वात्, स्वप्न-दृष्ट-व्यवस्थावद् इति। शरीरान्तराण्य् अपि मयैवात्मवन्ति, शरीरत्वात्, एतच्-छरीरवत्। शरीरान्तराण्य् अपि मद्-अविद्या-कल्पितानि, शरीरत्वात्, कार्यत्वात्, जडत्वात्, कल्पितत्वाद् वा; एतच्-छरीरवत्। विवादाध्यासितꣳ चेतन-जातम् अहम् एव, चेतनत्वात्, यद् अनहꣳ तद् अचेतनꣳ दृष्टम्, यथा घटः। अतः स्वपर-विभागो बद्ध-मुक्त-शिष्याचार्यादि-व्यवस्थाश् चैकस्याविद्या-कल्पिताः॥ 

द्वैत-वादिनापि बद्ध-मुक्त-व्यवस्था दुरुपपादा; अतीतानाꣳ कल्पनाम् आनन्त्याद् एकैकस्मिन् कल्पे एकैकम् उक्ताव् अपि सर्वेषाꣳ मोक्ष-सम्भवाद् अमुक्तानुपपत्तेः। अनन्तत्वाद् आत्मनाम् अमुक्ताश् च सन्तीति चेत्, किम् इदम् अनन्तत्वम्। असङ्ख्येयत्वम् इति चेन् न, भूयस्त्वाद् अल्प-ज्ञैर् असङ्ख्येयत्वेऽपीश्वरस्य सर्व-ज्ञस्य सङ्ख्येया एव। तस्याप्य् अशक्यत्वे सर्व-ज्ञत्वꣳ न स्यात्; आत्मनाꣳ निःसङ्ख्यत्वाद् ईश्वरस्याविद्यमान-सङ्ख्यावेदनाभावो नासार्वज्ञ्यम् आवहतीति चेद् भिन्नत्वे सङ्ख्याविधुरत्वꣳ नोपपद्यते। आत्मानः सङ्ख्यावन्तः, भिन्नत्वात्, माष-सर्षप-घट-पटादिवत्। भिन्नत्वे चात्मनाꣳ घटादिवज् जडत्वम् अनात्मत्वꣳ क्षयित्वꣳ च प्रसज्यते। ब्रह्मणश् चानन्तत्वꣳ न स्यात्। अनन्तत्वꣳ नाम परिच्छेद-रहितत्वम्। भेद-वादे च वस्त्व्-अन्तराद् विलक्षणत्वेन ब्रह्मणो वस्तुतः परिच्छेद-रहितत्वꣳ न शक्यते वक्तुम्; वस्त्व्-अन्तरभाव एव हि वस्तुतः परिच्छेदः। वस्तुतः परिच्छिन्नस्य देशतः कालतश् चापरिच्छिन्नत्वꣳ च न युज्यते; वस्त्व्-अन्तराद् विलक्षणत्वेन वस्तुतः परिच्छिन्ना एव घटादयो देशतः कालतश् च परिछिन्ना हि दृष्टाः; तथा सर्वे चेतना ब्रह्म च वस्तुतः परिच्छिन्ना देश-कालाभ्याम् अपि परिच्छिद्यन्ते। एवꣳ च, सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तम् इत्य् आदिभिः सर्व-प्रकार-परिच्छेद-रहितत्वꣳ वदद्भिर् विरोधः। उत्पत्ति-विनाशादयश् च जीवानाꣳ ब्रह्मणश् च प्रसज्येरन्। काल-परिच्छेद एव ह्य् उत्पत्ति-विनाश-भागित्वम्। अत एकस्यैवापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणोऽविद्या-विजृम्भितꣳ ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तꣳ कृत्स्नꣳ जगत्। सुख-दुःख-प्रतिसन्धान-व्यवस्थादयोऽपि स्वाप्न-व्यवस्थावद् अविद्या-स्वाभाव्याद् उपपद्यन्ते। तस्माद् एकम् एव नित्य-मुक्त-स्व-प्रकाश-स्वभावम् अनाद्य्-अविद्या-वशाज् जगद्-आकारेण विवर्तत इति परमार्थतो ब्रह्म-व्यतिरिक्ताभावात् तद्-अनन्यत्वꣳ जगतः, इति॥ 

अत्रोच्यते--- निर्विशेष-स्व-प्रकाश-मात्रꣳ ब्रह्मानाद्य्-अविद्या-तिरोहित-स्व-स्वरूपꣳ स्वगत-नानात्वꣳ पश्यतीत्य् एतत् प्रकाश-स्वरूपस्य निरꣳशस्य प्रकाश-निवृत्ति-रूप-तिरोधाने स्वरूप-नाश-प्रसङ्गेन तिरोधानासम्भवादिभ्यः सकल-प्रमाण-विरुद्धꣳ स्व-पचन-विरुद्धꣳ चेति पूर्वम् एवोक्तम्। यत् पुनर् उक्तꣳ कारण-व्यतिरिक्तꣳ कार्यꣳ युक्ति-बाधितत्वेन शुक्तिका-रजतादिवद् भ्रम इति; तद् अयुक्तम्, युक्तेर् अभावात्। यत् त्व् अनुवर्तमानस्य कारण-मात्रस्य सत्यत्वम्, व्यावर्तमानानाꣳ घट-शरावादि-कार्याणाम् असत्यत्वम् इति; तद् अप्य् अन्यत्र दृष्टस्यान्यत्र व्यावर्तमानता न बाधिकेत्य् आदिभिः पूर्वम् एव परिहृतम्। यच् चोपलभ्यमानत्व-विनाशित्वाभ्याꣳ सद्-असद्-अनिर्वचनीयत्वेन कार्यस्य मृषात्वम् इति; तद् असत्, उपलब्धि-विनाश-योगो हि न मिथ्यात्वꣳ साधयति, किन्त्व् अनित्यत्वम्। यद् देश-काल-सम्बन्धितया यद् उपलब्धम्, तद् देश-काल-सम्बन्धितया बाधितत्वम् एव हि तस्य मिथ्यात्वे हेतुः। देशान्तर-कालान्तर-सम्बन्धितयोपलब्धस्यान्य-देश-काल-सम्बन्धित्वेन बाधितत्वꣳ देशान्तर-कालान्तराव्याप्ति-मात्रꣳ साधयति; न तु मिथ्यात्वम्। प्रतिप्रयोगश् च--- घटादि कार्यꣳ सत्यम्, देश-कालादि-प्रतिपन्नोपाधाव् अबाधितत्वात्, आत्मवत्। 

यच् चोक्तꣳ कारण-स्वरूपाद् अविकृताद् विकृताच् च कार्योत्पत्तिर् न सम्भवतीति; तद् असत्, देश-कालादि-सहकारि-समवहितात् कारणात् कार्योत्पत्ति-सम्भवात्। तत्-समवधानꣳ च विकृतस्याविकृतस्य च न सम्भवतीति यद् उक्तम्; पूर्वम् अविकृतस्यैव कालादि-समवधान-सम्भवात्। अविकृतत्वाविशेषात् पूर्वम् अपि देश-कालादि-समवधानꣳ प्रसज्यत इति चेन् न; देश-कालादि-समवधानस्य कारणान्तरायत्तस्यैतद्-आयत्तत्वाभावात्। अतो देश-कालादि-समवधान-रूप-विशेषम् आपन्नꣳ कारणꣳ कार्यम् उत्पादयतीति न किञ्चिद् अवहीनम्। कारणस्य च कार्यꣳ प्रत्यारम्भकत्वम् अबाधितꣳ दृश्यमानꣳ न केनापि प्रकारेणापह्नोतुम् शक्यते॥ 

यत् तु हेमादि-मात्रस्य, रुचकादि-कार्यस्यैतद्-आश्रयस्य वा हेमादेर् आरम्भकत्वꣳ न सम्भवतीति; तद् अयुक्तम्, हेमादि-मात्रस्यैव यथोक्त-परिकर-युक्तस्यारम्भकत्व-सम्भवात्। न चारम्भक-हेम-व्यतिरिक्तꣳ कार्यꣳ न दृश्यत इति वक्तुꣳ शक्यम्; हेमातिरिक्तस्य स्वस्तिकस्य दर्शनात्, बुद्धि-शब्दान्तरादिभिर् वस्त्व्-अन्तरस्य साधितत्वाच् च। न चायꣳ शुक्तिका-रजतादिवद् भ्रमः, उत्पत्ति-विनाशयोर् अन्तराल उपलभ्यमानस्य तद्-देश-काल-सम्बन्धितया बाधादर्शनात्। न चास्या उपलब्धेर् बाधिका काचिद् अपि युक्तिर् दृश्यते। प्राग्-अनुपलब्ध-स्वस्तिकोपलब्धि-वेलायाम् अपि हेम-प्रत्यभिज्ञा स्वस्तिकाश्रयतया हेम्नोऽप्य् अनुवृत्तेर् अविरुद्धा। श्रुतिभिस् तु प्रपञ्च-मिथ्यात्व-साधनꣳ पूर्वम् एव निरस्तम्। यच् चान्यद् अत्र प्रत्यक्षाविरोधादि प्रतिवक्तव्यम्, तद् अपि सर्वꣳ पूर्वम् एव सूक्तम्। 

यच् चोक्तम् एकेनात्मना सर्वाणि शरीराण्य् आत्मवन्तीति; तद् असत्, एकस्यैव सर्व-शरीर-प्रयुक्त-सुख-दुःख-प्रतिसन्धान-प्रसङ्गात्। सौभरि-प्रभृतिषु ह्य् आत्मैकत्वेनानेक-शरीर-प्रयुक्त-सुखादि-प्रतिसन्धानम् एकस्य दृश्यते। न चाहम्-अर्थस्य ज्ञातृत्वात् तद्-भेदात् प्रतिसन्धानाभावो, नात्मभेदाद् इति वक्तुꣳ शक्यम्; आत्मा ज्ञातैव, स चाहम्-अर्थ एव, अन्तःकरण-भूतस् त्व् अहङ्कारो जडत्वात् करणत्वाच् च शरीरेन्द्रियादिवन् न ज्ञातेत्य् उपपादितत्वात्। यच् च शरीरत्व-जडत्व-कार्यत्व-कल्पितत्वैः सर्व-शरीराणाम् एकस्याविद्या-कल्पितत्वम् उक्तम्; तद् अपि सर्व-शरीराणाम् अविद्या-कल्पितत्वस्यैवाभावाद् अयुक्तम्। तद्-अभावश् चाबाधितस्य सत्यत्वोपपादनात्। यच् च चेतनाद् अन्यस्य जडत्व-दर्शनात् सर्व-चेतनानाम् अनन्यत्वम् उक्तम्, तद् अपि सुख-दुःख-व्यवस्थया भेदोपपादनाद् एव निरस्तम्। यत् तु मयैवात्मवन्ति, मद्-अविद्या-कल्पितान्य् अहम् एव सर्वꣳ चेतन-जातम् इत्य् अहम्-अर्थस्यैक्यम् उपपादितम्, तद्-अज्ञात-स्व-सिद्धान्तस्य भ्रान्ति-जल्पितम्; अहꣳ-त्वम्-आद्य्-अर्थ-विलक्षणꣳ चिन्-मात्रꣳ ह्य् आत्मा त्वन्-मते॥ 

किꣳ च निर्विशेष-चिन्-मात्रातिरेकि सर्वꣳ मिथ्येति वदतो मोक्षार्थ-श्रवणादि-प्रयत्नो निष्फलः; अविद्या-कार्यत्वात्; शुक्तिका-रजतादिषु रजताद्य्-उपादानादि-प्रयत्नवत्। मोक्षार्थ-प्रयत्नो व्यर्थः; कल्पिताचार्यायत्त-ज्ञान-कार्यत्वात्, शुक-प्रह्लाद-वामदेवादि-प्रयत्नवत्। तत्त्वम् अस्य् आदि वाक्य-जन्य-ज्ञानꣳ न बन्ध-निवर्तकम्, अविद्या-कल्पित-वाक्य-जन्यत्वात्, स्वयम् अविद्यात्मकत्वात्, अविद्या-कल्पित-ज्ञानाश्रयत्वात्, कल्पिताचार्यायत्त-श्रवण-जन्यत्वाद् वा, स्वाप्न-बन्ध-निवर्तन-वाक्य-जन्य-ज्ञानवत्। किꣳ च निर्विशेष-चिन्-मात्रꣳ ब्रह्म मिथ्या, अविद्या-कार्य-ज्ञान-गम्यत्वात्, अविद्या-कल्पित-ज्ञानाश्रय-ज्ञान-गम्यत्वात्, अविद्यात्मक-ज्ञान-गम्यत्वाद् वा, यद् एवꣳ तत् तथा, यथा स्वाप्न-गन्धर्व-नगरादिः। न च निर्विशेष-चिन्-मात्रꣳ ब्रह्म स्वयꣳ प्रकाशते, येन न प्रमाणान्तरम् अपेक्षते। यत् त्व् आत्म-साक्षिकꣳ स्वयꣳ-प्रकाश-ज्ञानꣳ दृश्यते, तत् तु ज्ञेय-विशेष-सिद्धि-रूपꣳ ज्ञातृ-गतम् एव दृश्यत इति पूर्वम् एवोक्तम्। यानि च तस्य निर्विशेषत्व-साधकानि यौक्तिकानि ज्ञानान्य् उपन्यस्तानि, तानि चानन्तरोक्तैर् अविद्या-कार्यत्वाद् इत्य् आदिभिर् अनुमानैर् निरस्तानि। न च निर्विशेषस्य चिन्-मात्रस्याज्ञान-साक्षित्वम् अहङ्कारादि-जगद्-भ्रमश् चोपपद्यते। साक्षित्व-भ्रमादयोऽपि हि ज्ञातृ-विशेष-गता दृष्टाः; न ज्ञप्ति-मात्र-गताः। न च तस्य प्रकाशत्वꣳ स्वायत्त-प्रकाशता वा सिध्यति। प्रकाशो हि कस्यचित् पुरुषस्य कञ्चनार्थ-विशेषꣳ प्रति सिद्धि-रूपो दृश्यते। तत एव हि तस्य स्वयꣳ-प्रकाशतोपपाद्यते भवद्भिर् अपि। न चातादृशस्य निर्विशेषस्य प्रकाशता सम्भवति॥

यः पुनः स्व-गोष्ठीष्व् अपरमार्थाद् अपि परमार्थ-कार्यꣳ दृश्यत इत्य् उद्घोषः, सोऽपि तानि कार्याणि सर्वाण्य् अबाधित-कल्पानि व्यावहारिक-सत्यानि; वस्तुतस् त्व् अविद्यात्मकान्य् एवेति स्वाभ्युपगमाद् एव निरस्तः। अस्माभिर् अपि सर्वत्र परमार्थाद् एव कारणात् सर्व-कार्योत्पत्तिम् उपपादयद्भिः पूर्वम् एव निरस्तः। न च त्वयैषाम् अनुमानानाꣳ श्रुति-विरोधो वक्तुꣳ शक्यते, श्रुतेर् अप्य् अविद्यात्मकत्वेन चोक्त-दृष्टान्तेभ्यो विशेषाभावात्॥

यत् तु ब्रह्मणोऽपारमार्थिक-ज्ञान-गम्यत्वेऽपि पश्चात्तन-बाधादर्शनाद् ब्रह्म सत्यम् एवेति तद् असत्, दुष्ट-कारण-जन्य-ज्ञान-गम्यत्वे निश्चिते सति पश्चात्तन-बाधादर्शनस्याकिञ्चित्करत्वात्; यथा शून्यम् एव तत्त्वम् इति वाक्य-जन्य-ज्ञानस्य पश्चात्तन-बाधादर्शनेऽपि दोष-मूलत्व-निश्चयाद् एव तद्-अर्थस्यासत्यत्वम्। किꣳ च--- नेह नानास्ति किञ्चन, विज्ञानम् आनन्दꣳ ब्रह्मेति विज्ञान-मात्रातिरिक्तस्य कृत्स्नस्य वस्तु-जातस्य निषेधकत्वेन सर्वस्मात् परत्वात् पश्चात्तन-बाधादर्शनम् उच्यते; शून्यम् एव तत्त्वम् इति तस्याप्य् अभावꣳ वदतस् तस्मात् परत्वेन पश्चात्तन-बाधो दृश्यते। सर्व-शून्यत्वातिरेकि-निषेधासम्भवात् तस्यैव पश्चात्तन-बाधादर्शनम्। दोष-मूलत्वꣳ तु प्रत्यक्षादीनाꣳ वेदान्त-जन्मनः सर्व-शून्य-ज्ञानस्याप्य् अविशिष्टम्। अतः सर्वꣳ विज्ञान-जातꣳ पारमार्थिक-ज्ञातृ-गतम्, स्वयꣳ च परमार्थ-भूतम् अर्थ-विशेष-सिद्धि-रूपम्; तत्र किञ्चिज् ज्ञानꣳ दोष-मूलम्; दोषश् च परमार्थः; किञ्चिच् च निर्दोषꣳ पारमार्थिक-सामग्री-जन्यम् इति यावन् नाभ्युपेयते, न तावत् सत्य-मिथ्यार्थ-व्यवस्था लोक-व्यवहारश् च सेत्स्यति। लोक-व्यवहारो हि पारमार्थिको भ्रान्ति-रूपश् च पारमार्थिक-ज्ञातृ-गतार्थ-विशेष-सिद्धि-रूप-प्रकाश-पूर्वकः; निर्विशेष-सन्-मात्रस्य तु पारमाथिकस्यापारमार्थिकस्य च प्रतिभासादेर् हेतुत्वासम्भवाल् लोक-व्यवहारो न सम्भवति। यच् च तैर् निरधिष्ठान-भ्रमासम्भवात् सर्वाध्यासाधिष्ठानस्य सन्-मात्रस्य पारमार्थिकत्वम् उक्तꣳ तद् अपि दोष-दोषाश्रयत्व-ज्ञातृत्व-ज्ञानानाम् अपारमार्थ्येऽपि भ्रमोपपत्तिवद् अधिष्ठानापारमार्थ्येऽपि भ्रमोपपत्तेर् निरस्तम्। अथ अधिष्ठानापारमार्थ्येऽपि न क्वचिद् भ्रमो दृष्ट इति सन्-मात्रस्य पारमार्थिकत्वम् अवश्याश्रयणीयम् इति मन्यसे, हन्त तर्हि दोष-दोषाश्रयत्व-ज्ञातृत्व-ज्ञानानाम् अपारमार्थ्येऽपि न क्वचिद् भ्रमो दृष्ट इति दर्शनानुगुनुण्येन तेषाम् अपि पारमार्थ्यम् अवश्याश्रयणीयम् इति न कश्चिद् विशेषोऽन्यत्र तत्-सꣳरम्भात्॥ 

यत् तु भेद-पक्षेऽप्य् अतीत-कल्पानाम् आनन्त्यात् सर्वेषाम् आत्मनाꣳ मुक्तत्वेन बद्धासम्भवाद् बद्ध-मुक्त-व्यवस्था न सम्भवतीति, तदात्मानन्त्येन परिहृतम्। यत् त्व् आत्मनाꣳ भिन्नत्वे माष-सर्षप-घट-पटादिवत्-सङ्ख्यावत्त्वम् अवर्जनीयम् इति, तत्र घटादीनाम् अप्य् अनन्तत्वाद् दृष्टान्तः साध्य-विकलः स्यात्। दश-घटाः सहस्रꣳ माषा इति सङ्ख्यावत्त्वꣳ दृश्यत इति चेत् सत्यꣳ, तत् तु न घटादि-स्वरूपगतम्, अपि तु देश-कालाद्य्-उपाधिमद्-घटादि-गतम्; तादृशꣳ तु सङ्ख्यावत्त्वम् आत्मनाम् अभ्युपगच्छामः। न च तावता सर्व-मुक्ति-प्रसङ्गः; आत्म-स्वरूपानन्त्यात्। यत् त्व् आत्मनाꣳ भिन्नत्वे घटादिवज् जडत्वानात्मत्व-क्षयित्व-प्रसङ्ग इति; तद् अयुक्तꣳ, एक-जातीयानाꣳ भेदस्य तज्-जातीयानाꣳ जात्य्-अन्तरीयत्वानापादकत्वात्। न हि घटानाꣳ भेदः तेषाꣳ पटत्वम् आपादयति। यत् तु भिन्नत्वे वस्तुतः परिच्छेदाद् देश-कालाभ्याम् अपि परिच्छेदो ब्रह्मणः प्रसज्यत इत्य् अनन्तत्वꣳ ब्रह्मणो न सिध्यतीति; तद् अयुक्तꣳ, वस्तुतः परिच्छिन्नानाम् अपि देश-काल-परिच्छेदस्य न्यूनाधिक-भावेनानियम-दर्शनात्; देश-काल-सम्बन्धेयत्तायाः प्रमाणान्तरायत्त-निर्णयत्वेन ब्रह्मणः सर्व-देश-काल-सम्बन्धस्यापि प्रमाणान्तराद् आपततो विरोधाभावात्। वस्तुतः परिच्छेद-मात्राद् अपि सर्व-प्रकार-परिच्छेद-रहितत्वाभावाद् आनन्त्यासिद्धिर् इति चेत्, तद् भवतोऽप्य् अविद्या-विलक्षणत्वꣳ ब्रह्मणोऽभ्युपयतः समानम्। अतः सतोऽविद्या-विलक्षणत्वाभ्युपगमाद् ब्रह्मणोऽपि भिन्नत्वेन भेद-प्रयुक्ता दोषाः सर्वे तवापि प्रसज्येरन्। यद्य् अविद्या-विलक्षणत्वꣳ नाभ्युपेयते तर्ह्य् अविद्यात्मकम् एव ब्रह्म स्यात्। सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेति लक्षण-वाक्यम् अपि तत एवापार्थकꣳ स्यात्। भेद-तत्त्वानभ्युपगमे हि स्व-पक्ष-पर-पक्ष-साधन-दूषणादि-विवेकाभावात् सर्वम् असमञ्जसꣳ स्यात्। आनन्त्य-प्रसिद्धिश् च देश-काल-परिच्छेद-रहितत्व-मात्रेण; न वस्तुतोऽपि परिच्छेद-रहितत्वेन, तथाविधस्य शश-विषाणायमानस्यानुपलब्धेः। भेद-वादिनस् तु सर्व-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरत्वेन ब्रह्मणः सर्व-प्रकारत्वात् स्वतः परतोऽपि परिच्छेदो न विद्यते। तद् एवꣳ कारणाद् भिन्नस्य कार्यस्य सत्यत्वाद् ब्रह्म-कार्यꣳ कृत्स्नꣳ जगद् ब्रह्मणोऽन्यद् एव॥ 

इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः। तस्मात् परम-कारणाद् ब्रह्मणः, अनन्यत्वꣳ जगत आरम्भण-शब्दादिभ्यः तद्-उपपादयद्भ्योऽवगम्यते। आरम्भण-शब्द आदिर् येषाꣳ वाक्यानाम्, तान्य् आरम्भण-शब्दादीनि--- वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयꣳ तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजत, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य, सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः\॥।ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यꣳ स आत्मा तत् त्वम् असि श्वेतकेतो, इत्य् एतानि; प्रकरणान्तर-स्थान्य् अप्य् एवञ्जातीयकान्य् अत्राभिप्रेतानि। एतानि हि वाक्यानि चिद्-अचिद्-आत्मकस्य जगतः परस्माद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वम् उपपादयन्ति। तथा हि--- स्तब्धोऽस्युत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतꣳ भवत्य् अमतꣳ मतम् अविज्ञातꣳ विज्ञातम् इति कृत्स्नꣳ जगतो ब्रह्मैक-कारणत्वम्, कारणात् कार्यस्यानन्यत्वꣳ च हृदि निधाय कारण-भूत-ब्रह्म-विज्ञानेन कार्य-भूतस्य सर्वस्य विज्ञाने प्रतिज्ञाते सति कृत्स्नस्य ब्रह्मैक-कारणताम् अजानता शिष्येण, कथꣳ नु भगवः स आदेशः, इत्य् अन्य-ज्ञाने नान्य-ज्ञाततासम्भवꣳ चोदितो, जगतो ब्रह्मैक-कारणताम् उपदेक्ष्यन्, लौकिक-प्रतीति-सिद्धꣳ कारणात् कार्यस्यानन्यत्वꣳ तावत्, यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेन सर्वꣳ मृन्-मयꣳ विज्ञातꣳ स्यात्, इति दर्शयति। यथैक-मृत्-पिण्डारब्धानाꣳ घट-शरावादीनाꣳ तस्माद् अनतिरिक्त-द्रव्यतया तज्-ज्ञानेन ज्ञाततेत्य् अर्थः। अत्र काणाद-वादेन कारणात् कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वम् आशङ्क्य लोक-प्रतीत्यैव कारणात् कार्यस्यानन्यताम् उपपादयति--- वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम् इति। आरभ्यते आलभ्यते स्पृश्यते इत्य् आरम्भणम्; कृत्य-ल्युटो बहूलम् इति कर्मणि ल्युट्। वाचा वाक्-पूर्वकेण व्यवहारेण हेतुनेत्य् अर्थः। घटेनोदकम् आहर, इत्य् आदि वाक्-पूर्वको ह्य् उदकाहरणादि-व्यवहारः; तस्य व्यवहारस्य सिद्धये, तेनैव मृद्-द्रव्येण पृथु-बुध्नोदरत्वादि-लक्षणो विकारः--- सꣳस्थान-विशेषः, तत् प्रयुक्तꣳ च घट इत्य् आदि नामधेयम्, स्पृश्यते--- उदकाहरणादि-व्यवहार-विशेष-सिद्ध्य्-अर्थꣳ मृद्-द्रव्यम् एव सꣳस्थानान्तर-नामधेयान्तर-भाग् भवति। अतो घटाद्य् अपि मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्--- मृत्तिका-द्रव्यम् इत्य् एव सत्यम्, प्रमाणेनोपलभ्यत इत्य् अर्थः, न तु द्रव्यान्तरत्वेन। अतस् तस्यैव मृद्-धिरण्यादेर् द्रव्यस्य सꣳस्थानान्तर-भाक्त्व-मात्रेण बुद्धि-शब्दान्तरादय उपपद्यन्ते यथैकस्यैव देवदत्तस्यावस्था-भेदैर् बालो युवा स्थविर इति बुद्धि-शब्दान्तरादयः कार्य-विशेषाश् च दृश्यन्ते॥ 

यद् उक्तꣳ सत्याम् एव मृदि घटो नष्ट इति व्यवहारात् कारणाद् अन्यत् कार्यम् इति, तद्-उत्पत्ति- विनाशादीनाꣳ कारण-भूतस्यैव द्रव्यस्यावस्था-विशेषत्वाभ्युपगमाद् एव परिहृतम्। तत्-तद्-अवस्थस्यैकस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास् तानि तानि च कार्याणीति युक्तम्। द्रव्यस्य तत्-तद्-अवस्थत्वꣳ कारक-व्यापारायत्तम् इति तस्यार्थवत्त्वम्। अभिव्यक्त्य्-अनुबन्धीनि चोद्यानि तस्या अनभ्युपगमाद् एव परिहृतानि। उत्पत्त्य्-अभ्युपगमेऽपि सत्कार्यवादो न विरुध्यते सत एवोत्पत्तेः। विप्रतिषिद्धम् इदम् अभिधीयते--- पूर्वम् एव सत्, तद् उत्पद्यते चेति। अज्ञातोत्पत्ति-विनाश-याथात्म्यस्येदꣳ चोद्यम्; द्रव्यस्योत्तरोत्तर-सꣳस्थान-योगः पूर्व-पूर्व-सꣳस्थान-सꣳस्थितस्य विनाशः, स्वावस्थस्य तूत्पत्तिः। अतः सर्वावस्थस्य द्रव्यस्य सत्त्वात् सत्कार्यवादो न विरुध्यते। सꣳस्थानस्यासत उत्पत्ताव् असत्कार्यवाद-प्रसङ्ग इति चेत्, असत्कार्यवादिनोऽप्य् उत्पत्तेर् अनुत्पत्तिमत्त्वे सत्कार्यवाद-प्रसङ्गः, उत्पत्तिमत्त्वे चानवस्था। अस्माकꣳ त्व् अवस्थानाꣳ पृथक्-प्रतिपत्ति-कार्य-योगानर्हत्वाद् अवस्थावत एवोत्पत्त्य्-आदिकꣳ सर्वम् इति निरवद्यम्। कपालत्व-चूर्णत्व-पिण्डत्वावस्था-प्रहाणेन घटत्वावस्थावद् एकत्वावस्था-प्रहाणेन बहुत्वावस्था, तत्-प्रहाणेनैकत्वावस्था चेति न कश्चिद् विरोधः॥ 

तथा--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति सद् एवेदम् इदानीꣳ विभक्त-नाम-रूपत्वेन नाना-रूपꣳ जगद् अग्रे नाम-रूप-विभागाभावेनैकम् एवासीत्, सर्व-शक्तित्वेनाधिष्ठात्रन्तरासहतया अद्वितीयꣳ चेत्य् अनन्यत्वम् एवोपपादितम्। तथा--- तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति स्रक्ष्यमाण-तेजः-प्रभृति-विविध-विचित्र स्थिर-त्रस-रूप-जगत्त्वेनात्मनो बहु-भवनꣳ सङ्कल्प्य जगत्-सर्गाभिधानात् कार्य-भूतस्य जगतः परम-कारणात् परस्माद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वम् अवसीयते। सच्-छब्द-वाच्यस्य परस्य ब्रह्मणः सर्व-ज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य निरवद्यस्यैव सद् एवेदम् इति निर्देशार्ह-जगत्त्वम्, सच्-छब्द-वाच्यस्यैव जगतो नाम-रूप-विभागाभावेनैकत्वम् अधिष्ठात्रन्तर-निरपेक्षत्वम्, पुनर् अपि तस्यैव विचित्र-स्थिर-त्रस-रूप-जगत्त्वेन बहु-भवन-सङ्कल्प-रूपेक्षणम्, यथासङ्कल्पꣳ सर्गश् च कथम् उपपद्यत इत्य् आशङ्क्याह--- सेयꣳ देवतैक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताअ अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् इत्य् आदि। तिस्रो देवता इति कृत्स्नम् अचिद्-वस्तु निर्दिश्य स्वात्मक-जीवानुप्रवेशेनैतद्-विचित्र-नाम-रूप-भाक् करवाणीत्य् उक्तम्। अनेन जीवेनात्मना--- मद्-आत्मक-जीवेन आत्मतयानुप्रविश्यैतद् विचित्र-नाम-रूप-भाक् करवाणीत्य् अर्थः। स्वात्मनो जीवस्य चात्मतयानुप्रवेश-कृतꣳ नाम-रूप-भाक्त्वम् इत्य् उक्तꣳ भवति। तत् सृष्ट्वा, तद् एवानुप्राविशत्, तद् अनुप्रविश्य, सच् च त्यच् चाभवत्, इति श्रुत्य्-अन्तरेण स्पष्टꣳ सजीवꣳ जगत् परेण ब्रह्मणा आत्मतयानुप्रविष्टम् इति॥ 

तद् एतत् कार्यावस्थस्य च कारणावस्थस्य च चिद्-अचिद्-वस्तुनः स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च पर-ब्रह्म-शरीरत्वम्, परस्य च ब्रह्मण आत्मत्वम् अन्तर्यामि-ब्राह्मणादिषु सिद्धꣳ स्मारितम्। अनेन पूर्वोक्ता शङ्का निरस्ता। अचिद्-वस्तुनि सजीवे ब्रह्मण्य् आत्मतयावस्थिते नाम-रूप-व्याकरण-वचनाच् चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकꣳ ब्रह्मैव जगच्-छब्द-वाच्यम् इति, सद् एवेदम् अग्र एकम् एवासीद् इत्य् आदि सर्वम् उपपन्नतरम्। शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गताः सर्वे विकाराश् चापुरुषार्थाश् चेति ब्रह्मणो निरवद्यत्वꣳ कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च सुस्थितम्। तद् एतत्, अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, इत्य् अनन्तरम् एव वक्ष्यति। तथा--- ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इति कृत्स्नस्य चेतनाचेतनस्य ब्रह्म-तादात्म्यम् उपदिशति। तद् एव च--- तत् त्वम् असीति निगमयति। तथा प्रकणान्तरस्थेष्व् अपि वाक्येषु---सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदꣳ सर्वꣳ विदितम्, इदꣳ सर्वꣳ यद् अयम् आत्मा, ब्रह्मैवेदꣳ सर्वम्, आत्मैवेदꣳ सर्वम् इत्य् अनन्यत्वꣳ प्रतीयते। तथान्यत्वꣳ च निषिध्यते--- सर्वꣳ तꣳ परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वꣳ वेद, नेह नानास्ति किञ्चन, मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेवपश्यति, इति। तथा--- यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद्-इतर इतरꣳ पश्यति यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कꣳ पश्येत्, इत्य् अविदुषो द्वैत-दर्शनꣳ विदुषश् चाद्वैत-दर्शनꣳ प्रतिपादयद् अनन्यत्वम् एव तात्त्विकम् इति प्रतिपादयति। तद् एवम् आरम्भण-शब्दादिभ्यो जगतः परम-कारणात् परस्माद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वम् उपपाद्यते। 

अत्रेदꣳ तत्त्वम्--- चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तत्-प्रकारꣳ ब्रह्मैव सर्वदा सर्व-शब्दाभिधेयम्। तत् कदाचित् स्व-शरीरतयापि पृथग्-व्यपदेशानर्ह-सूक्ष्म-दशापन्न-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरम्। तत् कारणावस्थꣳ ब्रह्म। कदाचिच् च विभक्त-नाम-रूप-व्यवहारार्ह-स्थूल-दशापन्न-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरम्। तच् च कार्यावस्थम् इति कारणात् परस्माद् ब्रह्मणः कार्य-रूपꣳ जगद् अनन्यत्। शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तुनः शरीरिणो ब्रह्मणश् च कारणावस्थायाꣳ कार्यावस्थायाꣳ च श्रुति-शत-सिद्धया स्वभाव-व्यवस्थया गुण-दोष-व्यवस्था च, न तु दृष्टान्त-भावात्, इत्य् अत्रोक्ता॥ 

ये तु कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वꣳ कार्यस्य मिथ्यात्वाश्रयणेन वर्णयन्ति, न तेषाꣳ कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वꣳ सिध्यति, सत्य-मिथ्यार्थयोर् ऐक्यानुपपत्तेः; तथा सति ब्रह्मणो मिथ्यात्वꣳ जगतः सत्यत्वꣳ वा स्यात्॥ [ब्रह्माज्ञान-वादि-मत-दूषणम् इदम्] 

ये च कार्यम् अपि पारमार्थिकम् अभ्युपयन्त एव जीव-ब्रह्मणोर् औपाधिकम् अन्यत्वम्, स्वाभाविकꣳ चानन्यत्वम्, अचिद्-ब्रह्मणोस् तु द्वयम् अपि स्वाभाविकम् इति वदन्ति; तेषाम् उपाधि-ब्रह्म-व्यतिरिक्त-वस्त्व्-अन्तराभावान् निरवयवस्याखण्डितस्य ब्रह्मण एवोपाधि-सम्बन्धाद् ब्रह्म-स्वरूपस्यैव हेयाकार-परिणामात्, शक्ति-परिणामाभ्युपगमे शक्ति-ब्रह्मणोर् अनन्यत्वाच् च जीव-ब्रह्मणोः कर्म-वश्यत्वापहत-पाप्मत्वादि-व्यवस्था-वादिन्योऽचिद्-ब्रह्मणोश् च परिणामापरिणाम-वादिन्यः श्रुतयो व्याकुप्येयुः॥ [भास्कर-मत-दूषणम् इदम्] 

ये पुनः निरस्त-निखिल-भोक्तृत्वादि-विकल्प-विप्लवꣳ सर्व-शक्ति-युक्तꣳ सन्-मात्र-द्रव्यम् एव कारणꣳ ब्रह्म; तच् च प्रलय-वेलायाꣳ शान्ताशेष-सुख-दुःखानुभव-विशेषꣳ स्व-प्रकाशम् अपि सुषुप्तात्म-वद-चिद्-अविलक्षणम् अवस्थितम्; सृष्टि-वेलायाꣳ मृत्तिका-द्रव्यम् इव घट-शरावादि-रूपम्, समुद्र इव च फेन-तरङ्ग-बुद्बुदादि-रूपो भोक्तृ-भोग्य-नियन्तृ-रूपेणाꣳश-त्रयावस्थम् अवतिष्ठते; अतो भोक्तृ-भोग्य-नियन्तृत्वानि तत्-प्रयुक्ताश् च गुण-दोषाः शरावत्व-घटत्व-मणिकत्ववत्-तद्-गत-कार्य-भेदवच् च व्यवतिष्ठन्ते; भोक्तृ-भोग्य-नियन्तॄणाꣳ सद्-आत्मनैकत्वꣳ च घट-शराव-मणिकादीनाꣳ मृद्-आत्मनैकत्ववद् उपपद्यते; अतः सन्-मात्र-द्रव्यम् एव सर्वावस्थावस्थितम् इति ब्रह्मणोऽनन्यज् जगद् आतिष्ठन्ते; तेषाꣳ सकल-श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराण-न्याय-विरोधः। 

सर्वा हि श्रुतयः सस्मृतीतिहास-पुराणाः सर्वेश्वरेश्वरꣳ सदैव सर्व-ज्ञꣳ सर्व-शक्तिꣳ सत्य-सङ्कल्पꣳ निरवद्यꣳ देश-कालानवच्छिन्नानवधिकातिशयानन्दꣳ परम-कारणꣳ ब्रह्म प्रतिपादयन्ति; न पुनर् ईश्वराद् अपि परमीश्वराꣳशि सन्-मात्रम्। तथा हि--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्, तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, ब्रह्म वा इदम् अग्र आसीद् एकम् एव तद् एकꣳ सन् न व्यभवत् तच्-छ्रेयो-रूपम् अत्यसृजत क्षत्रꣳ यान्य् एतानि देव-क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युर् ईशान इति, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, नान्यत् किञ्चन मिषत् स ऐक्षत लोकान् नु सृजा इति, एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्याव् आपृथिवी न नक्षत्राणि नापो नाग्निर् न सोमो न सूर्यः स एकाकी न रमेत तस्य ध्यानान्त-स्थस्य, इत्य् आदिभिः परम-कारणꣳ सर्वेश्वरेश्वरो नारायण एवेत्य् अवगम्यते। सद्-ब्रह्मात्म-शब्दा हि तुल्य-प्रकरण-स्थास् तत्-तुल्य-प्रकरण-स्थेन नारायण-शब्देन विशेषितास् तम् एवावगमयन्ति। तम् ईश्वराणाꣳ परमꣳ महेश्वरम्, स कारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः, इतीष्वरस्यैव कारणत्वꣳ श्रूयते॥ 

स्मृतिर् अपि मानवी, ततः स्वयम्भूर् भगवान् इति प्रकृत्य, सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अपासृजत्, इति।

इतिहास-पुराणान्य् अपि पुरुषोत्तमम् एव परम-कारणम् अभिदधति--- नारायणो जगन्-मूर्तिर् अनन्तात्मा सनातनः--- स सिसृक्षुः सहस्राꣳशाद् असृजत् पुरुषान् द्विधा, विष्णोः सकाशाद् उद्भूतꣳ जगत् तत्रैव च स्थितम् इत्य् आदिषु॥ न चेश्वरः सन्-मात्रम् एवेति वक्तुꣳ शक्यम्, तस्य तद्-अꣳशत्वाभ्युपगमात् सविशेषत्वाच् च। न च तस्य ज्ञानानन्दाद्य्-अनन्त-कल्याण-गुण-योगः कादाचित् क इति वक्तुꣳ शक्यते, तेषाꣳ स्वाभाविकत्वेन सद्-आतनत्वात्। परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च, यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित्, इत्य् आदिभ्यः। ज्ञानानन्दादि-शक्ति-योग एवास्य स्वाभाविक इति मा वोचः, शक्तिः स्वाभाविकी, ज्ञान-बल-क्रिया च स्वाभाविकी इति पृथङ् निर्देशाल् लक्षणाप्रसङ्गाच् च। न च पाचकादिवत् सर्व-ज्ञः इत्य् आदिषु शक्ति-मात्रे कृत्-प्रत्यय इति वक्तुꣳ शक्यम्, कृत्-प्रत्यय-मात्रस्य शक्ताव् अस्मरणात्, शक्तौ हस्तिक-पाटयोः, इत्य् आदिषु केषाञ्चिद् एव कृत्-प्रत्ययानाꣳ शक्ति-विषयत्व-स्मरणात्। पाचकादिषु त्व् अगत्या लक्षणा समाश्रीयते। किꣳ च, ईश्वरस्य तद्-अꣳश-विशेषत्वात्तः स चाꣳशित्वे तरङ्गात् समुद्रस्येवाꣳशाद् अꣳशिनोऽधिकत्वात्, तम् ईश्वराणाꣳ परमꣳ महेश्वरम्, न तत्-समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते, इत्य् आदीन् ईश्वर-विषयाणि परः शतानि वचाꣳसि बाध्येरन्। किꣳ च सन्-मात्रस्य सर्वात्मकत्वे अꣳशित्वे च ईश्वरस्य तद्-अꣳश-विशेषत्वात् तस्य सर्वात्मकत्वाꣳशित्वोपदेशा व्याहन्येरन्। न हि मणिकात्मकत्वꣳ तद्-अꣳशत्वꣳ वा घट-शरावादेः। स्वाꣳशेषु सर्वेषु सन्-मात्रस्य पूर्णत्वेनेश्वराꣳशेऽपि तस्य पूर्णत्वात् तद्-आत्मकानि तद्-अꣳशाश् चेतराणि वस्तूनीति चेन् न, घटेऽपि सन्-मात्रस्य पूर्णत्वादीश्वरस्यापि घटात्मकत्व-तद्-अꣳशत्व-प्रसङ्गात्। न च सन्-मात्रस्य घटोऽस्ति, पटोऽस्तीति वस्तु-धर्मतयावगतस्य द्रव्यत्वꣳ कारणत्वꣳ वोपपद्यते। व्यवहार-योग्यता हि सत्वम्। विरोधि-व्यवहार-योग्यता तद्-व्यवहार-योग्यस्यासत्त्वम्। द्रव्यम् एव सद् इत्य् अभ्युपगमे क्रियादीनाम् असत्व-प्रसङ्गः। क्रियादिषु काश-कुशावलम्बनेनापि सर्वत्रैक-रूपा सत्ता दुरुपपादा। सद्-आत्मनाच् च सर्वस्याभिन्नत्वे सर्व्ज्ञत्वेन सर्व-स्वभाव-प्रातिसन्धानात् सर्व-गुण-दोष-सङ्कर-प्रसङ्गश् च पूर्वम् एवोक्तः। अतो यथोक्त-प्रकारम् एवानन्यत्वम्॥ [यादवप्रकाश-मत-दूषणम् इदम्] ॥१५॥

अथोच्येत--- एकस्यैवावस्थान्तर-योगेऽपि बुद्धि-शब्दान्तरादयो बालत्व-युवत्वादिषु दृश्यन्ते, मृद्-दारु-हिरण्यादिषु द्रव्यान्तरत्वेऽपि दृश्यन्ते, तत्र मृद्-धटादिषु कार्य-कारणेषु बुद्धि-शब्दान्तरादयोऽवस्था-निबन्धना एवेति कुतो निर्णीयत इति। तत्रोत्तरम्---

**१५४ भावे चोपलब्धेः॥२।१।१६॥ **

कुण्डलादि-कार्य-सद्-भावे च कारण-भूत-हिरण्यस्योपलब्धेः--- इदꣳ कुण्डलꣳ हिरण्यम् इति हिरण्यत्वेन प्रत्यभिज्ञानाद् इत्य् अर्थः। न चैवꣳ हिरण्यादिषु द्रव्यान्तरेषु मृद्-आदय उपलभ्यन्ते। अतो बाल-युवादिवत् कारण-भूतम् एव द्रव्यम् अवस्थान्तरापन्नꣳ कार्यम् इति गीयते; द्रव्यान्तर-वादिनाप्य् अभ्युपेते नावस्थान्तर-योगेन बुद्धि-शब्दान्तरादिषूपपन्नेष्व् अनुपलब्ध-द्रव्यान्तर-कल्पनानुपपत्तेश् च। न च जातिनि बन्धनेयꣳ प्रत्यभिज्ञा, जात्य्-आश्रय-भूत-द्रव्यान्तरानुपलब्धेः; एकम् एव हेम-जातीयꣳ द्रव्यꣳ कार्य-कारणो भयावस्थꣳ दृश्यते। न च द्रव्य-भेदे समवायि-कारणानुवृत्त्या कार्ये प्रतिसन्धानम् इति वक्तुꣳ शक्यम्, द्रव्यान्तरत्वे सत्याश्रयानुवृत्ति-मात्रेण तद्-आश्रित-द्रव्यान्तरे प्रतिसन्धानानुपपत्तेः। गोमयादि-कार्ये वृश्चिकादौ गोमयादि-प्रतिसन्धानꣳ न दृश्यत इति चेन् न, तत्राप्य् आद्य-कारण-भूत-पृथिवी-द्रव्य-प्रत्यभिज्ञानात्। अग्नि-कार्ये धूमे अग्नि-प्रत्यभिज्ञानꣳ न दृश्यत इति चेत्, भवतु न तत्र प्रत्यभिज्ञानम्; तथापि न दोषः, अग्नेर् निमित्त-कारण-मात्रत्वात्। अग्नि-सꣳयुक्तार्द्रेन्धनाद् धि धूमो जायते। गन्धैक्याच् चार्द्रेन्धन-कार्यम् एव धूमः। अतः कार्य-भावे च तद् एवेदम् इत्य् उपलब्धेर् बुद्धि-शब्दान्तरादयोऽवस्था-भेद-मात्र-निबन्धना इत्य् अवगम्यते। तस्मात् कारणाद् अनन्यत् कार्यम्॥१६॥ 

इतश् च---

**१५५ सत्त्वाच् चापरस्य॥२।१।१७॥ **

अपरस्य--- कायस्य कारणे सत्त्वाच् च कारणात् कार्यस्यानन्यत्वम्। लोक-वेदयोर् हि कार्यम् एव कारणतया व्यपदिश्यते; यथा लोके सर्वम् इदꣳ घट-शरावादिकꣳ पूर्वाह्ने मृत्तिकैवासीद् इति; वेदे च--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इति॥१७॥ 

**१५६ असद्-व्यपदेशान् नेति चेन् न, धर्मान्तरेण वाक्य-शेषाद्य्-उक्तेः शब्दान्तराच् च॥२।१।१८॥ **

यद् उक्तꣳ कारणे कार्यस्य सत्त्वꣳ लोक-वेदाभ्याम् अवगम्यत इति; तद् अयुक्तम्, असद्-व्यपदेशात्, असद् एवेदम् अग्र आसीत्, असद् वा इदम ग्र आसीत्, इदꣳ वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्, इति। लोके च सर्वम् इदꣳ घट-शरावादिकꣳ पूर्वाह्ने नासीद् इति। अतो यथोक्तꣳ नोपपद्यत इति चेत् तन् न, धर्मान्तरेण तथा व्यपदेशात्। स खल्व् असद्-व्यपदेशस् तस्यैव कार्य-द्रव्यस्य पूर्व-काले धर्मान्तरेण-सꣳस्थानान्तरेण; न भवद्-अभिप्रेतेन तुच्छत्वेन। सत्त्वासत्त्वे हि द्रव्य-धर्माव् इत्य् उक्तम्। तत्र सत्त्व-धर्माद् धर्मान्तरम् असत्त्वम्। इदꣳ-शब्द-निर्दिष्टस्य जगतः सत्त्व-धर्मो नाम-रूपे; असत्त्व-धर्मस् तु तद्-विरोधिनी सूक्ष्मावस्था। अतो जगतो नाम-रूप-युक्तस्य तद्-विरोधि-सूक्ष्म-दशापत्तिर् असत्त्वम्। कथम् इदम् अवगम्यते। वाक्य-शेषाद्य्-उक्तेः शब्दान्तराच् च वाक्य-शेषस् तावत्--- इदꣳ वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्, इत्य् अत्र, तद् असद् एव सन् मनोऽकुरुत स्याम् इति, इति। अनेन वाक्य-शेष-गतेन मनस्कार-लिङ्गेनासच्-छब्दार्थे तुच्छातिरिक्ते निश्चिते तद्-ऐकार्थ्यात्--- असद् एवेदम् इत्य् आदिष्व् अप्य् असच्-छब्दस्यायम् एवार्थ इति निश्चीयते। युक्तेश् चासत्त्वस्य धर्मान्तरत्वम् अवगम्यते। युक्तिर् हि सत्त्वासत्त्वे पदार्थ-धर्माव् अवगमयति। मृद्-द्रव्यस्य पृथु-बुध्नोदराकार-योगो घटोऽस्तीति व्यवहार-हेतुः; तस्यैव तद्-विरोध्य्-अवस्थान्तर-योगो घटो नास्तीति व्यवहार-हेतुः। तत्र कपालाद्य्-अवस्थायास् तद्-विरोधित्वेन सैव घटावस्थस्य नास्तीति व्यवहार-हेतुः। न च तद्-व्यतिरिक्तो घटाभावो नाम कश्चिद् उपलभ्यते; न च कल्प्यते, तावतैवाभाव-व्यवहारोपपत्तेः। तथा शब्दान्तराच् च पूर्व-काले धर्मान्तर-योग एवावगम्यते। शब्दान्तरश् च पूर्वोदाहृतꣳ--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् आदिकम्। तत्र हि--- कुतस् तु खलु सोम्यैवꣳ स्यात्, इति तुच्छत्वम् आक्षिप्य, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इति स्थापितꣳ तद् धेदꣳ तर्ह्य् आव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इति सुस्पष्टम् उक्तम्॥१८॥ 

इदानीꣳ कार्यस्य कारणाद् अनन्यत्वे निदर्शन-द्वयꣳ द्वाभ्याꣳ सूत्राभ्याꣳ दर्शयति---

**१५७ पटवच् च॥२।१।१९॥ **

यथा तन्तव एव व्यतिषङ्ग-विशेष-भाजः पट इति नाम-रूप-कार्यान्तरादिकꣳ भजन्ते; तद्वद् ब्रह्मापि॥१९॥ 

**१५८ यथा च प्राणादिः॥२।१।२०॥ **

यथा च वायुर् एक एव शरीरे वृत्ति-विशेषꣳ भजमानः प्राणापानादि-नाम-रूप-कार्यान्तराणि भजते; तद्वद् ब्रह्मैकम् एव विचित्र-स्थिर-त्रस-रूपꣳ जगद् भवतीति परम-कारणात् परस्माद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वꣳ जगतः सिद्धम्॥२०॥ इत्य् आरम्भणाधिकरणम्॥६॥ 

अथ इतर-व्यपदेशाधिकरणम्॥७॥

**१५९ इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः॥२।१।२१॥ **

जगतो ब्रह्मानन्यत्वꣳ प्रतिपादयद्भिः, तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्म, इत्य् आदिभिर् जीवस्यापि ब्रह्मानन्यत्वꣳ व्यपदिश्यत इत्य् उक्तम्। तत्रेदꣳ चोद्यते--- यदीतरस्य जीवस्य ब्रह्म-भावोऽमीभिर् वाक्यैर् व्यपदिश्यते तदा ब्रह्मणः सार्वज्ञ्य-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-युक्तस्यात्मनो हित-रूप-जगद्-अकरणम् अहित-रूप-जगत्-करणम् इत्य् आदयो दोषाः प्रसज्येरन्। आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकानन्त-दुःखाकरꣳ चेदꣳ जगत्; न चेदृशे स्वानर्थे स्वाधीनो बुद्धिमान् प्रवर्तते। जीवाद् ब्रह्मणो भेद-वादिन्यः श्रुतयो जगद्-ब्रह्मणोर् अनन्यत्वꣳ वदता त्वयैव परित्यक्ताः; भेदे सत्य् अनन्यत्वासिद्धेः॥ 

औपाधिक-भेद-विषया भेद-श्रुतयः, स्वाभाविकाभेद-विषयाश् चाभेद-श्रुतय इति चेत् तत्रेदꣳ वक्तव्यम्--- स्वभावतः स्वस्माद् अभिन्नꣳ जीवꣳ किम् अनुपहितꣳ जगत्-कारणꣳ ब्रह्म जानाति वा न वा। न जानाति चेत् सर्वज्ञत्व-हानिः; जानाति चेत् स्वस्माद् अभिन्नस्य जीवस्य दुःखꣳ स्व-दुःखम् इति जानतो ब्रह्मणो हिताकरणाहित-करणादि-दोष-प्रसक्तिर् अनिवार्या॥ 

जीव-ब्रह्मणोर् अज्ञान-कृतो भेदः, तद्-विषया भेद-श्रुतिर् इति चेत् तत्रापि जीवाज्ञान-पक्षे पूर्वोक्तो विकल्पस् तत्-फलꣳ च तद्-अवस्थम्। ब्रह्माज्ञान-पक्षे स्व-प्रकाश-स्वरूपस्य ब्रह्मणोऽज्ञान-साक्षित्वꣳ तत्-कृत-जगत्-सृष्टिश् च न सम्भवति। अज्ञानेन प्रकाशस् तिरोहितश् चेत् तिरोधानस्य प्रकाश-निवृत्ति-करत्वेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात् स्वरूप-निवृत्तिर् एवेति स्वरूप-नाशादि-दोष-सहस्रꣳ प्राग् एवोदीरितम्। अत इदम् असङ्गतꣳ ब्रह्मणो जगत्-कारणत्वम्॥२१॥ 

इति प्राप्तेऽभिधीयते---

**१६० अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्॥२।१।२२॥ **

तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; आध्यात्मिकादि-दुःख-योगार्हात् प्रत्यगात्मनोऽधिकम्---अर्थान्तर-भूतꣳ ब्रह्म। कुतः। भेद-निर्देशात्--- प्रत्यगात्मनो हि भेदेन निर्दिश्यते परꣳ ब्रह्म, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, पृथगात्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति, स कारणꣳ करणाधिपाधिपः, तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति, ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ, प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः, प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः, अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिꣳश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः, प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः, नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनाꣳ यो विदधाति कामान्, योऽव्यक्तमन्तरे सञ्चरन् यस्याव्यक्तꣳ शरीरꣳ यम् अव्यक्तꣳ न वेद योऽक्षरम् अन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरꣳ शरीरꣳ यम् अक्षरꣳ न वेद एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः, इत्य् आदिभिः॥२२॥ 

**१६१ अश्मादिवच् च तद्-अनुपपत्तिः॥२।१।२३॥ **

अश्म-काष्ठ-लोष्ट-तृणादीनाम् अत्यन्त-हेयानाꣳ सतत-विकारास्पदानाम् अचिद्-विशेषाणाꣳ निरवद्य्-अनिर्विकार-निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतान-स्वेतर-समस्त-वस्तु-विलक्षणानन्त-ज्ञानानन्दैक-स्वरूप-नाना-विधानन्त-महा-विभूति-ब्रह्म-स्वरूपैक्यꣳ यथा नोपपद्यते, तथा चेतनस्याप्य् अनन्त-दुःख-योगार्हस्य खद्योत-कल्पस्य, अपहत-पाप्मा, इत्य् आदि वाक्यावगत-सकल-हेय-प्रत्यनीकानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुणाकर-ब्रह्म-भावानुपपत्तिः। सामानाधिकरण्य-निर्देशः, यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदि श्रुतेर् जीवस्य ब्रह्म-शरीरत्वाद् ब्रह्मणो जीव-शरीरतया तदात्मत्वेनावस्थितेर् जीव-प्रकार-ब्रह्म-प्रतिपादन-परश् चैतद्-अविरोधी, प्रत्युतैतस्यार्थस्योपपादकश् चेति, अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः, इत्य् आदिभिर् असकृद् उपपादितम्। अतः सर्वावस्थꣳ ब्रह्म चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरम् इति सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कारणम्; तद् एव ब्रह्म स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ जगद्-आख्यꣳ कार्यम् इति जगद्-ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्योपपत्तिः, जगतो ब्रह्म-कार्यत्वम्, ब्रह्मणोऽनन्यत्वम्, अचिद्-वस्तुनो जीवस्य च ब्रह्मणश् च परिणामित्व-दुःखित्व-कल्याण-गुणाकरत्व-स्वभावासङ्करः सर्व-श्रुत्य्-अविरोधश् च भवति। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवेत्य् अविभागावस्थायाम् अप्य् अचिद्-युक्त-जीवस्य ब्रह्म-शरीरतया सूक्ष्म-रूपेणावस्थानम् अवश्याभ्युपगन्तव्यम्, वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्। न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्य् उपलभ्यते च, इति सूत्र-द्वयोदितत्वात् तदानीम् अपि सूक्ष्म-रूपेणावस्थानस्य। अविभागस् तु नाम-रूप-विभागाभावाद् उपपद्यते। अतो ब्रह्म-कारणत्वꣳ सम्भवत्य् एव॥ 

ये पुनर् अस्यैव जीवस्याविद्या-वियुक्तावस्थाम् अभिप्रेत्येमꣳ भेदꣳ वर्णयन्ति, तेषाम् इदꣳ सर्वम् असङ्गतꣳ स्यात्; न हि तद्-अवस्थस्य सर्वज्ञत्वꣳ, सर्वेश्वरत्वꣳ, समस्त-कारणत्वꣳ, सर्वात्मत्वꣳ सर्व-नियन्तृत्वम् इत्य् आदीनि सन्ति। अनेनैव रूपेण ह्य् आभिः श्रुतिभिः प्रत्यगात्मनो भेदः प्रतिपाद्यते। [तस्य सर्वस्याविद्या-परिकल्पितत्वात्] तत् सर्वꣳ ह्य् अविद्या-परिकल्पितꣳ त्वन्-मते। न चाविद्या-परिकल्पितस्याविद्यावस्थायाꣳ शुक्ति-कार-जतादि-भेदवत् परस्पर-भेदोऽत्र सूत्र-कारेण--- अधिकꣳ तु भेद-निर्देशाद् इत्य् आदिषु प्रतिपाद्यते। ब्रह्म-जिज्ञासा कर्तव्येति जिज्ञास्यतया प्रक्रान्तस्य ब्रह्मणो जगज्-जन्मादि-कारणस्य वेदान्त-वेद्यत्वम्, तस्य च स्मृति-न्याय-विरोध-परिहारश् च क्रियते। अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्, न तु दृष्टान्तभावात्, इति सूत्र-द्वयम् एतद्-अधिकरण-सिद्धम् अनुवदति; तत्र हि विलक्षणयोः कार्य-कारण-भाव-सम्भव एवाधिकरणार्थः। असद् इति चेन् न प्रतिषेध-मात्रत्वाद् इति च पूर्वाधिकरणस्थम् अनुवदति॥२३॥ इति इतर-व्यपदेशाधिकरणम्॥७॥ 

अथ उपसꣳहार-दर्शनाधिकरणम्॥८॥

**१६२ उपसꣳहार-दर्शनान् नेति चेन् न क्षीरवद् धि॥२।१।२४॥ **

परस्य ब्रह्मणः सर्व-ज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य स्थूल-सूक्ष्मावस्थ-सर्व-चेतनाचेतन-वस्तु-शरीरतया सर्व-प्रकारत्वेन सर्वात्मत्वꣳ सकलेतर-विलक्षणत्वꣳ चाविरुद्धम् इति स्थापितम्। इदानीꣳ सत्य-सङ्कल्पस्य परस्य ब्रह्मणः सङ्कल्प-मात्रेण विचित्र-जगत्-सृष्टि-योगो न विरुद्ध इति स्थाप्यते। ननु च परिमित-शक्तीनाꣳ कारक-कलापोपसꣳहार-सापेक्षत्व-दर्शनेन सर्व-शक्तेर् ब्रह्मणः कारक-कलापानुपसꣳहारेण जगत्-कारणत्व-विरोधः कथम् आशङ्क्यते। उच्यते--- लोके तत्-तत्-कार्य-जनन-शक्ति-युक्तस्यापि तत्-तद्-उपकरणापेक्षित्व-दर्शनात् सर्व-शक्ति-युक्तस्य परस्य ब्रह्मणोऽपि तत्-तद्-उपकरण-विरहिणः स्रष्टृत्वꣳ नोपपद्यत इति कस्यचिन् मन्द-धियः शङ्का जायत इति सा निराक्रियते। घट-पटादि-कारण-भूतानाꣳ कुलाल-कुविन्दादीनाꣳ तज्-जनन-सामर्थ्ये सत्य् अपि कानिचिद् उपकरणान्य् उपसꣳहृत्यैव जनयितृत्वꣳ दृश्यते। तज्-जननाशक्ताः कारक-कलापोपसꣳहारेऽपि जनयितुꣳ न शक्नुवन्ति; शक्ताः पुनः कारक-कलापोपसꣳहारे जनयन्तीत्य् एतावान् एव विशेषः। ब्रह्मणोऽपि सर्व-शक्तेः सर्वस्य जनयितृत्वꣳ तद्-उपकरणानाम् अनुपसꣳहारे नोपपद्यते। प्राक् सृष्टेश् चासहायत्वꣳ, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, एको ह वै नारायण आसीत्, इत्य् आदिषु प्रतीयते। अतः स्रष्टृत्वꣳ नोपपद्यत इत्य् एवꣳ प्राप्तम्। तद् इदम् आशङ्कते---उपसꣳहार-दर्शनान् नेति चेद् इति॥ 

परिहरति--- न क्षीरवद् धीति। न सर्वेषाꣳ कार्य-जनन-शक्तानाम् उपसꣳहार-सापेक्षत्वम् अस्ति; यथा क्षीर-जलादेर् दधि-हिम-जनन-शक्तस्य तज्-जनने। एवꣳ ब्रह्मणोऽपि स्वयम् एव सर्व-जनन-शक्तेः सर्वस्य जनयितृत्वम् उपपद्यते। हीति प्रसिद्धवन् निर्देशश् चोद्यस्य मन्दताख्यापनाय। क्षीरादिष्व् आतञ्चनाद्य्-अपेक्षा न दध्य्-आदि-भावाय, अपि तु शैघ्र्यार्थꣳ रस-विशेषार्थꣳ च॥२४॥ 

**१६३ देवादिवद् अपि लोके॥२।१।२५॥ **

यथा देवादयः स्वे स्वे लोके सङ्कल्प-मात्रेण स्वापेक्षितानि सृजन्ति; तथासौ पुरुषोत्तमः कृत्स्नꣳ जगत् सङ्कल्प-मात्रेण सृजति। देवादीनाꣳ वेदावगत-शक्तीनाꣳ दृष्टान्ततयोपादानम्, ब्रह्मणो वेदावगत-शक्तेः सुख-ग्रहणायेति प्रतिपत्तव्यम्॥२५॥ इत्य् उपसꣳहार-दर्शनाधिकरणम्॥८॥ 

अथ कृत्स्न-प्रसक्त्य्-अधिकरणम्॥९॥

**१६४ कृत्स्न-प्रसक्तिर् निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा॥२।१।२६॥ **

सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, इदꣳ वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् इत्य् आदिषु कारणावस्थायाꣳ ब्रह्मैकम् एव निरवयवम् आसीद् इति कारणावस्थायाꣳ निरस्त-चिद्-अचिद्-विभागतया निरवयवꣳ ब्रह्मैवासीद् इत्य् उक्तम्। तद्-अविभागम् एकꣳ निरवयवम् एव ब्रह्म, बहु स्याम् इति सङ्कल्प्य आकाश-वाय्व्-आदि-विभागꣳ ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्त-क्षेत्रज्ञ-विभागꣳ चाभवद् इति चोक्तम्। एवꣳ सति तद् एव परꣳ ब्रह्म कृत्स्नꣳ कार्यत्वेनोपयुक्तम् इत्य् अभ्युपगन्तव्यम्। अथ चिद्-अꣳशः क्षेत्रज्ञ-विभाग-विभक्तः, अचिद्-अꣳशश् चाकाशादि-विभाग-विभक्त इत्य् उच्यते, तदा--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, एकम् एवाद्वितीयम्, ब्रह्मैकम् एव, आत्मैक एव, इत्य् एवम् आदयः कारण-भूतस्य ब्रह्मणो निरवयवत्व-वादिनः शब्दाः कुप्येयुः--- बाधिता भवेयुः। यद्य् अपि सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कारणम्, स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कार्यम् इत्य् अभ्युपगम्यते; तथापि शरीयꣳशस्यापि कार्यत्वाभ्युपगमाद् उक्त-दोषो दुर्वारः। तस्य निरवयवस्य बहु-भवनꣳ च नोपपद्यते। कार्यत्वानुपयुक्ताꣳश-स्थितिश् च नोपपद्यते। तस्माद् असमञ्जसम् इवाभाति। अतो ब्रह्म-कारणत्वꣳ नोपपद्यते॥२६॥ 

इत्य् आक्षिप्ते समाधत्ते---

**१६५ श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात्॥२।१।२७॥ **

तु-शब्द उक्त-दोषꣳ व्यावर्तयति। नैवम् असामञ्जस्यम्। कुतः। श्रुतेः। श्रुतिस् तावन् निरवयवत्वꣳ ब्रह्मणस् ततो विचित्र-सर्गꣳ चाह। श्रौतेऽर्थे यथाश्रुति प्रतिपत्तव्यम् इत्य् अर्थः। ननु च श्रुतिर् अप्य् अग्निना सिञ्चेद् इतिवत् परस्परान्वयायोग्यम् अर्थꣳ प्रतिपादयितुꣳ न समर्था; अत आह--- शब्द-मूलत्वाद् इति। शब्दैक-प्रमाणकत्वेन सकलेतर-वस्तु-विसजातीयत्वाद् अस्यार्थस्य विचित्र-शक्ति-योगो न विरुद्ध्यत इति न सामान्यतो दृष्टꣳ साधनꣳ दूषणꣳ वा अर्हति ब्रह्मा॥२७॥ 

**१६६ आत्मनि चैवꣳ विचित्राश् च हि॥२।१।२८॥ **

किꣳ च--- एवꣳ वस्त्व्-अन्तर-सम्बन्धिनो धर्मस्य वस्त्व्-अन्तरे चारोपणे सति, अचेतने घटादौ दृष्टा धर्मास् तद्-विसजातीये चेतने नित्य आत्मन्य् अपि प्रसज्यन्ते। तद्-अप्रसक्तिश् च भाव-स्वभाव-वैचित्र्याद् इत्य् आह--- विचित्राश् च हीति। यथा अग्नि-जलादीनाम् अन्योन्य-विसजातीयानाम् औष्ण्यादि-शक्तयश् च विसजातीया दृश्यन्ते; तद्वल् लोक-दृष्ट-विसजातीये परे ब्रह्मणि तत्र तत्रादृष्टाः सहस्रशः शक्तयः सन्तीति न किञ्चिद् अनुपपन्नम्। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेण--- निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः। कथꣳ सर्गादि-कर्तृत्वꣳ ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते, इति सामान्य-दृष्ट्या परिचोद्य, शक्तयः सर्व-भावानाम् अचिन्त्य-ज्ञान-गोचरः। यतोऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भाव-शक्तयः। भवन्ति तपताꣳ श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता, इति। श्रुतिश् च--- किꣳ स्विद् वनꣳ क उ स वृक्ष आसीद् यतो द्याव् आपृथिवी निष्टतक्षुः। मनीषिणो मनसा पृच्छतेद् उ तद् यद् अध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन्॥ ब्रह्म वनꣳ ब्रह्म स वृक्ष आसीद् यतो द्याव् आपृथिवी निष्टतक्षुः। मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वो ब्रह्माध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन्, इति। सामान्यतो दृष्टꣳ चोद्यꣳ सर्व-वस्तु-विलक्षणे परे ब्रह्मणि नावतरतीत्य् अर्थः॥२८॥ 

इतश् च---

**१६७ स्व-पक्षदोषाच् च॥२।१।२९॥ **

स्व-पक्षे--- प्रधानादि-कारण-वादे, लौकिक-वस्तु-विसजातीयत्वाभावेन प्रधानादेः लोक-दृष्टा दोषास् तत्र भवेयुर् इति सकलेतर-विलक्षणꣳ ब्रह्मैव कारणम् अभ्युपगन्तव्यम्। प्रधानꣳ च निरवयवम्; तस्य निरवयवस्य कथम् इव महद्-आदि-विचित्र-जगद्-आरम्भ उपपद्यते। सत्त्वꣳ रजस् तम इति तस्यावयवा विद्यन्त इति चेत्, तत्रेदꣳ विवेचनीयम्; किꣳ सत्व-रजस्-तमसाꣳ समूहः प्रधानम् उत सत्त्व-रजस्-तमोभिर् आरब्धꣳ प्रधानम्। अनन्तरे कल्पे प्रधानꣳ कारणम् इति स्वाभ्युपगम-विरोधः; स्वाभ्युपेत-सङ्ख्याविरावोधश् च; तेषाम् अपि निर्वयवानाꣳ कार्यारम्भ-विरोधश् च। समूह-पक्षे च तेषाꣳ निरवयवत्वेन प्रदेश-भेदम् अनपेक्ष्य सꣳयुज्यमानानाꣳ न स्थूल-द्रव्यारम्भकत्व-सिद्धिः। परमाणुकारण-वादेऽपि तथैव अणवो निरꣳशा निष्प्रदेशाः प्रदेश-भेदम् अनपेक्ष्य परस्परꣳ सꣳयुज्यमाना अपि न स्थूल-कार्यारम्भाय प्रभवेयुः॥२९॥ 

**१६८ सर्वोपेता च तद्-दर्शनात्॥२।१।३०॥ **

सकलेतर-वस्तु-विसजातीया परा देवता सर्व-शक्त्य्-उपेता च। तथैव पराꣳ देवताꣳ दर्शयन्ति हि श्रुतयः--- परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च, तथा, अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः इति सकलेतर-विसजातीयताꣳ परस्या देवतायाः प्रतिपाद्य, सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, इति सर्व-शक्ति-योगꣳ प्रतिपादयन्ति। तथा--- मनो-मयः प्राण-शरीरो भा-रूपः सत्य-सङ्कल्प आकाशात्मा सर्व-कर्मा सर्व-कामः सर्व-गन्धः सर्व-रसः सर्वम् इदम् अभ्यात्तोऽवाक्य् अनादरः, इति च॥३०॥ 

**१६९ विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्॥२।१।३१॥ **

यद्य् अप्य् एकम् एव ब्रह्म सकलेतर-विलक्षणꣳ सर्व-शक्ति तथापि--- न तस्य कार्यꣳ करणꣳ च विद्यते, इति करण-विरहिणस् तस्य न कार्यारम्भ-सम्भवतीति चेत् तत्रोत्तरꣳ--- शब्द-मूलत्वात्, विचित्राश् च हि, इत्य् उक्तम्। शब्दैक-प्रमाणकꣳ सकलेतर-विलक्षणꣳ तत्-तत्-करण-विरहेणापि तत्-तत्-कार्य-समर्थम् इत्य् अर्थः। तथा च श्रुतिः--- पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः अपाणि-पादो जवनो ग्रहीता, इत्य् एवम् आद्या॥३१॥ इति कृत्स्न-प्रसक्त्य्-अधिकरणम्॥९॥

अथ प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्॥१०॥

**१७० न प्रयोजनवत्त्वात्॥२।१।३२॥ **

यद्य् अपीश्वरः प्राक् सृष्टेर् एक एव सन् सकलेतर-विलक्षणत्वेन सर्वार्थ-शक्ति-युक्तः स्वयम् एव विचित्रꣳ जगत् स्रष्टुꣳ शक्नोति। तथापीश्वर-कारणत्वꣳ न सम्भवति, प्रयोजनवत्त्वाद् विचित्र-सृष्टेः, ईश्वरस्य च प्रयोजनाभावात्। बुद्धि-पूर्व-कारिणाम् आरम्भे द्वि-विधꣳ हि प्रयोजनꣳ--- स्वार्थः परार्थो वा। न हि परस्य ब्रह्मणः स्वभावत एवावाप्त-समस्त-कामस्य जगत्-सर्गेण किञ्चन प्रयोजनम् अनवाप्तम् अवाप्यते। नापि परार्थः, अवाप्त-कामस्य परार्थता हि परानुग्रहेण भवति; न चेदृश-गर्भ-जन्म-जरा-मरण-नरकादि-नाना-विधानन्त-दुःख-बहुलꣳ जगत्-करुणावान् सृजति; प्रत्युत सुखैकतानम् एव जनयेज् जगत्-करुणया सृजन्। अतः प्रयोजनाभावाद् ब्रह्मणः कारणत्वꣳ नोपपद्यत इति॥३२॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**१७१ लोकवत् तु लीला-कैवल्यम्॥२।१।३३॥ **

अवाप्त-समस्त-कामस्य परिपूर्णस्य स्व-सङ्कल्प-विकार्य-विविध-विचित्र-चिद्-अचिन्-मिश्र-जगत्-सर्गे लीलैव केवला प्रयोजनम्। लोकवत्--- यथा लोके सप्त-द्वीपाम् एव मेदिनीम् अधितिष्ठतः सम्पूर्ण-शौर्य-वीर्य-पराक्रमस्यापि महाराजस्य केवल-लीलैक-प्रयोजनाः कन्दुकाद्य्-आरम्भा दृश्यन्ते; तथैव परस्यापि ब्रह्मणः स्व-सङ्कल्प-मात्रावकॢप्त-जगज्-जन्म-स्थिति-ध्वꣳसादेर् लीलैव प्रयोजनम् इति निरवद्यम्॥३३॥ 

**१७२ वैषम्य-नैपुण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति॥२।१।३४॥ **

यद्य् अपि परम-पुरुषस्य सकलेतर-चिद्-अचिद्-वस्तु-विलक्षणस्याचिन्त्य-शक्ति-योगात् प्राक् सृष्टेर् एकस्य निरवयवस्यापि विचित्र-चिद्-अचिन्-मिश्र-जगत्-सृष्टिः सम्भाव्येत; तथापि देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मनोत्कृष्ट-मध्यमापकृष्ट-सृष्ट्या पक्ष-पातः प्रसज्येत। अतिघोर-दुःख-योग-करणान् नैर्घृण्यꣳ चावर्जनीयम् इति। तत्रोत्तरꣳ--- न सापेक्षत्वाद् इति। न प्रसज्येयाताꣳ वैषम्य-नैर्घृण्ये। कुतः। सापेक्षत्वात्--- सृज्यमान-देवादि-क्षेत्रज्ञ-कर्म-सापेक्षत्वाद् विषम-सृष्टेः। देवादीनाꣳ क्षेत्रज्ञानाꣳ देवादि-शरीर-योगꣳ तत्-तत्-कर्म-सापेक्षꣳ दर्शयन्ति हि श्रुति-स्मृतयः--- साधु-कारी साधुर् भवति पाप-कारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पाप पापेन कर्मणा। तथा भगवता पराशरेणापि देवादि-वैचित्र्य-हेतुः सृज्यमानानाꣳ क्षेत्रज्ञानाꣳ प्राचीन-कर्म-शक्तिर् एवेत्य् उक्तꣳ--- निमित्त-मात्रम् एवासौ सृज्यानाꣳ सर्ग-कर्मणि। प्रधान-कारणीभूता यतो वै सृज्य-शक्तयः॥ निमित्त-मात्रꣳ मुक्त्वैव नान्यत् किञ्चिद् अपेक्षते। नीयते तपताꣳ श्रेष्ठ स्व-शक्त्या वस्तु वस्तुताम् इति। स्व-शक्त्या--- स्व-कर्मणैव देवादि-वस्तुता-प्राप्तिर् इति॥३४॥

**१७३ न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च॥२।१।३५॥ **

प्राक् सृष्टेः क्षेत्रज्ञा नाम न सन्ति। कुतः। अविभाग-श्रवणात्, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इति; अन्तस् तदानीꣳ तद्-अभावात् तत् कर्म न विद्यते; कथꣳ तद्-अपेक्षꣳ सृष्टि-वैषम्यम् इत्य् उच्यत इति चेन् न, अनादित्वात् क्षेत्रज्ञानाꣳ तत्-कर्म-प्रवाहाणाꣳ च। तद्-अनादित्वेऽप्य् अविभाग उपपद्यते च; यतस् तत्-क्षेत्रज्ञ-वस्तु-परित्यक्त-नाम-रूपꣳ ब्रह्म-शरीरतयापि पृथग्-व्यपदेशानर्हम् अतिसूक्ष्मम्। तथानभ्युपगमेऽकृताभ्यागम-कृत-विप्रणाश-प्रसङ्गश् च। उपलभ्यते च तेषाम् अनादित्वꣳ--- न जायते म्रियते वा विपश्चित्, इति । सृष्टि-प्रवाहानादित्वꣳ च--- सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयत, इत्य् आदौ। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत इति नाम-रूप-व्याकरण-मात्र-श्रवणात् क्षेत्रज्ञानाꣳ स्वरूपानादित्वꣳ। सिद्धम्। स्मृताव् अपि--- प्रकृतिꣳ पुरुषꣳ चैव विद्ध्य् अनादी उभावपि, इति। अतः सर्व-विलक्षणत्वात् सर्व-शक्तित्वात्, लीलैक-प्रयोजनत्वात्, क्षेत्रज्ञ-कर्मानुगुण्येन विवित्र-सृष्टि-योगाद् ब्रह्मैव जगत्-कारणम्॥३५॥ 

**१७४ सर्व-धर्मोपपत्तेश् च॥२।१।३६॥ **

प्रधान-परमाण्व्-आदीनाꣳ कारणत्वे यद् धर्म-वैकल्यम् उक्तꣳ, वक्ष्यमाणꣳ च तस्य सर्वस्य धर्म-जातस्य कारणत्वोपपादिनो ब्रह्मण्य् उपपत्तेश् च ब्रह्मैव जगत्-कारणम् इति स्थितम्॥३६॥ इति प्रयोजनवत्त्वाधिकरणम्॥१०॥ 

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥

द्वितीयाध्याये

रचनानुपपत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

१७५ रचनानुपपत्तेश् च नानुमानꣳ प्रवृत्तेश् च॥२।२।१॥

उक्तꣳ जगज्-जन्मादि-कारणꣳ परꣳ ब्रह्मेति; तत्र परैर् उद्भाविताश् च दोषाः परिहृताः। इदानीꣳ स्व-पक्ष-रक्षणाय पर-पक्षाः प्रतिक्षिप्यन्ते। इतरथा कस्यचिन् मन्द-धियस् तेषाꣳ पक्षाणाꣳ युक्त्य्-आभास-मूलताम् अजानतः प्रामाणिकत्व-शङ्कया वैदिक-पक्षे किञ्चिच् छ्रद्धा-वैकल्यꣳ जायेतापि। अतः पर-पक्ष-प्रतिक्षेपायानन्तरः पादः प्रवर्तते। तत्र प्रथमꣳ तावत् कापिल-मतꣳ निरस्यते, वैदिकानुमत-सत्कार्यवादाद्य्-अर्थ-सङ्ग्रहेणैतस्य सत्-पक्ष-निक्षेप-सम्भावनाभ्रम-हेतुत्वातिरेकात्। ईक्षतेर् नाशब्दम् इत्य् आदिभिर् वैदिक-वाक्यानाम् अतत्-परत्व-मात्रम् उक्तम्। अत्रैव तत्-पक्ष-स्वरूप-प्रतिक्षेपः क्रियत इति न पौनरुक्त्य्-आशङ्का। 

एषा हि साङ्ख्यानाꣳ दर्शन-स्थितिः--- मूल-प्रकृतिर् अविकृतिर् महद्-आद्याः प्रकृति-विकृतयः सप्त। षोडशकश् च विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः, इति तत्त्व-सङ्ग्रहः। मूल-प्रकृतिर् नाम सुख-दुःख-मोहात्मकानि लाघव-प्रकाश-चलनोपष्टम्भन-गौरवावरण-कार्याण्य् अत्यन्तातीन्द्रियाणि कार्यैक-निरूपण-विवेकान्य-न्यूनानतिरेकाणि समताम् उपेतानि सत्त्व-रजस् तमाꣳसि द्रव्याणि। सा च सत्त्व-रजस्-तमसाꣳ साम्य-रूपा प्रकृतिर् एका स्वयम् अचेतनानेक-चेतन-भोगापवर्गार्था नित्या सर्व-गता सतत-विक्रिया न कस्यचिद् विकृतिः, अपि तु परम-कारणम् एव। महद्-आद्यास् तद्-विकृतयोऽन्येषाꣳ च प्रकृतयः सप्त--- महान् अहङ्कारः शब्द-तन्मात्रꣳ स्पर्श-तन्मात्रꣳ रूप-तन्मात्रꣳ रस-तन्मात्रꣳ गन्ध-तन्मात्रम् इति। तत्राहङ्कारस् त्रिधा--- वैकारिकस् तैजसो भूतादिश् च, क्रमात् सात्त्विको राजसस् तामसश् च। तत्र वैकारिकः सात्त्विक इन्द्रियादिः; भूतादिस् तामसो महाभूत-हेतु-भूत-तन्मात्र-हेतुः; तैजसो राजसस् तूभयोर् अनुग्राहकः। आकाशादीनि पञ्च महाभूतानि श्रोत्रादीनि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि वाग्-आदीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि मन इति केवल-विकाराः षोडश। पुरुषस् तु निष्परिणामत्वेन न कस्यचित् प्रकृतिः, न कस्यचिद् विकृतिः; तत एव निर्धर्मकश् चैतन्य-मात्र-वपुर् नित्यो निष्क्रियः सर्व-गतः प्रतिशरीरꣳ भिन्नश् च। निर्विकारत्वान् निष्क्रियत्वाच् च तस्य कर्तृत्वꣳ भोक्तृत्वꣳ च न सम्भवति। एवम्भूतेऽपि तत्त्वे मूढाः प्रकृति-पुरुष-सन्निधि-मात्रेण पुरुषस्य चैतन्यꣳ प्रकृताव् अध्यस्य प्रकृतेश् च कर्तृत्वꣳ स्फटिक-मणाव् इव जपा-कुसुमस्यारुणिमानꣳ पुरुषेऽध्यस्य "अहꣳ कर्ता भोक्ता" इति मन्यन्ते। एवम् अज्ञानाद् भोगः, तत्त्व-ज्ञानाच् चापवर्गः। तद् एतत् प्रत्यक्षानुमानागमैः साधयन्ति। तत्र प्रत्यक्ष-सिद्धेषु पदार्थेषु नातीव विवाद-पदम् अस्ति। आगमोऽपि कपिलादि-सर्वज्ञ-ज्ञान-मूल इति सोऽपि प्रथमे काण्डे प्रमाण-लक्षणे निरस्त-प्रायः। यद् इदꣳ प्रधानम् एव जगत्-कारणम् इत्य् अनुमानम्, तन्-निरसनेन तन्मतꣳ सर्वे निरस्तꣳ भवतीति तद् एव निरस्यते॥ 

ते चैवꣳ वर्णयन्ति--- कृत्स्नस्य जगत एक-मूलत्वम् अवश्याभ्युपगमनीयम्, अनेकेभ्यः कार्योत्त्पत्य्-अभ्युपगमे कारणानवस्थानात्। तन्तु-प्रभृतयो ह्य् अवयवाः स्वाꣳश-भूतैः षड्भिः पार्श्वैः परस्परꣳ सꣳयुज्यमाना अवयविनम् उत्पादयन्ति; ते च तन्त्व्-आदयः स्वावयवैस् तथाभूतैर् उत्पाद्यन्ते; ते च तथाभूतैः स्वावयवैर् इति परमाणुभिर् अपि स्वकीयैः षड्भिः पार्श्वैः सꣳयुज्यमानैर् एव स्वकार्योत्पादनम् अभ्युपेतव्यम्। अन्यथा प्रथिमानुपपत्तेः। परमाणवोऽप्य् अꣳशित्वेन स्वाꣳशैस् तथैवोत्पाद्यन्ते, ते च स्वाꣳशैर् इति न क्वचित् कारण-व्यवस्थितिः। अतः कारण-व्यवस्थासिद्ध्य्-अर्थम् एक-द्रव्यꣳ विविध-विचित्र-परिणाम-शक्ति-युक्तꣳ स्वयम् अप्रच्युत-स्वरूपम् एव महद्-आद्य्-अनन्तावस्थाश्रयः कारणम् आश्रयणीयम्। तच् चैकꣳ कारणꣳ गुण-त्रय-साम्य-रूपꣳ प्रधानम् इति तत्-कल्पने हेतून् उपन्यस्यन्ति--- भेदानाꣳ परिमाणात् समन्वयाच् छक्तितः प्रवृत्तेश् च। कारण-कार्य-विभागाद् अविभागाद् वैश्वरूप्यस्य॥ कारणम् अस्त्य् अव्यक्तम् इति। अयम् अर्थः--- विश्व-रूपम् एव वैश्वरूप्यꣳ, विचित्र-सन्निवेशꣳ तनु-भुवनादि कृत्स्नꣳ जगत्। तच् च जगद् विचित्र-सन्निवेशत्वेन कार्य-भूतꣳ तत्-सरूपाव्यक्त-कारणकम्। कुतः। कार्यत्वात्। कार्यस्य हि सर्वस्य तत्-सरूपात् कारण-विशेषाद् विभागस् तस्मिन्न् एवाविभागश् च दृश्यते। यथा घट-मकुटादेः कार्यस्य तत्-सरूपान् मृत्-सुवर्णादेः कारणाद् विभागस् तस्मिन्न् एव चाविभागः। अतो विश्व-रूपस्य जगतस् तत्-सरूपात् प्रधानाद् उत्पत्तिस् तस्मिन्न् एव लयश् चेति प्रधान-कारणकम् एव जगत्। गुण-त्रय-साम्य-रूपꣳ प्रधानम् एव जगत्-सरूपꣳ कारणम्; सत्त्व-रजस्-तमो-मय-सुख-दुःख-मोहात्मकत्वाज् जगतः। यथा मृद्-आत्मनो घटस्य मृद्-द्रव्यम् एव कारणम्। तद् एव हि तद्-उत्पत्त्य्-आख्य-प्रवृत्ति-शाक्तिमत्, तथा दर्शनात्। अव्यक्तस्य गुण-साम्य-रूपस्य देशतः कालतश् चापरिमितस्यैव कारणत्वꣳ भेदानाꣳ महद्-अहङ्कार-तन्मात्रादीनाꣳ परिमितत्वाद् अवगम्यते। महद्-आदीनि च घटादिवत् परिमितानि कृत्स्न-जगद्-उत्पत्तौ न प्रभवन्ति, अतस् त्रि-गुणꣳ जगद्-गुण-त्रय-साम्य-रूप-प्रधानैक-कारणम् इति निश्चीयते॥ 

अत्रोच्यते--- रचनानुपपत्तेश् च नानुमानꣳ प्रवृत्तेश् च। अनुमीयत इत्य् अनुमानम्। न भवद्-उक्तꣳ प्रधानꣳ विचित्र-जगद्-रचना-समर्थम्, अचेतनत्वे सति तत्-स्वभावाभिज्ञानधिष्ठितत्वात्। यद् एवꣳ तत् तथा, यथा रथ-प्रासादादि-निर्माणे केवल-दार्वादिकम्। दार्वादेर् अचेतनस्य तज्-ज्ञानधिष्ठितस्य कार्यारम्भानुपपत्तेर् दर्शनात्, तज्-ज्ञाधिष्ठितस्य कार्यारम्भ-प्रवृत्तेर् दर्शनाच् च न प्राज्ञानधिष्ठितꣳ प्रधानꣳ कारणम् इत्य् उक्तꣳ भवति। च-काराद् अन्वयस्यानैकान्त्यꣳ समुच्चिनोति। न ह्य् अन्वितꣳ शौक्ल्य-गोत्वादि कारणत्व-व्याप्तम्। न च वाच्यꣳ मा भूद् अन्वितानाम् अपि शौक्ल्यादि-धर्माणाꣳ कारणत्वम्, द्रव्यस्य तु हेमादेः कार्येऽन्वितस्य कारणत्व-व्याप्तिर् अस्त्य् एव; सत्त्वादीन्य् अपि द्रव्याणि कार्येऽन्वितानि कारणत्व-व्याप्तानीति। यतः सत्त्वादयो द्रव्य-धर्माः, न तु द्रव्य-स्वरूपम्। सत्त्वादयो हि पृथिव्य्-आदि-द्रव्य-गत-लघुत्व-प्रकाशादि-हेतु-भूतास् तत्-स्वभव-विशेषा एव। न तु मृद्-धिरण्यादिवद् द्रव्यतया कार्यान्विता उपलभ्यन्ते। गुणा इत्य् एव च सत्त्वादीनाꣳ प्रसिद्धिः। यच् च कारण-व्यवस्थासिद्धये जगत एक-मूलत्वम् उक्तम्, तद् अपि सत्त्वादीनाम् अनेकत्वान् नोपपद्यते। अत एव कारण-व्यवस्था च न सिध्यति। साम्यावस्थाः सत्त्वादय एव हि प्रधानम् इति त्वन्-मतम्। अतः कारण-बहुत्वाद् अनवस्था तद्-अवस्थैव। न च तेषाम् अपरिमितत्वेन व्यवस्थासिद्धिः, अपरिमितत्वे हि त्रयाणाम् अपि सर्व-गतत्वेन न्यूनाधिक-भावाभावाद् वैषम्यासिद्धेः कार्यारम्भासम्भवात्, कार्यारम्भायैव परिमितत्वम् अवश्याश्रयणीयम्॥१॥

यत्र रथादिषु स्पष्टꣳ चेतनाधिष्ठितत्वꣳ दृष्टम्, तद्-व्यतिरिक्तꣳ सर्वꣳ पक्षीकृतम् इत्य् आह---

१७६ पयोऽम्बुवच् चेत् तत्रापि॥२।२।२॥

यद् उक्तꣳ प्रधानस्य प्राज्ञानधिष्ठितस्य विचित्र-जगद्-रचनानुपपत्तिर् इति तन् न, यतः पयोऽम्बुवत् प्रवृत्तिर् उपपद्यते। पयसस् तावद् दधि-भावेन परिणममानस्यानन्यापेक्षस्याद्य्-अपरिस्पन्द-प्रभृति-परिणाम-परम्परा स्वत एवोपलभ्यते। यथा च वारिद-विमुक्तस्याम्बुन एकरसस्य नारिकेल-ताल-चूत-कपित्थ-निम्ब-तिन्त्रिण्य्-आदि-विचित्र-रस-रूपेण परिणाम-प्रवृत्तिः स्वत एव दृश्यते। तथा प्रधानस्यापि परिणाम-स्वभावस्यान्यानाधिष्ठितस्यैव प्रतिसर्गावस्थायाꣳ सदृश-परिणामेनावस्थितस्य सर्गावस्थायाꣳ गुण-वैषम्य-निमित्त-विचित्र-परिणाम उपपद्यते। यथोक्तꣳ--- परिणामतस् सलिलवत् प्रतिप्रतिगुणाश्रय-विशेषात्, इति। तद् एवम् अव्यक्तम् अनन्यापेक्षꣳ प्रवर्तत इति चेत्, अत उत्तरꣳ--- तत्रापीति। यत् क्षीर-जलादि दृष्टान्ततया निदर्शितम्, तत्रापि प्राज्ञानधिष्ठाने प्रवृत्तिर् नोपपद्यते; तद् अपि पूर्वत्र पक्षीकृतम् इत्य् अभिप्रायः। उपसꣳहार-दर्शनान् नेति चेन् न क्षीरवद् धि, इत्य् अत्र दृष्ट-परिकरान्तर-रहितस्यापि स्वासाधारण-परिणाम उपपद्यत इत्य् एतावद् उक्तम्, न प्राज्ञाधिष्ठितत्वꣳ पराकृतम्, योऽप्सु तिष्ठन्, इत्य् आदि श्रुतेः॥२॥ 

**१७७ व्यतिरेकानवस्थितेश् चानपेक्षत्वात्॥२।२।३॥ **

इतश् च सत्य-सङ्कल्पेश्वराधिष्ठानानपेक्ष-परिणामित्वे सर्ग-व्यतिरेकेण प्रतिसर्गावस्थयानवस्थिति-प्रसङ्गाच् च न प्राज्ञानधिष्ठितꣳ प्रधानꣳ कारणम्। प्राज्ञाधिष्ठितत्वे तस्य सत्य-सङ्कल्पत्वेन सर्ग-प्रतिसर्ग-विचित्र-सृष्टि-व्यवस्थासिद्धिः। न च वाच्यꣳ प्राज्ञाधिष्ठितत्वेऽपि तस्यावाप्त-समस्त-कामस्य परिपूर्णस्यानवधिकातिशयानन्दस्य निरवद्यस्य निरञ्जनस्य सर्ग-प्रतिसर्ग-व्यवस्था-हेत्व्-अभावाद् विषम-सृष्टौ निर्दयत्व-प्रसङ्गाच् च समानोऽयꣳ दोष इति। परिपूर्णस्यापि लीलार्थ-प्रवृत्ति-सम्भवात्, सर्वज्ञस्य तस्य परिणाम-विशेषापन्न-प्रकृति-दर्शन-रूप-सर्ग-प्रतिसर्ग-विशेष-हेतोः सम्भवात्, क्षेत्रज्ञ-कर्मणाम् एव विषम-सृष्टि-व्यवस्थापकत्वाच् च। नन्व् एवꣳ क्षेत्रज्ञ-पुण्यापुण्य-कर्मभिर् एव सर्वा व्यवस्थाः सिध्यन्तीति कृतम् ईश्वरेणाधिष्ठात्रा। पुण्यापुण्य-रूपानुष्ठित-कर्म-सꣳस्कृता प्रकृतिर् एव पुरुषार्थानुरूपꣳ तथा तथा व्यवस्थया परिणꣳस्यते। यथा विषादि-दूषितानाम् अन्न-पानादीनाम् औषध-विशेषाप्यायितानाꣳ च सुख-दुःख-हेतु-भूतः परिणाम-विशेषो देश-काल-व्यवस्थया दृश्यते। अतः सर्ग-प्रतिसर्ग-व्यवस्था, देवादि-विषम-सृष्टिः, कैवल्य-व्यवस्था च सर्व-प्रकार-परिणाम-शक्ति-युक्तस्य प्रधानस्यैवोपपद्यत इति। 

अनभिज्ञो भवान् पुण्यापुण्य-कर्म-स्वरूपयोः। पुण्यापुण्य-स्वरूपे हि शास्त्रैक-समधिगम्ये। शास्त्रꣳ चानादि-निधनाविच्छिन्न-पाठ-सम्प्रदायानाघ्रात-प्रमादादि-दोष-गन्ध-वेदाख्याक्षर-राशिः। तच् च परम-पुरुषाराधन-तद्-विपर्यय-रूपे कर्मणी पुण्यापुण्ये, तद्-अनुग्रह-निग्रहायत्ते च तत्-फले सुख-दुःखे इति वदति। तथाह द्रमिडाचार्यः--- फल-सꣳविभन्त्सया हि कर्मभिर् आत्मानꣳ पिप्रीषन्ति स प्रीतोऽलꣳ फलायेति शास्त्र-मर्यादा, इति। तथा च श्रुतिः--- इष्टापूऋतꣳ बहुधा जातꣳ जायमानꣳ विश्वꣳ बिभर्ति भुवनस्य नाभिः, इति। तथा च भगवता स्वयम् एवोक्तꣳ---यतः प्रवृत्तिर् भूतानाꣳ येन सर्वम् इदꣳ ततम्। स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः, इति, तान् अहꣳ द्विषतः क्रूरान् सꣳसारेषु नराधमान्। क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु, इति च॥ 

स भगवान् पुरुषोत्तमोऽवाप्तसमस्तकामः सर्व-ज्ञः सर्वेश्वरः सत्य-सङ्कल्पः, स्व-माहात्म्यानुगुण-लीला-प्रवृत्तः, एतानि कर्माणि समीचीनान्य् एतान्य् असमीचीनानीति कर्म-द्वैविध्यꣳ सꣳविधाय, तद्-उपादानोचित-देहेन्द्रियादिकꣳ तन्-नियमन-शक्तिꣳ च सर्वेषाꣳ क्षेत्रज्ञानाꣳ सामान्येन प्रदिश्य, स्व-शासनावबोधि शास्त्रꣳ च प्रदर्श्य, तद्-उपसꣳहारार्थꣳ चान्तरात्मतयानुप्रविश्यानुमन्तृतया च नियच्छꣳस् तिष्ठति। क्षेत्रज्ञास् तु तद्-आहित-शक्तयस् तत्-प्रदिष्ट-करण-कलेवरादिकास् तद्-आधाराश् च स्वयम् एव स्वेच्छानुगुण्येन पुण्यापुण्य-रूपे कर्मणी उपाददते। ततश् च पुण्य-रूप-कर्म-कारिणꣳ स्व-शासनानुवर्तिनꣳ ज्ञात्वा धर्मार्थ-काम-मोक्षैर् वर्धयते। शासनातिवर्तिनꣳ च तद्-विपर्ययैर् योजयति। अतः स्वातन्त्र्यादि-वैकल्यचोद्यानि नावकाशꣳ लभन्ते। दया हि नाम स्वार्थ-निरपेक्षा पर-दुःखासहिष्णुता। सा च स्व-शासनातिवृत्ति-व्यवसायिन्य् अपि वर्तमाना न गुणायावकल्पते; प्रत्युतापुꣳस्त्वम् एवावहति। तन्-निग्रह एव तत्र गुणः; अन्यथा शत्रु-निग्रहादीनाम् अगुणत्व-प्रसङ्गात्। स्व-शासनातिवृत्ति-व्यवसाय-निवृत्ति-मात्रेणानाद्य्-अनन्त-कल्पोपचित-दुर्विषहानन्तापराधानङ्गीकारेण निरतिशय-सुख-सꣳवृद्धये स्वयम् एव प्रयतते। यथोक्तꣳ--- तेषाꣳ सतत-युक्तानाꣳ भजताꣳ प्रीति-पूर्वकꣳ। ददामि बुद्धि-योगꣳ तꣳ येन माम् उपयान्ति ते॥ तेषाम् एवानुकम्पार्थम् अहम् अज्ञान-जꣳ तमः। नाशयाम्य् आत्म-भाव-स्थो ज्ञान-दीपेन भास्वता, इति। अतः प्राज्ञानधिष्ठितꣳ प्रधानꣳ न कारणम्॥३॥ 

अथ स्यात्--- यद्य् अपि प्राज्ञानधिष्ठितायाः प्रकृतेः परिस्पन्द-प्रवृत्तिर् अपि न सम्भवतीत्य् उक्तम्, तथाप्य् अनपेक्षाया एव परिणाम-प्रवृत्तिः सम्भवति, तथा दर्शनात्; धेन्व्-आदिनोपयुक्तꣳ हि तृणोदकादि स्वयम् एव क्षीराद्य्-आकारेण परिणममानꣳ दृश्यते। अतः प्रकृतिर् अपि स्वयम् एव जगद्-आकारेण परिणꣳस्यत इति। तत्राह---

**१७८ अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत्॥२।२।४॥ **

नैतद् उपपद्यते, तृणादेः प्राज्ञानधिष्ठितस्य परिणामाभावाद् दृष्टान्तासिद्धेः। कथम् असिद्धिः। अन्यत्राभावात्--- यदि हि तृणोदकादिकम् अनडुदाह्य्-उपयुक्त प्रहीणꣳ वा क्षीराकारेण पर्यणꣳस्यत; ततः प्राज्ञानधिष्ठितम् एव परिणमत इति वक्तुम् अशक्ष्यत। न चैतद् अस्ति; अतो धेन्व्-आद्य्-उपयुक्तꣳ प्राज्ञ एव क्षीरीकरोति। पयोऽम्बुवच् चेत् तत्रापीत्य् उक्तम् एवात्र प्रपञ्चितꣳ तत्रैव व्यभिचार-प्रदर्शनाय॥४॥ 

**१७९ पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि॥२।२।५॥ **

अथोच्येत--- यद्य् अपि चैतन्य-मात्र-वपुः पुरुषो निष्क्रियः, प्रधानम् अपि दृक्-शक्ति-विकलम्; तथापि पुरुष-सन्निधानाद् अचेतनꣳ प्रधानꣳ प्रवर्तते, तथा दर्शनात्। गमन-शक्ति-विकल-दृक्-शक्ति-युक्त-पङ्गु-सन्निधानात् तच्-चैतन्योपकृतो दृक्-शक्ति-विकलः प्रवृत्ति-शक्तोऽन्धः प्रवर्तते; अयस्कान्ताश्म-सन्निधानाच् चायः प्रवर्तते। एवꣳ प्रकृति-पुरुष-सꣳयोग-कृतो जगत्-सर्गः प्रवर्तते। यथोक्तꣳ--- पुरुषस्य दर्शनार्थꣳ कैवल्यार्थꣳ तथा प्रधानस्य। पङ्ग्व्-अन्धवद् उभयोर् अपि सꣳयोगस् तत्-कृतः सर्गः, इति। पुरुषस्य प्रधानोपभोगार्थꣳ कैवल्यार्थꣳ च पुरुष-सन्निधानात् प्रधानꣳ सर्गादौ प्रवर्तत इत्य् अर्थः। अत्रोत्तरꣳ--- तथापीति। एवम् अपि प्रधानस्य प्रवृत्त्य्-असम्भवस् तद्-अवस्थ एव, पङ्गोर् गमन-शक्ति-विकलस्यापि मार्ग-दर्शन-तद्-उपदेशादयः कादाचित्का विशेषाः सहस्रशः सन्ति; अन्धोऽपि चेतनः सꣳस्तद्-उपदेशाद्य्-अवगमेन प्रवर्तते; तथा अयस्कान्त-मणेर् अप्य् अयः समीपागमनादयः सन्ति। पुरुषस्य तु निष्क्रियस्य न तादृशा विकाराः सम्भवन्ति। सन्निधान-मात्रस्य नित्यत्वेन नित्य-सर्ग-प्रसङ्गः, नित्य-मुक्तत्वेन बन्धाभावोऽपवर्गाभावश् च॥५॥ 

**१८० अङ्गित्वानुपपत्तेश् च॥२।२।६॥ **

गुणानाम् उत्कर्ष-निकर्ष-निबन्धनाङ्गाङ्गि-भावाद् धि जगत्-प्रवृत्तिः, प्रतिप्रति-गुणाश्रय-विशेषात्, इति वदद्भिर् भवद्भिर् अभ्युपगम्यते। प्रतिसर्गावस्थायाꣳ तु साम्यावस्थानाꣳ सत्त्व-रजस्-तमसाम् अन्योन्याधिक्य-न्यूनत्वाभावाद् अङ्गाङ्गि-भावानुपपत्तेर् न जगत्-सर्ग उपपद्यते। तदापि वैषम्याभ्युपगमे नित्य-सर्ग-प्रसङ्गः। अतश् च न प्राज्ञानधिष्ठितꣳ प्रधानꣳ कारणम्॥६॥ 

**१८१ अन्यथानुमितौ च ज्ञ-शक्ति-वियोगात्॥२।२।७॥ **

दूषित-प्रकारातिरिक्त-प्रकारान्तरेण प्रधानानुमितौ च प्रधानस्य ज्ञातृत्व-शक्ति-वियोगात्त एव दोषाः प्रादुः ष्युः। अतो न कथञ्चिद् अप्य् अनुमानेन प्रधान-सिद्धिः॥७॥

**१८२ अभ्युपगमेऽप्य् अर्थाभावात्॥२।२।८॥ **

अनुमानेन प्रधान-सिद्ध्य्-अभ्युपगमेऽपि प्रधानेन प्रयोजनाभावान् न तद् अनुमातव्यम्। पुरुषस्य दर्शनार्थꣳ कैवल्यार्थꣳ तथा प्रधानस्येति प्रधानस्य प्रयोजनꣳ पुरुष-भोगापवर्गावभिमतौ, तौ च न सम्भवतः। पुरुषस्य चैतन्य-मात्र-वपुषो निष्क्रियस्य निर्विकारस्य निर्मलस्य तत एव नित्य-मुक्त-स्वरूपस्य प्रकृति-दर्शन-रूपो भोगस् तद्-वियोग-रूपोऽपवर्गश् च न सम्भवति। एवꣳरूपस्यैव प्रकृति-सन्निधानात् तत्-परिणाम-विशेष-सुख-दुःख-दर्शन-रूप-भोग-सम्भावनायाꣳ प्रकृति-सन्निधानस्य नित्यत्वेन कदाचिद् अप्य् अपवर्गो न सेत्स्यति॥८॥ 

**१८३ विप्रतिषेधाच् चासमञ्जसम्॥२।२।९॥ **

विप्रतिषिद्धꣳ चेदꣳ साङ्ख्यानाꣳ दर्शनम्। तथा हि--- प्रकृतेः परार्थत्वेन दृश्यत्वेन भोग्यत्वेन च प्रकृतेर् भोक्तारम् अधिष्ठातारꣳ द्रष्टारꣳ साक्षिणꣳ च पुरुषम् अभ्युपगम्य प्रकृत्यैव साधन-भूतया तस्य कैवल्यम् अपि प्राप्यꣳ वदन्त एव तस्य नित्य-निर्विकार-चैतन्य-मात्र-स्वरूपतया अकर्तृत्वꣳ, कैवल्यꣳ च स्वरूपम् एवाहुः; तत एव बन्ध-मोक्ष-साधनानुष्ठानꣳ मोक्षश् च प्रकृतेर् एवेत्य् आहुः; एवम्भूत-निर्विकारोदासीन-पुरुष-सन्निधानात् प्रकृतेर् इतरेतराध्यासेन सर्गादि-प्रवृत्तिꣳ पुरुष-भोगापवर्गार्थत्वꣳ चाहुः--- सङ्घात-परार्थत्वात् त्रि-गुणादि-विपर्ययाद् अधिष्ठानात्। पुरुषोऽस्ति भोक्तृ-भावात् कैवल्यार्थ-प्रवृत्तेश् च॥ तस्माच् च विपर्यासात् सिद्धꣳ साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य। कैवल्यꣳ माध्यस्थ्यꣳ द्रष्टृत्वम् अकर्तृ-भावश् च, इति। पुरुष-विमोक्ष-निमित्तꣳ तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य, इत्य् उक्त्वैवम् आहुः--- तस्मान् न बध्यतेऽद्धा न मुच्यते नापि सꣳसरति कश्चित्। सꣳसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः, इति। तथा--- तस्मात् तत्-सꣳयोगाद् अचेतनꣳ चेतनावद् इव लिङ्गम्। गुण-कर्तृत्वे च तथा कर्तेव भवत्य् उदासीनः॥ पुरुषस्य दर्शनार्थꣳ कैवल्यार्थꣳ तथा प्रधानस्य। पङ्ग्व्-अन्धवद् उभयोर् अपि सꣳयोगस् तत्-कृतः सर्गः, इति। साक्षित्व-द्रष्टृत्व-भोक्तृत्वादयो नित्य-निर्विकारस्याकर्तुर् उदासीनस्य कैवल्यैक-स्वरूपस्य न सम्भवन्ति। एवꣳरूपस्य तस्याध्यास-मूल-भ्रमोऽपि न सम्भवति, अध्यास-भ्रमयोर् अपि विकारत्वात्। प्रकृतेश् च तौ न सम्भवतः, तयोश् चेतन-धर्मत्वात्। अध्यासो हि नाम चेतनस्यान्यस्मिन्न् अन्य-धर्मानुसन्धानम्। स च चेतन-धर्मो विकारश् च। न च पुरुषस्य प्रकृति-सन्निधि-मात्रेणाध्यासादयः सम्भवन्ति, निर्विकारत्वाद् एव। सम्भवन्ति चेत्, नित्यꣳ प्रसज्येरन्। सन्निधेर् अकिञ्चित्करत्वꣳ च--- न विलक्षणत्वाद् इत्य् अत्र प्रतिपादितम्। प्रकृतिर् एव सꣳसरति बध्यते मुच्यते चेत्; कथꣳ नित्य-मुक्तस्य पुरुषस्योपकारिणी सेत्य् उच्यते। वदन्ति हि--- नानाविधैर् उपायैर् उपकारिण्य् अनुपकारिणः पुꣳसः। गुनवत्य् अगुणस्य सतस् तस्यार्थम् अपार्थकꣳ चरति, इति॥ 

तथा प्रकृतिर् येन पुरुषेण यथास्वभावा दृष्टा, तस्मात् पुरुषात् तदानीम् एव निवर्तत इति चाहुः--- रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्तात्। पुरुषस्य तथात्मानꣳ प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः॥ प्रकृतेः सुकुमारतरꣳ न किञ्चिद् अस्तीति मे मतिर् भवति। या दृष्टास्मीति पुनर् न दर्शनम् उपैति पुरुषस्य, इति।

तद् अप्य् असङ्गतम्, पुरुषो हि नित्य-मुक्तत्वान् निर्विकारत्वान् न ताꣳ कदाचिद् अपि पश्यति, नाध्यस्यति च। स्वयꣳ च स्वात्मानꣳ न पश्यति, अचेतनत्वात्। पुरुषस्य स्वात्म-दर्शनꣳ स्व-दर्शनम् इति नाध्यस्यति च, स्वयम् अचेतनत्वात्; पुरुषस्य च दर्शन-रूप-विकारासम्भवात्। अथ सन्निधि-मात्रम् एव दर्शनम् इत्य् उच्यते; सन्निधेर् नित्यत्वेन नित्य-दर्शन-प्रसङ्ग इत्य् उक्तम्। स्वरूपातिरिक्त-कादाचित्क-सन्निधिर् अपि नित्य-निर्विकारस्य नोपपद्यते। किꣳ च मोक्ष-हेतुस् तु स्व-सन्निधान-रूपम् एव दर्शनꣳ चेत्; बन्ध-हेतुर् अपि तद् एवेति नित्यवद् बन्धो मोक्षश् च स्याताम्। अयथादर्शनꣳ बन्ध-हेतुः, यथावत् स्वरूप-दर्शनꣳ मोक्ष-हेतुर् इति चेत्; उभय-विधस्यापि दर्शनस्य सन्निधान-रूपतानतिरेकात् सदोभय-प्रसङ्ग एव। सन्निधेर् अनित्यत्वे तस्य हेतुर् अन्वेषणीयः, तस्यापीत्य् अनवस्था। अथैतद्-दोष-परिजिहीर्षया स्वरूप-सद्-भाव एव सन्निधिर् इति, तदा स्वरूपस्य नित्यत्वेन नित्यवद् बन्ध-मोक्षौ। अत एवम् आदेर् विप्रतिषेधात् साङ्ख्यानाꣳ दर्शनम् असमञ्जसम्॥ 

येऽपि कूटस्थ-नित्य-निर्विशेष-स्व-प्रकाश-चिन्-मात्रꣳ ब्रह्माविद्या-साक्षित्वेनापारमार्थिक-बन्ध-मोक्ष-भाग् इति वदन्ति, तेषाम् अप्य् उक्त-नीत्याविद्या-साक्षित्वाध्यासाद्य्-असम्भवाद् असामञ्जस्यम् एव; इयाꣳस् तु विशेषः--- साङ्ख्याः जनन-मरण-प्रतिनियमादि-व्यवस्थासिद्ध्य्-अर्थꣳ पुरुष-बहुत्वम् इच्छन्ति, ते तु तद् अपि नेच्छन्तीति सुतराम् असामञ्जस्यम्। यत् तु प्रकृतेः पारमार्थ्यापारमार्थ्य-विभागेन वैषम्यम् उक्तम्, तद् अयुक्तम्; पारमार्थिकत्वेऽप्य् अपारमार्थिकत्वेऽपि नित्य-निर्विकार-स्व-प्रकाशैकरस-चिन्-मात्रस्य स्व-व्यतिरिक्त-साक्षित्वाद्य्-अनुपपत्तेः। अपारमार्थिकत्वे तु तस्या दृश्यत्व-बाध्यत्वाभ्युपगमात् सुतराम् असङ्गतम्। औपाधिक-भेद-वादेऽप्य् उपाधि-सम्बन्धिनो ब्रह्मणोऽयम् एव स्वभाव इत्य् उपाधि-सम्बन्धाद्य्-अनुपपत्तेर् असामञ्जस्यꣳ पूर्वम् एवोक्तम्॥९॥ इति रचनानुपपत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥ 

अथ महद्-दीर्घाधिकरणम्॥२॥

**१८४ महद्-दीर्घवद् वा ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याम्॥२।२।१०॥ **

प्रधान-कारण-वादस्य युक्त्य्-आभास-मूलतया विप्रतिषिद्धत्वाच् चासामञ्जस्यम् उक्तम्; सम्प्रति परमाणु-कारण-वादस्याप्य् असामञ्जस्यꣳ प्रतिपाद्यते--- महद्-दीर्घवद् वा ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याम् इति। असमञ्जसम् इति वर्तते। वा-शब्दश् चार्थे। ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याꣳ--- द्व्य्-अणुक-परमाणुभ्याꣳ, महद्-दीर्घवत्--- त्र्य्-अणुकोत्पत्ति-वादवत्, अन्यच् च तद्-अभ्युपगतꣳ सर्वम् असमञ्जसम्; परमाणुभ्यो द्व्य्-अणुकादि-क्रमेण जगद्-उत्पत्ति-वादवद् अन्यद् अप्य् असमञ्जसम् इत्य् अर्थः। तथा हि--- तन्तु-प्रभृतयो ह्य् अवयवाः स्वाꣳशैः षड्भिः पार्श्वैः सꣳयुज्यमाना अवयविनम् उत्पादयन्ति, परमाणवोऽपि स्वकीयैः षड्भिः पार्श्वैः सꣳयुज्यमाना एव द्व्य्-अणुकादीनाम् उत्पादका भवेयुः, अन्यथा परमाणूनाꣳ प्रदेश-भेदाभावे सति सहस्र-परमाणु-सꣳयोगेऽप्य् एकस्मात् परमाणोर् अनतिरिक्त-परिमाणतया अणुत्व-ह्रस्वत्व-महत्त्व-दीर्घत्वाद्य्-असिद्धिः स्यात्। प्रदेश-भेदाभ्य्-उपगमे परमाणवोऽपि साꣳशाः स्वकीयैर् अꣳशैः, ते च स्वकीयैर् अꣳशैर् इत्य् अनवस्था। न च वाच्यम् अवयवाल्पत्व-महत्त्वाभ्याꣳ हि सर्षप-महीधरयोर् वैषम्यम्; परमाणोर् अप्य् अनन्तावयवत्वे अवयवानन्त्य-साम्यात् सर्षप-महीधरयोर् वैषम्यासिद्धेर् अवयवापकर्ष-काष्ठावश्याभ्युपगमनीयेति। परमाणूनाꣳ प्रदेश-भेदाभावे सत्य् एक-परमाणु-परिमाणातिरेकि-प्रथिमा न जायेतेति सर्षप-महीधरयोर् एवासिद्धेः। किꣳ कुर्म इति चेत्; वैदिकः पक्षः परिगृह्यताम्।

यत् तु परैर् ब्रह्म-कारण-वाद-दुषण-परिहार-परम् इदꣳ सूत्रꣳ व्याख्यातम्; तद्-असङ्गतꣳ, पुनर् उक्तꣳ च। ब्रह्म-कारण-वादे परोक्तान् दोषान् पूर्वस्मिन् पादे परिहृत्य पर-पक्ष-प्रतिक्षेपो ह्य् अस्मिन् पादे क्रियते। चेतनाद् ब्रह्मणो जगद्-उत्पत्ति-सम्भवश् च--- न विलक्षणत्वाद् इत्य् अत्रैव प्रपञ्चितः। अतो ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याꣳ महद्-दीर्घाणु-ह्रस्वोत्पत्तिवद् अन्यच् च तद्-अभ्युपगतꣳ सर्वम् असमञ्जसम् इत्य् एव सूत्रार्थः॥१०॥ 

किम् अत्रान्यद् असमञ्जसम् इत्य् अत आह---

**१८५ उभयधापि न कर्मातस् तद्-अभावः॥२।२।११॥ **

परमाणु-कारण-वादे हि परमाणु-गत-कर्म-जनित-तत्-सꣳयोग-पूर्वक-द्व्य्-अणुकादि-क्रमेण जगद्-उत्पत्तिर् इष्यते। तत्र निखिल-जगद्-उत्पत्ति-कारण-भूतꣳ परमाणु-गतम् आद्यꣳ कर्मादृष्ट-कारितम् इत्य् अभ्युपगम्यते--- अग्नेर् ऊर्ध्व-ज्वलनꣳ वायोस् तिर्यग्-गमनम् अणु-मनसोश् चाद्यꣳ कर्मेत्य् अदृष्ट-कारितानि, इति। तद् इदꣳ परमाणु-गतꣳ कर्म स्वगतादृष्ट-कारितम्, आत्म-गतादृष्ट-कारितꣳ वा। उभयधापि न सम्भवति; क्षेत्रज्ञ-पुण्य-पापानुष्ठान-जनितस्यादृष्टस्य परमाणु-गतत्वासम्भवात्। सम्भवे च सदोत्पादकत्व-प्रसङ्गः। आत्म-गतस्य चादृष्टस्य परमाणु-गत-कर्मोत्पत्ति-हेतुत्वꣳ न सम्भवति। अथादृष्टवद् आत्म-सꣳयोगाद् अणुषु कर्मोत्पत्तिः, तदा तस्यादृष्ट-प्रवाहस्य नित्यत्वेन नित्य-सर्ग-प्रसङ्गः। 

नन्व् अदृष्टꣳ विपाकापेक्षꣳ फलायालम्। कानिचिद् अदृष्टानि तदानीम् एव विपच्यन्ते, कानिचिज् जन्मान्तरे, कानिचित् कल्पान्तरे। अतो विपाकापेक्षत्वान् न सर्वदोत्पादकत्व-प्रसङ्ग इति। नैतत्, अनन्तैरात्मभिर् असङ्केत-पूर्वकम् अयुगपद्-अनुष्ठितानेक-विध-कर्म-जनितानाम् अदृष्टानाम् एकस्मिन् काले एक-रूप-विपाकस्याप्रामाणिकत्वात्। अत एव युगपत्-सर्व-सꣳहारो द्वि-परार्ध-कालम् अविपाकेनावस्थानꣳ च न सङ्गच्छते। न चेश्वरेच्छाहित-विशेषादृष्ट-सꣳयोगाद् अणुषु कर्म, आनुमानिकेश्वरासिद्धेः--- शास्त्र-योनित्वाद् इत्य् अत्रोपपादितत्वात्। अतो जगद्-उत्पत्तेर् अणुगत-कर्म-पूर्वकत्वाभावः॥११॥

**१८६ समवायाभ्युपगमाच् च साम्याद् अनवस्थितेः॥२।२।१२॥ **

समवायाभ्युपगमाच् चासमञ्जसम्। कुतः। साम्याद् अनवस्थितेः--- समवायस्याप्य् अवयवि-जाति-गुणवद् उपपादकान्तरापेक्षा-साम्याद् उपपादकान्तरस्यापि तथेत्य् अनवस्थितेर् असमञ्जसम् एव। एतद् उक्तꣳ भवति--- अयुत-सिद्धानाम् आधाराधेय-भूतानाम् इह प्रत्यय-हेतुर् यः सम्बन्धः, स समवाय इति समवायोऽभ्युपगम्यते। अपृथक्-स्थित्य्-उपलब्धीनाꣳ जात्य्-आदीनाꣳ तथाभावस्य निर्वाहकत्वेन चेत् समवायोऽभ्युपगम्यते, समवायस्यापि तत्-साम्यात् तथाभाव-हेतुर् अन्वेषणीयः, तस्यापि तथेत्य् अनवस्थितिः। समवायस्य तद्-अपृथक्-सिद्धत्वꣳ स्वभाव इति परिकल्प्यते चेत्, जाति-गुणानाम् एवैष स्वभावः परिकल्पनीयः, न पुनर् अदृष्ट-चरꣳ समवायम् अभ्युपगम्य तस्यैष स्वभाव इति कल्पयितुꣳ युक्तम् इति॥१२॥ 

समवायस्य नित्यत्वे अनित्यत्वे चायꣳ दोषः समानः; नित्यत्वे दोषान्तरꣳ चाह ---

**१८७ नित्यम् एव च भावात्॥२।२।१३॥ **

समवायस्य सम्बन्धत्वात् सम्बन्धस्य नित्यत्वे सम्बन्धिनो जगतश् च नित्यम् एव भावाद् असमञ्जसम्॥१३॥ 

**१८८ रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात्॥२।२।१४॥ **

परमाणूनाꣳ पार्थिवाप्य् अतैजस-वायवीयानाꣳ चतुर्-विधानाꣳ रूप-रस-गन्ध-स्पर्शवत्वाभ्युपगमाद् अभिमत-नित्यत्व-सूक्ष्मत्व-निरवयवत्वादि-विपर्ययेणानित्यत्व-स्थूलत्व-सावयवत्वादि प्रसज्यते, रूपादिमताꣳ घटादीनाम् अनित्यत्व-तथाविध-कारणान्तरारब्धत्वादि-दर्शनात्। न हि दर्शनानुगुण्येनादृष्टोऽर्थः कल्प्यमानः स्वाभिमत-विशेषे व्यवस्थापयितुꣳ शक्यः। दर्शनानुगुण्येन हि परमाणूनाꣳ रूपदिमत्त्वꣳ त्वया कल्प्यते। अतोऽप्य् असमञ्जसम्॥१४॥ 

अथैतद्-दोष-परिजिहीर्षया परमाणूनाꣳ रूपादिमत्त्वꣳ नाभ्युपगम्यते, तत्राह---

**१८९ उभयधा च दोषात्॥२।२।१५॥ **

न केवलꣳ परमाणूनाꣳ रूपादिमत्त्वाभ्युपगम एव दोषः, रूपादि-विरहेऽपि कारण-गुण-पूर्वकत्वात् कार्य-गुणानाꣳ पृथिव्य्-आदयो रूपादि-शून्याः स्युः। तत्-परिजिहीर्षया रूपादिमत्त्वाभ्युपगमे पूर्वोक्त-दोष इत्य् उभयधा च दोषाद् असमञ्जसम्॥१५॥ 

**१९० अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा॥२।२।१६॥ **

कापिल-पक्षस्य श्रुति-न्याय-विरोध-परित्यक्तस्यापि सत्कार्यवादादिना क्वचिद् अꣳशे वैदिकैः परिग्रहोऽस्ति, अस्य तु काणाद-पक्षस्य केनाप्य् अꣳशेनापरिग्रहाद् अनुपपन्नत्वाच् चात्यन्तम् अनपेक्षैव निःश्रेयसार्थिभिः कार्या॥१६॥ इति महद्-दीर्घाधिकरणम्॥२॥ 

अथ समुदायाधिकरणम्॥३॥

**१९१ समुदाय उभय-हेतुकेऽपि तद्-अप्राप्तिः॥२।२।१७॥ **

परमाणु-कारण-वादिनो वैशेषिका निरस्ताः; सौगताश् च जगतः परमाणु-कारणत्वम् अभ्युपगच्छन्तीत्य् अनन्तरꣳ तन्-मतेऽपि जगद्-उत्पत्ति-तद्-व्यवहारादिकꣳ नोपपद्यत इत्य् उच्यते। ते चतुर्-विधाः--- केचित् पार्थिवाप्य् अतैजस-वायवीय-परमाणु-सङ्घात-रूपान् भूत-भौतिकान् बाह्याꣳश् चित्त-चैत्त-रूपाꣳश् चाभ्यन्तरानर्थान् प्रत्यक्षानुमान-सिद्धान् अभ्युपयन्ति; अन्ये तु बाह्यार्थान् सर्वान् पृथिव्य्-आदीन् विज्ञानानुमेयान् वदन्ति; अपरे त्व् अर्थ-शून्यꣳ विज्ञानम् एव परमार्थ-सत्-बाह्यार्थास् तु स्वाप्नार्थ-कल्पा इत्य् आहुः; त्रयोऽप्य् एते स्वाभ्युपगतꣳ वस्तु क्षणिकम् आचक्षते, उक्त-भूत-भौतिक-चित्त-चैत्त-व्यतिरिक्तम् आत्माकाशादिकꣳ स्वरूपेणैव नानुमन्वते; अन्ये तु सर्व-शून्यत्वम् एव सङ्गिरन्ते॥ 

तत्र ये बाह्यार्थास्तित्व-वादिनः, ते तावन् निरस्यन्ते। ते चैवꣳ मन्यन्ते--- रूप-रस-स्पर्श-गन्ध-स्वभावाः पार्थिवाः परमाणवः, रूप-रस-स्पर्श-स्वभावाश् चाप्याः, रूप-स्पर्श-स्वभावाश् च तैजसाः, स्पर्श-स्वभावाश् च वायवीयाः पृथिव्य्-अप्-तेजो-वायु-रूपेण सꣳहन्यन्ते, तेभ्यश् च पृथिव्य्-आदिभ्यः शरीरेन्द्रिय-विषय-रूप-सङ्घाता भवन्ति; तत्र च शरीरान्तर्वर्ती ग्राहकाभिमानारूढो विज्ञान-सन्तान एवात्मत्वेनावतिष्ठते; तत एव सर्वो लौकिको व्यवहारः प्रवर्तत इति॥ 

तत्राभिधीयते--- समुदाय उभय-हेतुकेऽपि तद्-अप्राप्तिः। योऽयम् अणु-हेतुकः पृथिव्य्-आदि-भूतात्मकः समुदायः, यश् च पृथिव्य्-आदि-हेतुकः शरीरेन्द्रिय-विषय-रूपः समुदायः, तस्मिन्न् उभय-हेतुकेऽपि समुदाये तत्-प्राप्तिर् नोपपद्यते--- जगद्-आत्मक-समुदायोत्पत्तिर् नोपपद्यत इत्य् अर्थः। परमाणूनाꣳ पृथिव्य्-आदि-भूतानाꣳ च क्षणिकत्वाभ्युपगमात्, क्षण-ध्वꣳसिनः परमाणवो भूतानि च कदा सꣳहतौ व्याप्रियन्ते। कदा वा सꣳहन्यन्ते। कदा विज्ञान-विषय-भूताः। कदा च हानोपादानादि-व्यवहारास्पदताꣳ भजन्ते। को वा विज्ञानात्मा कꣳ च विषयꣳ स्पृशति। कश् च विज्ञानात्मा कम् अर्थꣳ कदा वेदयते। कꣳ वा विदितम् अर्थꣳ कश् च कदोपादत्ते। स्प्रष्टा हि नष्टः, स्पृष्टश् च नष्टः, तथा वेदिता विदितश् च नष्टः; कथꣳ चान्येन स्पृष्टम् अन्यो वेदयते। कथञ्चान्येन विदितम् अर्थम् अन्य उपादत्ते। सन्तानानाम् एकत्वेऽपि सन्तानिभ्यस् तेषाꣳ वस्तुतो वस्त्व्-अन्तरत्वानभ्युपगमान् न तन्-निबन्धनꣳ व्यवहारादिकम् उपपद्यते। अहम्-अर्थ एवात्मा, स च ज्ञातैवेति चोपपादितꣳ पुरस्तात्॥१७॥

**१९२ इतरेतर-प्रत्ययत्वाद् उपपन्नम् इति चेन् न सङ्घात-भावानिमित्तत्वात्॥२।२॥१८॥ **

अविद्यादीनाम् इतरेतर-हेतुत्वेनोपपन्नꣳ सङ्घात-भावादिकम् इति चेत्। एतद् उक्तꣳ भवति--- यद्य् अपि क्षणिकाः सर्वे भावाः, तथाप्य् अविद्ययैतत् सर्वम् उपपद्यते। अविद्या हि नाम विपरीत-बुद्धिः क्षणिकादिषु स्थिरत्वादि-गोचरा। तया सꣳस्काराख्या राग-द्वेषादयो जायन्ते; ततश् चित्ताभिज्वलन-रूपꣳ विज्ञानम्; ततश् च नामाख्याश् चित्त-चैत्ताः; ततश् च पृथिव्य्-आदिकꣳ [च] रूपि-द्रव्यम्; ततः षड् आयतनाख्यम् इन्द्रिय-षट्कम्; ततः स्पार्शख्यः कायः; ततो वेदनादयः; ततश् च पुनर् अप्य् अविद्यादयो यथोक्ता इत्य् अनादिर् इयम् अविद्यादिकान्योन्य-मूला चक्र-परिवृत्तिः। एतच् च सर्वꣳ पृथिव्य्-आदि-भूत-भौतिक-सङ्घातम् अन्तरेण नोपपद्यते। अतः सङ्घात-भावादिकम् उपपन्नम् इति॥

तत्रोत्तरꣳ--- न सङ्घात-भावानिमित्तत्वाद् इति। नैतद् उपपद्यते, एषाम् अविद्यादीनाꣳ पृथिव्य्-आदि-भूत-भौतिक-सङ्घात-भावꣳ प्रत्य् अनिमित्तत्वात्। न खल्व् अस्थिरादिषु स्थिरत्वादि-बुद्ध्य्-आत्मिकाविद्या तन्-निमित्ता राग-द्वेषादयो वार्थान्तरस्य क्षणिकस्य सꣳहति-हेतुताꣳ प्रतिपद्यन्ते। शुक्तिका-रजतादि-बुद्धिर् हि न शुक्त्य्-आद्य्-अर्थ-सꣳहति-हेतुर् भवति। किꣳ च यस्य क्षणिके स्थिरत्व-बुद्धिः, स तदैव नष्ट इति कस्य रागादय उत्पद्यन्ते। सꣳस्काराश्रयꣳ स्थिरम् एकꣳ द्रव्यम् अनभ्युपगच्छताꣳ सꣳस्कारानुवृत्तिर् अपि न शक्या कल्पयितुम्॥१८॥ 

१९३ उत्तरोत्पादे च पूर्व-निरोधात्॥२।२।१९॥

इतश् च क्षणिकत्व-पक्षे जगद्-उत्पत्तिर् नोपपद्यते; उत्तर-क्षणोत्पत्ति-वेलायाꣳ पूर्व-क्षणस्य विनष्टत्वात्, तस्योत्तर-क्षणꣳ प्रति हेतुत्वानुपपत्तेः। अभावस्य हेतुत्वे सर्वꣳ सर्वत्र सर्वदोत्पद्येत; अथ पूर्व-क्षण-वर्तित्वम् एव हेतुत्वम् इत्य् उच्यते, एवꣳ तर्हि कश्चिद् एव घट-क्षणस् तद्-उत्तर-काल-भाविनाꣳ सर्वेषाम् एव गो-महिषाश्व-कुड्य-पाषाणादीनाꣳ त्रैलोक्य-वर्तिनाꣳ हेतुः स्यात्। अथैक-जातीयस्यैव पूर्व-क्षण-वर्तिनो हेतुत्वम् इष्यते, तथापि सर्व-देश-वर्तिनाम् उत्तर-क्षण-भाविनाꣳ घटानाम् एक एव पूर्व-क्षण-वर्ति-घटो हेतुः स्यात्। अथैकस्यैव हेतुर् एक इति मनुषे, तथापि कस्यैकस्य को हेतुर् इति न ज्ञायते। अथ यस्मिन् देशे यो घट-क्षणः स्थितः, तद्-देश-सम्बन्धिन एवोत्तर-घट-क्षणस्य स हेतुर् इति, किꣳ देशस्य स्थिरत्वꣳ मनुषे। किꣳ च चक्षुर्-आदि-सम्प्रयुक्तस्यार्थस्य ज्ञानोत्पत्ति-कालेऽनवस्थितत्वान् न कस्यचिद् अर्थस्य ज्ञान-विषयत्वꣳ सम्भवति॥१९॥ 

१९४ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यम् अन्यथा॥२।२।२०॥

असत्य् अपि हेतौ कार्यम् उत्पद्यते चेत्; सर्वꣳ सर्वत्र सर्वदोत्पद्येतेत्य् उक्तम्। न केवलम् उत्पत्ति-विरोध एव; प्रतिज्ञा च भवताम् उपरुध्येत, अधिपति-सहकार्यालम्बन-समनन्तर-प्रत्ययाश् चत्वारो विज्ञानोत्पत्तौ हेतव इति वः प्रतिज्ञा; अधिपतिर् इन्द्रियम्। अथ प्रतिज्ञानुपरोधाय घट-क्षणे स्थित एव घट-क्षणान्तरोत्पत्तिर् इष्यते, तथा च सति द्वयोः कार्य-कारणयोर् घट-क्षणयोर् यौगपद्येनोपलब्धिः प्रसज्येत, न च तथोपलभ्यते; क्षणिकत्व-प्रतिज्ञा चैवꣳ हीयेत। क्षणिकत्वꣳ स्थितम् एवेति चेत्, इन्द्रिय-सम्प्रयोग-ज्ञानयोर् यौगपद्यꣳ प्रसज्येत॥२०॥ 

**१९५ प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिर् अविच्छेदात्॥२।२।२१॥ **

एवꣳ तावद् असत उत्पत्तिर् निरस्ता; सतो निरन्वय-विनाशोऽपि नोपपद्यत इत्य् उच्यते। क्षणिकत्व-वादिभिर् मुद्गराभिघाताद्य्-अनन्तर-भावितयोपलब्धि-योग्यः सदृश-सन्तानावसान-रूपः स्थूलो यः, सदृश-सन्ताने प्रतिक्षण-भावी चोपलब्ध्य्-अनर्हः सूक्ष्मश् च यो निरन्वयो विनाशः प्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्रतिसङ्ख्यानिरोध-शब्दाभ्याम् अभिधीयेते, तौ न सम्भवत इत्य् अर्थः। कुतः। अविच्छेदात्--- सतो निरन्वय-विच्छेदासम्भवात्। असम्भवश् च, सत उत्पत्ति-विनाशौ नामावस्थान्तरापत्तिर् एव; अवस्थायोगि तु द्रव्यम् एकम् एव स्थिरम् इति कारणाद् अनन्यत्वꣳ कार्यस्योपपादयद्भिर् अस्माभिः--- तद्-अनन्यत्वम् इत्य् अत्र प्रतिपादितः। निर्वाणस्य दीपस्य निरन्वय-विनाश-दर्शनाद् अन्यत्रापि विनाशो निरन्वयोऽनुमीयत इति चेन् न, घट-शरावादौ मृद्-आदि-द्रव्यानुवृत्त्य्-उपलब्ध्या सतो द्रव्यस्यावस्थान्तरापत्तिर् एव विनाश इति निश्चिते सति प्रदीपादौ सूक्ष्म-दशापत्त्याप्य् अनुपलम्भोपपत्तेस् तत्राप्य् अवस्थान्तरापत्ति-कल्पनस्यैव युक्तत्वात्॥२१॥ 

**१९६ उभयधा च दोषात्॥२।२।२२॥ **

क्षणिकत्व-वादिभिर् अभ्युपेता तुच्छाद् उत्पत्तिर् उत्पन्नस्य तुच्छतापत्तिश् च न सम्भवतीत्य् उक्तम्; तद्-उभय-प्रकाराभ्युपगतौ दोषश् च भवति। तुच्छाद् उत्पत्तौ तुच्छात्मकम् एव कार्यꣳ स्यात्; यद् धि यस्माद् उत्पद्यते, तत्-तद्-आत्मकꣳ दृष्टम्; यथा मृत्-सुवर्णादेर् उत्पन्नꣳ मणिक-मकुटादि मृत्-सुवर्णाद्य्-आत्मकꣳ दृष्टम्; न च जगत्-तुच्छात्मकꣳ भवद्भिर् अभ्युपगम्यते; न च प्रतीयते। सतो निरन्वय-विनाशे सत्य् एक-क्षणाद् ऊर्ध्वꣳ कृत्स्नस्य जगतस् तुच्छतापत्तिर् एव स्यात्; पश्चात् तुच्छाज् जगद्-उत्पत्तौ अनन्तरोक्तꣳ तुच्छात्मकत्वम् एव स्यात्। अत उभयधापि दोषान् न भवद्-उक्त-प्रकाराव् उत्पत्ति-निरोधौ॥२२॥ 

**१९७ आकाशे चाविशेषात्॥२।२।२३॥ **

बाह्याभ्यन्तर-वस्तुनः स्थिरत्व-प्रतिपादनाय प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ख्यानिरोधयोस् तुच्छ-रूपता निराकृता। तत्-प्रसङ्गेन ताभ्याꣳ सह तुच्छत्वेन सौगतैः परिगणितस्याकाशस्यापि तुच्छता प्रतिक्षिप्यते। आकाशे च निरुपाख्यता न युक्ता, भाव-रूपत्वेनाभ्युपगत-पृथिव्य्-आदिवद् आकाशस्याप्य् अबाधित-प्रतीति-सिद्धत्वाविशेषात्। प्रतीयते ह्य् आकाशः, अत्र श्येनः पतति, अत्र गृध्र इति श्येनादि-पतन-देशत्वेन। न च पृथिव्य्-आद्य्-अभाव-मात्रम् आकाश इति वक्तुꣳ शक्यम्, विकल्पासहत्वात्। पृथिव्य्-आदेः प्राग्-अभावः, प्रध्वꣳसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावो वा आकाशः। सर्वथाप्य् आकाश-प्रतीत्य्-अनुपपत्तिः स्यात्। प्राग्-अभाव-प्रध्वꣳसाभावयोर् आकाशत्वे पृथिव्य्-आदिषु वर्तमानेषु आकाश-प्रतीत्य्-अयोगात् निराकाशꣳ जगत्स्यात्। इतरेतराभावस्याकाशत्वेऽपि, इतरेतराभावस्य तत्-तद्-वस्तु-गतत्वेन तेषाम् अन्तराले आकाश-प्रतीतिर् न स्यात्। अत्यन्ताभावस् तु पृथिव्य्-आदीनाꣳ न सम्भवति। अभावस्य विद्यमान-पदार्थावस्था-विशेषत्वोपपादनाच् चाकाशस्याभाव-रूपत्वेऽपि न निरुपाख्यत्वम्। अण्डान्तर्वर्तिन आकाशस्य त्रिवृत्-करणोपदेश-प्रदर्शित-पञ्चीकरणेन रूपवत्त्वाच् चाक्षुषत्वेऽप्य् अविरोधः॥२३॥ 

**१९८ अनुस्मृतेश् च॥२।२।२४॥ **

पूर्व-प्रस्तुतꣳ वस्तुनः स्थिरत्वम् एवोपपाद्यते। अनुस्मरणꣳ--- पूर्वानुभूत-वस्तु-विषयꣳ ज्ञानम्, प्रत्यभिज्ञानम् इत्य् अर्थः। तद् एवेदम् इति सर्वꣳ वस्तु-जातम् अतीत-कालानुभूतꣳ प्रत्यभिज्ञायते। न च भवद्भिर् ज्वालादिष्व् इव सादृश्य-निबन्धनोऽयम् एकत्व-व्यामोह इति वक्तुꣳ शक्यम्; व्यामुह्यतो ज्ञातुर् एकस्यानभ्युपगमात्। न ह्य् अन्यानुभूतेनैकत्वꣳ सादृश्यꣳ वा स्वानुभूतस्यान्योऽनुसन्धत्ते। अतो भिन्न-काल-वस्त्व्-आश्रय-सादृश्यानुभव-निबन्धनम् एकत्व-व्यामोहꣳ वदद्भिर् ज्ञातुर् एकत्वम् अवश्याश्रयणीयम्। न च ज्ञेयेष्व् अपि घटादिषु ज्वालादिष्व् इव भेद-साधन-प्रमाणम् उपलभामहे, येन सादृश्य-निबन्धनाꣳ प्रत्यभिज्ञाꣳ कल्पयेम। 

यद् अपि चेदम् उच्यते प्रत्यक्षानुमानाभ्याꣳ घटादेः क्षणिकत्वꣳ सिध्यति। प्रत्यक्षꣳ तावद् वर्तमानार्थ-विषयम-वर्तमानाद् वस्तुनो व्यावृत्तꣳ स्व-विषयम् अवगमयति, नीलम् इव पीतात्। एवꣳ च भूत-भविष्यद्भ्यः वर्तमानस्य वस्त्व्-अन्तरत्वम् अवगतꣳ भवति। अनुमानम् अपि--- अर्थ-क्रिया-कारित्वात् सत्त्वाच् च घटादिः क्षणिकः, यद् अक्षणिकꣳ शश-विषाणादि, तद् अनर्थ-क्रिया-कार्य-सच् च। तथान्त्य-घट-क्षण-सत्त्वात् पूर्व-घट-क्षण-सत्त्वानि विनाशीनि, घट-क्षण-सत्त्वात्, अन्त्य-घट-क्षण-सत्त्ववद् इति। तच् च कार्य-कारण-भावानुपपत्त्य्-आदिभिः पूर्वम् एव निरस्तम्। किꣳ च प्रत्यक्ष-गम्या वर्तमानस्यावर्तमानाद् व्यावृत्तिर् न वर्तमानस्य वस्त्व्-अन्तरत्वम् अवगमयति; अपि तु वर्तमान-काल-योगिता-मात्रम्। न च तावता वस्त्व्-अन्तरत्वꣳ सिध्यति, तस्यैव कालान्तर-योग-सम्भवात्। 

यत् तु सत्त्वाद् अर्थ-क्रिया-कारित्वाच् चेति क्षणिकत्वे हेतु-द्वयम् उक्तम्, तद्-अभिमत-विपरीत-साधनत्वाद् विरुद्धम्। सत्त्वाद् अर्थ-क्रिया-कारित्वाद् वा घटादि स्थास्नु। यद् अस्थास्नु तद् असद् अनर्थ-क्रिया-कारि च, यथा शश-विषाणम् इत्य् अपि हि वक्तुꣳ शक्यम्। किꣳ च--- अर्थ-क्रिया-कारित्वम् अक्षणिकत्वम् एव साधयेत्। क्षण-ध्वꣳसिनो हि व्यापारासम्भवाद् अर्थ-क्रिया-कारित्वꣳ न सम्भवतीत्य् उक्तम्। तथान्त्य-घट-क्षणस्य हेतुतो नाश-दर्शनाद् इतरेऽपि घट-क्षणा हेत्व्-अपेक्ष-विनाशाः स्युर् इत्य् आमुद्गरादि-हेतूपनिपातात् स्थास्नुत्वम् एव। न च वाच्यꣳ न मुद्गरादयो विनाश-हेतवः, अपि तु कपालादि-विसदृश-सन्तानोत्पत्ति-हेतव इति; कपालत्वावस्थापत्तिर् एव घटादीनाꣳ विनाश इत्य् उपपादितत्वात्। कपालोत्पत्ति-व्यतिरिक्तत्वाभ्युपगमेऽपि विनाशस्य विनाश-हेतुत्वम् एव मुद्गरादेर् आनन्तर्याद्य् उक्तम्। 

अतः प्रत्यभिज्ञया स्थिरत्वम् अवगम्यमानꣳ न केनापि प्रकारेणापह्नोतुꣳ शक्यम्। पूर्वापर-काल-सम्बन्ध्य्-अर्थ्यैक्य-विषयायाः प्रत्यभिज्ञाया अन्य-विषयत्वꣳ ब्रुवन् नीलादि-ज्ञानानाम् अपि नीलादेर् अर्थान्तर-विषयत्वꣳ ब्रूयात्। किꣳ च प्रमातृ-प्रमेययोः क्षणिकत्वꣳ वदद्भिर् व्याप्त्य्-अवधारण-तत्-स्मरण-पूर्वकानुमानाभ्युपगमोऽपि दुःशकः। तथा इदꣳ क्षणिकम् इत्य् आदि प्रतिज्ञा-पूर्वक-हेतूपन्यासादिकम् अपि नोपपद्यते भवताम्, प्रतिज्ञोपक्रमक्षण एव वक्तुर् विनष्टत्वात्; न ह्य् अन्येनोपक्रान्तम् अजानद्भिर् अन्यैः समापयितुꣳ शक्यम्॥२४॥ 

**१९९ नासतोऽदृष्टत्वात्॥२।२।२५॥ **

एवꣳ तावद् वैभाषिक-सौत्रान्तिकयोर् बाह्यार्थास्तित्व-वादिनोः साधारणानि दूषणान्य् उक्तानि। तत्र यद् उक्तꣳ सम्प्रयुक्तस्यार्थस्य ज्ञानोत्पत्ति-कालेऽनवस्थितत्वान् न कस्यचिद् अर्थस्य ज्ञान-विषयत्वꣳ सम्भवतीति; तत्र सौत्रान्तिकः प्रत्यवतिष्ठते--- न ज्ञान-कालेऽनवस्थानम् अर्थस्य ज्ञानाविषयत्व-हेतुः; ज्ञानोत्पत्ति-हेतुत्वम् एव हि ज्ञान-विषयत्वम्। न चैतावता चक्षुर्-आदेर् ज्ञान-विषयत्व-प्रसङ्गः, स्वाकार-समर्पणेन ज्ञान-हेतोर् एव ज्ञान-विषयत्वाभ्युपगमात्। ज्ञाने स्वाकारꣳ समर्प्य विनष्टोऽप्य् अर्थो ज्ञान-गतेन नीलाद्य्-आकारेणानुमीयते। न च पूर्व-पूर्व-ज्ञानेनोत्तरोत्तर-ज्ञानाकार-सिद्धिः, नील-ज्ञान-सन्ततौ पीत-ज्ञानानुत्पत्ति-प्रसङ्गात्। अतोऽर्थ-कृतम् एव ज्ञान-वैचित्र्यम् इति। अत्रोच्यते--- नासतोऽदृष्टत्वाद् इति। योऽयꣳ ज्ञाने नीलादिर् आकार उपलभ्यते, स विनष्टस्यासतोऽर्थस्याकारो भवितुꣳ नार्हति। कुतः। अदृष्टत्वात्--- न खलु धर्मिणि विनष्टे तद्-धर्मस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणꣳ दृष्टम्। प्रतिबिम्बादिकम् अपि स्थिरस्यैव भवति। तत्रापि न धर्म-मात्रस्य। अतोऽर्थ-वैचित्र्य-कृतꣳ ज्ञान-वैचित्र्यम् अर्थस्य ज्ञान-कालेऽवस्थानाद् एव भवति॥२५॥ 

पुनर् अपि साधारणꣳ दूषणम् आह---

**२०० उदासीनानाम् अपि चैवꣳ सिद्धिः॥२।२।२६॥ **

एवꣳ क्षणिकत्वासद्-उत्पत्य-हेतुक-विनाशाद्य्-अभ्युपगमे उदासीनानाम्--- अनुद्युञ्जानानाम् अपि सर्वार्थ-सिद्धिः स्यात्। इष्ट-प्राप्तिर् अनिष्ट-निवृत्तिर् वा प्रयत्नादिभिः साध्यते। क्षण-ध्वꣳसे हि सर्वेषाꣳ भावानाꣳ पूर्व-पूर्वꣳ वस्तु तद्-गतो वा विशेषः सꣳस्कारादिको विद्यादिर् वा उत्तरत्र न कश्चिद् अनुवर्तत इति प्रयत्नादि-साध्यꣳ न किञ्चिद् अस्ति। एवꣳ सत्य-हेतु-साध्यत्वात् सर्व-सिद्धीनाम् उदासीनानाम् अप्य् ऐहिकामुष्मिक-फलꣳ मोक्षश् च सिध्येत्॥२६॥ इति समुदायाधिकरणम्॥३॥ 

अथोपलब्ध्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

**२०१ नाभाव उपलब्धेः॥२।२।२७॥ **

विज्ञान-मात्रास्तित्व-वादिनो योगाचाराः प्रत्यवतिष्ठन्ते--- यद् उक्तम् अर्थ-वैचित्र्य-कृतꣳ ज्ञान-वैचित्र्यम् इति; तन् नोपपद्यते, अर्थवज् ज्ञानानाम् एव साकाराणाꣳ स्वयम् एव विचित्रत्वात्। तच् च स्वरूप-वैचित्र्यꣳ वासना-वशाद् एवोपपद्यते। वासना च विलक्षण-प्रत्यय-प्रवाह एव। यद् घटाकार-ज्ञानꣳ कपालाकार-ज्ञानस्योत्पादकम्, तस्य तथाविधस्योत्पादकꣳ तत्-पूर्व-घट-ज्ञानम्; तस्य च तथाविधस्योत्पादकꣳ ततः पूर्व-घट-ज्ञानम् इत्य् एवꣳरूपः प्रवाह एव वासनेत्य् उच्यते। कथꣳ बहिष्ठ-सर्षप-महीधरादेर् आकार आन्तरस्य ज्ञानस्येत्य् उच्यते। इत्थम्--- अर्थस्यापि व्यवहार-योग्यत्वꣳ ज्ञान-प्रकाशायत्तम्, अन्यथा स्व-पर-वेद्ययोर् अनतिशय-प्रसङ्गात्। प्रकाशमानस्य च ज्ञानस्य साकारत्वम् अवश्याश्रयणीयम्, निराकारस्य प्रकाशायोगात्। एकश् चायम् आकार उपलभ्यमानो ज्ञानस्यैव। तस्य च बहिर्वद् अवभासोऽपि भ्रम-कृतः। ज्ञानार्थयोः सहोपलम्भ-नियमाच् च ज्ञानाद् अव्यतिरिक्तोऽर्थः। किꣳ च बाह्यम् अर्थम् अभ्युपयद्भिर् अपि घट-पटादि-विज्ञानेषु ज्ञानस्य तत्-तद्-अर्थासाधारण्यꣳ तत्-तद्-अर्थ-सारूप्यम् अन्तरेण नोपपद्यत इत्य् अवश्यꣳ ज्ञानेऽर्थ-सरूपꣳ रूपम् आस्थेयम्। तावतैव सर्व-व्यवहारोपपत्तेस् तद्-व्यतिरिक्तार्थ-कल्पना निष्प्रामाणिका। अतो विज्ञान-मात्रम् एव तत्त्वम्, न बाह्यार्थोऽस्तीति॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- नाभाव उपलब्धेर् इति। ज्ञानातिरिक्तस्यार्थस्याभावो वक्तुꣳ न शक्यते। कुतः। उपलब्धेः--- ज्ञातुर् आत्मनोऽर्थ-विशेष-व्यवहार-योग्यतापादन-रूपेण ज्ञानस्योपलब्धेः। एवम् एव हि सर्वे लौकिकाः प्रतियन्ति घटम् अहꣳ जानामीति। एवꣳरूपेण सकर्मकेण सकर्तृकेन ज्ञा-धात्व्-अर्थेन सर्व-लोक-साक्षिकम् अपरोक्षम् अवभासमानेनैव ज्ञान-मात्रम् एव परमार्थ इति साधयन्तः सर्व-लोकोपहासोपकरणꣳ भवन्तीति वेद-वाद-च्छद्म-प्रच्छन्न-बौद्ध-निराकरणे निपुणतरꣳ प्रपञ्चितम्। यत् तु--- सहोपलम्भ-नियमाद् अभेदो नील-तद्-धियोर् इति, तत् स्व-वचन-विरुद्धम्, साहित्यस्यार्थ-भेद-हेतुकत्वात्। तद्-अर्थ-व्यवहार-योग्यतैक-स्वरूपस्य ज्ञानस्य तेन सहोपलम्भ-नियमस् तस्माद् अवैलक्षण्य-साधनम् इति च हास्यम्। निरन्वय-विनाशिनाꣳ ज्ञानानाम् अनुवर्तमान-स्थिराकार-विरहाद् वासना च दुरुपपादा। विनष्टेन पूर्व-ज्ञानेनानुत्पन्नम् उत्तर-ज्ञानꣳ कथꣳ वास्यते। अतो ज्ञान-वैचित्र्यम् अप्य् अर्थ-वैचित्र्य-कृतम् एव। तत्-तद्-अर्थ-व्यवहार-योग्यतापादन-रूपतया साक्षात् प्रतीयमानस्य ज्ञानस्य तत्-तद्-अर्थ-सम्बन्धायत्तꣳ तत्-तद्-असाधारण्यम्। सम्बन्धश् च सꣳयोग-लक्षणः। ज्ञानम् अपि हि द्रव्यम् एव। प्रभा-द्रव्यस्य प्रदीप-गुण-भूतस्येव ज्ञानस्याप्य् आत्म-गुण-भूतस्य द्रव्यत्वम् अविरुद्धम् इत्य् उक्तम्। अतो न बाह्यार्थाभावः॥२७॥ 

यत् परैः स्वप्न-ज्ञान-दृष्टान्तेन जागरित-ज्ञानानाम् अपि निरालम्बनत्वम् उक्तम्; तत्राह---

**२०२ वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत्॥२।२।२८॥ **

स्वप्न-ज्ञान-वैधर्म्याज् जागरित-ज्ञानानाम् अर्थ-शून्यत्वꣳ न युज्यते वक्तुम्। स्वप्न-ज्ञानानि हि निद्रादि-दोष-दुष्ट-करण-जन्यानि, बाधितानि च; जागरित-ज्ञानानि तु तद्-विपरीतानीति तेषाꣳ न तत्-साम्यम्। सर्वेषाꣳ च ज्ञानानाम् अर्थ-शून्यत्वे भवद्भिः साध्योऽप्य् अर्थो न सिध्यति, निरालम्बनानुमानस्याप्य् अर्थ-शून्यत्वात्। तस्यार्थवत्त्वे ज्ञानत्वस्यानैकान्त्यात् सुतराम् अर्थ-शून्यत्वासिद्धिः॥२८॥ 

**२०३ न भावोऽनुपलब्धेः॥२।२।२९॥ **

न केवलस्यार्थ-शून्यस्य ज्ञानस्य भावः सम्भवति। कुतः। क्वचिद् अप्य् अनुपलब्धेः। न ह्य् अकर्तृकस्याकर्मकस्य वा ज्ञानस्य क्वचिद् उपलब्धिः। स्वप्न-ज्ञानादिष्व् अपि नार्थ-शून्यत्वम् इति ख्याति-निरूपणे प्रतिपादितम्॥२९॥ इत्य् उपलब्ध्य्-अधिकरणम्॥४॥ 

अथ सर्वथानुपपत्त्य्-अधिकरणम्॥५॥ 

**२०४ सर्वथानुपपत्तेश् च॥२।२।३०॥ **

अत्र सर्व-शून्य-वादी माध्यमिकः प्रत्यवतिष्ठते। शून्य-वाद एव हि सुगत-मत-काष्ठा। शिष्य-बुद्धि-योग्यतानुगुण्येनार्थाभ्युपगमादिना क्षणिकत्वादय उक्ताः। विज्ञानꣳ बाह्यार्थाश् च सर्वे न सन्ति, शून्यम् एव तत्त्वम्; अभावापत्तिर् एव च मोक्ष इत्य् एव बुद्धस्याभिप्रायः। तद् एव हि युक्तम्, शून्यस्याहेतु-साध्यतया स्वतः सिद्धेः। सत एव हि हेतुर् अन्वेषणीयः। तच् च सत् भावाद् अभावाच् च नोत्पद्यते; भावात् तावन् न कस्यचिद् उत्पत्तिर् दृष्टा; न हि घटादिर् अनुपमृदिते पिण्डादिके जायते। नाप्य् अभावाद् उत्पत्तिः सम्भवति, नष्टे पिण्डादिके ह्य् अभावाद् उत्पद्यमानꣳ घटादिकम् अभावात्मकम् एव स्यात्। तथा स्वतः परतश् चोत्पत्तिर् न सम्भवति। स्वतः स्वोत्पत्ताव् आत्माश्रय-दोष-प्रसङ्गात्, प्रयोजनाभावाच् च। परतः परोत्पत्तौ परत्वाविशेषात् सर्वेषाꣳ सर्वेभ्य उत्पत्ति-प्रसङ्गः। जन्माभावाद् एव विनाशस्याप्य् अभावः। अतः शून्यम् एव तत्त्वम्। अतो जन्म-विनाश-सद्-असद्-आदयो भ्रान्ति-मात्रम्। न च निरधिष्ठान-भ्रमासम्भवाद् भमाधिष्ठानꣳ किञ्चित् पारमार्थिकꣳ तत्त्वम् आश्रयितव्यम्, दोष-दोषाश्रयत्व-ज्ञातृत्वाद्य्-अपारमार्थेऽपि भ्रमोपपत्तिवद् अधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमोपपत्तेः। अतः शून्यम् एव तत्त्वम्॥ 

इति प्राप्त उच्यते--- सर्वथानुपपत्तेश् चेति। सर्वथानुपपत्तेः सर्व-शून्यत्वꣳ च भवद्-अभिप्रेतꣳ न सम्भवति। किꣳ भवान् सर्वꣳ सद् इति वा प्रतिजानीते, असद् इति वा, अन्यथा वा। सर्वथा तवाभिप्रेतꣳ तुच्छत्वꣳ न सम्भवति; लोके भावाभाव-शब्दयोस् तत्-प्रतीत्योश् च विद्यमानस्यैव वस्तुनोऽवस्था-विशेष-गोचरत्वस्य प्रतिपादितत्वात्। अतः सर्वꣳ शून्यम् इति प्रतिजानता सर्वꣳ सद् इति प्रतिजानतेव सर्वस्य विद्यमानस्यावस्था-विशेष-योगितैव प्रतिज्ञाता भवतीति भवद्-अभिमता तुच्छता न कुतश्चिद् अपि सिध्यति। किꣳ च कुतश्चित् प्रमाणाच् छून्यत्वम् उपलभ्य शून्यत्वꣳ सिषाधयिषता तस्य प्रमाणस्य सत्यत्वम् अभ्युपेत्य; तस्यासत्यत्वे सर्वꣳ सत्यꣳ स्याद् इति सर्वथा सर्व-शून्यत्वꣳ चानुपपन्नम्॥३०॥ इति सर्वथानुपपत्त्य्-अधिकरणम्॥५॥ 

अथ एकस्मिन्न् असम्भवाधिकरणम्॥६॥

**२०५ नैकस्मिन्न् असम्भवात्॥२।२।३१॥ **

निरस्ताः सौगताः। जैना अपि परमाणुकारणत्वादिकꣳ जगतो वदन्तीत्य् अनन्तरꣳ जैन-पक्षः प्रतिक्षिप्यते। ते किल मन्यन्ते--- जीवाजीवात्मकꣳ जगद् एतन् निरीश्वरम्; तच् च षड्-द्रव्यात्मकम्। तानि च द्रव्याणि जीव-धर्माधर्म-पुद्गल-कालाकाशाख्यानि। तत्र जीवाः--- बद्धाः, योग-सिद्धाः, मुक्ताश् चेति त्रि-विधाः। धर्मो नाम गतिमताꣳ गति-हेतु-भूतो द्रव्य-विशेषो जगद्-व्यापी। अधर्मश् च स्थिति-हेतु-भूतो व्यापी। पुद्गलो नाम वर्ण-गन्ध-रस-स्पर्शवद् द्रव्यम्। तच् च द्वि-विधम्--- परमाणु-रूपꣳ, तत्-सङ्घात-रूपꣳ च पवन-ज्वलन-सलिल-धरणी-तनु-भुवनादिकम्। कालस् त्व् अभूद् अस्ति भविष्यतीति व्यवहार-हेतुर् अणुरूपो द्रव्य-विशेषः। आकाशोऽप्य् एकोऽनन्त-प्रदेशश् च। तेषु चाणुव्यतिरिक्त-द्रव्याणि पञ्चास्तिकाया इति च सङ्गृह्यन्ते--- जीवास्तिकायः; धर्मास्तिकायः, अधर्मास्तिकायः, पुद्गलास्तिकायः, आकाशास्तिकायः, इति। अनेक-देश-वर्तिनि द्रव्येऽस्तिकाय-शब्दः प्रयुज्यते॥ 

जीवानाꣳ मोक्षोपयोगिनम् अपरम् अपि सङ्ग्रहꣳ कुर्वन्ति--- जीवाजीवास्रव-बन्ध-निर्जर-सꣳवर-मोक्षा इति। मोक्ष-सङ्ग्रहेण मोक्षोपायश् च गृहीतः। स च सम्यग्-ज्ञान-दर्शन-चारित्र-रूपः। तत्र जीवस् तु ज्ञान-दर्शन-सुख-वीर्य-गुणः। अजीवश् च जीव-भोग्य-वस्तु-जातम्। आस्रवस् तद्-भोगोपकरण-भूतम् इन्द्रियादिकम्। बन्धश् चाष्ट-विधः--- घाति-कर्म-चतुष्टयम् अघाति-कर्म-चतुष्टयꣳ चेति। तत्राद्यꣳ जीव-गुणानाꣳ स्वाभाविकानाꣳ ज्ञान-दर्शन-वीर्य-सुखानाꣳ प्रतिघातकरम्। अपरꣳ शरीर-सꣳस्थान-तद्-अभिमान-तत्-स्थिति-तत्-प्रयुक्त-सुख-दुःखोपेक्षा-हेतु-भूतम्। निर्जरꣳ मोक्ष-साधनम् अर्हद्-उपदेशावगतꣳ तपः। सꣳवरो नामेन्द्रिय-निरोधः समाधिरूपः। मोक्षस् तु निवृत्त-रागादि-क्लेशस्य स्वाभाविकात्म-स्वरूपाविर्भावः। पृथिव्य्-आदि-हेतु-भूताश् चाणवो वैशेषिकादीनाम् इव न चतुर्-विधाः। अपि त्व् एक-स्वभावाः। पृथिव्य्-आदि-भेदस् तु परिणाम-कृतः। सर्वꣳ च वस्तु-जातꣳ सत्त्वासत्त्व-नित्यत्वानित्यत्व-भिन्नत्वाभिन्नत्वादिभिर् अनैकान्तिकम् इच्छन्ति--- स्याद् अस्ति, स्यान् नास्ति, स्याद् अस्ति च नास्ति च, स्याद् अवक्तव्यम्, स्याद् अस्ति चावक्तव्यꣳ च, स्यान् नास्ति चावक्तव्यꣳ च, स्याद् अस्ति च नास्ति चावक्तव्यꣳ चेति सर्वत्र सप्त-भङ्गी-नयावतारात्। सर्वꣳ वस्तु-जातꣳ द्रव्य-पर्यायात्मकम् इति द्रव्यात्मना सत्त्वैकत्व-नित्यत्वाद्य् उपपादयन्ति; पर्यायात्मना च तद्-विपरीतम्। पर्यायाश् च द्रव्यस्यावस्था-विशेषाः। तेषाꣳ च भावाभाव-रूपत्वात् सत्त्वासत्त्वादिकꣳ सर्वम् उपपन्नम् इति॥ 

अत्राभिधीयते--- नैकस्मिन्न् असम्भवाद् इति। नैतद् उपपद्यते; कुतः। एकस्मिन्न् असम्भवात्--- एकस्मिन् वस्तुन्य् अस्तित्व-नास्तित्वादेर् विरुद्धस्य च्छाया-तपवद् युगपद् असम्भवात्। एतद् उक्तꣳ भवति--- द्रव्यस्य तद्-विशेषण-भूत-पर्याय-शब्दाभिधेयावस्था-विशेषस्य च पृथक् पदार्थत्वान् नैकस्मिन् विरुद्ध-धर्म-समावेशः सम्भवतीति। तथा हि--- एकेनास्तित्वादिनावस्था-विशेषेण विशिष्टस्य तदानीम् एव न तद्-विपरीत-नास्तित्वादि-विशिष्टत्वꣳ सम्भवति। उत्पत्ति-विनाशाख्य-परिणाम-विशेषास्पदत्वꣳ च द्रव्यस्यानित्यत्वम्, तद्-विपरीतꣳ च नित्यत्वꣳ तस्मिन् कथꣳ समवैति। विरोधि-धर्माश्रयत्वꣳ च भिन्नत्वम्, तद्-विपरीतꣳ चाभिन्नत्वꣳ कथꣳ वा तस्मिन् समवैति। यथाश्वत्व-महिषत्वयोर् युगपद् एकस्मिन्न् असम्भवः। अयम् अर्थः पूर्वम् एव भेदाभेद-वादि-निरसन-समये--- तत् तु समन्वयाद् इत्य् अत्र प्रपञ्चितः। कालस्य पदार्थ-विशेषणतयैव प्रतीतेस् तस्य पृथग्-अस्तित्वनास्तित्वादयो न वक्तव्याः; न च परिहर्तव्याः। कालोऽस्ति नास्तीति व्यवहारो व्यवहर्तॄणाꣳ जात्य्-आद्य्-अस्तित्व-नास्तित्व-व्यवहार-तुल्यः। जात्य्-आदयो हि द्रव्य-विशेषणतयैव प्रतीयन्त इति पूर्वम् एवोक्तम्। कथꣳ पुनर् एकम् एव ब्रह्म सर्वात्मकम् इति श्रोत्रियैर् उच्यते। सर्व-चेतनाचेतन-शरीरत्वात् सर्व-ज्ञस्य सर्व-शक्तेः सत्य-सङ्कल्पस्य पुरुषोत्तमस्येत्य् उक्तम्। शरीर-शरीरिणोस् तद्-धर्माणाꣳ चात्यन्त-वैलक्षण्यम् अप्य् उक्तम्। किꣳ च जीवादीनाꣳ षण्णाꣳ द्रव्याणाम् एक-द्रव्य-पर्यायत्वाभावात् तेषु द्रव्यैकत्वेन पर्यायात्मना चैकत्वानेकत्वादयो दुरुपपादाः। अथोच्येत--- षड् एतानि द्रव्याणि स्वकीयैः पर्यायैः स्वेन स्वेन चात्मना तथा भवन्तीति। एवम् अपि सर्वम् अनैकान्तिकम् इत्य् अभ्युपगम-विरोधः, अन्योन्य-तादात्म्याभावात्। अतो न युक्तम् इदꣳ जैन-मतम्। ईश्वरानधिष्ठित-परमाणु-कारण-वादे पूर्वोक्त-दोषास् तथैवावतिष्ठन्ते॥३१॥ 

**२०६ एवꣳ चात्माकार्त्स्न्यम्॥२।२।३२॥ **

एवꣳ भवद्-अभ्युपगमे सत्य् आत्मनश् चाकार्त्स्न्यꣳ प्रसज्यते। जीवोऽसङ्ख्यात-प्रदेशो देह-परिमाण इति हि भवताꣳ स्थितिः। तत्र हस्त्य्-आदि-शरीरेऽवस्थितस्यात्मनस् ततो न्यून-परिमाणे पिपीलिकादि-शरीरे प्रविशतोऽल्प-देश-व्यापित्वेनाकार्त्स्न्यꣳ प्रसज्यते--- अपरिपूर्णता प्रसज्यत इत्य् अर्थः॥३२॥ 

अथ सङ्कोच-विकास-धर्मतया आत्मनः पर्याय-शब्दाभिधेयावस्थान्तरापत्त्या विरोधः परिह्रियत इत्य् उच्येत; तत्राह--- 

**२०७ न च पर्यायाद् अप्य् अविरोधो विकारादिभ्यः॥२।२।३३॥ **

न च सङ्कोच-विकास-रूपावस्थन्तरापत्त्या विरोधः परिहर्तुꣳ शक्यते, विकार-तत्-प्रयुक्तानित्यत्वादि-दोष-प्रसक्तेर् घटादि-तुल्यत्व-प्रसङ्गात्॥३३॥

**२०८ अन्त्यावस्थितेश् चोभय-नित्यत्वाद् अविशेषः॥२।२।३४॥ **

जीवस्य यद् अन्त्यꣳ परिमाणꣳ मोक्षावस्था-गतम्, तस्य पश्चाद् देहान्तर-परिग्रहाभावाद् अवस्थितत्वाद् आत्मनश् च मोक्षावस्थस्य तत्-परिमाणस्य चोभयोर् नित्यत्वात् तद् एव आत्मनः स्वाभाविकꣳ परिमाणम् इति पूर्वम् अपि तस्माद् अविशेषः स्यात्। अतो देह-परिमाणत्वम् आत्मनो न स्याद् इत्य् असङ्गतम् एवेदम् आर्हत-मतम्॥३४॥ इत्य् एकस्मिन्न् असम्भवाधिकरणम्॥६॥ 

अथ पशुपत्य्-अधिकरणम्॥७॥

**२०९ पत्युर् असामञ्जस्यात्॥२।२।३५॥ **

कपिल-कणाद-सुगतार्हत-मतानाम् असामञ्जस्याद् वेद-बाह्यत्वाच् च निःश्रेयसार्थिभिर् अनादरणीयत्वम् उक्तम्; इदानीꣳ पशुपति-मतस्य वेद-विरोधाद् असामञ्जस्याच् च अनादरणीयतोच्यते। तन्-मतानुसारिणश् चतुर्-विधाः--- कापालाः कालामुखाः पाशुपताः शैवाश् चेति। सर्वे चैते वेद-विरुद्धाꣳ तत्त्व-प्रक्रियाम् ऐहिकामुष्मिक-निःश्रेयस-साधन-कल्पनाश् च कल्पयन्ति। निमित्तोपादानयोर् भेदꣳ, निमित्त-कारणꣳ च पशुपतिम् आचक्षते। तथा निःश्रेयस-साधनम् अपि मुद्रिका-षट्क-धारणादिकम्। यथाहुः कापालाः--- मुद्रिका-षट्क-तत्त्व-ज्ञः पर-मुद्रा-विशारदः। भगासन-स्थम् आत्मानꣳ ध्यात्वा निर्वाणम् ऋच्छति॥ कण्ठिका रुचकꣳ चैव कुण्डलꣳ च शिखा-मणिः। भस्म यज्ञोपवीतꣳ च मुद्रा-षट्कꣳ प्रचक्षते॥ आभिर्मुद्रित-देहस् तु न भूय इह जायते, इत्य् आदिकम्। तथा कालामुखा अपि कपाल-पात्र-भोजन-शव-भस्म-स्नान-तत्-प्राशन-लगुड-धारण-सुरा-कुम्भ-स्थापन-तद्-आधार-देव-पूजादिकम् ऐहिकामुष्मिक-सकल-फल-साधनम् अभिदधति। रुद्राक्ष-कङ्कणꣳ हस्ते जटा चैका च मस्तके। कपालꣳ भस्मना स्नानम् इत्य् आदि च प्रसिद्धꣳ शैवागमेषु। तथा केनचित् क्रिया-विशेषेण विजातीयानाम् अपि ब्राह्मण्य-प्राप्तिम् उत्तमाश्रम-प्राप्तिꣳ चाहुः--- दीक्षा-प्रवेश-मात्रेण ब्राह्मणो भवति क्षणात्। कापालꣳ व्रतम् आस्थाय यतिर् भवति मानवः, इति॥ 

तत्रेदम् उच्यते--- पत्युर् असामञ्जस्याद् इति। नैकस्मिन्न् असम्भवाद् इत्य् अतो नेत्य् अनुवर्तते। पत्युः--- पशुपतेः, मतꣳ नादरणीयम्। कुतः। असामञ्जस्यात्। असामञ्जस्यꣳ चान्योन्य-व्याघाताद् वेद-विरोद्धाच् च। मुद्रिका-षट्क-धारण-भगासन-स्थात्म-ध्यान-सुरा-कुम्भ-स्थापन-तत्-स्थ-देवतार्चन-गूढाचार-श्मशान-भस्म-स्नान-प्रणव-पूर्वाभिध्यानान्यन्योन्य-विरुद्धानि। वेद-विरुद्धꣳ चेदꣳ तत्त्व-परिकल्पनम् उपासनम् आचारश् च। वेदाः खलु पर ब्रह्म नारायणम् एव जगन्-निमित्तम् उपादानꣳ च वदन्ति--- नारायणः परꣳ ब्रह्म तत्त्वꣳ नारायणः परः। नारायण परो ज्योतिर् आत्मा नारायणः परः तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तद् आत्मानꣳ स्वयम् अकुरुत, इत्य् आदयः। पर-ब्रह्म-भूत-परम-पुरुष-वेदनम् एव च मोक्ष-साधनम् उपासनꣳ वदन्ति--- वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम्, आदित्य-वर्णꣳ तमसस् तु पारे, तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति, नान्यः पन्था अयनाय विद्यते, इत्य् आदिना एकताꣳ गताः सर्वे वेदान्ताः। तद् इतिकर्तव्यता-भूतꣳ कर्म च वेद-विहित-वर्णाश्रम-सम्बन्धि यज्ञादिकम् एव वदन्ति--- तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन एतम् एव लोकम् इच्छन्तः प्रवाजिनः प्रव्रजन्ति, इत्य् आदयः। केवल-पर-तत्त्व-प्रतिपादन-पर-नारायणानुवाक-सिद्ध-तत्त्व-पराः केषुचिद् उपासनादि-विधि-परेषु वाक्येषु श्रुताः प्रजापति-शिवेन्द्राकाश-प्राणादि-शब्दा इति शास्त्र-दृष्ट्या तूपदेशो वामदेववद् इत्य् अत्र प्रतिपादितम्। तथा--- एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्मा नेशानः, इत्य् आरभ्य, स एकाकी न रमत, इति सृष्टि-वाक्योदितꣳ स्रष्टारꣳ नारायणम् एव समान-प्रकरण-स्थाः, सद् एव सोम्येदम् अग्र इत्य् आदिषु साधारणाः सब्रह्मात्मादि-शब्दाः प्रतिपादयन्तीति--- जन्माद्य् अस्य यतः, इत्य् अत्र प्रतिपादितम्। अतो वेद-विरुद्ध-तत्त्वोपासनानुष्ठानाभिधानात् पशुपति-मतम् अनादरणीयम् एव॥३५॥ 

**२१० आधिष्ठानानुपपत्तेश् च॥२।२।३६॥ **

वेद-बाह्यानाम् अनुमानाद् धि केवल-निमित्तेश्वर-कल्पना। तथा सति दृष्टानुसारेण कुलालादिवद् अधिष्ठानꣳ कर्तव्यम्; न च कुलालादेर् मृद्-आद्य्-अधिष्ठानवत् पशुपतेर् निमित्त-भूतस्य प्रधानाधिष्ठानम् उपपद्यते, अशरीरत्वात्; सशरीराणाम् एव हि कुलालादीनाम् अधिष्ठान-शक्तिर् दृष्टा। न चेश्वरस्य सशरीरत्वम् अभ्युपगन्तव्यम्; तच्-छरीरस्य सावयवस्य नित्यत्वे अनित्यत्वे च, शास्त्र-योनित्वाद् इत्य् अत्र दोषस्योक्तत्वात्॥३६॥ 

**२११ करणवच् चेन् न भोगादिभ्यः॥२।२।३७॥ **

यथा भोक्तुर् जीवस्य करण-कलेवराद्य्-अधिष्ठानम् अशरीरस्यैव दृश्यते; तद्वन् महेश्वरस्याप्य् अशरीरस्य च प्रधानाधिष्ठानम् उपपद्यत इति चेन् न; भोगादिभ्यः---पुण्य-पाप-रूप-कर्म-फल-भोगार्थꣳ पुण्य-पाप-रूपादृष्ट-कारितꣳ हि तद्-अधिष्ठानम्; तद्वत् पशुपतेर् अपि पुण्य-पाप-रूपादृष्टवत्तया तत्-फल-भोगादि सर्वꣳ प्रसज्येत; अतो नाधिष्ठान-सम्भवः॥३७॥ 

**२१२ अन्तवत्त्वम् असर्वज्ञता वा॥२।२।३८॥ **

वा-शब्दश् चार्थे; पशुपतेः पुण्य-पाप-रूपादृष्टवत्त्वे जीववद् अन्तवत्त्वꣳ सृष्टि-सꣳहाराद्य्-आस्पदत्वम् असर्वज्ञता च स्याद् इत्य् अनादरणीयम् एवेदꣳ मतम्। विरोधे त्व् अनपेक्षꣳ स्यात्, इत्य् आदिना वेद-विरुद्धस्यानादरणीयत्वे सिद्धेऽपि पशुपति-मतस्य वेद-विरुद्धताख्यापनार्थꣳ, पत्युर् असामञ्जस्याद् इति पुनर् आरम्भः। यद्य् अपि पाशुपत-शैवयोर् वेदाविरोधिन इव केचन धर्माः प्रतीयन्ते तथापि वेद-विरुद्ध-निमित्तोपादान-भेद-कल्पनापरावर-तत्त्व-व्यत्यय-कल्पना-मूलत्वात् सर्वम् असमञ्जसम् एवेत्य् असामञ्जस्याद् इत्य् उक्तम्॥३८॥ 

इति पशुपत्य्-अधिकरणम्॥७॥

अथोत्पत्त्य्-असम्भवाधिकरणम्॥८॥ 

२१३ उत्पत्त्य्-असम्भवात्॥२।२।३९॥

कपिलादि-तन्त्र-सामान्याद् भगवद्-अभिहित-परम-निःश्रेयस-साधनावबोधिनि पञ्चरात्र-तन्त्रेऽप्य् अप्रामाण्यम् आशङ्क्य निराक्रियते। तत्रैवम् आशङ्क्यते---परम-कारणात् परब्रह्म-भूताद् वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीवो जायते, सङ्कर्षणात् प्रद्युम्न-सꣳज्ञꣳ मनो जायते, तस्माद् अनिरुद्ध-सꣳज्ञोऽहङ्कारो जायत इति हि भागवत-प्रक्रिया। अत्र जीवस्योत्पत्तिः श्रुति-विरुद्धा प्रतीयते; श्रुतयो हि जीवस्यानादित्वꣳ वदन्ति--- न जायते म्रियते वा विपश्चित्, इत्य् आद्याः॥३९॥ 

**२१४ न च कर्तुः करणम्॥२।२।४०॥ **

सङ्कर्षणात् प्रद्युम्न-सꣳज्ञꣳ मनो जायते इति कर्तुर् जीवात्, करणस्य मनस उत्पत्तिर् न सम्भवति, एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, इति परस्माद् एव ब्रह्मणो मनसोऽप्य् उत्पत्ति-श्रुतेः। अतः श्रुति-विरुद्धार्थ-प्रतिपादनाद् अस्यापि तन्त्रस्य प्रामाण्यꣳ प्रतिषिद्ध्यत इति॥४०॥ 

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

**२१५ विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः॥२।२।४१॥ **

वा-शब्दात् पक्षो विपरिवर्तते; विज्ञानꣳ चादि चेति परब्रह्म विज्ञानादि। सङ्कर्षण-प्रद्युम्नानिरुद्धानाम् अपि परब्रह्म-भावे सति तत्-प्रतिपादन-परस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यꣳ न प्रतिषिध्यते। एतद् उक्तꣳ भवति--- भागवत-प्रक्रियाम् अजानताम् इदꣳ चोद्यꣳ यज् जीवोत्पत्तिर् विरुद्धाभिहितेति। वासुदेवाख्यꣳ परꣳ ब्रह्मैवाश्रित-वत्सलꣳ स्वाश्रित-समाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छया चतुर्धावतिष्ठत इति हि तत्-प्रक्रिया। यथा पौष्कर-सꣳहितायाꣳ--- कर्तव्यत्वेन वै यत्र चातुरात्म्यम् उपास्यते। क्रमागतैः स्व-सꣳज्ञाभिर् ब्राह्मणैर् आगमꣳ तु तत्, इत्य् आदि। तच् च चातुरात्म्योपासनꣳ वासुदेवाख्य-परब्रह्मोपासनम् इति सात्त्वत-सꣳहितायाम् उक्तꣳ--- ब्राह्मणानाꣳ हि सद्-ब्रह्म-वासुदेवाख्य-याजिनाम्। विवेक-दꣳ परꣳ शास्त्रꣳ ब्रह्मोपनिषदꣳ महत्, इति। तद् धि वासुदेवाख्यꣳ परꣳ ब्रह्म सम्पूर्ण-षाड्गुण्य-वपुः सूक्ष्म-व्यूह-विभव-भेद-भिन्नꣳ यथाधिकारꣳ भक्तैर् ज्ञान-पूर्वेण कर्मणा अभ्यर्चितꣳ सम्यक् प्राप्यते। विभवार्चनाद् व्यूहꣳ प्राप्य व्यूहार्चनात् परꣳ ब्रह्म वासुदेवाख्यꣳ सूक्ष्मꣳ प्राप्यत इति वदन्ति। विभवो हि नाम राम-कृष्णादि-प्रादुर्भाव-गणः। व्यूहो वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्नानिरुद्ध-रूपश् चतुर्-व्यूहः। सूक्ष्मꣳ तु केवल-षाड्गुण्य-विग्रहꣳ वासुदेवाख्यꣳ परब्रह्म। यथा पौष्करे--- यस्मात् सम्यक् परꣳ ब्रह्म वासुदेवाख्यम् अव्ययम्। अस्माद् अवाप्यते शास्त्राज् ज्ञान-पूर्वेण कर्मणा, इत्य् आदि। अतः सङ्कर्षणादीनाम् अपि परस्यैव ब्रह्मणः स्वेच्छा-विग्रह-रूपत्वात्, अजायमानो बहुधा विजायत इति श्रुति-सिद्धस्यैवाश्रित-वात्सल्य-निमित्त-स्वेच्छा-विग्रह-सङ्ग्रह-रूप-जन्मनोऽभिधानात् तद्-अभिधायि-शास्त्र-प्रामाण्यस्याप्रतिषेध इति। तत्र जीव-मनो-ऽहङ्कार-तत्त्वानाम् अधिष्ठातारः सङ्कर्षण-प्रद्युम्नानिरुद्धा इति तेषाम् एव जीवादि-शब्दैर् अभिधानम् अविरुद्धम्; यथा आकाश-प्राणादि-शब्दैर् ब्रह्मणोऽभिधानम्॥४१॥

२१६ विप्रतिषेधाच् च॥२।२।४२॥

विप्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिस् तस्मिन्न् अपि तन्त्रे; यथोक्तꣳ परम-सꣳहितायाम्--- अचेतना परार्था च नित्या सतत-विक्रिया। त्रि-गुणा कर्मिणाꣳ क्षेत्रꣳ प्रकृते रूपम् उच्यते॥ व्याप्ति-रूपेण सम्बन्धस् तस्याश् च पुरुषस्य च। स ह्य् अनादिर् अनन्तश् च परमार्थेन निश्चितः, इति। एवꣳ सर्वास्व् अपि सꣳहितासु जीवस्य नित्यत्व-वचनाज् जीव-स्वरूपोत्पत्तिः पञ्चरात्र-तन्त्रे प्रतिषिद्धैव। जन्म-मरणादि-व्यवहारस् तु लोक-वेदयोर् जीवस्य यथोपपद्यते, तथा--- नात्मा श्रुतेर् इत्य् अत्र वक्ष्यते। अतो जीवस्योत्पत्तिस् तत्रापि प्रतिषिद्धैवेति जीवोत्पत्ति-वाद-निमित्ताप्रामाण्य-शङ्का दूरोत्सारिता। 

यश् चैष केषाञ्चिद् उद्घोषः--- साङ्गेषु वेदेषु निष्ठाम् अलभमानः शाण्डिल्यः पञ्चरात्र-शास्त्रम् अधीतवान् इति साङ्गेषु वेदेषु पुरुषार्थ-निष्ठा न लब्धेति वचनाद् वेद-विरुद्धम् एवेदꣳ तन्त्रम् इति, सोऽप्य् अनाघ्रात-वेद-वचसाम् अनाकलित-तद्-उपबृꣳहण-न्याय-कलापानाꣳ श्रद्धा-मात्र-विजृम्भितः। यथा--- प्रातः प्रातर् अनृतꣳ ते वदन्ति पुरोदयाज् जुह्वति येऽग्निहोत्रम् इत्य् अनुदित-होम-निन्दा उदित-होम-प्रशꣳसार्थेत्य् उक्तम्; यथा च भूम-विद्या-प्रक्रमे नारदेन--- ऋग्-वेदꣳ भगवोऽध्येमि यजुर्-वेदꣳ साम-वेदम् आथर्वणꣳ चतुर्थम् इतिहास-पुराणꣳ पञ्चमम् इत्य् आरभ्य सर्वꣳ विद्या-स्थानम् अभिधाय, सोऽहꣳ भगवो मन्त्र-विद् एवास्मि नात्मवित्, इति भूम-विद्या-व्यतिरिक्तासु सर्वासु विद्या-स्वात्म-वेदनालाभ-वचनꣳ वक्ष्यमाण-भूम-विद्या-प्रशꣳसार्थꣳ कृतम्। अथवा अस्य नारदस्य साङ्गेषु वेदेषु यत् पर-तत्त्वꣳ प्रतिपाद्यते, तद्-अलाभ-निमित्तोऽयꣳ वादः; एवम् एव शाण्डिल्यस्येति, पश्चाद् वेदान्त-वेद्य-वासुदेवाख्य-परब्रह्म-तत्त्वाभिधानाद् अवगम्यते॥ 

तथा वेदार्थस्य दुर्ज्ञानतया सुखावबोधार्थः शास्त्रारम्भः परम-सꣳहितायाम् उच्यते। अधीता भगवन् वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः। श्रुतानि च मयाङ्गानि वाको-वाक्ययुतानि च। न चैतेषु समस्तेषु सꣳशयेन विना क्वचित्। श्रेयो-मार्गꣳ प्रपश्यामि येन सिद्धिर् भविष्यति, इति। वेदान्तेषु यथा सारꣳ सङ्गृह्य भगवान् हरिः। भक्तानुकम्पया विद्वान् सञ्चिक्षेप यथासुखम्, इति च। अतः स भगवान् वेदैक-वेद्यः परब्रह्माभिधानो वासुदेवो निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानानन्त-ज्ञानानन्दाद्य्-अपरिमितोदार-गुण-सागरः सत्य-सङ्कल्पश् चातुवर्ण्य-चातुराश्रम्य-व्यवस्थयावस्थितान् धर्मार्थ-काम-मोक्षाख्य-पुरुषार्थाभिमुखान् भक्तान् अवलोक्यापार-कारुण्य-सौशील्य-वात्सल्यौदार्य-महोदधिः स्व-स्वरूप-स्व-विभूति-स्वाराधन-तत्-फल-याथात्म्यावबोधिनो वेदान् ऋग्-यजुः सामाथर्व-भेद-भिन्नान-परिमित-शाखान् विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-रूपान् स्वेतर-सकल-सुर-नर-दुरवगाहाꣳश् चावधार्य तद्-अर्थ-याथात्म्यावबोधि पञ्चरात्र-शास्त्रꣳ स्वयम् एव निरमिमीतेति निरवद्यम्॥

यत् तु परैः सूत्र-चतुष्टयꣳ कस्यचिद् विरुद्धाꣳशस्य प्रामाण्य-निषेध-परꣳ व्याख्यातम्। तत् सूत्राक्षराननुगुणम्, सूत्र-काराभिप्राय-विरुद्धꣳ च। तथा हि--- सूत्र-कारेण वेदान्त-न्यायाभिधायीनि सूत्राण्य् अभिधाय वेदोपबृꣳहणाय च भारत-सꣳहिताꣳ शत-सहस्रिकाꣳ कुर्वता मोक्षधर्मे ज्ञान-काण्डेऽभिहितꣳ--- गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। य इच्छेत् सिद्धिम् आस्थातुꣳ देवताꣳ काꣳ यजेत सः, इत्य् आरभ्य महता प्रबन्धेन पञ्चरात्र-शास्त्र-प्रक्रियाꣳ प्रतिपाद्य, इदꣳ शत-सहस्राद् धि भारताख्यान-विस्तरात्। आविध्य मति-मन्थानꣳ दध्नो घृतम् इवोद्धृतम्। नवनीतꣳ यथा दध्नो द्वि-पदाꣳ ब्राह्मणो यथा। आरण्यकꣳ च वेदभ्य ओषधीभ्यो यथामृतम्॥ इदꣳ महोपनिषदꣳ चतुर्-वेद-समन्वितम्। साङ्ख्य-योग-कृतान्तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम्॥ इदꣳ श्रेय इदꣳ ब्रह्म इदꣳ हितम् अनुत्तमम्। ऋग्-यजुः-सामभिर् जुष्टम् अथर्वाङ्गिरसैस् तथा। भविष्यति प्रमाणꣳ वा एतद् एवानुशासनम्, इति। साङ्ख्य-योग-शब्दाभ्याꣳ ज्ञान-योग-कर्म-योगावभिहितौ; यथोक्तꣳइ--- ज्ञान-योगेन साङ्ख्यानाꣳ कर्म-योगेन योगिनाम् इति। भीष्म-पर्वण्य् अपि--- ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यः शूद्रैश् च कृत-लक्षणैः। अर्चनीयश् च सेव्यश् च पूजनीयश् च माधवः। सात्त्वतꣳ विधिम् आस्थाय गीतः सङ्कर्षणेन यः, इति। कथम् अवब्रुवाणो बादरायणो वेद-विद् अग्रेसरो वेदान्त-वेद्य-परब्रह्म-भूत-वासुदेवोपासनार्चनादि-प्रतिपादन-परस्य सात्त्वत-शास्त्रस्याप्रामाण्यꣳ ब्रूयात्। 

ननु च--- साङ्ख्यꣳ योगः पञ्चरात्रꣳ वेदाः पाशुपतꣳ तथा। किम् एतान्य् एक-निष्ठानि पृथङ् निष्ठानि वा मुने, इत्य् आदिना साङ्ख्यादीनाम् अप्य् आदरणीयतोच्यते। शारीरके तु साङ्ख्यादीनि प्रतिषिध्यन्ते। अत इदम् अपि तन्त्रꣳ तत्-तुल्यम्। नेत्युच्यते, यतस् तत्रापीमम् एव शारीरकोक्तꣳ न्यायम् अवतारयति। किम् एतान्य् एक-निष्ठानि पृथङ् निष्ठानि वेति प्रश्नस्यायम् अर्थः--- किꣳ साङ्ख्य-योग-पाशुपत-वेद-पञ्चरात्राण्य् एक-तत्त्व-प्रतिपादन-पराणि, पृथक्-तत्त्व-प्रतिपादन-पराणि वा। यदैक-तत्त्व-प्रतिपादन-पराणि, किꣳ तद् एकꣳ तत्त्वम्। यदा तु पृथक्-तत्त्व-प्रतिपादन-पराणि, तदैषाꣳ परस्परꣳ विरुद्धार्थ-प्रतिपादन-परत्वाद् वस्तुनि विकल्पासम्भवाच् चैकम् एव प्रमाणम् अङ्गीकरणीयम्, किꣳ तद् एकम् इति। अस्योत्तरꣳ ब्रुवन्--- ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नाना-मतानि वै। साङ्ख्यस्य वक्ता कपिलः, इत्य् आरभ्य साङ्ख्य-योग-पाशुपतानाꣳ कपिल-हिरण्यगर्भ-पशुपति-कृतत्वेन पौरुषेयत्वꣳ प्रतिपाद्य--- अवान्तरतपा नाम वेदाचार्यः स उच्यते, इति वेदानाम् अपौरुषेयत्वम् अभिधाय, पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् इति पञ्चरात्र-तन्त्रस्य वक्ता नारायणः स्वयम् एवेत्य् उक्तवान्। 

एवꣳ वदतश् चायम् आशयः--- पौरुषेयाणाꣳ हि तन्त्राणाꣳ परस्पर-विरुद्ध-वस्तु-वादितया अपौरुषेयत्वेन निरस्त-प्रमादादि-निखिल-दोष-गन्ध-वेद-वेद्य-वस्तु-विरुद्धाभिधायित्वाच् च यथावस्थित-वस्तुनि प्रामाण्यꣳ दुर्लभम्; वेद-वेद्यश् च परब्रह्म-भूतो नारायणः; अतस् तत्-तत्-तन्त्राभिहित-प्रधान-पुरुष-पशुपति-प्रभृति-तत्त्वस्य वेदान्त-वेद्य-परब्रह्म-भूत-नारायणात्मकतयैव वस्तुत्वम् अभ्युपगमनीयम् इति। तद् इदम् आह च--- सर्वेषु च नृप-श्रेष्ठ ज्ञानेष्व् एतेषु दृश्यते। यथागमꣳ यथान्यायꣳ निष्ठा नारायणः प्रभुः, इति। यथागमꣳ यथान्यायम् इति न्यायानुगृहीत-तत्-तद्-आगमोक्तꣳ वस्तु परामृशतो नारायण एव सर्वस्य वस्तुनो निष्ठेति दृश्यते, अब्रह्मात्मकतया तत्-तत्-तन्त्राभिहितानाꣳ तत्त्वानाꣳ--- सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, विश्वꣳ नारायणः, इत्य् आदिना सर्वस्य ब्रह्मात्मकताम् अनुसन्दधानस्य नारायण एव निष्ठेति प्रतीयत इत्य् अर्थः। अतो वेदान्त-वेद्यः परब्रह्म-भूतो नारायणः स्वयम् एव पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्तेति, तत्-स्वरूप-तद्-उपासनाभिधायि तत् तन्त्रम् इति च तस्मिन्न् इतर-तन्त्र-सामान्यꣳ न केनचिद् उद्भावयितुꣳ शक्यम्। अतस् तत्रैवेदम् उच्यते--- एवम् एकꣳ साङ्ख्य-योगꣳ वेदारण्यकम् एव च। परस्पराङ्गान्य् एतानि पञ्चरात्रꣳ तु कथ्यते, इति। साङ्ख्यꣳ च योगश् च साङ्ख्य-योगम्, वेदाश् चारण्यकानि च वेदारण्यकम्, परस्पराङ्गान्य् एतान्य् एक-तत्त्व-प्रतिपादन-परतयैकीभूतान्य् एकꣳ पञ्चरात्रम् इति कथ्यते। 

एतद् उक्तꣳ भवति--- साङ्ख्योक्तानि पञ्च-विꣳशति-तत्त्वानि, योगोक्तꣳ च यम-नियमाद्य्-आत्मकꣳ योगम्, वेदोदित-कर्म-स्वरूपाण्य् अङ्गीकृत्य तत्त्वानाꣳ ब्रह्मात्मकत्वꣳ, योगस्य च ब्रह्मोपासन-प्रकारत्वꣳ कर्मणाꣳ च तद्-आराधन-रूपताम् अभिदधति ब्रह्म-स्वरूपꣳ प्रतिपादयन्त्य् आरण्यकानि। एतद् एव परेण ब्रह्मणा नारायणेन स्वयम् एव पञ्चरात्र-तन्त्रे विशदीकृतम् इति। शारीरके च साङ्ख्योक्त-तत्त्वानाम् अब्रह्मात्मकता-मात्रꣳ निराकृतम्; न स्वरूपम्। योग-पाशुपतयोश् चेश्वरस्य केवल-निमित्त-कारणता, परावर-तत्त्व-विपरीत-कल्पना, वेद-बहिष्कृताचारो निराकृतः; न योग-स्वरूपम्, पशुपति-स्वरूपꣳ च। अतः--- साङ्ख्यꣳ योगः पञ्चरात्रꣳ वेदाः पाशुपतꣳ तथा। आत्म-प्रमाणान्य् एतानि न हन्तव्यानि हेतुभिः, इत्य् अपि तत्-तद्-अभिहित-तत्-तत्-स्वरूप-मात्रम् अङ्गीकार्यम्; जिन-सुगताभिहित-तत्त्ववत् सर्वꣳ न बहिष्कार्यम् इत्य् उच्यते, यथागमꣳ यथान्यायꣳ निष्ठा नारायणः प्रभुर् इत्य् अनेनैकार्थ्यात्॥४२॥ इत्य् उत्पत्त्य्-असम्भवाधिकरणम्॥८॥ 

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥

द्वितीयाध्याये

वियद्-अधिकरणम्॥१॥

**२१७ न वियदश्रुतेः॥२।३।१॥ **

साङ्ख्यादि-वेद-बाह्य-तन्त्राणाꣳ न्यायाभास-मूलतया विप्रतिषेधाच् चासामञ्जस्यम् उक्तम्। इदानीꣳ स्व-पक्षस्य विप्रतिषेधादि-दोष-गन्धाभाव-ख्यापनाय ब्रह्म-कार्यतयाभिमत-चिद्-अचिद्-आत्मक-प्रपञ्चस्य कार्यता-प्रकारो विशोध्यते। तत्र वियद् उत्पद्यते न वेति सꣳशय्यते। किꣳ युक्तम्। न वियद् उत्पद्यत इति। कुतः। अश्रुतेः; सम्भावितस्य हि श्रवण-सम्भवः; असम्भावितस्य तु गगन-कुसुम-वियद्-उत्पत्त्य्-आदेः शब्दाभिधेयत्वꣳ न सम्भवति। न खलु निरवयवस्य सर्व-गतस्याकाशस्य आत्मन इवोत्पत्तिर् निरूपयितुꣳ शक्यते। अत एव चोत्पत्त्य्-असम्भवाच् छान्दोग्ये सृष्टि-प्रकरणे तेजः-प्रभृतीनाम् एवोत्पत्तिर् आम्नायते--- तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् तेजोऽसृजतेति। तैत्तिरीयकाथर्वणादिषु--- तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः, एतस्माज् जायते प्राणो मनः-सर्वेन्द्रियाणि च, खꣳ वायुर् ज्योतिर् आपः, इत्य् आदिषु श्रूयमाणा वियद्-उत्पत्तिर् अर्थ-विरोधाद् बाध्यत इति॥१॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते---

**२१८ अस्ति तु॥२।३।२॥ **

अस्ति त्व् आकाशस्योत्पत्तिः। अतीन्द्रियार्थ-विषया हि श्रुतिः प्रमाणान्तराप्रतीताम् अपि वियद् उत्पत्तिꣳ प्रतिपादयितुꣳ समर्थैव। न च श्रुति-प्रतिपन्नेऽर्थे तद्-विरोधि-निरवयवत्वादि-हेतुकम् अनुत्पत्त्य्-अनुमानम् उदेतुम् अलम्; आत्मनोऽनुत्पत्तिर् न निरवयवत्व-प्रयुक्तेति वक्ष्यते॥२॥

पुनश् चोदयति---

**२१९ गौण्य-सम्भवाच् छब्दाच् च॥२।३।३॥ **

तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इत्य् आदि वियद्-उत्पत्ति-श्रुतिर् गौणीति कल्पयितुꣳ युक्तम्, तत् तेजोऽसृजतेति सिसृक्षोः ब्रह्मणः प्रथमꣳ तेज उत्पद्यत इति तेज-उत्पत्ति-प्राथम्येन वियद्-उत्पत्ति-प्रतिपादनासम्भवात्, वायुश् चान्तरिक्षꣳ चैतद् अमृतम् इति वियतोऽमृतत्व-शब्दाच् च॥३॥

कथम् एकस्य सम्भूत-शब्दस्य आकाशापेक्षया गौणत्वम्, अग्न्य्-आद्य्-अपेक्षया मुख्यत्वम् इति चेत्, तत्राह---

२२० स्याच् चैकस्य ब्रह्म-शब्दवत्॥२।३।४॥

एकस्यैव--- तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशाः सम्भूतः इत्य् आकाशे मुख्यत्वासम्भवाद् गौणतया प्रयुक्तस्य सम्भूत-शब्दस्य, वायोर् अग्निः, इत्य् आदिष्व् अनुषक्तस्य मुख्यत्वꣳ स्याद् एव। ब्रह्म-शब्दवत्--- यथा ब्रह्म-शब्दः; तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम रूपम् अन्नꣳ च जायते इत्य् अत्र प्रधाने गौणतया प्रयुक्तस् तस्मिन्न् एव प्रकरणे, तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नम् अभिजायते इति ब्रह्मणि मुख्यतया प्रयुज्यते; तद्वत्। अनुषङ्गे च श्रवणावृत्ताव् इवाभिधानावृत्तिर् विद्यत एवेत्य् अर्थः॥४॥

परिहरति---

२२१ प्रतिज्ञाहानिर् अव्यतिरेकात्॥२।३।५॥

छान्दोग्य-श्रुत्य्-अनुसारेणान्यासाꣳ वियद्-उत्पत्ति-वादिनीनाꣳ श्रुतीनाꣳ गौणत्वꣳ कल्पयितुꣳ न युज्यते। यतश् छान्दोग्य-श्रुत्यैव वियद्-उत्पत्तिर् अङ्गीकृता; येनाश्रुतꣳ श्रुतम् इत्य् आदिना ब्रह्म-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञानात्। तस्या हि प्रतिज्ञायाः अहानिर् आकाशस्यापि ब्रह्म-कार्यत्वेन तद्-अव्यतिरेकाद् एव भवति॥५॥

**२२२ शब्देभ्यः॥२।३।६॥ **

इतश् च वियद्-उत्पत्तिश् छान्दोग्ये प्रतीयते--- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति प्राक्सृष्टेर् एकत्वावधारण-शब्दात्; ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इत्य् एवम् आदि-शब्देभ्यश् च कार्यत्वेन ब्रह्मणोऽव्यतिरेक-प्रतीतेः। न च तत् तेजोऽसृजतेति तेजस उत्पत्ति-श्रुतिर् वियद्-उत्पत्तिꣳ वारयति। वियद्-उत्पत्त्य्-अवचन-मात्रेण तेजसः प्रतीयमानꣳ प्राथम्यꣳ श्रुत्य्-अन्तर-प्रतिपन्नाꣳ वियद्-उत्पत्तिꣳ न निवारयितुम् अलम्॥६॥

२२३ यावद् विकारꣳ तु विभागो लोकवत्॥२।३।७॥

तु-शब्दश् चार्थे; ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इत्य् आदिभिर् आकाशस्य विकारत्व-वचनेन तस्याकाशस्य ब्रह्मणो विभागः--- उत्पत्तिर् अप्य् उक्तैव। लोकवत्--- यथा लोके एते सर्वे देवदत्त-पुत्राः इत्य् अभिधाय तेषु केषाञ्चित् तत उत्पत्ति-वचनेन सर्वेषाम् उत्पत्तिर् उक्ता स्यात् तद्वत्। एवꣳ च सति--- वायुश् चान्तरिक्षꣳ चैतद् अमृतम् इति सुराणाम् इव चिर-काल-स्थायित्वाभिप्रायम्॥७॥

२२४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः॥२।३।८॥

अनेनैव हेतुना मातरिश्वनो वायोर् अप्य् उत्पत्तिर् व्याख्याता। वियन्-मातरिश्वनोः पृथग् योग-करणꣳ, तेजोऽतस् तथा ह्य् आहेति मातरिश्व-परामर्शार्थम्॥८॥

**२२५ असम्भवस् तु सतोऽनुपपत्तेः॥२।३।९॥ **

तु-शब्दोऽवधारणार्थः। असम्भवः--- अनुत्पत्तिः, सता--- ब्रह्मण एव; तद्-व्यतिरिक्तस्य कस्यचिद् अप्य् अनुत्पत्तिर् न सम्भवति, अनुपपत्तेः। एतद् उक्तꣳ भवति--- वियन्-मातरिश्वनोर् उत्पत्ति-प्रतिपादनम् उदाहरणार्थम्; उत्पत्त्य्-असम्भवस् तु सतः परम-कारणस्य परस्यैव ब्रह्मणः। तद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्याव्यक्त-महद्-अहङ्कार-तन्मात्रेन्द्रिय-वियत्-पवनादिकस्य प्रपञ्चस्यैक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञादिभिर् अवगत-कार्य-भावस्यानुत्पत्तिर् नोपपद्यत इति॥९॥ इति वियद्-अधिकरणम्॥१॥

अथ तेजोऽधिकरणम्॥२॥

**२२६ तेजोऽतस् तथा ह्य् आह॥२।३।१०॥ **

ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य ब्रह्म-कार्यत्वम् उक्तम्। इदानीꣳ व्यवहित-कार्याणाꣳ किꣳ केवलात् तत्-तद्-अनन्तर-कारण-भूताद् वस्तुन उत्पत्तिः, आहोस्वित् तत्-तद्-रूपाद् ब्रह्मण इति चिन्त्यते। किꣳ युक्तम्। केवलात् तत्-तद्-वस्तुन इति। कुतः। तेजस् तावत् अतः--- मातरिश्वन एवोत्पद्यते। वायोर् अग्निः, इति ह्य् आह॥१०॥

**२२७ आपः॥२।३।११॥ **

आपोऽप्य् अतः--- तेजस एवोत्पद्यन्ते, अग्नेर् आपः, तद् अपोऽसृजत, इति ह्य् आह॥११॥ 

**२२८ पृथिवी॥२।३।१२॥ **

पृथिवी अद्भ्य उत्पद्यते--- अद्भ्यः पृथिवी, ता अन्नम् असृजन्त, इति ह्य् आह॥१२॥ नन्व् अन्न-शब्देन कथꣳ पृथिव्य् अभिधीयते। अत आह---

२२९ अधिकार-रूप-शब्दान्तरेभ्यः॥२।३।१३॥

महाभूत-सृष्ट्य्-अधिकारात् पृथिव्य् एवान्न-शब्देनोक्तेति प्रतीयते। अदनीयस्य सर्वस्य पृथिवी-विकारत्वात् कारणे कार्य-शब्दः। तथा वाक्य-शेषे भूतानाꣳ रूप-सꣳशब्दने, यद् अग्ने रोहितꣳ रूपꣳ तेजसस् तद् रूपꣳ यच् छुक्लꣳ तद् अपाꣳ यत् कृष्णꣳ तद् अन्नस्य, इत्य् अप्-तेजसोः सजातीयम् एवान्न-शब्द-वाच्यꣳ प्रतीयते। शब्दान्तरꣳ च समान-प्रकरणे, अग्नेर् आपः, अद्भ्यः पृथिवी, इति श्रूयते। अतः पृथिव्य् एवान्न-शब्देनोच्यत इत्य् अद्भ्य एव पृथिवी जायते। उदाहृतास् तेजः-प्रभृतयः प्रदर्शनार्थाः। महद्-आदयोऽपि स्वानन्तर-वस्तुन एवोत्पद्यन्ते, यथाश्रुत्य्-अभ्युपगमाविरोधात्। एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खꣳ वायुर् ज्योतिर् आपः पृथिवी विश्वस्य धारिणी, तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम-रूपम् अन्नꣳ च जायते, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः। तत् तेजोऽसृजत, इत्य् आदयो ब्रह्मणः परम्परया कारणत्वेऽप्य् उपपद्यन्त इति॥१३॥

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

२३० तद्-अभिध्यानाद् एव तु तल्-लिङ्गात् सः॥२।३।१४॥

तु-शब्दात् पक्षो व्यावृत्तः। महद्-आदि-कार्याणाम् अपि तत्-तद्-अनन्तर-वस्तु-शरीरकः स एव पुरुषोत्तमः कारणम्। कुतः। तद्-अभिध्यान-रूपात् तल्-लिङ्गात्। अभिध्यानꣳ--- बहु स्याम् इति सङ्कल्पः, तत् तेज ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहि, इत्य् आत्मनो बहु-भवन-सङ्कल्प-रूपेक्षण-श्रवणान् महद्-अहङ्काराकाशादीनाम् अपि कारणानाꣳ तथाविधेक्षा-पूर्विकैव स्व-कार्य-सृष्टिर् इति गम्यते; तथाविधꣳ चेक्षणꣳ तत्-तच्-छरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यते। श्रूयते च सर्व-शरीरकत्वेन सर्वात्मकत्वꣳ परस्य ब्रह्मणोऽन्तर्यामि-ब्राह्मणे--- यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन्, योऽप्सु तिष्ठन्, यस् तेजसि तिष्ठन्, यो वायौ तिष्ठन्, य आकाशे तिष्ठन्, इत्य् आदि। सुबालोपनिषदि च--- यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य, यस्याहङ्कारः शरीरम्, यस्य बुद्धिः शरीरम्, यस्याव्यक्तꣳ शरीरम् इत्य् आदि॥१४॥

यच् चोक्तम्--- एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेत्य् आदिषु श्रूयमाणा ब्रह्मणः प्राणादि-सृष्टिः परम्परयाप्युपपद्यत इति; अत्रोच्यते---

२३१ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च॥२।३।१५॥

तु-शब्दोऽवधारणार्थः। अव्यक्त-महद्-अहङ्काराकाशादि-क्रमाद् विपर्ययेण यः सर्वेषाꣳ कार्याणाꣳ ब्रह्मानन्तर्य-रूपः क्रमः, एतस्माज् जायते प्राण इत्य् आदिषु प्रतीयते, स च क्रमस् तत्-तद्-रूपाद् ब्रह्मणस् तत्-तत्-कार्योत्पत्तेर् एवोपपद्यते। परम्परया कारणत्वे ह्य् आनन्तर्य-श्रवणम् उपरुध्येत। अतः--- एतस्माज् जायते इत्य् आदिकम् अपि सर्वस्य ब्रह्मणः साक्षात् सम्भवस्योत्तम्भनम्॥१५॥

२३२ अन्तरा विज्ञान-मनसी क्रमेण तल्-लिङ्गाद् इति चेन् नाविशेषात्॥२।३।१६॥

विज्ञान-साधनत्वाद् इन्द्रियाणि विज्ञानम् इत्य् उच्यन्ते। यद् उक्तम्--- एतस्माज् जायते इत्य् आदिना सर्वस्य ब्रह्मणोऽनन्तर-कार्यत्वꣳ श्राव्यते; अतश् चानेन वाक्येन सर्वस्य साक्षाद् ब्रह्मण उत्पत्तिर् अभिध्यान-लिङ्गावगतोत्तभ्यत इति; तन् नोपपद्यते, क्रम-विशेष-परत्वाद् अस्य वाक्यस्य; अत्रापि सर्वेषाꣳ क्रम-प्रतीतेः। खादिषु तावत् श्रुत्य्-अन्तर-सिद्धः क्रमोऽत्रापि प्रतीयते; तैः सहपाठ-लिङ्गाद् भूत-प्राणयोर् अन्तराले विज्ञान-मनसी अपि क्रमेणोत्पद्येते इति प्रतीयते। अतः सर्वस्य साक्षाद् ब्रह्मण एव सम्भवस्योत्तम्भनम् इदꣳ वाक्यꣳ न भवतीति चेत्; तन् न, अविशेषात्--- एतस्माज् जायते प्राण इत्य् अनेनाविशेषात्। विज्ञान-मनसोः खादीनाꣳ च--- एतस्माज् जायते इत्य् अनेन साक्षात् सम्भव-रूप-सम्बन्धस्याभिधेयस्य सर्वेषाꣳ प्राणादि-पृथिव्य्-अन्तानाम् अविशिष्टत्वात् स एव विधेयः, न क्रमः। श्रुत्य्-अन्तर-सिद्ध-क्रम-विरोधाच् च नेदꣳ क्रम-परम्, पृथिव्य् अप्सु प्रलीयते, इत्य् आरभ्य, तमः परे देव एकीभवतीत्य् अन्तेन क्रमान्तर-प्रतीतेः। अतोऽव्यक्तादि-शरीरकात् परस्माद् ब्रह्मण एव सर्व-कार्याणाम् उत्पत्तिः। तेजः-प्रभृतयश् च शब्दास् तदात्म-भूतꣳ ब्रह्मैवाभिदधति॥१६॥

नन्व् एवꣳ सर्व-शब्दानाꣳ ब्रह्म-वाचित्वे सति तैस् तैः शब्दैस् तत्-तद्-वस्तु-व्यपदेशो व्युत्पत्ति-सिद्ध उपरुद्ध्येत; तत्राह---

**२३३ चराचर-व्यपाश्रयस् तु स्यात् तद्-व्यपदेशो भाक्तस् तद्-भाव-भावित्वात्॥२।३।१७॥ **

तु-शब्दश् चोदिताशङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः। निखिल-जङ्गम-स्थावर-व्यपाश्रयस् तत्-तच्-छब्द-व्यपदेशो भाक्तो वाच्यैकदेशे भज्यत इत्य् अर्थः। समस्त-वस्तु-प्रकारिणो ब्रह्मणः प्रकार-भूत-वस्तु-ग्राहि-प्रत्यक्षादि-प्रमाणाविष्यत्वाद् वेदान्त-श्रवणात् प्राक्-प्रकार्य-प्रतीतेः, प्रकारि-प्रतीति-भाव-भावित्वाच् च तत्पर्य-वसानस्य, लोके तत्-तद्-वस्तु-मात्रे वाच्यैकदेशे ते ते शब्दा भङ्क्त्वाभङ्क्त्वा व्यपदिश्यन्ते। अथवा तेजः-प्रभृतिभिः शब्दैस् तत्-तद्-वस्तु-मात्र-वाचितया व्युत्पन्नैर् ब्रह्मणो व्यपदेशो भाक्तः स्यात्--- अमुख्यः स्याद् इत्य् आशङ्क्य, चराचर-व्यपाश्रयस् तु इत्य् आद्य् उच्यते। चराचर-व्यपाश्रयस् तद्-व्यपदेशः--- तद्-वाचि-शब्दः, चराचर-वाचि-शब्दो ब्रह्मण्य् अभाक्तः--- मुख्य एव। कुतः। ब्रह्म-भाव-भावित्वात् सर्व-शब्दानाꣳ वाचक-भावस्य; नाम-रूप-व्याकरण-श्रुत्या हि तथावगतम्॥१७॥ इति तेजो-ऽधिकरणम्॥२॥

२३४ नात्मा श्रुतेर् नित्यत्वाच् च ताभ्यः॥२।३।१८॥

वियद्-आदेः कृत्स्नस्य परस्माद् ब्रह्मण उत्पत्तिर् उक्ता। इदानीꣳ जीवस्याप्य् उत्पत्तिर् अस्ति नेति सꣳशय्यते। किꣳ युक्तम्। अस्तीति। कुतः। एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञोपपत्तेः, प्राक् सृष्टेर् एकत्वावधारणाच् च। वियद्-आदेर् इव जीवस्याप्य् उत्पत्ति-वादिन्यः श्रुतयश् च सन्ति---यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्, प्रजापतिः प्रजा असृजत, सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठाः, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, इति। एवꣳ सचेतनस्य जगत उत्पत्ति-वचनाज् जीवस्याप्य् उत्पत्तिः प्रतीयते। न च वाच्यꣳ ब्रह्मणो नित्यत्वात् तत् त्वम् अस्य् आदिभिश् च जीवस्य ब्रह्मत्वावगमाज् जीवस्य नित्यत्वम् इति; ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम्, सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, इत्य् एवम् आदिभिर् वियद्-आदेर् अपि ब्रह्मत्वावगमात् तस्यापि नित्यत्व-प्रसक्तेः। अतो जीवोऽपि वियद्-आदिवद् उत्पद्यत इति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- नात्मा श्रुतेर् इति। नात्मोत्पद्यते। कुतः। श्रुतेः--- न जायत म्रियते वा विपश्चित्, ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजौ, इत्य् आदिभिर् जीवस्योत्पत्ति-प्रतिषेधो हि श्रूयते। आत्मनो नित्यत्वꣳ च ताभ्यः--- श्रुतिभ्य एवावगम्यते, नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनाꣳ यो विदधाति कामान्, अजो नित्यः शाश्वतोऽयꣳ पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे, इत्य् आदिभ्यः। अतश् च नात्मोत्पद्यते। कथꣳ तर्ह्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञोपपद्यते। इत्थम् उपपद्यते--- जीवस्यापि कार्यत्वात् कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वाच् च। एवꣳ तर्हि वियद्-आदिवद् उत्पत्तिमत्त्वम् अङ्गीकृतꣳ स्यात्; नेत्य् उच्यते। कार्यत्वꣳ हि नामैकस्य द्रव्यस्यावस्थान्तरापत्तिः, तज्-जीवस्याप्यस्त्य् एव। इयाꣳस् तु विशेषः---वियद्-आदेर् अचेतनस्य यादृशोऽन्यथाभावो न तादृशो जीवस्य; ज्ञान-सङ्कोच-विकास-लक्षणो जीवस्यान्यथा-भावः; वियद्-आदेस् तु स्वरूपान्यथा-भाव-लक्षणः। सेयꣳ स्वरूपान्यथा-भाव-लक्षणोत्पत्तिर् जीवे प्रतिषिध्यते॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- भोग्य-भोक्तृ-नियन्तॄन् विविक्त-स्वभावान् प्रतिपाद्य भोग्य-गतम् उत्पत्त्य्-आदिकꣳ भोक्तरि प्रतिषिध्य तस्य नित्यताꣳ च प्रतिपाद्य, भोग्य-गतम् उत्पत्त्य्-आदिकꣳ भोक्तृ-गतꣳ चापुरुषार्थाश्रयत्वꣳ नियन्तरि प्रतिषिध्य, तस्य नित्यत्वꣳ, निरवद्यत्वꣳ, सर्वदा सर्वज्ञत्वꣳ, सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ, करणाधिपाधिपत्वꣳ विश्वस्य पतित्वꣳ च प्रतिपाद्य, सर्वावस्थयोश् चिद्-अचितोस् तꣳ प्रति शरीरत्वꣳ, तस्य चात्मत्वꣳ प्रतिपादितम्। अतः सर्वदा चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तत्-प्रकारꣳ ब्रह्म। तत् कदाचित् स्वमाद् विभक्त-व्यपदेशानर्हातिसूक्ष्म-दशापन्न-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ तिष्ठति तत्-कारणावस्थꣳ ब्रह्म। कदाचिच् च विभक्त-नाम-रूप-स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरम्; तच् च कार्यावस्थम्। तत्र कारणावस्थस्य कार्यावस्थापत्ताव् अचिद्-अꣳशस्य कारणावस्थायाꣳ शब्दादि-विहीनस्य भोग्यत्वाय शब्दादिमत्तया स्वरूपान्यथा-भाव-रूप-विकारो भवति। चिद्-अꣳशस्य च कर्म-फल-विशेष-भोक्तृत्वाय तद्-अनुरूप-ज्ञान-विकास-रूप-विकारो भवति। उभय-प्रकार-विशिष्टे नियन्त्रꣳशे तद्-अवस्थ-तद्-उभय-विशिष्टता-रूप-विकारो भवति; कारणावस्थाया अवस्थान्तरापत्ति-रूपो विकारः प्रकार-द्वये प्रकारिणि च समानः। अत एवैकस्यावस्थान्तरापत्ति-रूप-विकारापेक्षया, येनाश्रुतꣳ श्रुतम् इत्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानꣳ प्रतिज्ञाय मृद्-आदि-दृष्टान्तो यथा सोम्यैकेनेत्य् आदिना निदर्शितः। ईदृश-ज्ञान-सङ्कोच-विकास-कर-तत्-तद्-देह-सम्बन्ध-वियोगाभिप्रायाः जीवस्योत्पत्ति-मरण-वादिन्यः, प्रजापतिः प्रजा असृजत, इत्य् आद्याः श्रुतयः। अचिद्-अꣳशवत् स्वरूपान्यथात्वाभावाभिप्राया उत्पत्ति-प्रतिषेध-वादिन्यो नित्यत्व-वादिन्यश् च, न जायते म्रियते इत्य् आद्याः, नित्यो नित्यानाम् इत्य् आद्याश् च श्रुतयः। स्वरूपान्यथात्व-ज्ञान-सङ्कोच-विकास-रूपोभय-विधानिष्ट-विकाराभावाभिप्रायाः, स वा एष महान् अज आत्माजरोऽमरोऽमृतो ब्रह्म, नित्यो नित्यानाम् इत्य् आद्याः पर-विषयाः श्रुतयः। एवꣳ सर्वदा चिद्-अचिद्-वस्तु-विशिष्टस्य ब्रह्मणः प्राक्सृष्टेर् एकत्वावधारणꣳ च नाम-रूप-विभागाभावाद् उपपद्यते। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन् नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इति हि नाम-रूप-विभाग-भावाभावाभ्याꣳ नानात्वैकत्वे वदतीति॥

ये त्व् अविद्योपाधिकꣳ जीवत्वꣳ वदन्ति, ये च पारमार्थिकोपाधिकृतम्, ये च सन्-मात्र-स्वरूपꣳ ब्रह्म स्वयम् एव भोक्तृ-भोग्य-नियन्तृ-रूपेण त्रिधावस्थितꣳ वदन्ति; सर्वेऽप्य् एते अविद्या-शक्तेर् उपाधि-शक्तेर् भोक्तृ-भोग्य-नियन्तृ-शक्तीनाꣳ च प्रलय-कालेऽवस्थानेऽपि तदानीम् एकत्वावधारणꣳ नाम-रूप-विभागाभावाद् एवोपपादयन्ति। वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्, न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्य् उपलभ्यते च, इति सूत्राभ्याꣳ जीव-भेदस्य तत्-कर्म-प्रवाहस्य चानादित्वाभ्युपगमाच् च। इयान् विशेषः--- एकस्यानाद्य्-अविद्यया ब्रह्म स्वयम् एव मुह्यति; अन्यस्य पारमार्थिकानाद्य्-उपाधिना ब्रह्म-स्वरूपम् एव बध्यते, उपाधि-ब्रह्म-व्यतिरिक्त-वस्त्व्-अन्तराभावात्; अपरस्य ब्रह्मैव विचित्राकारेण परिणमते, कर्म-फलानि चानिष्टानि भुङ्क्ते; नियन्त्रꣳशस्य भोक्तृत्वाभावेऽपि सर्वज्ञत्वात् स्वस्माद् अभिन्नꣳ भोक्तारम् अनुसन्दधातीति स्वयम् एव भुङ्क्ते। अस्माकꣳ तु स्थूल-सूक्ष्मावस्थ-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कार्य-कारणोभयावस्थावस्थितम् अपि सर्वदा निरस्त-निखिल-दोष-गन्धꣳ सत्य-सङ्कल्पत्वाद्य्-अपरिमितोदार-गुण-सागरम् अवतिष्ठते। प्रकार-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गताः अपुरुषार्थाः स्वरूपान्यथा-भावाश् चेति सर्वꣳ समञ्जसम्॥१८॥ इत्य् आत्माधिकरणम्॥३॥

अथ ज्ञाधिकरणम्॥४॥

**२३५ ज्ञोऽत एव॥२।३।१९॥ **

वियद्-आदिवज् जीवो नोत्पद्यत इत्य् उक्तम्, तत्-प्रसङ्गेन जीव-स्वरूपꣳ निरूप्यते। किꣳ सुगत-कापिलाभिमत-चिन्-मात्रम् एवात्मनः स्वरूपम् उत कणभुग्-अभिमत-पाषाण-कल्प-स्वरूपम् अचित्-स्वभावम् एवागन्तुक-चैतन्य-गुणकम्; अथ ज्ञातृत्वम् एवास्य स्वरूपम् इति। किꣳ युक्तम्। चिन्-मात्रम् इति। कुतः। तथा श्रुतेः। अन्तर्यामि-ब्राह्मणे हि--- य आत्मनि तिष्ठन्न् इति माध्यन्दिनीय-पर्यायस्य स्थाने, यो विज्ञाने तिष्ठन्न् इति काण्वा अधीयते। तथा--- विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते, कर्माणि तनुतेऽपि चेति कर्तुर् आत्मनो विज्ञानम् एव स्वरूपꣳ श्रूयते। स्मृतिषु च--- ज्ञान-स्वरूपम् अत्यन्त-निमलꣳ परमार्थतः, इत्य् आदिष्व् आत्मनो ज्ञान-स्वरूपत्वꣳ प्रतीयते। अपरस्तु--- जीवात्मनो ज्ञानत्वे ज्ञातृत्वे च स्वाभाविकेऽभ्युपगम्यमाने तस्य सर्व-गतस्य सर्वदा सर्वत्रोपलब्धि-प्रसङ्गात्, करणानाꣳ च वैयर्थ्यात्, सुषुप्ति-मूर्छादिषु सतोऽप्य् आत्मनश् चैतन्यानुपलब्धेर् जाग्रतः सामग्र्याꣳ सत्याꣳ ज्ञानोत्पत्ति-दर्शनाद् अस्य न ज्ञानꣳ स्वरूपम्; नापि ज्ञातृत्वम्। आगन्तुकम् एव चैतन्यम्; सर्व-गतत्वꣳ चात्मनोऽवश्याभ्युपेत्यम्, सर्वत्र कार्योपलब्धेः सर्वत्रात्मनः सन्निधानाभ्युपगमाच् छरीर-गमनेनैव कार्य-सम्भवे सति गति-कल्पनायाꣳ प्रमाणाभावाच् च। श्रुतिर् अपि सुषुप्ति-वेलायाꣳ ज्ञानाभावꣳ दर्शयति--- नाह खल्व् अयम् एवꣳ सम्प्रत्य् आत्मानꣳ जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति नो एवेमानि भूतानि, इति। तथा मोक्ष-दशायाꣳ ज्ञानाभावꣳ दर्शयति--- न प्रेत्य सꣳज्ञास्ति, इति। ज्ञान-स्वरूपम् इत्य् आदि प्रयोगस् तु ज्ञानस्य तद्-असाधारण-गुणत्वेन लाक्षणिक इति॥

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- ज्ञोऽत एव। ज्ञ एव--- अयम् आत्मा ज्ञातृ-स्वरूप एव, न ज्ञान-मात्रम्; नापि जड-स्वरूपः। कुतः। अत एव--- श्रुतेर् एवेत्य् अर्थः। नात्मा श्रुतेर् इति प्रकृता श्रुतिः अत इति शब्देन परामृश्यते। तथा छान्दोग्ये प्रजापति-वाक्ये मुक्तामुक्तात्म-स्वरूप-कथने, अथ यो वेदेदꣳ जिघ्राणीति स आत्मा, मनसैवैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म-लोके, सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः, नोपजनꣳ स्मरन्न् इदꣳ शरीरम्। अन्यत्रापि--- न पश्यो मृत्युꣳ पश्यति, तथा वाजसनेयके, कतम आत्मेति पृष्ट्वा, योऽयꣳ विज्ञान-मयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर् ज्योतिः पुरुषः इति; तथा--- विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात्, जानात्य् एवायꣳ पुरुषः, तथा--- एष हि द्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः, एवम् एवास्य परिद्रष्टुर् इमाः षोडश-कलाः, इति॥१९॥

यत् तूक्तꣳ ज्ञातृत्वे स्वाभाविके सति सर्व-गतस्य तस्य सर्वदा सर्वत्रोपलब्धिः प्रसज्यत इति;

तत्रोच्यते---

**२३६ उत्क्रान्ति-गत्य्-आगतीनाम्॥२।३।२०॥ **

नायꣳ सर्वगतः, अपि त्व् अणुर् एवायम् आत्मा। कुतः। उत्क्रान्ति-गत्य्-आगतीनाꣳ श्रुतेः। उत्क्रान्तिस् तावच् छ्रूयते--- तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीर-देशेभ्यः, इति। गतिर् अपि--- ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते सर्वे गच्छन्ति, इति। आगतिर् अपि--- तस्माल् लोकात् पुनर् एत्य् अस्मै लोकाय कर्मणे, इति। विभुत्वे ह्य् ओता उत्क्रान्त्य्-आदयो नोपपद्येरन्॥२०॥

२३७ स्वात्मना चोत्तरयोः॥२।३।२१॥

चशब्दोऽवधारणे। यद्य् अपि शरीर-वियोग-रूपत्वेनोत्क्रान्तः स्थितस्याप्य् आत्मनः कथञ्चिद् उपपद्यते। गत्य्-आगती तु न कथञ्चिद् उपपद्येते। अतस् ते स्वात्मनैव सम्पाद्ये॥२१॥

२३८ नाणुर् अतच्-छ्रुतेर् इति चेन् नेतराधिकारात्॥२।३।२२॥

योऽयꣳ विज्ञान-मयः प्राणेषु, इति जीवꣳ प्रस्तुत्य, स वा एष महानज आत्मा, इति महत्त्व-श्रुतेः नाणुर् जीव इति चेन् न। इतराधिकारात्--- जीवादितरस्य प्राज्ञस्य तत्राधिकारात्। यद्य् अप्य् उपक्रमे जीवः प्रस्तुतः; तथापि--- यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा, इति मध्ये परः प्रतिपाद्यत इति तत्-सम्बन्धीदꣳ महत्त्वम्, न जीवस्य॥२२॥

२३९ स्व-शब्दोन्मानाभ्याꣳ च॥२।३।२३॥

साक्षाद् अणु-शब्द एव श्रूयते--- एषोऽणुर् आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा सꣳविवेश, इति। उद्धृत्य मानम् उन्मानम्; अणु-सदृशꣳ वस्तूद्धृत्य तन्-मानत्वꣳ जीवस्य श्रूयते--- बालाग्र-शत-भागस्य शतधा कल्पितस्य च, भागो जीवः स विज्ञेयः, इति; आराग्र-मात्रो ह्य् अवरोऽपि दृष्टः, इति च। अतोऽणुर् एवायम् आत्मा॥२३॥

अथ स्यात्--- आत्मनोऽणुत्वे सकल-शरीर-व्यापिनी वेदना नोपपद्यत इति; तत्र मतान्तरेण परिहारम् आह---

**२४० अविरोधश् चन्दनवत्॥२।३।२४॥ **

यथा हरिचन्दन-बिन्दुर् देहैकदेश-वर्त्य् अपि सकल-देह-व्यापिनम् आह्लादꣳ जनयति, तद्वद् आत्मापि देहैकदेश-वर्ती सकल-देश-वर्तिनीꣳ वेदनाम् अनुभवति॥२४॥

२४१ अवस्थिति-वैशेष्याद् इति चेन् नाभ्युपगमाद् धृदि हि॥२।३।२५॥

हरिचन्दन-बिन्द्व्-आदेर् देह-देश-विशेषावस्थिति-विशेषात् तथाभावः, आत्मनस् तु तन् न विद्यत इति चेन् न; आत्मनोऽपि देह-देश-विशेषे स्थित्य् अभ्युपगमात्। हृदय-देशे ह्य् आत्मनः स्थितिः श्रूयते--- हृदि ह्य् अयम् आत्मा तत्रैकशतꣳ नाडीनाम् इति; तथा--- कतम आत्मेति प्रकृत्य, योऽयꣳ विज्ञान-मयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर् ज्योतिः, इति। आत्मनो देश-विशेष-स्थिति-ख्यापनाय चन्दन-दृष्टान्तः प्रदर्शितः, न तु चन्दनस्य देश-विशेषापेक्षा॥२५॥

एकदेश-वर्तिनः सकल-देह-व्यापि-कार्य-करत्व-प्रकारꣳ स्व-मतेनाह---

२४२ गुणाद् वालोकवत्॥२।३।२६॥

वा-शब्दो मतान्तर-व्यावृत्त्य्-अर्थः। आत्मा स्व-गुणेन ज्ञानेन सकल-देहꣳ व्याप्यावस्थितः; आलोकवत्--- यथा मणि-द्यु-मणि-प्रभृतीनाम् एकदेश-वर्तिनाम् आलोकोऽनेक-देश-व्यापी दृश्येते, तद्वद् धृदय-स्थस्यात्मनो ज्ञानꣳ सकल-देहꣳ व्याप्य वर्तते। ज्ञातुः प्रभा-स्थानीयस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयाद् अन्यत्र वृत्तिर् मणि-प्रभावद् उपपद्यत इति प्रथम-सूत्रे स्थापितम्॥२६॥

ननूक्तꣳ ज्ञान-मात्रम् एवात्मेति; तत् कथꣳ ज्ञानस्य स्वरूप-व्यतिरिक्त-गुणत्वम् उच्यते; तत्राह---

२४३ व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति॥२।३।२७॥

यथा पृथिव्या गन्धस्य गुणत्वेनोपलभ्यमानस्य ततो व्यतिरेकः, तथा जानामीति ज्ञातृ-गुणत्वेन प्रतीयमानस्य ज्ञानस्यात्मनो व्यतिरेकः सिद्धः। दर्शयति च श्रुतिः--- जानात्य् एवायꣳ पुरुष इति॥२७॥

२४४ पृथग् उपदेशात्॥२।३।२८॥

स्व-शब्देनैव विज्ञानꣳ विज्ञातुः पृथग् उपदिश्यते--- न हि विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते इति॥२८॥

यत् तूक्तꣳ--- यो विज्ञाने तिष्ठन्, विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते, ज्ञान-स्वरूपम् अत्यन्त-निर्मलम् इत्य् आदिषु ज्ञानम् एवात्मेति व्यपदिश्यत इति, तत्राह---

२४५ तद्-गुण-सारत्वात् तु तद्-व्यपदेशः प्राज्ञवत्॥२।३।२९॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावर्तयति। तद्-गुण-सारत्वात्--- विज्ञान-गुण-सारत्वाद् आत्मनो विज्ञानम् इति व्यपदेशः। विज्ञानम् एवास्य सार-भूतो गुणः, यथा प्राज्ञस्यानन्दः सार-भूतो गुण इति प्राज्ञ आनन्द-शब्देन व्यपदिश्यते--- यद् एष आकाश आनन्दो न स्यात्, आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्, इति। प्राज्ञस्य ह्य् आनन्दः सार-भूतो गुणः--- स एको ब्रह्मण आनन्दः, आनन्दꣳ ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेति कुतश्चन, इति। यथा वा--- सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेति विपश्चितः प्राज्ञस्य ज्ञान-शब्देन व्यपदेशः। सह ब्रह्मणा विपश्चिता, यः सर्वज्ञः, इत्य् आदिषु प्राज्ञस्य ज्ञानꣳ सार-भूतो गुण इति विज्ञायते॥२९॥

२४६ यावद् आत्म-भावित्वाच् च न दोषस् तद्-दर्शनात्॥२।३।३०॥

विज्ञानस्य यावद् आत्म-भावि-धर्मत्वात् तेन तद्-व्यपदेशो न दोषः; तथा च खण्डादयो यावत् स्वरूप-भावि-गोत्वादि-धर्म-शब्देन गौर् इति व्यपदिश्यमाना दृश्यन्ते; स्वरूप-निरूपण-धर्मत्वाद् इत्य् अर्थः। च-काराज् ज्ञानवद् आत्मनोऽपि स्व-प्रकाशत्वेन विज्ञानम् इति व्यपदेशो न दोष इति समुच्चिनोति॥३०॥

यच् चोक्तꣳ सुषुप्त्य् आदिषु ज्ञानाभावाज् ज्ञानस्य न स्वरूपानुबन्धि-धर्मत्वम् इति, तत्राह---

२४७ पुꣳस्त्वादिवत् त्व् अस्य सतोऽभिव्यक्ति-योगात्॥२।३।३१॥

तु-शब्दश् चोदिताशङ्का-निवृत्त्य्-अर्थः। अस्य--- ज्ञानस्य सुषुप्त्य्-आदिष्व् अपि विद्यमानस्य जागर्यादिष्व् अभिव्यक्तेः सम्भवात् स्वरूपानुबन्धि-धर्मत्वोपपत्तिः। पुस्त्वादिवत्---यथा पुꣳस्त्वाद्य्-असाधारणस्य धातोर् बाल्यावस्थायाꣳ सतोऽप्य् अनभिव्यक्तस्य युवत्वेऽभिव्यक्तौ पुꣳसस् तद्वत्ता न कादाचित्की भवति। सप्त-धातु-मयत्वꣳ हि शरीरस्य स्वरूपानुबन्धि--- तत्-सप्त-धातु त्रि-मलꣳ द्वि-योनि चतुर्-विधाहार-मयꣳ शरीरम् इति शरीर-स्वरूप-व्यपदेशात्। सुषुप्त्य्-आदिष्व् अप्य् अहम्-अर्थः प्रकाशत इति प्राग् एवोक्तम्। तस्य विद्यमानस्य ज्ञानस्य विषय-गोचरत्वꣳ जागर्यादाव् उपलभ्यते। एते चात्मनो ज्ञातृत्वादयो धर्माः प्राग् एवोपपादिताः। अतो ज्ञातृत्वम् एव जीवात्मनः स्वरूपम्। स चायम् आत्माणु-परिमाणः। न प्रेत्य सꣳज्ञास्ति, इत्य् अपि न मुक्तस्य ज्ञानाभाव उच्यते, अपि तु--- एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यति, इति सꣳसार-दशायाꣳ यद् भूतानुविधायित्व-प्रयुक्तꣳ जन्म-नाशादि-दर्शनम्, तन् मुक्तस्य न विद्यते, न पश्यो मृत्युꣳ पश्यति न रोगꣳ नोत दुःखताम्। सर्वꣳ ह पश्यः पश्यति सर्वम् आप्नोति सर्वशः॥ नोपजनꣳ स्मरन्न् इदꣳ शरीरम्, मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते, इत्य् आदि श्रुत्यैकार्थ्यात्॥३१॥ 

सम्प्रति ज्ञानात्म-वादे तस्य सर्व-गतत्वे दूषणम् आह---

२४८ नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गोऽन्यतर-नियमो वान्यथा॥२।३।३२॥

अन्यथा--- सर्व-गतत्व-पक्षे तस्य ज्ञान-मात्रत्व-पक्षे च नित्यम् उपलब्ध्य्-अनुपलब्धी सहैव प्रसज्येयाताम्; अन्यतर-नियमो वा--- उपलब्धिर् एव वा नित्यꣳ स्यात्, अनुपलब्धिर् एव वा। एतद् उक्तꣳ भवति--- लोके तावद् वर्तमानयोर् आत्मोपलब्ध्य्-अनुपलब्ध्योर् अयꣳ ज्ञानात्मा सर्व-गतो हेतुः स्यात्; उपलब्धेर् एव वा, अनुपलब्धेर् एव वा। उभय-हेतुत्वे सर्वदा सर्वत्रोभयꣳ प्रसज्येत। यद्य् उपलब्धेर् एव, सर्वस्य सर्वदा सर्वत्रानुपलम्भो न स्यात्। अथानुपलब्धेर् एव, सर्वदा सर्वत्रोपलब्धिर् न स्याद् इति। अस्माकꣳ शरीरस्यान्तर् एवावस्थितत्वाद् आत्मनस् तत्रैवोपलब्धिर् नान्यत्रेति व्यवस्था-सिद्धिः। करणायत्तोपलब्धेर् अपि सर्वेषाम् आत्मनाꣳ सर्व-गतत्वेन सर्वैः करणैः सर्वदा सꣳयुक्तत्वाद् अदृष्टादेर् अप्य् अनियमाद् उक्त-दोषः समानः॥३२॥ इति ज्ञाधिकरणम्॥४॥

अथ कर्त्रधिकरणम्॥५॥

**२४९ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्॥२।३।३३॥ **

अयम् आत्मा ज्ञाता, स चाणु-परिमाण इत्य् उक्तम्; इदानीꣳ किꣳ स एव कर्ता, उत स्वयम् अकर्तैव सन्न् अचेतनानाꣳ गुणानाꣳ कर्तृत्वम् आत्मन्य् अध्यस्यतीति चिन्त्यते। किम् अत्र युक्तम्। अकर्तैवात्मेति। कुतः। आत्मनो ह्य् अकर्तृत्वम्, गुणानाम् एव च कर्तृत्वम् अध्यात्म-शास्त्रेषु श्रूयते। तथा हि कठवल्लीषु जीवस्य--- न जायते म्रियते इत्य् आदिना जन्म-जरा-मरणादिकꣳ सर्वꣳ प्रकृति-धर्मꣳ प्रतिषिध्य हननादिषु क्रियासु कर्तृत्वम् अपि प्रतिषिध्यते---हन्ता चेन् मन्यते हन्तुꣳ हतश् चेन् मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानाती नायꣳ हन्ति न हन्यते, इति। हन्तारम् आत्मानꣳ जानन् न जानात्य् आत्मानम् इत्य् अर्थः। तथा च भगवता स्वयम् एव जीवस्याकर्तृत्वꣳ स्वरूपम्, कर्तृत्वाभिमानस् तु व्यामोह इत्य् उच्यते--- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ताहम् इति मन्यते, नान्यꣳ गुणेभ्यः कर्तारꣳ यदा द्रष्टानुपश्यन्ति, कार्य-कारण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिर् उच्यते। पुरुषः सुख-दुःखानाꣳ भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते, इति च। अतः पुरुषस्य भोक्तृत्वम् एव, प्रकृतेर् एव तु कर्तृत्वम् इति॥

एवꣳ प्राप्ते प्रचक्ष्महे--- कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वाद् इति। आत्मैव कर्ता; न गुणाः। कस्मात्। शास्त्रार्थवत्त्वात्। शास्त्राणि हि यजेत स्वर्ग-कामः, मुमुक्षुर् ब्रह्मोपासीतेत्य् एवम् आदीनि स्वर्ग-मोक्षादि-फलस्य भोक्तारम् एव कर्तृत्वे नियुञ्जते। न ह्य् अचेतनस्य कर्तृत्वेऽन्यो नियुज्यते। शासनाच् च शास्त्रम्; शासनꣳ च प्रवर्तनम्; शास्त्रस्य च प्रवर्तकत्वꣳ बोध-जनन-द्वारेण; अचेतनꣳ च प्रधानꣳ न बोधयितुꣳ शक्यम्। अतः शास्त्राणाम् अर्थवत्त्वꣳ भोक्तुश् चेतनस्यैव कर्तृत्वे भवेत्। तद् उक्तꣳ--- शास्त्र-फलꣳ प्रयोक्तरीति। यद् उक्तꣳ--- हन्ता चेन् मन्यते इत्य् आदिना हनन-क्रियायाम् अकर्तृत्वम् आत्मनः श्रूयत इति; तद्-आत्मनो नित्यत्वेन हन्तव्यत्वाभावाद् उच्यते। यच् च--- प्रकृतेः क्रियामाणानीत्य् आदिना गुणानाम् एव कर्तृत्वꣳ स्मर्यत इति तत् साꣳसारिक-प्रवृत्तिष्व् अस्य कर्तृता सत्त्व-रजस्-तमो-गुण-सꣳसर्ग-कृता; न स्वरूप-प्रयुक्तेति प्राप्ताप्राप्त-विवेकेन गुणानाम् एव कर्तृतेत्य् उच्यते। तथा च तत्रैवोच्यते--- कारणꣳ गुण-सङ्गोऽस्य सद्-असद्-योनि-जन्मसु, इति। तथा तत्रैवात्मनश् च कर्तृत्वम् अभ्युपेत्योच्यते--- तत्रैवꣳ सति कर्तारम् आत्मानꣳ केवलꣳ तु यः। पश्यत्य् अकृत-बुद्धित्वान् न पश्यति दुर्मतिः, इति। अधिष्ठानꣳ तथा कर्ता करणꣳ च पृथग् विधम्। विविधा च पृथक् चेष्टा दैवꣳ चैवात्र पञ्चमम् इत्य् अधिष्ठानादि-दैव-पर्यन्त-सापेक्षे सत्यात्मनः कर्तृत्वे य आत्मानम् एव केवलꣳ कर्तारꣳ मन्यते, न स पश्यतीत्य् अर्थः॥३३॥

२५० उपादानाद् विहारोपदेशाच् च॥२।३।३४॥

स यथा महाराजः, इति प्रकृत्य, एवम् एवैष एतान् प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामꣳ परिवर्तते, इति प्राणानाम् उपादाने विहारे च कतृत्वम् उपदिश्यते॥३४॥

२५१ व्यपदेशाच् च क्रियायाꣳ न चेन् निर्देश-विपर्ययः॥२।३।३५॥

विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते, कर्माणि तनुतेऽपि च, इति लौकिक-वैदिक-क्रियासु कर्तृत्व-व्यपदेशाच् च कर्ता। विज्ञान-शब्देन नात्मनो व्यपदेशः, अपि त्व् अन्तःकरणस्य बुद्धेर् इति चेत्; एवꣳ सति निर्देश-विपर्ययः स्यात्--- बुद्धेः करणत्वाद् विज्ञानेनेति करण-विभक्ति-निर्देशः स्यात्॥३५॥

**२५२ उपलब्धिवद् अनियमः॥२।३।३६॥ **

आत्मनोऽकर्तृत्वे दोष उच्यते। यथात्मनो विभुत्वे नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्ग इत्य् आदिनोपलब्धेर् अनियम उक्तः, तद्वद् आत्मनोऽकर्तृत्वे प्रकृतेश् च कर्तृत्वे तस्याः सर्व-पुरुष-साधारणत्वात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषाꣳ भोगाय स्युः; नैव वा कस्यचित्। आत्मनो विभुत्वाभ्युपगमात् सन्निधानम् अपि सर्वेषाम् अविशिष्टम्। अत एव चान्तःकरणादीनाम् अपि नियमो नोपपद्यते, यद्-आयत्ता व्यवस्था स्यात्॥३६॥

**२५३ शक्ति-विपर्ययात्॥२।३।३७॥ **

बुद्धेः कर्तृत्वे कर्तुर् अन्यस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेर् भोक्तृत्व-शक्तिर् अपि तस्या एव स्याद् इत्य् आत्मनो भोक्तृत्व-शक्तिर् हीयेत। भोक्तृत्वꣳ च बुद्धेर् एव सम्पद्यत इत्य् आत्म-सद्-भावे प्रमाणाभावश् च स्यात्। पुरुषोऽस्ति भोक्तृ-भावात्, इति हि तेषाम् अभ्युपगमः॥३७॥

**२५४ समाध्य्-अभावाच् च॥२।३।३८॥ **

बुद्धेः कर्तृत्वे मोक्ष-साधन-भूत-समाधाव् अपि सैव कर्त्री स्यात्। स च समाधिः प्रकृतेर् अन्योऽस्मीत्य् एवꣳ-रूपः; न च प्रकृतेर् अन्योऽस्मीति प्रकृतिः समाधातुम् अलम्। अतोऽप्य् आत्मैव कर्ता॥३८॥

नन्व् आत्मनः कर्तृत्वेऽभ्युपगम्यमाने सर्वदा कर्तृत्वान् नोपरम् एतेत्य् अत्राह---

२५५ यथा च तक्षोभयधा॥२।३।३९॥

वाग्-आदि-करण-सम्पन्नोऽप्य् आत्मा यदेच्छति तदा करोति; यदा तु नेच्छति तदा न करोति। यथा तक्षा वास्यादि-करण-सन्निधानेऽपि इच्छानुगुण्येन करोति, न करोति च। बुद्धेस् त्व् अचेतनायाः कर्तृत्वे तस्या भोग-वाञ्छादि-नियम-कारणाभावात् सर्वदा कर्तृत्वम् एव स्यात्॥३९॥ इति कर्त्रधिकरणम्॥५॥

अथ परायत्ताधिकरणम्॥६॥

**२५६ परात् तु तच्-छ्रुतेः॥२।३।४०॥ **

इदꣳ जीवस्य कर्तृत्वꣳ किꣳ स्वातन्त्र्येण, उत परमात्मायत्तम् इति। किꣳ प्राप्तम्। स्वातन्त्र्येणेति। परमात्मायत्तत्वे हि विधि-निषेध-शास्त्रानर्थक्यꣳ प्रसज्येत। यो हि स्व-बुद्ध्या प्रवृत्ति-निवृत्त्य्-आरम्भ-शक्तः; स एव नियोज्यो भवति। अतः स्वातन्त्र्येणास्य कर्तृत्वम् इति प्राप्तेऽभिधीयते--- परात् तु तच्-छ्रुतेर् इति। तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति; तत्--- कर्तृत्वम्, अस्य जीवस्य परात्--- परमात्मन एव हेतोर् भवति। कुतः। श्रुतेः--- अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः, इति। स्मृतिर् अपि सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ च, ईश्वरः सर्व-भूतानाꣳ हृद्-देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्व-भूतानि यन्त्रारूढानि मायया, इति॥४०॥

नन्व् एवꣳ विधि-निषेध-शास्त्रानर्थक्यꣳ प्रसज्येतेत्य् उक्तम्; तत्राह---

२५७ कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः॥२।३।४१॥

सर्वासु क्रियासु पुरुषेण कृतꣳ प्रयत्नम्--- उद्योगम् अपेक्ष्यान्तर्यामी परमात्मा तद्-अनुमति-दानेन प्रवर्तयति। परमात्मानुमतिम् अन्तरेणास्य प्रवृत्तिर् नोपपद्यत इत्य् अर्थः। कुत एतत्। विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः--- आदि-शब्देनानुग्रह-निग्रहादयो गृह्यन्ते। यथा द्वयोः साधारणे धने पर-स्वत्वापादनम् अन्यतरानुमतिम् अन्तरेण नोपपद्यते; अथापीतरानुमतेः; स्वेनैव कृतम् इति तत्-फलꣳ स्वस्यैव भवति। पाप-कर्मसु निवर्तन-शक्तस्याप्य् अनुमन्तृत्वꣳ न निर्दयत्वम् आवहतीति साङ्ख्य-समय-निरूपणे प्रतिपादितम्। नन्व् एवम्--- एष ह्य् एव साधु कर्म कारयति तꣳ यम् एभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति एष एवासाधु कर्म कारयति तꣳ यम् अधो निनीषति, इत्य् उन्निनीषयाधोनिनीषया च स्वयम् एव साध्व्-असाधुनी कर्मणी कारयतीत्य् एतन् नोपपद्यते। उच्यते--- एतन् न सर्व-साधारणम्, यस् त्व् अतिमात्र-परम-पुरुषानुकूल्ये व्यवसितः प्रवर्तते; तम् अनुगृह्णन् भगवान् स्वयम् एव स्व-प्राप्त्य्-उपायेष्व् अतिकल्याणेषु कर्मस्व् एव रुचिꣳ जनयति। यश् चातिमात्र-प्रातिकूल्ये व्यवसितः प्रवर्तते तꣳ निगृह्णन् स्व-प्राप्ति-विरोधिष्व् अधो-गति-साधनेषु कर्मसु सञ्जयति। यथोक्तꣳ भगवता स्वयम् एव--- अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते माꣳ बुधा भाव-समन्विताः, इत्यारभ्य, तेषाꣳ सतत-युक्तानाꣳ भजताꣳ प्रीति-पूर्वकम्। ददामि बुद्धि-योगꣳ तꣳ येन माम् उपयान्ति ते॥ तेषाम् एवानुकम्पार्थम् अहम् अज्ञान-जꣳ तमः। नाशयाम्य् आत्म-भाव-स्थो ज्ञान-दीपेन भास्वता, इति। तथा---असत्यम् अप्रतिष्ठꣳ ते जगद् आहुर् अनीश्वरम् इत्य् आदि, माम् आत्म-पर-देहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः, इत्य् अन्तम् उक्त्वा, तान् अहꣳ द्विषतः क्रूरान् सꣳसारेषु नराधमान्। क्षिपाम्यजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु, इत्य् उक्तम्॥४१॥ इति परायत्ताधिकरणम्॥६॥

अथ अꣳशाधिकरणम्॥७॥

**२५८ अꣳशो नाना-व्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाश-कितवादित्वम् अधीयत एके॥२।३।४२॥ **

जीवस्य कर्तृत्वꣳ परम-पुरुषायत्तम् इत्य् उक्तम्; इदानीꣳ किम् अयꣳ जीवः परस्माद् अत्यन्त-भिन्नः, उत परम् एव ब्रह्म भ्रान्तम्, उत ब्रह्मैवोपाध्य्-अवच्छिन्नम्, अथ ब्रह्माꣳश इति सꣳशय्यते। श्रुति-विप्रतिपत्तेः सꣳशयः। ननु--- तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः, अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्, इत्य् अत्रैवायम् अर्थो निर्णीर्तः। सत्यम्। स एव नानात्वैकत्व-श्रुति-विप्रतिपत्त्या आक्षिप्य जीवस्य ब्रह्माꣳशत्वोपपादनेन विशेषतो निर्णीयते। यावद् धि जीवस्य ब्रह्माꣳशत्वꣳ न निर्णीतम्, तावज् जीवस्य ब्रह्मणोऽनन्यत्वꣳ, ब्रह्मणस् तस्माद् अधिकत्वꣳ च न प्रतितिष्ठति। किꣳ तावत् प्राप्तम्। अत्यन्त-भिन्न इति। कुतः। ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ, इत्य् आदि भेद-निर्देशात्। ज्ञाज्ञयोर् अभेद-श्रुतयस् तु, अग्निना सिञ्चद् इतिवद् विरुद्धार्थ-प्रतिपादनाद् औपचारिक्यः। ब्रह्मणोऽꣳशो जीव इत्य् अपि न साधीयः। एक-वस्त्व्-एकदेश-वाची ह्य् अꣳश-शब्दः। जीवस्य ब्रह्मैकदेशत्वे तद्-गता दोषा ब्रह्माणि भवेयुः। न च ब्रह्म-खण्डो जीव इत्य् अशत्वोपपत्तिः, खण्डनानर्हत्वाद् ब्रह्मणः, प्राग्-उक्त-दोष-प्रसङ्गाच् च। तस्माद् अत्यन्त-भिन्नस्य च तद्-अꣳशत्वꣳ दुरुपपादम्। यद्वा भ्रान्तꣳ ब्रह्मैव जीवः। कुतः। तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्मेत्य् आदि ब्रह्मात्म-भावोपदेशात्। नानात्व-वादिन्यस् तु प्रत्यक्षादि-सिद्धार्थानुवादित्वाद् अनन्यथा-सिद्धाद्वैतोपदेश-पराभिः श्रुतिभिः प्रत्यक्षादय इवाविद्यान्तर्गताः ख्याप्यन्ते। अथवा ब्रह्मैवानाद्य्-उपाध्य्-अवच्छिन्नꣳ जीवः। कुतः। तत एव ब्रह्मात्म-भावोपदेशात्। न चायम् उपाधिर् भ्रान्ति-परिकल्पित इति वक्तुꣳ शक्यम्, बन्ध-मोक्षादि-व्यवस्थानुपपत्तेर् इति॥

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते ब्रह्माꣳश इति। कुतः। नानाव्यपदेशात्, अन्यथा च--- एकत्वेन व्यपदेशात्। उभयधा हि व्यपदेशो दृश्यते। नानात्व-व्यपदेशस् तावत् स्रष्टृत्व-सृज्यत्व-नियन्तृत्व-नियाम्यत्व-सर्वज्ञत्वाज्ञत्व-स्वाधीनत्व-पराधीनत्व-शुद्धत्वाशुद्धत्व-कल्याण-गुणाकरत्व-तद्-विपरीतत्व-पतित्व-शेषत्वादिभिर् दृश्यते। अन्यथा चाभेदन व्यपदेशोऽपि, तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्मेत्य् आदिभिर् दृश्यते। अपि दाश-कितवादित्वम् अधीयत एके-- ब्रह्म-दाशा ब्रह्म-दासा ब्रह्मेमे कितवाः, इत्य् आथर्वणिका ब्रह्मणो दाश-कितवादित्वम् अप्य् अधीयते। ततश् च सर्व-जीव-व्यापित्वेनाभेदो व्यपदिश्यत इत्य् अर्थः। एवम् उभय-व्यपदेश-मुख्यत्व-सिद्धये जीवोऽयꣳ ब्रह्मणोऽꣳश इत्य् अभ्युपगन्तव्यः।

न च भेद-व्यपदेशानाꣳ प्रत्यक्षादि-प्रसिद्धार्थत्वेनान्यथा-सिद्धत्वम्; ब्रह्म-सृज्यत्व-तन्-नियाम्यत्व-तच्-छरीरत्व-तच्-छेषत्व-तद्-आधारत्व-तत्-पाल्यत्व-तत्-सꣳहार्यत्व-तद्-उपासकत्व-तत्-प्रसाद-लभ्य-धर्मार्थ-काम-मोक्ष-रूप-पुरुषाथ-भाक्त्वादयस् तत्-कृतश् च जीव-ब्रह्मणोर् भेदः प्रत्यक्षाद्य्-अगोचरत्वेनानन्यथा-सिद्धः। अतो न जगत्-सृष्ट्य्-आदि-वादिनीनाꣳ प्रमाणान्तर-सिद्ध-भेदानुवादेन मिथ्यार्थोपदेश-परत्वम्। न चाखण्डैकरस-चिन्-मात्र-स्वरूपेण ब्रह्मणा आत्मनोऽतद्-भावानुसन्धानम्, बहु-भवन-सङ्कल्प-पूर्वक-वियद्-आदि-सृष्टिꣳ, जीव-भावेन तत्-प्रवेशꣳ, विचित्र-नाम-रूप-व्याकरणꣳ, तत्-कृतानन्त-विषयानुभव-निमित्त-सुख-दुःख-भागित्वम्, अभोक्तृत्वेन तत्र स्थित्वा तन्-नियमनेनान्तर्यामित्वꣳ, जीव-भूतस्य स्वस्य कारण-ब्रह्मात्म-भावानुसन्धानꣳ, सꣳसार-मोक्षꣳ, तद्-उपदेश-शास्त्रꣳ च कुर्वाणेन भ्रमितव्यम् इत्य् उपदिश्यते; तथा सत्य् उन्मत्त-प्रलपितत्वापातात्। उपाध्य्-अवच्छिन्नꣳ ब्रह्म जीव इत्य् अपि न साधीयः, पूर्व-निर्दिष्ट-नियन्तृत्व-नियाम्यत्वादि-व्यपदेश-बाधाद् एव। न हि देवदत्तादेर् एकस्यैव गृहाद्य्-उपाधि-भेदान् नियन्तृ-नियाम्य-भावादि-सिद्धिः। अत उभय-व्यपदेशोपपत्तये जीवोऽयꣳ ब्रह्मणोऽꣳश इत्य् अभ्युपेत्यम्॥४२॥

**२५९ मन्त्र-वर्णात्॥२।३।४३॥ **

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रि-पादस्यामृतꣳ दिवि, इति मन्त्र-वर्णाच् च ब्रह्माꣳशो जीवः। अꣳश-वाची हि पाद-शब्दः। विश्वा भूतानीति जीवानाꣳ बहुत्वाद् बहु-वचनꣳ मन्त्रे। सूत्रेऽप्य् अꣳश इत्य् एक-वचनꣳ जात्य्-अभिप्रायम्; नात्मा श्रुतेर् इत्य् अत्राप्य् एक-वचनꣳ जात्य्-अभिप्रायम्; नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनाꣳ यो विदधाति कामान्, इत्य् आदि श्रुतिभ्य ईश्वराद् भेदस्यात्मनाꣳ बहुत्व-नित्यत्वयोश् चाभिधीयमानत्वात्। एवꣳ नित्यानाम् आत्मनाꣳ बहुत्वे प्रामाणिके सति ज्ञान-स्वरूपत्वेन सर्वेषाम् एक-रूपत्वेऽपि भेदकाकार आत्म-याथात्म्य-वेदन-क्षमैर् अवगम्यते। असन्ततेश् चाव्यतिकरः, इत्य् अनन्तरम् एव चात्म-बहुत्वꣳ वक्ष्यति॥४३॥

**२६० अपि स्मर्यते॥२।३।४४॥ **

ममैवाꣳशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः, इति जीवस्य पुरुषोत्तमाꣳशत्वꣳ स्मर्यते; अतश् चायम् अꣳशः॥४४॥

अꣳशत्वेऽपि जीवस्य ब्रह्मैकदेशत्वेन जीव-गता दोषा ब्रह्मण एवेत्य् आशङ्क्याह---

२६१ प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ परः॥२।३।४५॥

तु-शब्दश् चोद्यꣳ व्यावतयति। प्रकाशादिवज् जीवः परमात्मनोऽꣳशः, यथाग्न्य्-आदित्यादेर् भास्वतो भा-रूपः प्रकाशोऽꣳशो भवति, यथा गवाश्व-शुक्ल-कृष्णादीनाꣳ गोत्वादि-विशिष्टानाꣳ वस्तूनाꣳ गोत्वादीनि विशेषणान्य् अꣳशाः, यथा वा देहिनो देव-मनुष्यादिर् देहोऽꣳशः, तद्वत्। एक-वस्त्व्-एकदेशत्वꣳ ह्य् अꣳशत्वम्। विशिष्टस्यैकस्य वस्तुनो विशेषणम् अꣳश एव। तथा च विवेचका विशिष्टे वस्तुनि विशेषणाꣳशोऽयम्, विशेष्याꣳशोऽयम् इति व्यपदिशन्ति। विशेषण-विशेष्ययोर् अꣳशाꣳशित्वेऽपि स्वभाव-वैलक्षण्यꣳ दृश्यते। एवꣳ जीव-परयोर् विशेषण-विशेष्ययोर् अꣳशाꣳशित्वꣳ, स्वभाव-भेदश् चोपपद्यते। तद् इदम् उच्यते--- नैवꣳ पर इति। यथाभूतो जीवः, न तथाभूतः परः। यथैव हि प्रभायाः प्रभावानन्यथा-भूतः, तथा प्रभा-स्थानीयात् स्वाꣳशाज् जीवाद् अꣳशी परोऽप्य् अर्थान्तर-भूत इत्य् अर्थः। एवꣳ जीव-परयोर् विशेषण-विशेष्यत्व-कृतꣳ स्वभाव-वैलक्षण्यम् आश्रित्य भेद-निर्देशाः प्रवर्तन्ते; अभेद-निर्देशास् तु पृथक्सिद्ध्य्-अनर्ह-विशेषणानाꣳ विशेष्य-पर्यन्तत्वम् आश्रित्य मुख्यत्वेनोपपद्यन्ते। तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्मेत्य् आदिषु, तच्-छब्द-ब्रह्म-शब्दवत् त्वम् अयम् आत्मेति शब्दा अपि, जीव-शरीरक-ब्रह्म-वाचकत्वेनैकार्थाभिधायित्वाद् इत्य् अयम् अर्थः प्राग् एव प्रपञ्चितः॥४५॥

**२६२ स्मरन्ति च॥२।३।४६॥ **

एवꣳ प्रभाप्रभावद् रूपेण शक्ति-शक्तिमद्-रूपेण शरीरात्म-भावेन चाꣳशाꣳशि-भावꣳ जगद्-ब्रह्मणोः पराशरादयः स्मरन्ति, एकदेश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलꣳ जगत्, यत् किञ्चित् सृज्यते येन सत्त्व-जातेन वै द्विज। तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ तत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुः, इत्य् आदिना। च-काराच् छ्रुतयोऽपि--- यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदिना आत्म-शरीर-भावेनाशाꣳशित्वꣳ वदन्तीत्य् उच्यते॥४६॥

एवꣳ ब्रह्मणोऽꣳशत्वे, ब्रह्म-प्रवर्त्यत्वे, ज्ञत्वे च सर्वेषाꣳ समाने केषाञ्चिद् वेदाध्ययन-तद्-अर्थानुष्ठानाद्य्-अनुज्ञा, केषाञ्चित् तत्-परिहारः, केषाञ्चिद्-दर्शन-स्पर्शनाद्य्-अनुज्ञा, केषाञ्चित्-तत्-परिहारश् च, शास्त्रेषु कथम् उपपद्यत इत्य् आशङ्क्याह---

२६३ अनुज्ञा-परिहारौ देह-सम्बन्धाज् ज्योतिर् आदिवत्॥२।३।४७॥

सर्वेषाꣳ ब्रह्माꣳशत्वादिनैक-रूपत्वे सत्य् अपि ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्रादि-रूप-शुच्य्-अशुचि-देह-सम्बन्ध-निबन्धनाव् अनुज्ञा-परिहाराव् उपपद्येते। ज्योतिर्-आदिवद् यथाग्नेर् अग्नित्वेनैक-रूपत्वेऽपि श्रोत्रियागाराद् अग्निर् आह्रियते; श्मशानादेस् तु परिह्रियते; यथा चान्नादि श्रोत्रियादेर् अनुज्ञायते; अभिशस्तादेस् तु परिह्रियते॥४७॥

**२६४ असन्ततेश् चाव्यतिकरः॥२।३।४८॥ **

ब्रह्माꣳशत्वादिनैक-रूपत्वे सत्य् अपि जीवानाम् अन्योन्य-भेदाद् अणुत्वेन प्रतिशरीरꣳ भिन्नत्वाच् च भोग-व्यतिकरोऽपि न भवति। भ्रान्त-ब्रह्म-जीव-वादे चोपहित-ब्रह्म-जीव-वादे च जीव-परयोर् जीवानाꣳ च भोग-व्यतिकरादयः सर्वे दोषाः सन्तीत्य् अभिप्रायेण स्व-पक्षे भोग-व्यतिकराभाव उक्तः॥४८॥

ननु भ्रान्त-ब्रह्म-जीव-नादेऽप्य् अविद्याकृतोपाधि-भेदाद् भोग-व्यवस्थादय उपपद्यन्ते; अत आह---

**२६५ आभास एव च॥२।३।४९॥ **

अखण्डैकरस-प्रकाश-मात्र-स्वरूपस्य स्वरूप-तिरोधान-पूर्वकोपाधि-भेदोपपादन-हेतुर् आभास एव। प्रकाशैक-स्वरूपस्य प्रकाश-तिरोधानꣳ, प्रकाश-नाश एवेति प्राग् एवोपपादितम्। आभासा एव इति वा पाठः; तथा सति हेतव आभासाः। च-कारात्--- पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा, ज्ञाज्ञौ द्वौ, तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्ति, इत्य् आदि श्रुति-विरोधश् च। अविद्या-परिकल्पितोपाधि-भेदेऽपि सर्वोपाधिभिर् उपहित-स्वरूपस्यैकत्वाभ्युपगमाद् भोग-व्यतिकरस् तद्-अवस्थ एव॥४९॥

पारमार्थिकोपाध्य्-उपहित-ब्रह्म-जीव-वादेऽप्य् उपाधि-भेद-हेतु-भूतानाद्य्-अदृष्ट-वशाद् व्यवस्था भविष्यतीत्य् आशङ्क्याह---

**२६६ अदृष्टानियमात्॥२।३।५०॥ **

उपाधि-परम्परा-हेतु-भूतस्यादृष्टस्यापि ब्रह्म-स्वरूपाश्रयत्वेन नियम-हेत्व्-अभावाद् अव्यवस्थैव, उपाधिभिर् अदृष्टैश् च स्व-सम्बन्धेन ब्रह्म-स्वरूप-च्छेदासम्भवात्॥५०॥

**२६७ अभिसन्ध्य्-आदिष्व् अपि चैवम्॥२।३।५१॥ **

अदृष्ट-हेतु-भूताभिसन्ध्य्-आदिष्व् अप्य् उक्ताद् एव हेतोर् अनियम एव॥५१॥

२६८ प्रदेश-भेदाद् इति चेन्नान्तर्भावात्॥२।३।५२॥

यद्य् अप्य् एकम् एव ब्रह्म-स्वरूपम्, तच्-छेदानर्हꣳ नाना-विधोपाधिभिः सम्बध्यते; तथाप्य् उपाधि-सम्बन्धि-ब्रह्म-प्रदेश-भेदाद् उपपद्यत एव भोग-व्यवस्थेति चेत् तन् न, उपाधीनाꣳ तत्र तत्र गमनात् सर्व-प्रदेशानाꣳ सर्वोपाध्य्-अन्तर्भावाद् व्यतिकरस् तद्-अवस्थ एव। प्रदेश-भेदेन सम्बन्धेऽपि सर्वस्य ब्रह्म-प्रदेशत्वात् तत्-तत्-प्रदेश-सम्बन्धि दुःखꣳ ब्रह्मण एव स्यात्। पूर्वत्र--- नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गोऽन्यतर-नियमो वान्यथा, उपलब्धिवद् अनियमः, इत्य् आभ्याꣳ सूत्राभ्याꣳ वेद-बाह्यानाꣳ सर्व-गत-जीव-वादिनाꣳ दोष उक्तः; अत्र तु, आभास एव चेत्य् आदिभिः सूत्रैर् वेदावलम्बिनाम् आत्मैकत्व-वादिनाꣳ दोष उच्यते॥५२॥ इत्य् अꣳशाधिकरणम्॥७॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥३॥

द्वितीयाध्याये

प्राणोत्पत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥

२६९ तथा प्राणाः॥२।४।१॥

ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य वियद्-आदेः कृत्स्नस्य कार्यत्वेनोत्पत्ताव् उक्तायाꣳ जीवस्य कार्यत्वेऽपि स्वरूपान्यथा-भाव-लक्षणोत्पत्तिर् अपोदिता। तत्-प्रसङ्गेन जीव-स्वरूपꣳ शोधितम्। सम्प्रति जीवोपकरणानाम् इन्द्रियाणाꣳ प्राणस्य चोत्पत्त्यादि-प्रकारो विशोध्यते। तत्र किम् इन्द्रियाणाꣳ कार्यत्वꣳ जीववत्। उत वियद्-आदिवद् इति चिन्त्यते। किꣳ युक्तम्। जीववद् एवेत्य् आह पूर्व-पक्षी तथा प्राणाः इति। प्राणाः इन्द्रियाणि। यथा जीवो नोत्पद्यते; तथेन्द्रियाण्य् अपि नोत्पद्यन्ते। कुतः। श्रुतेः। यथा जीवस्यानुत्पत्तिः श्रुतेर् अवगम्यते; तथा प्राणानाम् अप्य् अनुत्पत्तिः श्रुतेर् एवावगम्यते। तथा प्राणा इति प्रमाणम् अप्य् अतिदिश्यते। का पुनर् अत्र श्रुतिः। असद् वा इदम् अग्र आसीत् तद् आहुः किꣳ तद् आसीद् इति ऋषयो वा व ते अग्रे सद् आसीत् तद् आहुः के ते ऋषय इति प्राणा वा व ऋषयः इति जगद्-उत्पत्तेः प्राग् इन्द्रियाणाꣳ सद्-भावः श्रूयते। प्राण-शब्दे बहु-वचनाद् इन्द्रियाण्य् एवेति निश्चीयते। न चेयꣳ श्रुतिर् वायुश् चान्तरिक्षꣳ चैतद् अमृतम्, सैषानस्तमिता देवता यद् वायुः इतिवच् चिर-कालावस्थायित्वेन परिणतुꣳ शक्या, असद् वा इदम् अग्र आसीत् इति कृत्स्न-प्रपञ्च-प्रलय-वेलायाम् अप्य् अवस्थितत्व-श्रवणात्। उत्पत्ति-वादिन्यस् तु जीवोत्पत्ति-वादिन्य इव नेतव्या इति॥ 

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- वियद्-आदिवद् एव प्राणाश् चोत्पद्यन्ते। कुतः। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीद् इत्य् आदिषु प्राकृष्टेर् एकत्वावधारणात्, एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, इतीन्द्रियाणाम् उत्पत्ति-श्रवणाच् च, प्राग्-अवस्थानासम्भवात्। न चात्मोत्पत्ति-वादवद् इन्द्रियोत्पत्ति-वादाः परिणेतुꣳ शक्याः, आत्मवद् उत्पत्ति-प्रतिषेध-श्रुतीनाꣳ नित्यत्व-श्रुतीनाꣳ चादर्शनात्। असद् वा इदम् अग्र आसीद् इत्य् आदि वाक्येऽपि प्राण-शब्देन परमात्मैव निर्दिश्यते, सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणम् एवाभिसꣳविशन्ति प्राणम् अभ्युज्जिहते इति प्राण-शब्दस्य परमात्मन्य् अपि प्रसिद्धेः। प्राणा वा व ऋषयः इति ऋषि-शब्दश् च सर्व-ज्ञे तस्मिन्न् एव युज्यते; न त्व् अचेतनेष्व् इन्द्रियेषु॥१॥ 

ऋषयः, प्राणा इति च बहु-वचन-श्रुतिः कथम् उपपद्यत इति चेत्, तत्राह---

२७० गौण्य-सम्भवात् तत्-प्राक्-छ्रुतेश् च॥२।४।२॥

बहु-वचन-श्रुतिर् गौणी, बह्व्-अर्थासम्भवात्। तस्यैव परमात्मनः सृष्टेः प्राग् अवस्थान-श्रुतेर् एव॥२॥ 

२७१ तत्-पूर्वकत्वाद् वाचः॥२।४।३॥

इतश् च प्राण-शब्दः परमात्म-वचनः; वाचः--- परमात्म-व्यतिरिक्त-विषयस्य नामधेयस्य वाग्-विषय-भूत-वियद्-आदि-सृष्टि-पूर्वकत्वात्। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम्--- आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियत, इति नाम-रूप-भाजाम् अभावात् तदानीꣳ वाग्-आदीन्द्रिय-कार्याभावाच् च तानि न सन्तीत्य् अर्थः॥३॥ 

इति प्राणोत्पत्त्य्-अधिकरणम्॥१॥ 

अथ सप्त-गत्य्-अधिकरणम्॥२॥ 

२७२ सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च॥२।४।४॥

तानीन्द्रियाणि किꣳ सप्तैव स्युः, अथवैकादशेति चिन्त्यते। श्रुति-विप्रतिपत्तेः सꣳशयह्। किꣳ प्राप्तम्; सप्तेति। कुतः। गतेर् विशेषितत्वाच् च। गतिस् तावज् जायमानेन म्रियमाणेन च जीवेन सह लोकेषु सञ्चरण-रूपा सप्तानाम् एव श्रुयते--- सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त, इति। वीप्सा पुरुष-भेदाभिप्राया। विशेषिताश् च ते गतिमन्तः प्राणाः स्वरूपतः, यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश् च न विचेष्टेत ताम् आहुः परमाꣳ गतिम् इति। शरीरान्तः-सञ्चरणꣳ विहाय मोक्षार्थ-गमनꣳ परमा गतिः। एवꣳ जीवेन सह जन्म-मरणयोः सप्तानाम् एव गति-श्रवणाद् योग-दशायाꣳ ज्ञानानीति विशेषितत्वाच् च जीवस्य करणानि श्रोत्र-त्वक्-चक्षुर्-जिह्वा-घ्राण-बुद्धि-मनाꣳसि सप्तैवेति गम्यते। यानि त्व् इतराणि विषयाणाꣳ ग्राहकत्वेन, अष्टौ ग्रहाः, सप्त वै शीर्सण्याः प्राणाः द्वाव् अवाञ्चौ, इत्य् आदिषु चतुर्दश-पर्यन्तानि प्राण-प्रतिपादक-वाक्येषु वाक्-पाणि-पाद-पायूपस्थाहङ्कार-चित्ताख्यानीन्द्रियाणि प्रतीयन्ते, तेषाꣳ जीवेन सह गति-श्रवणाभावाज् जीवस्याल्पाल्पोपकारकत्व-मात्रेणौपचारिकः प्राण-व्यपदेशः॥४॥ 

इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे---

२७३ हस्तादयस् तु स्थितेऽतो नैवम्॥२।४।५॥

न सप्तैवेन्द्रियाण्य् अपि त्व् एकादश; हस्तादीनाम् अपि शरीरे स्थिते जीवे तस्य भोगोपकरणत्वात्, कार्य-भेदाच् च। दृश्यते हि श्रोत्रादीनाम् इव हस्तादीनाम् अपि कार्य-भेद आदानादिः; अतस् ते ऽपि सन्त्य् एव। अतो नैवम्--- अतो हस्तादयो न सन्तीत्य् एवꣳ न मन्तव्यम् इत्य् अर्थः। अध्यवसायाभिमान-चिन्तावृत्ति-भेदान् मन एव बुद्धयह् अङ्कार-चित्त-शब्दैर् व्यपदिश्यत इत्य् एकादशेन्द्रियाणि। अतः--- दशेमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशः इत्य् आत्म-शब्देन मनोऽभिधीयते। इन्द्रियाणि दशैकꣳ च पञ्च चेन्द्रिय गोचराः, तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश। एकादशꣳ मनश् चात्र, इत्य् आदि श्रुति-स्मृति-सिद्धेन्द्रिय-सङ्ख्या स्थिता। अधिक-सङ्ख्या-वादाः मनो-वृत्ति-भेदाभिप्रायाः; न्यून-व्यपदेशास् तु तत्र तत्र विवक्शित-गमनादि-कार्य-विशेष-प्रयुक्ताः॥५॥ 

इति सप्त-गत्य्-अधिकरणम्॥२॥ 

अथ प्राणाणुत्वाधिकरणम्॥३॥ 

२७४ अणवश् च॥२।४।६॥

त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः, इत्य् आनन्त्य श्रवणाद् विभुत्वꣳ प्राणानाम्; इति प्राप्तेऽभिधीयते--- प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति, इत्य् उत्क्रान्त्य् आदि श्रवणात् परिमितत्वे सिधे सत्य् उत्क्रान्त्य् आदिषु पार्ष्व-स्थैर् अनुपलभ्यमानत्वाद् अणवश् च प्राणाः। आनन्त्य-श्रुतिस् तु, अथ यो हैतान् अनन्तान् उपास्ते इत्य् उपासन-श्रवणाद् उपास्य-प्राण-विशेषण-भूत-कार्य-बाहुल्याभिप्राया॥६॥ 

२७५ श्रेष्ठश् च॥२।४।७॥

प्राण-सꣳवादे शरीर-स्थिति-हेतुत्वेन श्रेष्ठतया निर्णीतो मुख्य-प्राणः, आनीदवातꣳ स्वधया तद् एकम् इति महा-प्रलय-समये स्व-कार्य-भूत-प्राणन-सद्-भाव-श्रवणात्, एतस्माज् जायते इति जन्म-श्रवणस्य जीव-जन्म-श्रवणवद् उपपत्तेर् नोत्पद्यत, इत्य् आशङ्क्य प्राक्सृष्टेर् एकत्वावधारणादि-विरोधात्, एतस्माज् जायते प्राणः इति पृथिव्य्-आदि- तुल्योत्पत्ति-श्रवणात्, उत्पत्ति-निषेधाभावाच् च, जायत एव श्रेष्ठश् च प्राण इत्य् उच्यते। आनीदवातम् इति तु न जैवꣳ श्रेष्ठꣳ प्राणम् अभिप्रेत्योच्यते, अपि तु परस्य ब्रह्मण एकस्यैव विद्यमानत्वम् उच्यते, अवातम् इति तत्रैव श्रवणात्। पूर्वेणैव तुल्य-न्यायत्वेऽपि पृथग् योग-करणम् उत्तर चिन्तार्थम्॥७॥

इति प्राणाणुत्वाधिकरणम्॥३॥ 

अथ वायु-क्रियाधिकरणम्॥४॥

२७६ न वायु-क्रिये पृथग्-उपदेशात्॥२।४।८॥

सोऽयꣳ श्रेष्ठः प्राणः किꣳ महाभूत-द्वितीय-वायु-मात्रꣳ, तस्य वा स्पन्द-रूप-क्रिया, अथवा वायुर् एव कञ्चन विशेषम् आपन्नः, इति विशये वायुर् एवेति प्राप्तम्, यः प्राणः स वायुः इति व्यपदेशात्। यद्वा वायु-मात्रे प्राणत्व-प्रसिद्ध्य्-अभावाद् उच्छ्वास-निःश्वासादि-वायु-क्रियायाꣳ प्राण-शब्द-प्रसिद्धेश् च तत्-क्रियैव, इति प्राप्ते न वायु-मात्रꣳ, न च तत्-क्रियेत्य् उच्यते। कुतः। पृथग्-उपदेशात्--- एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, खꣳ वायुः इति। तत एव पृथग्-उपदेशात् वायु-क्रियापि न भवति प्राणः; न हि तेजः-प्रभृतीनाꣳ क्रिया तैः सह पृथग्-द्रव्यतयोपदिश्यते। यः प्राणः स वायुर् इति तु वायुर् एवावस्थान्तरम् आपन्नः प्राणः; न तेजः-प्रभृतिवत् तत्त्वान्तरम् इति ज्ञापनार्थꣳ। उच्छ्वास-निःश्वासादाव् अपि प्राणः स्पन्दत इति क्रियावति द्रव्य एव प्राण-शब्द-प्रसिद्धिः; न क्रिया-मात्रे॥८॥ किम् अयꣳ प्राणो वायोर् विकारः सन्न् अग्निवद् भूतान्तरम्। नेत्य् आह--- 

२७७ चक्षुर्-आदिवत् तु तत्-सह-शिष्ट्य्-आदिभ्यः॥२।४।९॥

नायꣳ भूत-विशेषः, अपि तु चक्षुर्-आदिवज् जीवोपकरण-विशेषः। तच् चोपकरणत्वम् उपकरण-भूतैर् इन्द्रियैह् सहशिष्ट्य्-आदिभ्योऽवगम्यते। चक्षुर्-आदिभिः सहायꣳ प्राणः शिष्यते प्राण-सꣳवादादिषु तत्-सजातीयत्वे हि तैः सह शासनꣳ युज्यते। प्राण-शब्द-परिगृहीतेषु करणेष्व् अस्य विशिष्याभिधानम् आदि-शब्देन गृह्यते; अथ ह य एवायꣳ मुख्यः प्राणः श्योऽयꣳ मध्यमः प्राणः इत्य् आदिषु विशिष्याभिधानात्॥९॥ 

चक्षुर्-आदिवद् अस्यापि करणत्वे तद्वद् अस्यापि जीवꣳ प्रत्युपकार-विशेष-रूप-क्रियया भवितव्यꣳ सा तु न दृश्यते; अतो नायꣳ चक्षुर्-आदिवद् भवितुम् अर्हतीति चेत्, तत्राह--- 

२७८ अकरणत्वाच् च न दोषस् तथा हि दर्शयति॥२।४।१०॥

अकरणत्वात्--- करणꣳ क्रिया, अक्रियत्वात्, अस्य प्राणस्य जीवꣳ प्रत्युपकार-विशेष-रूप-क्रिया-रहितत्वाच् च यो दोष उद्भाव्यते, स नास्ति; यत उपकार-विशेष-रूपाꣳ शरीरेन्द्रिय-धारणादि-रूपाꣳ क्रियाꣳ दर्शयति श्रुतिः--- यस्मिन्न् उत्क्रान्ते इदꣳ शरीरꣳ पापिष्ठतरम् इव दृश्यते स वः श्रेष्ठः इत्य् उक्त्वा वाग्-आद्य्-उत्क्रमणेऽपि शरीरस्येन्द्रियान्तराणाꣳ च स्थितिꣳ दर्शयित्वा प्राणोत्क्रमणे शरीरेन्द्रिय-शैथिल्याभिधानात्। अतः प्राणापान-व्यानोदान-समानाकारेण पञ्चधावस्थितोऽयꣳ प्राणः शरीरेन्द्रिय-धारणादिना जीवस्योपकरोतीति चक्षुर्-आदिवत् करणत्वम्॥१०॥ 

नन्व् एवꣳ नाम-भेदात् कार्य-भेदाच् च प्राणापानादयस् तत्त्वान्तराणि स्युः, तत्राह---

२७९ पञ्च-वृत्तिर् मनोवद् व्यपदिश्यते॥२।४।११॥

यथा कामादि-वृत्ति-भेदे तत्-कार्य-भेदेऽपि न कामादिकꣳ मनसस् तत्त्वान्तरꣳ, कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा-धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वꣳ मन एव, इति वचनात्। एवꣳ--- प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इत्य् एतत् सर्वे प्राण एव, इति वचनाद् अपानादयोऽपि प्राणस्यैव वृत्ति-विशेषाः, न तत्त्वान्तरम् इत्य् अवगम्यते॥११॥ 

इति वायु-क्रियाधिकरणम्॥४॥ 

अथ श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणꣳ॥५॥ 

२८० अणुश् च॥२।४।१२॥

अणुश् चायꣳ, पूर्ववद् उत्क्रान्त्य् आदि श्रवणात्--- तम् उत्क्रामन्तꣳ प्राणोऽनूत्क्रामति इत्य् आदिषु अधिकाशङ्का तु सम एभिस् त्रिभिर् लोकैः समोऽनेन सर्वेण प्राणे सर्वꣳ प्रतिष्ठितम्, सर्वꣳ हीदꣳ प्राणेनावृतम् इत्य् आदि श्रवणात् महा-परिमाण इति। परिहारस् तु--- उत्क्रान्त्य्-आदि-श्रवणात् परिच्छिन्नत्वे निश्चिते सर्वस्य प्राणि-जातस्य प्राणायत्त-स्थितित्वेन वैभव-वादोपपत्तिर् इति॥१२॥ 

इति श्रेष्ठाणुत्वाधिकरणम् 

अथ ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानाधिकरणम्॥६॥ 

२८१ ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानꣳ तु तद्-आमननात् प्राणवता शब्दात्॥२।४।१३॥

सश्रेष्ठानाꣳ प्राणानाꣳ ब्रह्मण उत्पत्तिर् इयत्ता-परिमाणꣳ चोक्तम्। तेषाꣳ प्राणानाम् अग्न्य्-आदि-देवताधिष्ठितत्वꣳ च पूर्वम् एव अभिमानि-व्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम् इत्य् अनेन सूत्रेण प्रसङ्गाद् उपपादितꣳ जीवस्य च स्व-भोग-साधनानाम् एषाम् अधिष्ठात्रित्वꣳ लोक-सिद्धम्, एवम् एवैष एतान प्राणान् गृहित्वा स्वे शरीरे यथाकामꣳ परिवर्तते इत्य् आदि श्रुति-सिद्धꣳ च। तद् इदꣳ जीवस्याग्न्य्-आदि-देवतानाꣳ च प्राण-विषयम् अधिष्ठानꣳ किꣳ स्वायत्तम्, उत परमात्मायत्तम् इति विशये नैरपेक्ष्यात् स्वायत्तम्॥ 

इति प्राप्त उच्यते--- ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानम् इति। प्राणवता--- जीवेन सह ज्योतिर्-आदीनाम् अग्न्य्-आदि-देवतानाꣳ प्राण-विषयम् अधिष्ठानम्, तद्-आमननात्--- तस्य परमात्मनः आमननाद् भवति। आमननम्--- आभिमुख्येन मननम्, परमात्मनः सङ्कल्पाद् एव भवतीत्य् अर्थः। कुत एतत्। शब्दात्--- इन्द्रियाणाꣳ साभिमानि-देवतानाꣳ जीवात्मनश् च स्व-कार्येषु परम-पुरुष-मननायत्तत्व-शास्त्रात्। यथान्तर्यामि ब्राह्मणादिषु--- योऽग्नौ तिष्ठन्न् अग्नेर् अन्तरो यम् अग्निर् न वेद यस्याग्निः शरीरꣳ योऽग्निम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः यो वायौ तिष्ठन्, य आदित्ये तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्, यश् चक्षुषि तिष्ठन् इत्य् आदि। यथा च--- भीषास्माद् वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः, भीषास्माद् अग्निश् चेन्द्रश् च, मृत्युर् धावति पञ्चमः इति। तथा--- एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः इत्य् आदि॥१३॥ 

२८२ तस्य च नित्यत्वात्॥२।४।१४॥

सर्वेषाꣳ परमात्माधिष्ठितत्वस्य नित्यत्वात्, स्वरूपानुबन्धित्वेन नियतत्वाच् च तत्-सङ्कल्पाद् एवैषाम् अधिष्ठातृत्वम् अवर्जनीयम्। तत् सृष्ट्वा, तद् एवानुप्राविशत्, तद् अनुप्रविश्य, सच् च त्यच् चाभवत् इत्य् आदिना परम-पुरुषस्य नियन्तृत्वेन सर्व-चिद्-अचिद्-वस्त्व्-अनुप्रवेशः स्वरूपानुबन्धी श्रूयते। स्मर्यते च--- विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत् इति॥१४॥ 

इति ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानाधिकरणम्॥६॥ 

अथ इन्द्रियाधिकरणम्॥७॥ 

२८३ त इन्द्रियाणि तद्-व्यपदेशाद् अन्यत्र श्रेष्ठात्॥२।४।१५॥

किꣳ सर्वे प्राण-शब्द-निर्दिष्टा इन्द्रियाणि, उत श्रेष्ठ-प्राण-व्यतिरिक्ता एवेति विशये प्राण-शब्द वाच्यत्वात्, करणत्वाꣳ च सर्व एवेन्द्रियाणि, इति प्राप्त उच्यते--- श्रेष्ठ-व्यतिरिक्ता एव प्राणा इन्द्रियाणि। कुतः। श्रेष्ठाद् अन्येष्व् एव प्राणेषु तद्-व्यपदेशात्। इन्द्रियाणि दशैकꣳ च पञ्च चेन्द्रिय-गोचराः इत्य् आदिभिर् हि चक्षुर्-आदिषु समनस्केष्व् एव इन्द्रिय-शब्दो व्यपदिश्यते॥१५॥ 

२८४ भेद-श्रुतेर् वैलक्षण्याच् च॥२।४।१६॥

एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च, इत्य् आदिष्व् इन्द्रियेभ्यः प्राणस्य पृथक् श्रवणात् प्राण-व्यतिरिक्तानाम् एवेन्द्रियत्वम् अवगम्यते। मनसः पृथक् श्रवणेऽपि तस्यान्यत्रेन्द्रियान्तर्भाव उक्तः--- मनः षष्ठानीन्द्रियाणि इत्य् आदौ। वैलक्षण्यꣳ च चक्षुर्-आदिभ्यः श्रेष्ठ-प्राणस्योपलभ्यते; सुषुप्तौ हि प्राणस्य वृत्तिर् उपलभ्यते, चक्षुर्-आदीनाꣳ तु वृत्तिर् नोपलभ्यते। कार्यꣳ च चक्षुर्-वाग्-आदीनाꣳ समनस्कानाꣳ ज्ञान-कर्म-साधनत्वम्; प्राणस्य तु शरीरेन्द्रिय-धारणम्। प्राणाधीन-धारणत्वात् त्व् इन्द्रियेषु प्राण-शब्द-व्यपदेशः। तथा च श्रुतिः--- त एतस्यैव सर्वे रूपम् अभवन्, तस्माद् एत एतेनाख्यायन्ते इति। रूपम् अभवन् शरीरम् अभवन्, तद्-अधीन-प्रवृत्तयोऽभवन्न् इत्य् अर्थः॥१६॥ इति इन्द्रियाधिकरणम्॥७॥ 

अथ सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्त्य्-अधिकरणम्॥८॥ 

२८५ सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात्॥२।४।१७॥

भूतेन्द्रियादीनाꣳ समष्टि-सृष्टिः, जीवानाꣳ कर्तृत्वꣳ च परस्माद् ब्रह्मण इत्य् उक्तꣳ पुरस्तात्। जीवानाꣳ स्वेन्द्रियाधिष्ठानꣳ च परायत्तम् इति चानन्तरꣳ स्थिरीकरणाय स्मारितम्। या त्व् इयꣳ नाम-रूप-व्याकरणात्मिका प्रपञ्च-व्यष्टि-सृष्टिः, सा किꣳ समष्टि-जीव-रूपस्य हिरण्यगर्भस्यैव कर्म। उत तेजः-प्रभृति-शरीरकस्य परस्याब्-आदि-सृष्टिवद् धिरण्यगर्भ-शरीरकस्य परस्य ब्रह्मणः। इतीदानीꣳ चिन्त्यते। किꣳ युक्तम्। समष्टि-जीवस्येति। कुतः। अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति जीव-कर्तृकत्व-श्रवणात्। न हि परा देवता स्वेन रूपेण नाम-रूपे व्याकरवाणीत्य् ऐक्षत; अपि तु स्वाꣳश-भूतेन जीव-रूपेण, अनेन जीवेनात्मनेति वचनात्। नन्व् एवꣳ चारेणानुप्रविश्य पर-बलꣳ सङ्कलयानीतिवत्, व्याकरवाणीत्य् उत्तम-पुरुषः कर्तृ-स्थ-क्रियश् च प्रविशतिर् लाक्षणिकः स्यात्। नैवम्, तत्र राज-चारयोः स्वरूप-भेदाल् लाक्षणिकत्वम्, इह तु जीवस्यापि स्वाꣳशत्वेन स्वरूपत्वात् तेन रूपेण प्रवेशो व्याकरणꣳ चात्मन एवेति न लाक्षणिकत्व-प्रसङ्गः। न च सहयोग-लक्षणेयꣳ तृतीया, कारक-विभक्तौ सम्भवन्त्याम् उपपद-विभक्तेर् अन्याय्यत्वात्। न च करणे तृतीया, ब्रह्म-कर्तृकयोः प्रवेश-व्याकरणयोर् जीवस्य साधकतमत्वाभावात्। न च जीवस्य कर्तृत्वꣳ प्रवेशमाने पर्यवस्यति, नाम-रूप-व्याकरणꣳ तु ब्रह्मण एवेति शक्यꣳ वक्तुम्; क्वाप्रत्ययेन समान-कर्तृकत्व-प्रतीतेः। जीवस्य स्वाꣳशत्वेन स्वरूपत्वेऽपि पर-स्वरूप-व्यावृत्त्य्-अर्थः, अनेन जीवेनेति पराक्त्वेन परामर्शः। अतो हिरण्यगर्भ-कर्तृकेयꣳ नाम-रूप-व्याक्रिया। अत एव च स्मृतिषु चतुर्मुख-कर्तृक-सृष्टि-प्रकरणे नाम-रूप-व्याकरणꣳ सङ्कीर्त्यते, नाम रूपꣳ च भूतानाꣳ कृत्यानाꣳ च प्रपञ्चनम्। वेद-शब्देभ्य एवादौ देवादीनाꣳ चकार सः, इत्य् आदि॥ 

एवꣳ प्राप्तेऽभिधीयते--- सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु इति। तु-शब्दः पक्षꣳ व्यावर्तयति। सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिः--- नाम-रूप-व्याकरणम्। तत् त्रिवृत् कुर्वतः परस्यैव ब्रह्मणः, तस्यैव नाम-रूप-व्याकरणोपदेशात्। त्रिवृत्-करणꣳ कुर्वत एव हि नाम-रूप-व्याकरणम् उपदिश्यते, सेयꣳ देवतैक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जिवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाꣳ करवाणि, इति समान-कर्तृकत्व-प्रतितेः। त्रिवृत्-करणꣳ तु चतुर्मुखस्याण्डान्तवर्तिनो न सम्भवति, तेजो-ऽब्-अन्नैर् ह्य् अण्डम् उत्पाद्यते। चतुर्मुखस्य चाण्डे सम्भवः स्मर्यते--- तस्मिन्न् अण्डेऽभवद् ब्रह्मा सर्व-लोक-पितामहः इति। अतस् त्रिवृत् करणꣳ परस्यैव ब्रह्मणः; तत्-समान-कर्तृकꣳ नाम-रूप-व्याकरणꣳ च तस्यैवेति विज्ञायते। कथꣳ तर्हि, अनेन जीवेनेति सङ्गच्छते। आत्मना जीवेनेति सामानाधिकरण्यात् जीव-शरीरकꣳ परꣳ ब्रह्मैव जीव-शब्देनाभिधीयते; यथा--- तत् तेज ऐक्षत तद् अपोऽसृजत, ता आप ऐक्षन्त, ता अन्नम् असूजन्त, इति तेजः-प्रभृति-शरीरकꣳ परम् एव ब्रह्माभिधीयते। अतो जीव-समष्टि-भूत-हिरण्यगर्भ-शरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मणः कर्म नाम-रूप-व्याकरणम्। एवꣳ च--- प्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति प्रविशतिर् उत्तम-पुरुषश् चाक्लिष्टौ मुख्यार्थाव् एव भवतः। प्रवेश-व्याकरणयोः समान-कर्तृकत्वम् अप्य् उपपद्यते। चतुर्मुख-शरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मणः कर्म देवादि-विचित्र-सृष्टिर् इति चतुर्मुख-कर्तृक-सृष्टि-प्रकरणे नाम-रूप-व्याक्रियोपदेशश् चोपपद्यते। अतः--- सेयꣳ देवतेत्य्-आदि-वाक्यस्यायम् अर्थः--- इमाः---तेजोऽब्-अन्न-रूपास् तिस्रो देवताः, अनेन जीवेन--- जीव-समष्टि-विशिष्टेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि--- देवादि-विचित्र-सृष्टिꣳ तन्-नामधेयानि च करवाणि। तद्-अर्थम् अन्योन्य-सꣳसर्गम् अप्राप्तानाम् एषाꣳ तेजोऽब्-अन्नानाꣳ विशेष-सृष्ट्य्-असमर्थानाꣳ तत्-सामर्थ्यायैकैकाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतꣳ करवाणीति। अतः परस्यैव ब्रह्मणः कर्मेदꣳ नाम-रूप-व्याकरणम्॥१७॥ 

अथ स्यात्--- नाम-रूप-व्याकरणस्य त्रिवृत्-करणेनैक-कर्तृकत्वात् परमात्म-कर्तृकम् इति न शक्यते वक्तुम्, त्रिवृत्-करणस्यापि जीव-कर्तृकत्व-सम्भवात्। अण्ड-सृष्ट्य्-उत्तर-कालꣳ हि चतुर्मुख-सृष्ट-जीवेषु त्रिवृत्-करण-प्रकार उपदिश्यते--- यथा तु खलु सोम्येमास् तिस्रो देवताः पुरुषꣳ प्राप्य त्रिवृत् त्रिवृद् एकैका भवति तन् मे विजानीहीति, अन्नम् अशितꣳ त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो भागस् तत् पुरीषꣳ भवति यो मध्यमस् तन् माꣳसꣳ योऽणिष्ठस् तन् मनः इत्य् आदिना। तथा पूर्वस्मिन्न् अपि वाक्ये--- यद् अग्ने रोहितꣳ रूपꣳ तेजसस् तद् रूपꣳ यच् छुक्लꣳ तद् अपाꣳ यत् कृष्णꣳ तद् अन्नस्य, इत्य् आदिना चतुर्मुख-सृष्टाग्न्य्-आदित्य-चन्द्र-विद्युत्सु त्रिवृत्-करणꣳ प्रदर्श्यते। नाम-रूप-व्याकरणोत्तर-कालꣳ च त्रिवृत्-करणꣳ श्रूयते--- सेयꣳ देवतेमास् तिस्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरोत्तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाम् अकरोत् इति। तत्राह--- 

२८६ माꣳसादि-भौमꣳ यथा शब्दम् इतरयोश् च॥२।४।१८॥

यद् उक्तम् अण्ड-सृष्ट्य्-उत्तर-कालꣳ चतुर्मुख-सृष्ट-देवतादि-विषयोऽयꣳ--- तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाम् अकरोद् इति त्रिवृत्-करणोपदेश इति; तन् नोपपद्यते; अन्नम् अशितꣳ त्रेधा विधीयते इत्य् अत्र माꣳस-मनसोः पुरीषाद् अणुत्वेनाणीयस्त्वेन च व्यपदिष्टयोः कारणानुविधायित्वेनाप्य् अतैजसत्व-प्रसङ्गात्; आपः पीताः इत्य् अत्रापि मूत्र-प्राणयोः स्थविष्ठाणीयसोः पार्थिवत्व-तैजसत्व-प्रसङ्गाच् च। न चैवम् इष्यते; माꣳसादि हि भौमम् इष्यते--- पुरीषवन् माꣳस-मनसी अपि भौमे--- पार्थिवे इष्येते, अन्नम् अशितꣳ त्रेधेति प्रक्रमात्। यथा शब्दम् इतरयोश् च--- इतरयोर् अपि, आपः पीताः, तेजोऽशितम् इति पर्याययोर् यथा शब्दꣳ विकारा इष्यन्ते। आपः पीतास् त्रेधा विधीयन्त इत्य् अपाम् एव त्रेधा परिणामः शब्दात् प्रतीयते; तथा तेजोऽशितꣳ त्रेधा विधीयत इत्य् अपि तेजस एव त्रेधा परिणामः शब्दात् प्रतीयते। अतः पुरीष-माꣳस-मनाꣳसि पृथिवी-विकाराः, मूत्र-लोहित-प्राणाः अब्-विकाराः, अस्थि-मज्जा-वाचस्-तेजो-विकारा इति प्रतिपत्तव्यम्; अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः आपो-मयः प्राणस् तेजो-मयी वाक्, इति वाक्य-शेषाविरोधाच् च। अतः--- तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाम् अकरोद् इत्य् उक्तस् त्रिवृत्-करण-प्रकारः, अन्नम् अशितम् इत्य् आदिना न प्रदर्श्यते; तथा सति मनः-प्राण-वाचाꣳ त्रयाणाम् अप्य् अणीयस्त्वेन तैजसत्वात्, अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः इत्य् आदिर् विरुध्यते। प्राग् एव त्रिवृत्-कृतानाꣳ पृथिव्य्-आदीनाꣳ पुरुषꣳ प्राप्तानाम्, अन्नम् अशितम् इत्य् आदिनैकैकस्य त्रेधा परिणाम उच्यते। अण्ड-सृष्टेः प्राग् एव च तेजोऽब्-अन्नानाꣳ त्रिवृत्-करणेन भवितव्यम्, अत्रिवृत्-कृतानाꣳ तेषाꣳ कार्यारम्भासामर्थ्यात्। अन्योन्य-सꣳयुक्तानाम् एव हि कार्यारम्भ-सामर्थ्यम्; तद् एव च त्रिवृत्-करणम्। तथा च स्मर्यते--- नाना-वीर्याः पृथग्-भूतास् ततस् ते सꣳहतिꣳ विना। नाशक्नुवन् प्रजास् स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः। समेत्यान्योन्य-सꣳयोगꣳ परस्पर-समाश्रयाः। महद्-आद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते, इति। अत एव च--- अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरोत् तासाꣳ त्रिवृतꣳ त्रिवृतम् एकैकाम् अकरोत्, इति पाठ-क्रमोऽर्थ-क्रमेण बाध्यते। अण्डान्तर्वर्तिष्व् अग्न्य्-आदित्यादिषु त्रिवृत्-करण-प्रदर्शनꣳ श्वेतकेतोः शुश्रूषोर् अण्डान्तर्वर्तित्वेन तस्य बहिष्ठ-वस्तुषु त्रिवृत्-करण-प्रदर्शनायोगात् त्रिवृत्-कृतानाꣳ कार्येष्व् अग्न्य्-आदित्यादिषु क्रियते॥१८॥ 

स्याद् एतत्; अन्नम् अशितम्, आपः पीताः, तेजोऽशितम् इति त्रिवत्-कृतानाम् अन्नादीनाम् एकैकस्य तेजोऽब्-अन्नात्मकत्वेन त्रि-रूपस्य कथम् अन्नम् आपस् तेज इत्य् एकैक-रूपेण व्यपदेश उपपद्यत इति; 

तत्राह---

२८७ वैशेष्यात् तु तद्-वादस् तद्-वादः॥२।४।१९॥

वैशेष्यꣳ--- विशेष-भावः। त्रिवृत्-करणेन त्रि-रूपेऽप्य् एकैकस्मिन्न् अन्नाद्य्-आधिक्यात् तत्र तत्रान्नादि-वादः। द्विर् उक्तिर् अध्याय-समाप्तिꣳ द्योतयति॥१९॥ 

इति सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्त्य्-अधिकरणम्॥८॥ 

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-शारीरक-मीमाꣳसा-भाष्ये द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ 

समाप्तश् चाध्यायः॥

స్మృత్య్-అధికరణమ్॥౧॥

**౧౩౯ స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గ ఇతి చేన్ నాన్య-స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గాత్॥౨।౧।౧॥ **

ప్రథమేఽధ్యాయే ప్రత్యక్షాది-ప్రమాణ-గోచరాద్ అచేతనాత్ తత్-సṁసృష్టాత్ తద్-వియుక్తాచ్ చ చేతనాద్ అర్థాన్తర-భూతṁ నిరస్త-నిఖిలావిద్యాద్య్-అపురుషార్థ-గన్ధమ్ అనన్త-జ్ఞానానన్దైకతానమ్ అపరిమితోదార-గుణ-సాగరṁ నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణṁ సర్వాన్తరాత్మ-భూతṁ పరṁ బ్రహ్మ వేదాన్త-వేద్యమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। అనన్తరమ్ అస్యార్థస్య సమ్భావనీయ-సమస్త-ప్రకార-దుర్ధర్షణత్వ-ప్రతిపాదనాయ ద్వితీయోఽధ్యాయ ఆరభ్యతే॥ 

ప్రథమṁ తావత్ కపిల-స్మృతి-విరోధాద్ వేదాన్తానామ్ అతత్-పరత్వమ్ ఆశఙ్క్య తన్ నిరాక్రియతే। కథṁ స్మృతి-విరోధాచ్ ఛ్రుతేర్ అన్య-పరత్వమ్। ఉక్తṁ హి--- విరోధే త్వ్ అనపేక్షṁ స్యాత్, ఇతి శ్రుతి-విరుద్ధాయాః స్మృతేర్ అనాదరణీయత్వమ్। సత్యమ్। ఔదుమ్బరీṁ స్పృష్ట్వోద్గాయేత్, ఇత్య్ ఆదిషు స్వత ఏవార్థ-నిశ్చయ-సమ్భవాత్ తద్-విరుద్ధా స్మృతిర్ అనాదరణీయైవ। ఇహ తు వేదాన్త-వేద్య-తత్త్వస్య దురవబోధత్వేన పరమర్షిప్రణీత-స్మృతి-విరోధే సత్య్ అయమ్ అర్థ ఇతి నిశ్చయాయోగాత్ స్మృత్యా శ్రుతేర్ అతత్-పరత్వోపపాదనమ్ అవిరుద్ధమ్। 

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- ప్రాచీన-భాగోదిత-నిఖిలాభ్యుదయ-సాధన-భూతాగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాస-జ్యోతిష్టోమాది-కర్మాణి యథావద్ అభ్యుపగచ్ఛతా శ్రుతి-స్మృతీతిహాస-పురాణేషు, ఋషిṁ ప్రసూతṁ కపిలమ్ ఇత్య్ ఆది వాక్యైర్ ఆప్తత్వేన సఙ్కీర్తితేన పరమర్షిణా కపిలేన పరమ-నిఃశ్రేయస-తత్-సాధనావబోధిత్వేనోపనిబద్ధ-స్మృత్య్-ఉపబృṁహణేన వినా అల్ప-శ్రుతైర్ మన్ద-మతిభిర్ వేదాన్తార్థ-నిశ్చయాయోగాద్ యథాశ్రుతార్థ-గ్రహణే చాప్త-ప్రణీతాయాః సాఙ్ఖ్య-స్మృతేః సకలాయా ఏవానవకాశ-ప్రసఙ్గాచ్ చ స్మృతి-ప్రసిద్ధ ఏవార్థో వేదాన్త-వేద్య ఇతి బలాద్ అభ్యుపగమనీయమ్ ఇతి। న చ వాచ్యṁ మన్వ్-ఆది-స్మృతీనాṁ బ్రహ్మైక-కారణత్వ-వాదినీనామ్ ఏవṁ సత్య్ అనవకాశత్వ-దోష-ప్రసఙ్గ ఇతి; ధర్మ-ప్రతిపాదన-పర-ప్రాచీన-భాగోబృṁహణ ఏవ సావకాశత్వాత్। అస్యాస్ తు కృత్స్నాయాస్ తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరత్వాత్ తథానభ్యుపగమే నిరవకాశత్వమ్ ఏవ స్యాత్। తద్ ఇదమ్ ఆశఙ్కతే స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గ ఇతి చేద్ ఇతి॥ 

తత్రోత్తరṁ--- నాన్య-స్మృత్య్-అనవకాశ-దోష-ప్రసఙ్గాద్ ఇతి। అన్యా హి మన్వ్-ఆది-స్మృతయో బ్రహ్మైక-కారణతాṁ వదన్తి। యథాహ మనుః--- ఆసీద్ ఇదṁ తమో-భూతమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, తతః స్వయమ్భూర్ భగవాన్ అవ్యక్తో వ్యఞ్జయన్న్ ఇదమ్। మహాభూతాది-వృత్తౌజాః ప్రాదుర్ ఆసీత్ తమోఽనుదః॥ సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్ స్వాత్ సిసృక్షుర్ వివిధాః ప్రజాః। అప ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమ్ అప్రాసృజత్, ఇతి। భగవద్-గీతాసు చ--- అహṁ కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్ తథా, అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే ఇతి చ। మహాభారతే--- కుతః సృష్టమ్ ఇదṁ సర్వṁ జగత్ స్థావర-జఙ్గమమ్। ప్రలయే చ కమ్ అభ్యేతి తన్ మే బ్రూహి పితామహ, ఇతి పృష్ట ఆహ--- నారాయణో జగన్-మూర్తిర్ అనన్తాత్మా సనాతనః, ఇతి। తథా--- తస్మాద్ అవ్యక్తమ్ ఉత్పన్నṁ త్రి-గుణṁ ద్విజసత్తమ, ఇతి, అవ్యక్తṁ పురుషే బ్రహ్మన్ నిష్క్రియే సమ్ప్రలీయతే ఇతి చ। ఆహ చ భగవాన్ పరాశరః--- విష్ణోః సకాశాద్ ఉద్భూతṁ జగత్ తత్రైవ చ స్థితమ్। స్థితి-సṁయమ్ అకర్తాసౌ జగతోఽస్య జగచ్ చ సః, ఇతి। ఆహ చాపస్తమ్బః--- పూః ప్రాణినః సర్వ ఏవ గుహాశయస్య అహన్యమానస్య వికల్మషస్య, ఇత్య్ ఆరభ్య, తస్మాత్ కాయాః ప్రభవన్తి సర్వే స మూలṁ శాశ్వతికః స నిత్యః, ఇతి। యది కపిల-స్మృత్యా వేదాన్త-వాక్యార్థ-వ్యవస్థా స్యాత్, తదైతాసాṁ సర్వాసాṁ స్మృతీనామ్ అనవకాశత్వ-రూపో మహాన్ దోషః ప్రసజ్యేత। 

అయమ్ అర్థః--- యద్య్ అపి వేదాన్త-వాక్యానామ్ అతిక్రాన్త-ప్రత్యక్షాది-సకలేతర-ప్రమాణ-సమ్భావనా-భూమి-భూతార్థ-ప్రతిపాదన-పరత్వాత్ తద్-అర్థ-వైశద్యాయాల్ప-శ్రుతానాṁ ప్రతిపతౄణాṁ తద్-ఉపబృṁహణమ్ అపేక్షితమ్। తథాపి తద్-అర్థానుసారిణీనామ్ ఆప్తతమ-ప్రణీతానాṁ బహ్వీనాṁ స్మృతీనాṁ తద్-ఉపబృṁహణాయ ప్రవృత్తానామ్ అనవకాశత్వṁ మా ప్రసాఙ్క్షీద్ ఇతి శ్రుతి-విరుద్ధార్థా కపిల-స్మృతిర్ ఉపేక్షణీయా। ఉపబృṁహణṁ చ శ్రుతి-ప్రతిపన్నార్థ-విశదీకరణమ్; తచ్ చ విరుద్ధార్థయా స్మృత్యా న శక్యతే కర్తుమ్। న చైతాసాṁ స్మృతీనాṁ ప్రాచీన-భాగోదిత-ధర్మాṁశ-విశదీకరణేన సావకాశత్వమ్; పరబ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుషారాధనత్వేన ధర్మాన్ విదధతీనామ్ ఏతాసామ్ ఆరాధ్య-భూత-పరమ-పురుష-ప్రతిపాదనాభావే సతి తద్-ఆరాధన-భూత-ధర్మ-ప్రతిపాదనాసమ్భవాత్। తథా హి పరమ-పురుషారాధన-రూపతా సర్వేషాṁ కర్మణాṁ స్మర్యతే--- యతః ప్రవృత్తిర్ భూతానాṁ యేన సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్। స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః॥ ధ్యాయేన్ నారాయణṁ దేవṁ స్నానాదిషు చ కర్మసు। బ్రహ్మ-లోకమ్ అవాప్నోతి న చేహావర్తతే పునః॥ యైః స్వ-కర్మ-పరైర్ నాథ నరైర్ ఆరాధితో భవాన్। తే తరన్త్య్ అఖిలామ్ ఏతాṁ మాయామ్ ఆత్మ-విముక్తయే, ఇతి। న చైహికాముష్మిక-సాṁసారిక-ఫల-సాధన-కర్మ-ప్రతిపాదనేనైతాసాṁ సావకాశత్వమ్। యతస్ తేషామ్ అపి కర్మణాṁ పరṁ పురుషారాధనత్వమ్ ఏవ స్వరూపమ్; యథోక్తṁ--- యేఽప్య్ అన్య-దేవతా-భక్తా యజన్తే శ్రద్ధయాన్వితాః। తేఽపి మామ్ ఏవ కౌన్తేయ యజన్త్య్ అవిధి-పూర్వకమ్। అహṁ హి సర్వ-యజ్ఞానాṁ భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చ। న తు మామ్ అభిజానన్తి తత్త్వేనాతశ్ చ్యవన్తి తే, ఇతి। 

తథా--- యజ్ఞైస్ త్వమ్ ఇజ్యసే నిత్యṁ సర్వ-దేవ-మయాచ్యుత। హవ్యకవ్య-భుగ్ ఏకస్ త్వṁ పితృ-దేవ-స్వరూప-ధృక్, ఇతి। యద్ ఉక్తమ్ ఋషిṁ ప్రసూతṁ కపిలమ్ ఇతి కపిలస్యాప్తతయా సఙ్కీర్తనాత్ తత్-స్మృత్య్-అనుసారేణ వేదాన్తార్థ వ్యవస్థాపనṁ న్యాయ్యమ్ ఇతి; తద్ అసత్, బృహస్పతేః శ్రుతి-స్మృతిషు సర్వేషామ్ అతిశయిత-జ్ఞానానాṁ నిదర్శనత్వేన సఙ్కీర్తనాత్ తత్-ప్రణీతేన లోకాయతేన శ్రుత్య్-అర్థ-వ్యవస్థాపన-ప్రసక్తేర్ ఇతి॥౧॥ 

అథ స్యాత్, కపిలస్య స్వ-యోగ-మహిమ్నా వస్తు-యాథాత్మ్యోపలబ్ధేస్ తత్-స్మృత్య్-అనుసారేణ వేదాన్తార్థో వ్యవస్థాపయితవ్య ఇతి; అత ఉత్తరṁ పఠతి---

**౧౪౦ ఇతరేషాṁ చానుపలబ్ధేః॥౨।౧।౨॥ **

చ-శబ్దస్ తు-శబ్దార్థశ్ చోదితాశఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః। ఇతరేషాṁ--- మన్వ్-ఆదీనాṁ బహూనాṁ స్వ-యోగ-మహిమ సాక్షాత్కృత-పరావర-తత్త్వ-యాథాత్మ్యానాṁ నిఖిల-జగద్-భేషజ-భూత-స్వ-వాక్యతయా, యద్ వై కిṁ చ మనుర్ అవదత్ తద్ భేషజమ్ ఇతి శ్రుతి-ప్రసిద్ధానాṁ కపిల-దృష్ట-ప్రకారేణ తత్త్వానుపలబ్ధేః శ్రుతి-విరుద్ధా కపిలోపలబ్ధిర్ భ్రాన్తి-మూలేతి న తయా యథోక్తో వేదాన్తార్థశ్ చాలయితుṁ శక్య ఇతి సిద్ధమ్॥౨॥ 

ఇతి స్మృత్య్-అధికరణమ్॥౧॥ 

అథ యోగ-ప్రత్యుక్త్య్-అధికరణమ్॥౨॥

**౧౪౧ ఏతేన యోగః ప్రత్యుక్తః॥౨।౧।౩॥ **

ఏతేన--- కాపిల-స్మృతి-నిరాకరణేన, యోగ-స్మృతిర్ అపి ప్రత్యుక్తా। కా పునర్ అత్రాధికాశఙ్కా యన్-నిరాకరణాయ న్యాయాతిదేశః। యోగ-స్మృతావ్ అపీశ్వరాభ్యుపగమాన్ మోక్ష-సాధనతయా వేదాన్త-విహిత-యోగస్య చాభిధానాద్ వక్తుర్ హిరణ్యగర్భస్య సర్వ-వేదాన్త-ప్రవర్తనాధికృతత్వాచ్ చ తత్-స్మృత్యా వేదాన్తోపబృṁహణṁ న్యాయ్యమ్ ఇతి। పరిహారస్ తు--- అబ్రహ్మాత్మక-ప్రధాన-కారణ-వాదాన్ నిమిత్త-కారణ-మాత్రేశ్వరాభ్యుపగమాద్ ధ్యానాత్మకస్య యోగస్య ధ్యేయైక-నిరూపణీయస్య ధ్యేయ-భూతయోర్ ఆత్మేశ్వరయోర్ బ్రహ్మాత్మకత్వ-జగద్-ఉపాదానతాది-సర్వ-కల్యాణ-గుణాత్మకత్వ-విరహేణావైదికత్వాద్ వక్తుర్ హిరణ్యగర్భస్యాపి క్షేత్రజ్ఞ-భూతస్య కదాచిద్ రజస్-తమోభిభవ-సమ్భవాచ్ చ యోగ-స్మృతిర్ అపి తత్-ప్రణీత-రజస్-తమో-మూల-పురాణవద్ భ్రాన్తి-మూలేతి న తయా వేదాన్తోపబృṁహణṁ న్యాయ్యమ్ ఇతి॥౩॥ ఇతి యోగ-ప్రత్యుక్త్య్-అధికరణమ్॥౨॥

అథ విలక్షణత్వాధికరణమ్॥౩॥

**౧౪౨ న విలక్షణత్వాద్ అస్య తథాత్వṁ చ శబ్దాత్॥౨।౧।౪॥ **

పునర్ అపి స్మృతి-విరోధ-వాదీ తర్కమ్ అవలమ్బమానః ప్రత్యవతిష్ఠతే--- యత్ సాఙ్ఖ్య-స్మృతి-నిరాకరణేన జగతో బ్రహ్మ-కార్యత్వమ్ ఉక్తṁ తన్ నోపపద్యతే; అస్య ప్రత్యక్షాదిభిర్ అచేతనత్వేనాశుద్ధత్వేనానీశ్వరత్వేన దుఃఖాత్మకత్వేన చోపలభ్యమానస్య చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య జగతః భవద్ అభ్యుపేతాత్ సర్వజ్ఞాత్ సర్వేశ్వరాద్ ధేయ-ప్రత్యనీకాద్ ఆనన్దైకతానాద్ బ్రహ్మణో విలక్షణత్వాత్। న కేవలṁ ప్రత్యక్షాదిభిర్ ఏవ జగతో వైలక్షణ్యమ్ ఉపలభ్యతే; శబ్దాచ్ చ తథాత్వṁ--- విలక్షణత్వమ్, ఉపలభ్యతే--- విజ్ఞానṁ చావిజ్ఞానṁ చ, ఏవమ్ ఏవైతా భూత-మాత్రాః ప్రజ్ఞా-మాత్రాస్వ్ అర్పితాః ప్రజ్ఞా-మాత్రాః ప్రాణేఽర్పితాః, సమానే వృక్షే పురుషో నిమగ్నోఽనీశయా శోచతి ముహ్యమానః, అనీశశ్ చాత్మా బధ్యతే భోక్తృ-భావాత్, ఇత్య్ ఆదిభిః కాయస్య హి జగతోఽచేతనత్వ-దుఃఖిత్వాదయో నిర్దిశ్యన్తే। యద్ ధి యత్ కార్యమ్, తత్ తస్మాద్ అవిలక్షణమ్, యథా మృత్-సువర్ణాది-కార్యṁ ఘట-రుచకాది। అతో బ్రహ్మ-విలక్షణస్యాస్య జగతస్ తత్-కార్యత్వṁ న సమ్భవతీతి సాఙ్ఖ్య-స్మృత్య్-అనురోధేన కార్య-సలక్షణṁ ప్రధానమ్ ఏవ కారణṁ భవితుమ్ అర్హతి। అవశ్యṁ చ శాస్త్రస్యానన్యాపేక్షస్యాతీన్ద్రియార్థ-గోచరత్వేఽపి తర్కోఽనుసరణీయః; యతః సర్వేషాṁ ప్రమాణానాṁ క్వచిత్ క్వచిద్ విషయే తర్కానుగృహీతానామ్ ఏవార్థ-నిశ్చయ-హేతుత్వమ్। తర్కో హి నామ--- అర్థ-స్వభావ-విషయేణ వా సామగ్రీ-విషయేణ వా నిరూపణేనార్థ-విశేషే ప్రమాణṁ వ్యవస్థాపయత్ తద్ ఇతికర్తవ్యతా-రూపమ్ ఊహా-పర-పర్యాయṁ జ్ఞానమ్। తద్-అపేక్షా చ సర్వేషాṁ ప్రమాణానాṁ సమానా। శాస్త్రస్య తు విశేషేణాకాఙ్క్షా-సన్నిధి-యోగ్యతా-జ్ఞానాధీన-ప్రమాణ-భావస్య సర్వత్రైవ తర్కానుగ్రాహాపేక్షా। ఉక్తṁ చ మనునా--- యస్ తర్కేణానుసన్ధత్తే స ధర్మṁ వేద నేతరః ఇతి। తద్ ఏవ హి తర్కానుగృహీత-శాస్త్రార్థ-ప్రతిష్ఠాపనṁ శ్రుత్యా చ, మన్తవ్యః, ఇత్య్ ఉచ్యతే। 

అథోచ్యేత--- శ్రుత్యా జగతో బ్రహ్మైక-కారణత్వే నిశ్చితే సతి తత్-కార్యస్యాపి జగతశ్ చైతన్యానువృత్తిర్ అభ్యుపగమ్యతే। యథా చేతనస్య సుషుప్తి-మూర్ఛాదిషు చైతన్యానుపలమ్భః; తథా ఘటాదిష్వ్ అపి సద్ ఏవ చైతన్యమ్ అనుద్భూతమ్; అత ఏవ చేతనాచేతన-విభాగః, ఇతి। నైతద్ ఉపపద్యతే, యతో నిత్యానుపలబ్ధిర్ అసద్-భావమ్ ఏవ సాధయతి। అత ఏవ చైతన్య-శక్తి-యోగోఽపి తేషు నిరస్తః। యస్య హి క్వచిత్ కదాచిద్ అపి యత్-కార్యానుపలబ్ధిః, తస్య తత్-కార్య-శక్తిṁ బ్రువాణో వన్ధ్యా-సుత-సమితిషు తజ్-జననీనాṁ ప్రజనన-శక్తిṁ బ్రూతామ్। కిṁ చ వేదాన్తైర్ జగతో బ్రహ్మోపాదానతా-ప్రతిపాదన-నిశ్చయే సతి ఘటాదీనాṁ చైతన్య-శక్తేశ్ చైతన్యస్య వానుద్భూతస్య సద్-భావ-నిశ్చయః, తన్-నిశ్చయే సతి వేదాన్తైర్ జగతో బ్రహ్మోపాదానతా-ప్రతిపాదన-నిశ్చయ ఇతీతరేతరాశ్రయత్వమ్। 

విలక్షణయోర్ హి కార్య-కారణ-భావః ప్రతిపాదయితుమ్ ఏవ న శక్యతే। కిṁ పునః ప్రకృతి-వికారయోః సా లక్షణ్యమ్ అభిప్రేతమ్, యద్-అభావాజ్ జగతో బ్రహ్మోపాదానతా-ప్రతిపాదనాసమ్భవṁ బ్రూషే। న తావత్ సర్వ-ధర్మ-సారూప్యమ్, కార్య-కారణ-భావానుపపత్తేః। న హి మృత్-పిణ్డ-కార్యేషు ఘట-శరావాదిషు పిణ్డత్వాద్య్-అనువృత్తిర్ దృశ్యతే। అథ యేన కేనచిద్ ధర్మేణ సారూప్యమ్, తజ్ జగద్-బ్రహ్మణోరపి సత్తాది-లక్షణṁ సమ్భవతి। తద్ ఉచ్యతే--- యేన స్వభావేన కారణ-భూతṁ వస్తు వస్త్వ్-అన్తరాద్ వ్యావృత్తమ్, తస్య స్వభావస్య తత్-కార్యేఽప్య్ అనువృత్తిః కార్యస్య కారణ-సాలక్షణ్యమ్। యేన హ్య్ ఆకారేణ మృద్-ఆదిభ్యో హిరణ్యṁ వ్యావర్తతే, తద్-ఆకారానువృత్తిస్ తత్-కార్యేషు కుణ్డలాదిషు దృశ్యతే। బ్రహ్మ చ హేయ-ప్రత్యనీక-జ్ఞానానన్దైశ్వర్య-స్వభావమ్, జగచ్ చ తత్-ప్రత్యనీక-స్వభావమ్ ఇతి న తద్-ఉపాదానమ్। నను చ వైలక్షణ్యేఽపి కార్య-కారణ-భావో దృశ్యతే, యథా చేతనాత్ పురుషాద్ అచేతనాని కేశ-నఖ-దన్త-లోమాని జాయన్తే; యథా చాచేతనాద్ గోమయాచ్ చేతనో వృశ్చికో జాయతే; చేతనాచ్ చోర్ణ-నాభేర్ అచేతనస్ తన్తుః। నైతద్ ఏవమ్, యతస్ తత్రాప్య్ అచేతనాṁశ ఏవ కార్య-కారణభావః॥౪॥ 

అథ స్యాత్--- అచేతనత్వేనాభిమతానామ్ అపి చైతన్య-యోగః శ్రుతిషు శ్రావ్యతే--- తṁ పృథివ్య్ అబ్రవీత్, ఆపో వా అకామయన్త, తే హేమే ప్రాణా అహṁ శ్రేయసే వివదమానా బ్రహ్మాణṁ జగ్ముః, ఇతి। నదీ-సముద్ర-పర్వతాదీనామ్ అపి చేతనత్వṁ పౌరాణికా ఆతిష్ఠన్తే। అతో న వైలక్షణ్యమ్ ఇతి। అత ఉత్తరṁ పఠతి---

**౧౪౩ అభిమాని-వ్యపదేశస్ తు విశేషానుగతిభ్యామ్॥౨।౧।౫॥ **

తు-శబ్దశ్ చోదితాశఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః పృథివ్య్-ఆద్యభిమానిన్యో దేవతాః, తṁ పృథివ్య్ అబ్రవీద్ ఇత్య్ అదిశు పృథివ్య్-ఆది-శబ్దైర్ వ్యపదిశ్యన్తే। కుతః। విశేషానుగతిభ్యామ్। విశేషః--- విశేషణమ్, దేవతా-శబ్దేన విశేష్య ప్రిథివ్య్-ఆదయోఽభిధీయన్తే; హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతాః, ఇతి తేజో-ఽబ్-అన్నాని దేవతా-శబ్దేన విశేష్యన్తే; సర్వా హ వై దేవతా అహṁ శ్రేయసే వివదమానాః, తే దేవాః ప్రాణే నిఃశ్రేయసṁ విదిత్వా, ఇతి చ। అనుగతిః--- అనుప్రవేశః; అగ్నిర్ వాగ్ భూత్వా ముఖṁ ప్రావిశత, ఆదిత్యశ్ చక్షుర్ భూత్వాక్షిణీ ప్రావిశత్, వాయుః ప్రణో భూత్వ నాసికే ప్రావిశత్, ఇత్య్ ఆదినా వాగ్-ఆద్య్-అభిమానిత్వేనాగ్న్య్-ఆదీనామ్ అనుప్రవేశః శ్రూయతే। అతో జగతోఽచేతనత్వేన విలక్షణత్వాద్ బ్రహ్మ-కార్యత్వానుపపత్తేస్ తర్కానుగృహీత-స్మృత్య్-అనురోధేన జగతః ప్రధానోపాదానత్వṁ వేదాన్తైః ప్రతిపాద్యతే॥౫॥ 

ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే---

**౧౪౪ దృశ్యతే తు॥౨।౧।౬॥ **

తు-శబ్దాత్ పక్షో విపరివర్తతే; యద్ ఉక్తṁ జగతో బ్రహ్మ-విలక్షణత్వేన బ్రహ్మోపాదానత్వṁ న సమ్భవతీతి; తద్ అయుక్తమ్, విలక్షణయోర్ అపి కార్య-కారణ-భావ-దర్శనాత్। దృశ్యతే హి మాక్షికాదేర్ విలక్షణస్య క్రిమ్య్-ఆదేస్ తస్మాద్ ఉత్పత్తిః। ననూక్తమ్ అచేతనాṁశ ఏవ కార్య-కారణ-భావాత్ తత్ర సాలక్షణ్యమ్। సత్యమ్ ఉక్తమ్; న తావతా కార్య-కారణయోర్ భవద్-అభిమత-సాలక్షణ్య-సిద్ధిః। యథా కథఞ్చిత్ సాలక్షణ్యే సర్వస్య సర్వ-సాలక్షణ్యేన సర్వస్మాత్ సర్వోత్పత్తి-ప్రసఙ్గ-భయాద్ వస్తునో వస్త్వ్-అన్తరాద్ వ్యావృత్తి-హేతు-భూతస్యాకారస్యానువృత్తిస్ సాలక్షణ్యṁ భవతాభ్యుపేతమ్। స తు నియమో మాక్షికాదిభ్యః క్రిమ్య్-ఆద్య్-ఉత్పత్తౌ న దృశ్యత ఇతి బ్రహ్మ-విలక్షణస్యాపి జగతో బ్రహ్మ-కార్యత్వṁ నానుపపన్నమ్। న హి మృద్-ధిరణ్య-ఘట-మకుటాదిష్వ్ ఇవ వస్త్వ్-అన్తర-వ్యావృత్తి-హేతు-భూతాసాధారణాకారానువృత్తిర్ మాక్షిక-గోమయ-క్రిమి-వృశ్చికాదిషు దృశ్యతే॥౬॥ 

౧౪౫ అసద్ ఇతి చేన్ న, ప్రతిషేధ-మాత్రత్వాత్॥౨।౧।౭॥

యది కార్య-భూతాజ్ జగతః కారణ-భూతṁ బ్రహ్మ విలక్షణమ్, తర్హి కార్య-కారణయోర్ ద్రవ్యాన్తరత్వేన కారణే పరస్మిన్ బ్రహ్మణి కార్యṁ జగన్ న విద్యత ఇత్య్ అసత ఏవ జగత ఉత్పత్తిః ప్రసజ్యత ఇతి చేత్; నైతద్ ఏవమ్, కార్య-కారణయోః సాలక్షణ్య-నియమ-ప్రతిషేధ-మాత్రమ్ ఏవ హి పూర్వ-సూత్రేఽభిప్రేతమ్, న తు కారణాత్ కార్యస్య ద్రవ్యాన్తరత్వమ్। కారణ-భూతṁ బ్రహ్మైవ స్వస్మాద్ విలక్షణ-జగద్-ఆకారేణ పరిణమత ఇత్య్ ఏతత్ తు న పరిత్యక్తమ్। క్రిమి-మాక్షికయోర్ అపి హి సతి చ వైలక్షణ్యే కుణ్డల-హిరణ్యయోర్ ఇవ ద్రవ్యైక్యమ్ అస్త్య్ ఏవ॥౭॥ 

అత్ర చోదయతి---

**౧౪౬ అపీతౌ తద్వత్ ప్రసఙ్గాద్ అసమఞ్జసమ్॥౨।౧।౮॥ **

అపీతావ్ ఇత్య్ అపీతి-పూర్వక-సృష్ట్య్-ఆదేః ప్రదర్శనార్థమ్, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, ఇత్య్ ఆదిష్వ్ అప్య్ అయావస్థోపదేశ-పూర్వకత్వ-దర్శనాత్ సృష్టయ్-ఆదేః। యది కార్య-కారణయోర్ ద్రవ్యైక్యమ్ అభ్యుపేతమ్, తదా కార్యస్య జగతో బ్రహ్మణ్య్ అప్యయ-సృష్ట్య్-ఆదిషు సత్సు బ్రహ్మణ ఏవ తత్-తద్-అవస్థాన్వయ ఇతి కార్య-గతాః సర్వ ఏవాపురుషార్థాః బ్రహ్మణి ప్రసజ్యేరన్, సువర్ణ ఇవ కుణ్డల-గతా విశేషాః। తతశ్ చ వేదాన్త-వాక్యṁ సర్వమ్ అసమఞ్జసṁ స్యాత్, యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్, అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుః, న తస్య కార్యṁ కరణṁ చ విద్యతే న తత్-సమశ్ చాభ్యధికశ్ చ దృశ్యతే, తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్తి, అనీశశ్ చాత్మా బధ్యతే భోక్తృ-భావాత్, అనీశయా శోచతి ముహ్యమానః, ఇత్య్ ఏకస్మిన్న్ ఏవ వస్తున్య్ ఏషాṁ పరస్పర-విరుద్ధానాṁ ప్రసక్తేః। 

అథోచ్యేత--- చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరకస్య పరస్యైవ బ్రహ్మణః కార్య-కారణ-భావాచ్ ఛరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతత్వాచ్ చ దోషాణామ్, న శరీరిణి బ్రహ్మణి కార్యావస్థే కారణావస్థే చ ప్రసఙ్గ ఇతి। తద్ అయుక్తమ్, జగద్-బ్రహ్మణోః శరీర-శరీరి-భావస్యైవాసమ్భవాత్; సమ్భవే చ బ్రహ్మణి శరీర-సమ్బన్ధ-నిబన్ధన-దోషాణామ్ అనివార్యత్వాత్। న హి చిద్-అచిద్-వస్తునోర్ బ్రహ్మణః శరీరత్వṁ సమ్భవతి। శరీరṁ హి నామ కర్మ-ఫల-రూప-సుఖ-దుఃఖ-భోగ-సాధన-భూతేన్ద్రియాశ్రయః పఞ్చ-వృత్తి-ప్రాణాధీన-ధారణః పృథ్వ్య్-ఆది-భూత-సఙ్ఘాత-విశేషః; తథావిధస్యైవ లోక-వేదయోః శరీరత్వ-ప్రసిద్ధేః। పరమాత్మనశ్ చ--- అపహత-పాప్మా విజరః, అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి, అపాణి-పాదో జవనో గ్రహీతా పశ్యత్య్ అచక్షుః స శ్రృణోత్య్ అకర్ణః, అప్రాణో హ్య్ అమనాః, ఇత్య్ ఆదిభిః కర్మ-తత్-ఫల-భోగయోర్ అభావాద్ ఇన్ద్రియాధీన-భోగత్వాభావాత్ ప్రాణవత్త్వాభావాచ్ చ న తṁ ప్రతి చేతనాచేతనయోః శరీరత్వమ్। న చాచేతన-వ్యష్టి-రూప-తృణ-కాష్ఠాదీనాṁ సమష్టి-రూపస్య భూత-సూక్ష్మస్య చేన్ద్రియాశ్రయత్వాది సమ్భవతి। భూత-సూక్ష్మస్య పృథివ్య్-ఆది-సఙ్ఘాతత్వṁ చ న విద్యతే। చేతనస్య తు జ్ఞానైకాకారస్య సర్వమ్ ఏతన్ న సమ్భవతీతి నతరాṁ శరీరత్వ-సమ్భవః। న చ భోగాయతనత్వṁ శరీరత్వమ్ ఇతి శరీరత్వ-సమ్భవః; భోగాయతనేషు వేశ్మాదిషు శరీరత్వాప్రసిద్ధేః। యత్ర వర్తమానస్యైవ సుఖ-దుఃఖోపభోగః, తద్ ఏవ భోగాయతనమ్ ఇతి చేన్ న; పర-కాయ-ప్రవేశ-జన్మ-సుఖ-దుఃఖోపభోగాయతనస్య పర-కాయస్య ప్రవిష్ట-శరీరత్వాప్రసిద్ధేః। ఈశ్వరస్య తు స్వతః సిద్ధ-నిత్య-నిరతిశయానన్దస్య భోగṁ ప్రతి చిద్-అచితోర్ ఆయతనత్వ-నియమో న సమ్భవతి। 

ఏతేన భోగ-సాధన-మాత్రస్య శరీరత్వṁ ప్రత్యుక్తమ్। అథ మతమ్, యద్ ఇచ్ఛాధీన-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తి యత్ తత్ తస్య శరీరమ్ ఇతి, సర్వస్యేశ్వరేచ్ఛాధీన-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వేనేశ్వర-శరీరత్వṁ సమ్భవతీతి; తద్ అపి న సాధీయః, శరీరతయా ప్రసిద్ధేషు తత్-తచ్-చేతనేచ్ఛాయత్త-స్వరూపత్వాభావాత్, రుగ్ణ-శరీరస్య తద్-ఇచ్ఛాధీన-ప్రవృత్తిత్వాభావాత్, మృత-శరీరస్య తద్-ఆయత్త-స్థితిత్వాభావాచ్ చ, సాల-భఞ్జికాదిషు చేతనేచ్ఛాధీన-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిషు తచ్-ఛరీరత్వాప్రసిద్ధేశ్ చ। చేతనస్య నిత్యస్యేశ్వరేచ్ఛాయత్త-స్వరూపత్వాభావాచ్ చ, న తచ్-ఛరీరత్వ-సమ్భవః। న చ యద్ యద్ ఏక-నియామ్యమ్, యద్ ఏక-ధార్యమ్, యస్యైవ శేష-భూతమ్, తత్ తస్య శరీరమ్ ఇతి వాచ్యమ్; క్రియాదిషు వ్యభిచారాత్। అశరీరṁ శరీరేషు, అపాణి-పాదో జవనో గ్రహీతా, ఇత్య్ ఆదిభిశ్ చేశ్వరస్య శరీరాభావః ప్రతిపాద్యతే। అతో జగద్-బ్రహ్మణోః శరీర-శరీరిభావస్యాసమ్భవాత్ తత్-సమ్భవే చ బ్రహ్మణి దోష-ప్రసఙ్గాద్ బ్రహ్మ-కారణ-వాదే వేదాన్త-వాక్యానామ్ అసామఞ్జస్యమ్ ఇతి॥౮॥ 

అత్రోత్తరమ్---

**౧౪౭ న తు దృష్టాన్త-భావాత్॥౨।౧।౯॥ **

నైవమ్ అసామఞ్జస్యమ్, ఏకస్యైవావస్థా-ద్వయాన్వయేఽపి గుణ-దోష-వ్యవస్థితేర్ దృష్టాన్తస్య విద్యమానత్వాత్। తు-శబ్దోఽత్ర హేయ-సమ్బన్ధ-గన్ధస్యాసమ్భావనీయతాṁ ద్యోతయతి। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా తదాత్మ-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణః సఙ్కోచ-వికాసాత్మక-కార్య-కారణ-భావావస్థా-ద్వయాన్వయేఽపి న కశ్చిద్ విరోధః; యతః సఙ్కోచ-వికాసౌ పరబ్రహ్మ-శరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతౌ; శరీర-గతాస్ తు దోషా నాత్మని ప్రసజ్యన్తే; ఆత్మ-గతాశ్ చ గుణా న శరీరే; యథా దేవ-మనుష్యాదీనాṁ సశరీరాణాṁ క్షేత్రజ్ఞానాṁ శరీర-గతా బాలత్వ-యువత్వ-స్థవిరత్వాదయో నాత్మని సమ్బధ్యన్తే; ఆత్మ-గతాశ్ చ జ్ఞాన-సుఖాదయో న శరీరే। అథ చ దేవో జాతో, మనుష్యో జాతః, తథా స ఏవ బాలో యువా స్థవిరశ్ చ ఇతి వ్యపదేశశ్ చ ముఖ్యః। భూత-సూక్ష్మ-శరీరస్యైవ క్షేత్రజ్ఞస్య దేవ-మనుష్యాది-భావ ఇతి, తద్-అన్తర-ప్రతిపత్తౌ, ఇతి వక్ష్యత ఇతి। 

యత్ పునర్ ఉక్తṁ చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య జగతః స్థూలస్య సూక్ష్మస్య చ పరమాత్మానṁ ప్రతి శరీర-భావో నోపపద్యత ఇతి తద్ అనాకలిత-సమ్యఙ్-న్యాయానుగృహీత-వేదాన్త-వాక్య-గణస్య స్వమ్ అతిపరికల్పిత-కుతర్క-విజృమ్భితమ్। సర్వ ఏవ హి వేదాన్తాః స్థూలస్య సూక్ష్మస్య చేతనస్యాచేతనస్య సమస్తస్య చ పరమాత్మానṁ ప్రతి శరీరత్వṁ శ్రావయన్తి। వాజసనేయకే తావత్ కాణ్వ-శాఖాయాṁ మాధ్యన్దిన-శాఖాయాṁ చాన్తర్యామి-బ్రాహ్మణే--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్\॥।యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, పృథివ్య్-ఆది-సమస్తమ్ అచిద్-వస్తు, యో విజ్ఞానే తిష్ఠన్\॥॥యస్య విజ్ఞానṁ శరీరమ్, య ఆత్మని తిష్ఠన్\॥।యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇతి చేతనṁ చ పృథక్ పృథఙ్ నిర్దిశ్య తస్య తస్య పరమాత్మ-శరీరత్వమ్ అభిధీయతే। సుబాలోపనిషది చ--- యః పృథివీమ్న్ అన్తరే సఞ్చరన్ యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, తద్వద్ ఏవ చిద్-అచితోః సర్వావస్థయోః పరమాత్మ-శరీరత్వమ్ అభిధాయ, ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః, ఇతి తస్య సర్వ-భూతాని ప్రత్యాత్మత్వమ్ అభిధీయతే। స్మరన్తి చ--- జగత్ సర్వṁ శరీరṁ తే, యద్ అమ్బు వైష్ణవః కాయః, తత్ సర్వṁ వై హరేస్ తనుః, తాని సర్వాణి తద్-వపుః, సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్ స్వాత్, ఇత్య్ ఆది। భూత-సూక్ష్మాత్ స్వాచ్ ఛరీరాద్ ఇత్య్ అర్థః। 

లోకే చ శరీర-శబ్దో ఘటాది-శబ్దవద్ ఏకాకార-ద్రవ్య-నియత-వృత్తిమ్ అనాసాదితః క్రిమి-కీట-పతఙ్గ-సర్ప-నర-పశు-ప్రభృతిష్వ్ అత్యన్త-విలక్షణాకారేషు ద్రవ్యేష్వ్ అగౌణః ప్రయుజ్యమానో దృశ్యతే। తేన తస్య ప్రవృత్తి-నిమిత్త-వ్యవస్థాపనṁ సర్వ-ప్రయోగానుగుణ్యేనైవ కార్యమ్। త్వద్-ఉక్తṁ చ కర్మ-ఫల-భోగ-హేతుర్మ్ ఇత్య్ ఆదికṁ ప్రవృత్తి-నిమిత్త-లక్షణṁ న సర్వ-ప్రయోగానుగుణమ్, యథోక్తేష్వ్ ఈశ్వర-శరీరతయాభిహితేషు పృథివ్య్-ఆదిష్వ్ అవ్యాప్తేః। కిṁ చ--- ఈశ్వరస్యేచ్ఛా-విగ్రహేషు, ముక్తానాṁ చ, స ఏకధా భవతీత్య్ ఆది వాక్యావగతేషు విగ్రహేషు తల్-లక్షణమ్ అవ్యాప్తమ్, కర్మ-ఫల-భోగ-నిమిత్తత్వాభావాత్ తేషామ్। పరమ-పురుషేచ్ఛా-విగ్రహాశ్ చ న పృథివ్య్-ఆది-భూత-సఙ్ఘాత-విశేషాః, న భూత-సఙ్ఘ-సṁస్థానో దేహోఽస్య పరమాత్మనః, ఇతి స్మృతేః। అతో భూత-సఙ్ఘాత-రూపత్వṁ చ శరీరస్యావ్యాప్తమ్। పఞ్చ-వృత్తి-ప్రాణాధీన-ధారణత్వṁ చ స్థావర-శరీరేష్వ్ అవ్యాప్తమ్। స్థావరేషు హి ప్రాణ-సద్-భావేఽపి తస్య పఞ్చధా అవస్థాయ శరీరస్య ధారకత్వేనావస్థానṁ నాస్తి। అహల్యాదీనాṁ కర్మ-నిమిత్త-శిలా-కాష్ఠాది-శరీరేష్వ్ ఇన్ద్రియాశ్రయత్వṁ సుఖ-దుఃఖ-హేతుత్వṁ చావ్యాప్తమ్। 

అతో యస్య చేతనస్య యద్ ద్రవ్యṁ సర్వాత్మనా స్వార్థే నియన్తుṁ ధారయితుṁ చ శక్యమ్, తచ్-ఛేషతైక-స్వరూపṁ చ తత్ తస్య శరీరమ్ ఇతి శరీర-లక్షణమ్ ఆస్థేయమ్। రుగ్ణ-శరీరాదిషు నియమనాద్య్-అదర్శనṁ విద్యమానాయా ఏవ నియమన-శక్తేః ప్రతిబన్ధ-కృతమ్, అగ్న్య్-ఆదేః శక్తి-ప్రతిబన్ధాద్ ఔష్ణ్యాద్య్-అదర్శనవత్। మృత-శరీరṁ చ చేతన-వియోగ-సమయ ఏవ విశరితుమ్ ఆరబ్ధమ్; క్షణాన్తరే చ విశీర్యతే। పూర్వṁ శరీరతయా పరికౢప్త-సఙ్ఘాతైకదేశత్వేన చ తత్ర శరీరత్వ-వ్యవహారః। అతః సర్వṁ పరమ-పురుషేణ సర్వాత్మనా స్వార్థే నియామ్యṁ ధార్య తచ్-ఛేషతైక-స్వరూపమ్ ఇతి సర్వṁ చేతనాచేతనṁ తస్య శరీరమ్। అశరీరṁ శరీరేషు, ఇత్య్ ఆది చ కర్మ-నిమిత్త-శరీర-ప్రతిషేధ-పరమ్, యథోక్త-సర్వ-శరీరత్వ-శ్రవణాత్। ఉపరితనాధికరణేషు చైతద్ ఉపపాదయిష్యతే। అపీతౌ తద్వత్ ప్రసఙ్గాద్ అసమఞ్జసమ్, న తు దృష్టాన్త-భావాత్, ఇతి సూత్ర-ద్వయేన, ఇతర-వ్యపదేశాత్, ఇత్య్ అధికరణ-సిద్ధోఽర్థః స్మారితః॥౯॥ 

**౧౪౮ స్వ-పక్ష-దోషాచ్ చ॥౨।౧।౧౦॥ **

న కేవలṁ బ్రహ్మ-కారణ-వాదస్య నిర్దోషతయైతత్-సమాశ్రయణమ్; ప్రధాన-కారణ-వాదస్య దుష్టత్వాచ్ చ తత్ పరిత్యజ్యైతద్ ఏవ సమాశ్రయణీయమ్। ప్రధాన-కారణ-వాదే హి జగత్-ప్రవృత్తిర్ నోపపద్యతే। తత్ర హి నిర్వికారస్య చిన్-మాత్రైకరసస్య పురుషస్య ప్రకృతి-సన్నిధానేన ప్రకృతి-ధర్మాధ్యాస-నిబన్ధనా జగత్-ప్రవృత్తిః। నిర్వికారస్య చిన్-మాత్ర-రూపస్య ప్రకృతి-ధర్మాధ్యాస-హేతు-భూతṁ ప్రకృతి-సన్నిధానṁ కిṁ-రూపమ్ ఇతి వివేచనీయమ్। కిṁ ప్రకృతేః సద్-భావ ఏవ, ఉత తద్-గతః కశ్చిద్ వికారః। అథ పురుష-గత ఏవ కశ్చిద్ వికారః। న తావత్ పురుష-గతః, అనభ్యుపగమాత్। నాపి ప్రకృతేర్ వికారః, తస్యాధ్యాస-కార్యతయాభ్యుపేతస్యాధ్యాస-హేతుత్వాసమ్భవాత్; సద్-భావ-మాత్రస్య సన్నిధానత్వే ముక్తస్యాప్య్ అధ్యాస-ప్రసఙ్గ ఇతి త్వత్-పక్షే జగత్-ప్రవృత్తిర్ నోపపద్యతే। అయమ్ అర్థః సాఙ్ఖ్య-పక్ష-ప్రతిక్షేపస-మయే, అభ్యుపగమేఽప్య్ అర్థాభావాత్, ఇత్య్ ఆదినా ప్రపఞ్చయిష్యతే॥౧౦॥ 

**౧౪౯ తర్కాప్రతిష్ఠానాద్ అపి॥౨।౧।౧౧॥ **

తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వాద్ అపి శ్రుతి-మూలో బ్రహ్మ-కారణ-వాద ఏవ సమాశ్రయణీయః; న ప్రధాన-కారణ-వాదః। శాక్యోలూక్యాక్షపాద-క్షపణ-కపిల-పతఞ్జలి-తర్కాణామ్ అన్యోన్య-వ్యాఘాతాత్ తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వṁ గమ్యతే॥౧౧॥

**౧౫౦ అన్యథానుమేయమ్ ఇతి చేద్ ఏవమ్ అప్య్ అనిర్మోక్ష-ప్రసఙ్గః॥౨।౧।౧౨॥ **

ఇదానీṁ విద్యమానానాṁ శాక్యాదీనాṁ తర్కాన్ ఉద్దూష్యాన్యథా ప్రధాన-కారణ-వాద-మతి-క్రాన్త-తద్-ఉపదర్శిత-దూషణత్వేనానుమాస్యామహ ఇతి చేద్ ఏవమ్ అపి పురుష-బుద్ధి-మూల-తర్కైకావలమ్బనస్య తథైవ దేశాన్తర-కాలాన్తరేషు త్వద్-అధిక-కుతర్క-కుశల-పురుషోత్ప్రేక్షిత-తర్క-దూష్యత్వ-సమ్భావనయా తర్కాప్రతిష్ఠాన-దోషాద్ అనిర్మోక్షో దుర్వారః। అతోఽతీన్ద్రియేఽర్థే శాస్త్రమ్ ఏవ ప్రమాణమ్; తద్-ఉపబృṁహణాయైవ తర్క ఉపాదేయః; తథా చాహ--- ఆర్షṁ ధర్మోపదేశṁ చ వేద-శాస్త్రావిరోధినా। యస్ తర్కేణానుసన్ధత్తే స ధర్మṁ వద నేతరః, ఇతి। వేదాఖ్య-శాస్త్రావిరోధినేత్య్ అర్థః। అతో వేద-విరోధిత్వేన వేదార్థ-విశదీకరణ-రూప-వేదోపబృṁహణ-తర్కోపాదానాయ సాఙ్ఖ్య-స్మృతిర్ నాదరణీయా॥౧౨॥ ఇతి విలక్షణత్వాధికరణమ్॥౩॥ 

అథ శిష్టాపరిగ్రహాధికరణమ్॥౪॥ 

**౧౫౧ ఏతేన శిష్టాపరిగ్రహా అపి వ్యాఖ్యాతాః॥౨।౧।౧౩॥ **

శిష్టాః--- పరిశిష్టాః, న విద్యతే వేద-పరిగ్రహో యేషామ్ ఇత్య్ అపరిగ్రహాః; శిష్టాశ్ చాపరిగ్రహాశ్ చ శిష్టాపరిగ్రహాః; ఏతేన--- వేదాపరిగృహీత-సాఙ్ఖ్య-పక్ష-క్షపణేన, పరిశిష్టాశ్ చ వేదాపరిగృహీతాః కణభక్షాక్షపాద-క్షపణక-భిక్షు-పక్షాః క్షపితా వేదితవ్యాః। పరమాణుకారణవాదేఽమీషాṁ సర్వేషాṁ సṁవాదాత్ కారణ-వస్తు-విషయస్య తర్కస్యాప్రతిష్ఠితత్వṁ న శక్యతే వక్తుమ్ ఇత్య్ అధికాశఙ్కా। తావన్-మాత్ర-సṁవాదేఽపి తర్క-మూలత్వావిశేషాత్ పరమాణు-స్వరూపేఽపి శూన్యాత్మకత్వాశూన్యాత్మకత్వ-జ్ఞానాత్మకత్వార్థాత్మకత్వ-క్షణికత్వ-నిత్యత్వైకాన్తత్వానేకాన్తత్వ-సత్యాసత్యాత్మకత్వాది-విసṁవాద-దర్శనాచ్ చాప్రతిష్ఠితత్వమ్ ఏవేతి పరిహారః॥౧౩॥ ఇతి శిష్టాపరిగ్రహాధికరణమ్॥౪॥ 

అథ భోక్త్రాపత్త్య్-అధికరణమ్॥౫॥

**౧౫౨ భోక్త్రాపత్తేర్ అవిభాగశ్ చేత్ స్యాల్ లోకవత్॥౨।౧।౧౪॥ **

పునర్ అపి సాఙ్ఖ్యః ప్రత్యవతిష్ఠతే--- యద్ ఉక్తṁ, స్థూల-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరస్య పరస్య బ్రహ్మణః కార్య-కారణ-రూపత్వాజ్ జీవ-బ్రహ్మణోః స్వభావ-విభాగ ఉపపద్యత ఇతి; స తు విభాగో న సమ్భవతి, బ్రహ్మణః సశరీరత్వే తస్య భోక్తృత్వాపత్తేః, సశరీరత్వే జీవస్యేవేశ్వరస్యాపి సశరీరత్వ-ప్రయుక్త-సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తృత్వస్యావర్జనీయత్వాత్। నను చ, సమ్భోగ-ప్రాప్తిర్ ఇతి చేన్ న వైశేష్యాద్ ఇత్య్ అత్రేశ్వరస్య భోగ-ప్రసఙ్గ-పరిహార ఉక్తః నైవమ్; తత్ర హ్య్ ఉపాస్యతయా హృదయాయతనే సన్నిహితస్య శరీరాన్తర్వర్తిత్వ-మాత్రేణ భోగ-ప్రసఙ్గో న విద్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్, ఇహ తు జీవవద్ బ్రహ్మణోఽపి సశరీరత్వే తద్వద్ ఏవ సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తృత్వ-ప్రసఙ్గో దుర్వార ఇత్య్ ఉచ్యతే। దృశ్యతే హి సశరీరాణాṁ జీవానాṁ శరీర-గత-బాలత్వ-స్థవిరత్వాది-వికారాసమ్భవేఽపి శరీర-ధాతు-సామ్య-వైషమ్య-నిమిత్త-సుఖ-దుఃఖ-యోగః। శ్రుతిశ్ చ---- న హ వై సశరీరస్య సతః ప్రియాప్రియయోర్ అపహతిర్ అస్త్య్ అశరీరṁ వా వ సన్తṁ న ప్రియాప్రియే స్పృశతః, ఇతి। అతః సశరీర-బ్రహ్మ-కారణ-వాదే జీవేశ్వర-స్వభావ-విభాగాసమ్భవాత్ కేవల-బ్రహ్మ-కారణ-వాదే మృత్-సువర్ణాదివజ్ జగద్-గతాపురుషార్థాది-సర్వ-విశేషాశ్రయత్వ-ప్రసఙ్గాచ్ చ ప్రధాన-కారణ-వాద ఏవ జ్యాయాన్ ఇతి చేద్ అత్రోత్తరṁ--- స్యాల్ లోకవత్ తద్ ఇతి। స్యాద్ ఏవ విభాగో జీవేశ్వర-స్వభావయోః। న హి జీవస్య శరీర-ధాతు-సామ్య-వైషమ్య-నిమిత్తṁ సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తృత్వṁ సశరీరత్వ-కృతమ్ అపి తు పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-కృతమ్। న హ వై సశరీరస్యేత్య్ అపి కర్మారబ్ధ-దేహ-విషయమ్, స ఏకధా భవతి త్రిధా భవతి, స యది పితృ-లోక-కామో భవతి, స తత్ర పర్యేతి జక్షత్ క్రీడత్ రమమాణః, ఇతి కర్మ-బన్ధ-వినిర్ముక్తస్యావిర్భూత-స్వరూపస్య సశరీరస్యైవాపురుషార్థ-గన్ధాభావాత్। అపహత-పాప్మనస్ తు పరమాత్మనః స్థూల-సూక్ష్మ-రూప-కృత్స్న-జగచ్-ఛరీరత్వేఽపి కర్మ-సమ్బన్ధ-గన్ధో నాస్తీతి నతరామ్ అపురుషార్థ-గన్ధ-ప్రసఙ్గః। లోకవత్--- యథా లోకే రాజ-శాసనానువర్తినాṁ తద్-అతివర్తినాṁ చ రాజానుగ్రహ-నిగ్రహ-కృత-సుఖ-దుఃఖ-యోగేఽపి న శరీరిత్వ-మాత్రేణ శాసకే రాజ్యపి శాసనానువృత్త్య్-అతివృత్తి-నిమిత్త-సుఖ-దుఃఖయోర్ భోక్తృత్వ-ప్రసఙ్గః। యథాహ ద్రమిడ-భాష్య-కారః--- యథా లోకే రాజా ప్రచుర-దన్దశూకే ఘోరేఽనర్థ-సఙ్కటేఽపి ప్రదేశే వర్తమానో వ్యజనాద్య్-అవధూత-దేహో దోషైర్ న స్పృశ్యతే, అభిప్రేతాṁశ్ చ లోకాన్ పరిపాలయతి, భోగాṁశ్ చ గన్ధాదీన్ అవిశ్వ-జనోపభోగ్యాన్ ధారయతి, తథాసౌ లోకేశ్వరో భ్రమత్-స్వ-సామర్థ్య-చామరో దోషైర్ న స్పృశ్యతే, రక్షతి చ లోకాన్ బ్రహ్మ-లోకాదీన్, భోగాṁశ్ చావిశ్వ-జనోపభోగ్యాన్ ధారయతి, ఇతి। 

మృత్-సువర్ణాదివద్ బ్రహ్మ-స్వరూప-పరిణామస్ తు నైవాభ్యుపగమ్యతే, అవికారత్వ-నిర్దోషత్వాది-శ్రుతేః॥ 

యత్ తు పరైర్ బ్రహ్మ-కారణ-వాదే భోక్తృ-భోగ్య-విభాగాభావమ్ ఆశఙ్క్య సముద్ర-ఫేన-తరఙ్గ-దృష్టాన్తేన విభాగ-ప్రతిపాదన-పరṁ సూత్రṁ వ్యాఖ్యాతṁ తద్ అయుక్తమ్, అన్తర్భావిత-శక్త్య్-అవిద్యోపాధికాద్ బ్రహ్మణః సృష్టిమ్ అభ్యుపగచ్ఛతామ్ ఏవమ్ ఆక్షేప-పరిహారయోర్ అసఙ్గతత్వాత్, కారణాన్తర్గత-శక్త్య్-అవిద్యోపాధ్య్-ఉపహితస్య భోక్తృత్వాద్ ఉపాధేశ్ చ భోగ్యత్వాత్; విలక్షణయోస్ తయోః పరస్పర-భావాపత్తిర్ హి న సమ్భవతి। స్వరూప-పరిణామస్ తు తైర్ అపి నాభ్యుపేయతే, న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఇతి క్షేత్రజ్ఞానాṁ తద్-గత-కర్మణాṁ చానాదిత్వ-ప్రతిపాదనాత్। స్వరూప-పరిణామాభ్యుపగమేఽపి భోక్తృ-భోగ్యావిభాగాశఙ్కా కస్యచిద్ అపి న జాయతే, మృత్-సువర్ణాది-పరిణామ-రూప-ఘట-శరావ-కటక-మకుటాది-విభాగవద్ భోక్తృ-భోగ్య-విభాగోపపత్తేః। స్వరూప-పరిణామే చ బ్రహ్మణ ఏవ భోక్తృ-భోగ్యత్వాపత్తిర్ ఇతి పునర్ అప్య్ అసామఞ్జస్యమ్ ఏవ॥౧౪॥ ఇతి భోక్త్రాపత్త్య్-అధికరణమ్॥౫॥ 

అథారమ్భణాధికరణమ్॥౬॥

**౧౫౩ తద్-అనన్యత్వమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః॥౨।౧।౧౫॥ **

అసద్ ఇతి చేన్ న ప్రతిషేధ-మాత్రత్వాత్, ఇత్య్ ఆదిషు కారణ-భూతాద్ బ్రహ్మణః కార్య-భూతస్య జగతోఽనన్యత్వమ్ అభ్యుపగమ్య బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వమ్ ఉపపాదితమ్, ఇదానీṁ తద్ ఏవానన్యత్వమ్ ఆక్షిప్య సమాధీయతే। 

తత్ర కాణాదాః ప్రాహుః--- న కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వṁ సమ్భవతి, విలక్షణ-బుద్ధి-బోధ్యత్వాత్--- న ఖలు తన్తు-పట-మృత్-పిణ్డ-ఘటాదిషు కార్య-కారణ-విషయా బుద్ధిర్ ఏక-రూపా। శబ్ద-భేదాచ్ చ--- న హి తన్తవః పట ఇత్య్ ఉచ్యన్తే, పటో వా తన్తవ ఇతి। కార్య-భేదాచ్ చ--- న హి మృత్-పిణ్డేనోదకమ్ ఆహ్రియతే, ఘటేన వా కుడ్యṁ నిర్మీయతే। కాల-భేదాచ్ చ పూర్వ-కాలṁ చ కారణమ్, అపర-కాలṁ చ కార్యమ్। ఆకార-భేదాచ్ చ పిణ్డాకారṁ కారణమ్, కార్యṁ చ పృథు-బుధ్నోదరాకారṁ తథా సత్యామ్ ఏవ మృది ఘటో నష్ట ఇతి వ్యవహ్రియతే। సఙ్ఖ్యా భేదశ్ చ దృశ్యతే--- బహవస్ తన్తవః, ఏకశ్ చ పటః। కారక-వ్యాపార-వైయర్థ్యṁ చ కారణమ్ ఏవ చేత్ కార్యṁ కిṁ కారక-వ్యాపార-సాధ్యṁ స్యాత్। సత్య్ అపి కార్యే కార్యోపయోగితయా కారక-వ్యాపారేణ భవితవ్యṁ చేత్, సర్వదా కారక-వ్యాపారేణ నోపరన్తవ్యమ్। సర్వస్య సర్వదా సత్త్వేన నిత్యానిత్య-విభాగశ్ చ న స్యాత్। అథ కార్యṁ సద్ ఏవ పూర్వమ్ అనభివ్యక్తṁ కారక-వ్యాపారేణాభివ్యజ్య అతః కారక-వ్యాపారార్థత్త్వṁ, నిత్యానిత్య-విభాగశ్ చోచ్యతే; తద్ అసత్, అభివ్యక్తేర్ అభివ్యక్త్య్-అన్తరాపేక్షత్వేఽనవస్థానాద్ అనపేక్షత్వే కార్యస్య నిత్యోపలబ్ధి-ప్రసఙ్గాత్ తద్-ఉత్పత్త్య్-అభ్యుపగమే చాసత్కార్యవాద-ప్రసఙ్గాత్। కిṁ చ కారక-వ్యాపారస్యాభివ్యఞ్జకత్వే ఘటార్థేన కారక-వ్యాపారేణ కరకాదేర్ అప్య్ అభివ్యక్తిః ప్రసజ్యతే, సమ్ప్రతిపన్నాభివ్యఞ్జక-భావేషు దీపాదిష్వ్ అభివ్యఙ్గ్య-విశేష-నియమాదర్శనాత్; న హి ఘటార్థమ్ ఆరోపితః ప్రదీపః కరకాదీన్ నాభివ్యనక్తి। అతోఽసతః కార్యస్యోత్పత్తి-హేతుత్వేనైవ కారక-వ్యాపారార్థవత్త్వమ్, అతశ్ చ సత్కార్యవాదాసిద్ధిః। న చ నియత-కారణోపాదానṁ సత ఏవ కార్యత్వṁ సాధయతి; కారణ-శక్తి-నియమాద్ ఏవ తద్-ఉపపత్తేః। నన్వ్ అసత్కార్య-వాదినోఽపి కారక-వ్యాపారో నోపపద్యతే; ప్రాగ్-ఉత్పత్తేః కార్యస్యాసత్త్వాత్ కార్యాద్ అన్యత్ర కారక-వ్యాపారేణ భవితవ్యమ్; తత్రాన్యత్వావిశేషాత్ తన్తు-గత-కారక-వ్యాపారేణ ఘటోత్పత్తిర్ అపి ప్రసజ్యతే। నైవమ్, యత్ కార్యోత్పాదన-శక్తṁ యత్ కారణమ్, తద్-గత-కారక-వ్యాపారేణ తత్-కార్యోత్పత్తి-సిద్ధేః॥ 

అత్రాహుః--- కారణాద్ అనన్యత్ కార్యమ్। న హి పరమార్థతః కారణ-వ్యతిరిక్తṁ కార్యṁ నామ వస్త్వ్ అస్తి, అవిద్యా-నిబన్ధనత్వాత్ సకల-కార్య-తద్-వ్యవహారయోః। అతో యథా కారణ-భూతాన్ మృద్-ద్రవ్యాద్ ఘటాదిషు వికారేషూపలభ్యమానావ్యతిరిక్తṁ ఘట-శరావాది-కార్యṁ వ్యవహార-మాత్రాలమ్బనṁ మిథ్యా, కారణ-భూతṁ మృద్-ద్రవ్యమ్ ఏవ సత్యమ్; తథా నిర్విశేష-సన్-మాత్రాత్ కారణ-భూతాద్ బ్రహ్మణోఽన్యోఽహఙ్కారాది-వ్యవహారాలమ్బనః కృత్స్నః ప్రపఞ్చో మిథ్యా, కారణ-భూతṁ సన్-మాత్రṁ బ్రహ్మైవ సత్యమ్। తస్మాత్ కారణ-వ్యతిరిక్తṁ కార్యṁ నాస్తీతి కారణాద్ అనన్యత్ కార్యమ్। న చ వాచ్యṁ శుక్తి-కార-జతాదీనామ్ ఇవ ఘటాది-కార్యాణామ్ అసత్యత్వాప్రసిద్ధేర్ దృష్టాన్తానుపపత్తిర్ ఇతి। యతస్ తత్రాపి యుక్త్యా మృద్-ద్రవ్య-మాత్రమ్ ఏవ సత్యతయా వ్యవస్థాప్యతే; తద్-అతిరిక్తṁ తు యుక్త్యా బాధ్యతే। కా పునర్ అత్ర యుక్తిః। మృద్-ద్రవ్య-మాత్రస్యానువర్తమానత్వమ్, తద్-అతిరిక్తస్య చ వ్యావర్తమానత్వమ్। రజ్జు-సర్పాదిషు హ్య్ అనువర్తమానస్యాధిష్ఠాన-భూతస్య రజ్జ్వ్-ఆదేః సత్యతా, వ్యావర్తమానస్య చ సర్ప-భూ-దలనామ్బు-ధారాదేర్ అసత్యతా దృష్టా; తథానువర్తమానమ్ అధిష్ఠాన-భూతṁ మృద్-ద్రవ్యమ్ ఏవ సత్యమ్, వ్యావర్తమానాస్ తు ఘట-శరావాదయోఽసత్య-భూతాః। కిṁ చ సత ఆత్మనో వినాశాభావాద్ అసతశ్ చ శశ-విషాణాదేర్ ఉపలబ్ధ్య్-అభావాద్ ఉపలబ్ధి-వినాశ-యోగి కార్యṁ సద్-అసద్భ్యామ్ అనిర్వచనీయమ్ ఇతి గమ్యతే। అనిర్వచనీయṁ చ శుక్తికా-రజతాదివన్ మృషైవ। తస్య చానిర్వచనీయత్వṁ ప్రతీతి-బాధాభ్యాṁ సిద్ధమ్। 

కిṁ చ కార్యమ్ ఉత్పాదయన్ మృదాది కారణ-ద్రవ్యṁ కిమ్ అవికృతమ్ ఏవ కార్యమ్ ఉత్పాదయతి, ఉత కఞ్చన విశేషమ్ ఆపన్నమ్। న తావద్ అవికృతమ్ ఉత్పాదయతి, సర్వదోత్పాదకత్వ-ప్రసఙ్గాత్। నాపి విశేషాన్తరమ్ ఆపన్నమ్, విశేషాన్తరాపత్తేర్ అపి విశేషాన్తరాపత్తి-పూర్వకత్వేన భవితవ్యమ్, తస్యా అపి తథేత్య్ అనవస్థానాత్। అవికృతమ్ ఏవ దేశ-కాల-నిమిత్త-విశేష-సమ్బద్ధṁ కార్యమ్ ఉత్పాదయతీతి చేన్ న। దేశాది-విశేష-సమ్బన్ధోఽపి హ్య్ అవికృతస్య విశేషాన్తరమ్ ఆపన్నస్య చ పూర్వవన్ న సమ్భవతి। న చ వాచ్యṁ మృత్-సువర్ణ-దుగ్ధాదిభ్యో ఘట-రుచక-దధ్య్-ఆదీనామ్ ఉత్పత్తిర్ దృశ్యతే; శుక్తికా-రజతాదివద్ దేశ-కాలాది-ప్రతిపన్నోపాధౌ బాధశ్ చ న దృశ్యతే, అతః ప్రతీతి-శరణానాṁ కారణాత్ కార్యోత్పత్తిర్ అవశ్యాశ్రయణీయేతి; వికల్పాసహత్వాత్--- కిṁ హేమాది-మాత్రమ్ ఏవ స్వస్తికాదేర్ ఆరమ్భకమ్ ఉత రుచకాది। అథ రుచకాద్య్-ఆశ్రయో హేమాది। న తావద్ ధేమాది-మాత్రమ్ ఆరమ్భకమ్; హేమ-వ్యతిరిక్తస్య కార్యస్యాభావాత్, స్వాత్మానṁ ప్రత్యాత్మన ఆరమ్భకత్వాసమ్భవాచ్ చ। హేమ-వ్యతిరిక్తṁ స్వస్తికṁ దృశ్యత ఇతి చేన్ న హేమ-వ్యతిరిక్తṁ తత్, హేమ-ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ తద్-అతిరిక్త-వస్త్వ్-అన్తరానుపలబ్ధేశ్ చ। బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదిభిర్ వస్త్వ్-అన్తరత్వṁ సాధితమ్ ఇతి చేన్ న, అనిరూపిత-వస్త్వ్-అవలమ్బనానాṁ బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదీనాṁ శుక్తికా-రజత-శబ్ద-బుద్ధ్య్-ఆదివద్ భ్రాన్తి-మూలత్వేన వస్త్వ్-అన్తర-సద్-భావస్యాసాధకత్వాత్। నాపి రుచకాది స్వస్తికాదేర్ ఆరమ్భకమ్, స్వస్తికే హి రుచకṁ పట ఇవ తన్తవో భవతాపి నోపలభ్యతే। నాపి రుచకాశ్రయ-భూతṁ హేమ, రుచకాశ్రయాకారేణ హేమ్నః స్వస్తికేఽనుపలబ్ధేః। 

అతో మృద్-ఆది-కారణాతిరిక్తస్య కార్యస్యాసత్యత్వ-దర్శనాద్ బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తṁ కృత్స్నṁ జగత్-కార్యత్వేన మిథ్యా-భూతమ్। తద్ ఇదṁ బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-మిథ్యాత్వ-సుఖ-ప్రతిపత్తయే కాల్పనిక-మృద్-ఆది-సత్యత్వమ్ ఆశ్రిత్య కార్యస్యాసత్యత్వṁ ప్రతిపాదితమ్। పరమార్థతస్ తు మృత్-సువర్ణాది-కారణమ్ అపి ఘట-రుచకాది-కార్యవన్ మిథ్యా-భూతమ్, బ్రహ్మ-కార్యత్వావిశేషాత్। ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యమ్, నేహ నానాస్తి కిఞ్చన, మృత్యోః స మృత్యుమ్ ఆప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి, యత్ర హి ద్వైతమ్ ఇవ భవతి తద్-ఇతర ఇతరṁ పశ్యతి యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ తత్ కేన కṁ పశ్యేత్, ఇన్ద్రో మాయాభిః పురు-రూప ఈయతే, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిః శ్రుతిభిశ్ చ బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య మిథ్యాత్వమ్ అవగమ్యతే। న చాగమావగతార్థస్య ప్రత్యక్ష-విరోధః శఙ్కనీయః; యథోక్త-ప్రకారేణ కార్యస్య సర్వస్య మిథ్యాత్వావగమాత్, ప్రత్యక్షస్య సన్-మాత్ర-విషయత్వాచ్ చ। విరోధే సత్య్ అప్య్ అసమ్భావిత-దోషస్య చరమ-భావినః స్వరూప-సద్-భావాదౌ ప్రత్యక్షాద్య్-అపేక్షత్వేఽపి ప్రమితౌ నిరాకాఙ్క్షస్య నిరవకాశస్య శాస్త్రస్య బలీయస్త్వాత్। అతః కారణ-భూతాద్ బ్రహ్మణోఽన్యత్ సర్వṁ మిథ్యా। 

న చ ప్రపఞ్చ-మిథ్యాత్వేన జీవ-మిథ్యాత్వమ్ ఆశఙ్కనీయమ్, బ్రహ్మణ ఏవ జీవ-భావాత్। బ్రహ్మైవ హి సర్వ-శరీరేషు జీవ-భావమ్ అనుభవతి, అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య, ఏకో దేవః సర్వ-భూతేషు గూఢః, ఏకో దేవో బహుధా నివిష్టః, ఏష సర్వేషు భూతేషు గూఢోత్మా న ప్రకాశతే, నాన్యోఽతోఽస్తి ద్రష్టా, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభ్యః। నన్వ్ ఏకమ్ ఏవ బ్రహ్మ సర్వ-శరీరేషు జీవ-భావమ్ అనుభవతి చేత్ పాదే మే వేదనా, శిరసి మే సుఖమ్ ఇతివత్ సర్వ-శరీరేషు సుఖ-దుఃఖ-ప్రతిసన్ధానṁ స్యాత్; జీవేశ్వర-బద్ధ-ముక్త-శిష్యాచార్య-జ్ఞత్వాజ్ఞత్వాది-వ్యవస్థా చ న స్యాత్। 

అత్ర కేచిద్ అద్వితీయత్వṁ బ్రహ్మణోఽభ్యుపయన్త ఏవైవṁ సమాదధతే--- ఏకస్యైవ బ్రహ్మణః ప్రతిబిమ్బ-భూతానాṁ జీవానాṁ సుఖిత్వ-దుఃఖిత్వాదయ ఏకస్యైవ ముఖస్య ప్రతిబిమ్బానాṁ మణి-కృపాణ-దర్పణాదిషూపలభ్య మానానామ్ అల్పత్వ-మహత్త్వ-మలినత్వ-విమలత్వాదివత్ తత్-తద్-ఉపాధివశాద్ వ్యవస్థాప్యన్తే। నను, అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్యేత్య్ ఆది శ్రుతేర్ న జీవా బ్రహ్మణో భిద్యన్త ఇత్య్ ఉక్తమ్। సత్యమ్। పరమార్థతః; కాల్పనికṁ తు భేదమ్ ఆశ్రిత్యేయṁ వ్యవస్థోచ్యతే। కస్య పునః కల్పనా। న తావద్ బ్రహ్మణః, తస్య పరిశుద్ధ-జ్ఞానాత్మనః కల్పనా-శూన్యత్వాత్। నాపి జీవానామ్। ఇతరేతరాశ్రయత్వ-ప్రసఙ్గాత్--- కల్పనాధీనో హి జీవ-భావః, జీవాశ్రయా చ కల్పనేతి। నైతద్ ఏవమ్, అవిద్యాజీవ-భావయోర్ బీజాఙ్కుర-న్యాయేనానాదిత్వాత్। కిṁ చ--- ప్రాసాద-నిగరణాదివద్ అనుపపన్నతైక-వేషాయామ్ అవస్తు-భూతాయామ్ అవిద్యాయాṁ నేతరేతరాశ్రయత్వాదయో వస్తు-దోషా అనవకౢప్తిమ్ ఆవహన్తి వస్తుతో బ్రహ్మావ్యతిరిక్తానాṁ జీవానాṁ స్వతో విశుద్ధత్వేఽపి కృపాణాది-గత-ముఖ-ప్రతిబిమ్బ-శ్యామతాదివద్ ఔపాధికాశుద్ధి-సమ్భవాద్ అవిద్యాశ్రయత్వోపపత్తేః కాల్పనికత్వోపపత్తిః। ప్రతిబిమ్బ-గత-శ్యామతాదివజ్ జీవ-గతాశుద్ధిర్ అపి భ్రాన్తిర్ ఏవ, అన్యథానిర్మోక్షత్వ-ప్రసఙ్గాత్। జీవానాṁ భ్రమస్య ప్రవాహానాదిత్వాన్ న తద్ ధేతుర్ అన్వేషణీయః, ఇతి॥ 

తద్ ఏతద్ అవిదితాద్వైత-యాథాత్మ్యానాṁ భేద-వాద-శ్రద్ధాలు-జన-సబహుమానావలోకన-లిప్సా-విజృమ్భితమ్। తథా హి--- జీవస్యాకల్పిత-స్వాభావిక-రూపేణావిద్యాశ్రయత్వే బ్రహ్మణ ఏవావిద్యాశ్రయత్వమ్ ఉక్తṁ స్యాత్। తద్-అతిరిక్తేన తస్మిన్ కల్పితేనాకారేణావిద్యాశ్రయత్వే జడస్యావిద్యాశ్రయత్వమ్ ఉక్తṁ స్యాత్। న ఖల్వ్ అద్వైత-వాదినస్ తద్-ఉభయ-వ్యతిరిక్తమ్ ఆకారమ్ అభ్యుపగచ్ఛన్తి। కల్పితాకార-విశిష్టేన స్వరూపేణైవావిద్యాశ్రయత్వమ్ ఇతి చేత్ తన్ న, స్వరూపస్యాఖణ్డైకరసస్యావిద్యామ్ అన్తరేణ విశిష్ట-రూపత్వాసిద్ధేః; అవిద్యాశ్రయాకార ఏవ హి నిరూప్యతే। కిṁ చ బన్ధ-మోక్షాది-వ్యవస్థా-సిద్ధ్య్-అర్థṁ హి జీవాజ్ఞాన-వాదాశ్రయణమ్, సా తు వ్యవస్థా జీవాజ్ఞాన-పక్షేఽపి న సిధ్యతి। అవిద్యా-వినాశ ఏవ హి మోక్షః। తత్రైకస్మిన్ ముక్తే అవిద్యా-వినాశాదితరేఽపి విముచ్యేరన్। అన్యస్యామ్ ఉక్తత్వాద్ అవిద్యా తిష్ఠతీతి చేత్, తర్హ్య్ ఏకస్యాప్య్ అముక్తిః స్యాత్, అవిద్యాయా అవినష్టత్వాత్। ప్రతిజీవమ్ అవిద్యా-భేదః కల్ప్యతే, తత్ర యస్యావిద్యా వినష్టా, స మోక్ష్యతే, యస్య త్వ్ అవినష్టా, స భన్త్స్యత ఇతి చేత్ తన్ న, ప్రతిజీవమ్ ఇతి జీవ-భేదమ్ ఆశ్రిత్య బ్రూషే, స జీవ-భేదః కిṁ స్వాభావికః, ఉతావిద్యా-కల్పితః। న తావత్ స్వాభావికః, అనభ్యుపగమాత్; భేద-సిద్ధ్య్-అర్థస్య చావిద్యా-కల్పనస్య వ్యర్థత్వాత్। అథావిద్యా కల్పితః, తత్రేయṁ జీవ-భేద-కల్పికావిద్యా కిṁ బ్రహ్మణః, ఉత జీవానామ్। బ్రహ్మణ ఇతి చేద్ ఆగతోఽసి మదీయṁ మార్గమ్। అథ జీవానామ్, కిమ్ అస్యా జీవ-భేద-కౢప్తి-సిద్ధ్య్-అర్థతాṁ విస్మరసి। అథ ప్రతిజీవṁ బద్ధ-ముక్త-వ్యవస్థా-సిద్ధ్య్-అర్థṁ యా అవిద్యాః కల్ప్యన్తే, తాభిర్ ఏవ జీవ-భేదోఽపీతి మనుషే, జీవ-భేద-సిద్ధౌ తాః సిద్ధ్యన్తి, తాసు సిద్ధాసు జీవ-భేద-సిద్ధిర్ ఇతీతరేతరాశ్రయత్వమ్। న చాత్ర బీజాఙ్కుర-న్యాయః సిధ్యతి। బీజాఙ్కురేషు హ్య్ అన్యద్ అన్యద్ బీజమ్ అన్యస్యాన్యస్యాఙ్కురస్యోత్పాదకమ్। ఇహ తు యాభిర్ అవిద్యాభిర్ యే జీవాః కల్ప్యన్తే, తాన్ ఏవాశ్రిత్య తాసాṁ సిద్ధిర్ ఇత్య్ అశకనీయతా। అథ బీజాఙ్కుర-న్యాయేన పూర్వ-పూర్వ-జీవాశ్రయాభిర్ అవిద్యాభిర్ ఉత్తరోత్తర-జీవ-కల్పనాṁ మన్యసే, తథా సతి జీవానాṁ భఙ్గురత్వమ్ అకృతాభ్యాగమ-కృత-విప్రణాశాది-ప్రసఙ్గశ్ చ। అత ఏవ బ్రహ్మణః పూర్వ-పూర్వ-జీవాశ్రయాభిర్ అవిద్యాభిర్ ఉత్తరోత్తర-జీవ-భవ-కల్పనమ్ ఇత్య్ అపి నిరస్తమ్। అవిద్యా ప్రవాహేఽభ్యుపగమ్యమానే తత్-కల్పిత-జీవ-భావస్యాపి తద్వత్ ప్రవాహానాదితా స్యాత్। న ధ్రువ-రూపతా। ఆమోక్షాచ్ చ జీవస్య ధ్రువత్వమ్ ఇష్టṁ న సిధ్యేత్॥ 

యచ్ చోక్తమ్ అవిద్యాయా అవస్తు-రూపత్వేనానుపపన్నతైక-వేషాయా నేతరేతరాశ్రయత్వాదయో వస్తు-దోషా అనవకౢప్తిమ్ ఆవహన్తీతి, తథా సతి ముక్తాన్ పరṁ చ బ్రహ్మాశ్రయేద్ అవిద్యా। శుద్ధ-విద్యా-స్వరూపత్వాద్ అశుద్ధి-రూపా న తత్ర ప్రసజతీతి చేత్, కిమ్ ఉపపత్త్య్ అనువర్తిన్య్ అవిద్యా। ఏవṁ తర్హ్య్ ఉక్తాభిర్ ఉపపత్తిభిర్ జీవాన్ అపి నాశ్రయేత్। 

కిṁ చ జీవాశ్రయాయా అవిద్యాయాస్ తత్త్వ-జ్ఞానోదయాన్ నాశే సతి జీవో నశ్యేద్ వా న వా। యది నశ్యేత్, స్వరూపోచ్ఛిత్తి-లక్షణో మోక్షః స్యాత్; నో చేద్ అవిద్యా-నాశేఽప్య్ అనిర్మోక్షః, బ్రహ్మ-స్వరూప-వ్యతిరిక్త-జీవత్వావస్థానాత్। యచ్ చోక్తṁ మణి-కృపాణ-దర్పణాదిషూపలభ్యమాన-ముఖ-మలినత్వ-విమలత్వాదివచ్ ఛుద్ధ్య్-అశుద్ధ్యాది-వ్యవస్థోపపత్తిర్ ఇతి తత్రేదṁ విమర్శనీయమ్ అల్పత్వ-మలినత్వాదయ ఔపాధికా దోషాః కదా నశ్యేయుర్ ఇతి। కృపాణాద్య్-ఉపాధ్య్-అపగమ ఇతి చేత్ కిṁ తదాల్పత్వాద్య్-ఆశ్రయః ప్రతిబిమ్బṁ తిష్ఠతి వా న వా। తిష్ఠతి చేత్, తత్-స్థానీయస్య జీవస్యాపి స్థితత్వాద్ అనిర్మోక్ష-ప్రసఙ్గః। నశ్యతి చేత్, తద్వద్ ఏవ జీవ-నాశాత్ స్వరూపోచ్ఛిత్తి-లక్షణో మోక్షః స్యాత్। కిṁ చ యస్య హ్య్ అపురుషార్థ-రూప-దోష-ప్రతిభాసః, తస్య తద్-ఉచ్ఛేదః పురుషార్థః; తత్ర కిమ్ ఔపాధిక-దోష-ప్రతిభాసో బిమ్బ-స్థానీయస్య బ్రహ్మణః, ఉత ప్రతిబిమ్బ-స్థానీయస్య జీవస్య, ఉతాన్యస్య కస్యచిత్। ఆద్యయోః కల్పయోర్ దృష్టాన్తోఽయṁ న సఙ్గచ్ఛతే, ముఖస్య ముఖ-ప్రతిబిమ్బస్య చాల్పత్వాది-దోష-ప్రతిభాస-శూన్యత్వాత్। న హి ముఖṁ తత్-ప్రతిబిమ్బṁ వా చేతయతే। బ్రహ్మణో దోష-ప్రతిభాసే బ్రహ్మావిద్యా-ప్రసఙ్గశ్ చ। తృతీయోఽపి కల్పో న కల్పతే, జీవ-బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య ద్రష్టుర్ అభావాత్। 

కిṁ చ--- అవిద్యా-కల్ప్యస్య జీవస్య కల్పకః క ఇతి నిరూపణీయమ్। న తావద్ అవిద్యా, అచేతనత్వాత్। నాపి జీవః, ఆత్మాశ్రయ-దోష-ప్రసఙ్గాత్; శుక్తికా-రజతాదివద్ అవిద్యా-కల్ప్యత్వాచ్ చ జీవ-భావస్య। బ్రహ్మైవ కల్పకమ్ ఇతి చేద్ బ్రహ్మాజ్ఞానమ్ ఏవాయాతమ్। కిṁ చ బ్రహ్మాజ్ఞానానభ్యుపగమే కిṁ బ్రహ్మ జీవాన్ పశ్యతి వా న వా। న పశ్యతి చేద్ ఈక్షా-పూర్వికా విచిత్ర-సృష్టిర్ నామ-రూప-వ్యాకరణమ్ ఇత్య్ ఆది బ్రహ్మణో న స్యాత్। అథ పశ్యతి, అఖణ్డైకరసṁ బ్రహ్మ నావిద్యామ్ అన్తరేణ జీవాన్ పశ్యతీతి బ్రహ్మాజ్ఞాన-ప్రసఙ్గః। 

అత ఏవ మాయావిద్యా-విభాగ-వాదోఽపి నిరస్తః। అజ్ఞానమ్ అన్తరేణ హి మాయినోఽపి బ్రహ్మణో జీవ-దర్శిత్వṁ న స్యాత్। న చ మాయావీ పరాన్ అదృష్ట్వా మోహయితుమ్ అలమ్। నాపి మాయా మాయావినో దర్శన-సాధనమ్, దృష్టేషు పరేషు తన్-మోహన-సాధన-మాత్రత్వాత్ తస్యాః। అథ బ్రహ్మణో మాయా తస్య జీవ-దర్శిత్వṁ కుర్వతీ జీవ-మోహనస్య హేతుర్ ఇతి మన్యసే; తర్హి పరిశుద్ధస్యాఖణ్డైకరస-స్వ-ప్రకాశస్య బ్రహ్మణః పర-దర్శనṁ కుర్వతీ మాయా మాయా-పరపర్యాయా అవిద్యైవ స్యాత్। అథ మతమ్--- విపరీత-దర్శన-హేతుర్ అవిద్యా, మాయా తు మిథ్యా-భూతṁ బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తṁ మిథ్యాత్వేన దర్శయన్తీ న బ్రహ్మణో విపరీత-దర్శన-హేతుః। అతస్ తస్యా నావిద్యాత్వమ్ ఇతి। నైవమ్--- చన్ద్రైకత్వే జ్ఞాయమానే ద్వి-చన్ద్ర-దర్శన-హేతోర్ అప్య్ అవిద్యాత్వాత్। యది చ బ్రహ్మ మిథ్యాత్వేనైవ స్వవ్యతిరిక్తṁ జానాతి, న తర్హి తన్ మోహయతి। న హ్య్ అనున్మత్తో మిథ్యాత్వేన జ్ఞాతాన్ మోహయితుమ్ ఈహతే। అథాపురుషార్థాపరమార్థ-దర్శన-హేతుర్ అవిద్యా, మాయా తు బ్రహ్మణో నాపురుషార్థ-దర్శన-హేతుః; అతోఽస్యా నావిద్యాత్వమ్ ఇతి మతమ్; తన్ న, ద్వి-చన్ద్ర-జ్ఞానస్య దుఃఖ-హేతుత్వాభావేనాపురుషార్థత్వాభావేఽపి తద్-ధేతుర్ అవిద్యైవ, తన్-నిరసనే చ ప్రయస్యన్తి। యది చ నాపురుషార్థ-దర్శన-కరీ మాయా, తర్హ్య్ అనుచ్ఛేద్యతయా నిత్యా బ్రహ్మ-స్వరూపానుబన్ధినీ స్యాత్। అస్తు కో దోష ఇతి చేద్ ద్వైత-దర్శనమ్ ఏవ దోషః। యత్ర హి ద్వైతమ్ ఇవ భవతి\॥।యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ తత్ కేన కే పశ్యేత్, ఇత్య్ ఆద్య్ అద్వైత-శ్రుతయః ప్రకుప్యేయుః। పరమార్థ-విషయా అద్వైత-శ్రుతయః; మాయా యాస్ త్వ్ అపరమార్థత్వాద్ అవిరోధ ఇతి చేద్ అపరిచ్ఛిన్నానన్దైక-స్వరూపస్య బ్రహ్మణోఽపరమార్థ-భూతమాయాదర్శనṁ తద్వత్ తా చావిద్యామ్ అన్తరేణ నోపపద్యతే। 

కిṁ చ--- అపరమార్థ-భూతయా నిత్యయా మాయయా కిṁ ప్రయోజనṁ బ్రహ్మణః। జీవ-మోహనమ్ ఇతి చేద్ అపురుషార్థేన మోహనేన కిṁ ప్రయోజనమ్। క్రీడేతి చేద్ అపరిచ్ఛిన్నానన్దస్య కిṁ క్రీడయా। పరిపూర్ణ-భోగానామ్ ఏవ క్రీడా పురుషార్థత్వేన లోకే దృష్టేతి చేన్ నైవమ్ ఇహోపపద్యతే; న హ్య్ అపరమార్థ-భూతైః క్రీడోపకరణైర్ అపరమార్థతయా ప్రతిభాసమానైర్ నిష్పన్నయాపరమార్థ-భూతయా క్రీడయాపరమార్థ-భూతేన చ తత్-ప్రతిభాసేనానున్మత్తానాṁ క్రీడా-రసో నిష్పద్యతే। మాయాశ్రయతయాభిమత-బ్రహ్మ-వ్యతిరేకేణావిద్యాశ్రయస్య జీవస్య కల్పనాసమ్భవశ్ చ పూర్వవద్ ఏవ ద్రష్టవ్యః॥ 

అతో బ్రహ్మైవానాద్య్-అవిద్యా-శబలṁ స్వగత-నానాత్వṁ పశ్యతీత్య్ అద్వితీయత్వṁ బ్రహ్మణోఽభ్యుపయద్భిర్ అభ్యుపేత్యమ్। యత్ తు బన్ధ-మోక్ష-వ్యవస్థా నోపపద్యత ఇతి, న తద్ బ్రహ్మాజ్ఞాన-వాదినశ్ చోద్యమ్, ఏకస్యైవ బ్రహ్మణోఽజ్ఞస్య స్వాజ్ఞాన-నివృత్త్యా మోక్షమాణత్వాద్ బద్ధ-ముక్తాది-వ్యవస్థాయా ఏవాభావాత్, వ్యవహ్రియమాణాయాశ్ చ బద్ధ-ముక్త-శిష్యాచార్యాది-వ్యవస్థాయాః కాల్పనికత్వాత్, స్వప్న-దర్శిన ఇవ చైకస్యైవావిద్యయా సర్వ-కల్పనోపపత్తేః; స్వప్న-దృశా హ్య్ ఏకేన దృష్టాః శిష్యాచార్యాదయస్ తద్-అవిద్యా-కల్పితా ఏవ। అత ఏవ బహ్వ్-అవిద్యా-కల్పనమ్ అపి న యుక్తిమత్। పారమార్థికీ బన్ధ-మోక్ష-వ్యవస్థా స్వ-పరవ్యవస్థా చ జీవాజ్ఞాన-వాదినాపి నాభ్యుపేయతే। అపారమార్థికీ త్వ్ ఏకస్యైవావిద్యయోపపద్యతే। ప్రయోగశ్ చ--- బన్ధ-మోక్ష-వ్యవస్థా స్వ-పరవ్యవస్థాశ్ చ స్వావిద్యా-కల్పితాః, అపారమార్థికత్వాత్, స్వప్న-దృష్ట-వ్యవస్థావద్ ఇతి। శరీరాన్తరాణ్య్ అపి మయైవాత్మవన్తి, శరీరత్వాత్, ఏతచ్-ఛరీరవత్। శరీరాన్తరాణ్య్ అపి మద్-అవిద్యా-కల్పితాని, శరీరత్వాత్, కార్యత్వాత్, జడత్వాత్, కల్పితత్వాద్ వా; ఏతచ్-ఛరీరవత్। వివాదాధ్యాసితṁ చేతన-జాతమ్ అహమ్ ఏవ, చేతనత్వాత్, యద్ అనహṁ తద్ అచేతనṁ దృష్టమ్, యథా ఘటః। అతః స్వపర-విభాగో బద్ధ-ముక్త-శిష్యాచార్యాది-వ్యవస్థాశ్ చైకస్యావిద్యా-కల్పితాః॥ 

ద్వైత-వాదినాపి బద్ధ-ముక్త-వ్యవస్థా దురుపపాదా; అతీతానాṁ కల్పనామ్ ఆనన్త్యాద్ ఏకైకస్మిన్ కల్పే ఏకైకమ్ ఉక్తావ్ అపి సర్వేషాṁ మోక్ష-సమ్భవాద్ అముక్తానుపపత్తేః। అనన్తత్వాద్ ఆత్మనామ్ అముక్తాశ్ చ సన్తీతి చేత్, కిమ్ ఇదమ్ అనన్తత్వమ్। అసఙ్ఖ్యేయత్వమ్ ఇతి చేన్ న, భూయస్త్వాద్ అల్ప-జ్ఞైర్ అసఙ్ఖ్యేయత్వేఽపీశ్వరస్య సర్వ-జ్ఞస్య సఙ్ఖ్యేయా ఏవ। తస్యాప్య్ అశక్యత్వే సర్వ-జ్ఞత్వṁ న స్యాత్; ఆత్మనాṁ నిఃసఙ్ఖ్యత్వాద్ ఈశ్వరస్యావిద్యమాన-సఙ్ఖ్యావేదనాభావో నాసార్వజ్ఞ్యమ్ ఆవహతీతి చేద్ భిన్నత్వే సఙ్ఖ్యావిధురత్వṁ నోపపద్యతే। ఆత్మానః సఙ్ఖ్యావన్తః, భిన్నత్వాత్, మాష-సర్షప-ఘట-పటాదివత్। భిన్నత్వే చాత్మనాṁ ఘటాదివజ్ జడత్వమ్ అనాత్మత్వṁ క్షయిత్వṁ చ ప్రసజ్యతే। బ్రహ్మణశ్ చానన్తత్వṁ న స్యాత్। అనన్తత్వṁ నామ పరిచ్ఛేద-రహితత్వమ్। భేద-వాదే చ వస్త్వ్-అన్తరాద్ విలక్షణత్వేన బ్రహ్మణో వస్తుతః పరిచ్ఛేద-రహితత్వṁ న శక్యతే వక్తుమ్; వస్త్వ్-అన్తరభావ ఏవ హి వస్తుతః పరిచ్ఛేదః। వస్తుతః పరిచ్ఛిన్నస్య దేశతః కాలతశ్ చాపరిచ్ఛిన్నత్వṁ చ న యుజ్యతే; వస్త్వ్-అన్తరాద్ విలక్షణత్వేన వస్తుతః పరిచ్ఛిన్నా ఏవ ఘటాదయో దేశతః కాలతశ్ చ పరిఛిన్నా హి దృష్టాః; తథా సర్వే చేతనా బ్రహ్మ చ వస్తుతః పరిచ్ఛిన్నా దేశ-కాలాభ్యామ్ అపి పరిచ్ఛిద్యన్తే। ఏవṁ చ, సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తమ్ ఇత్య్ ఆదిభిః సర్వ-ప్రకార-పరిచ్ఛేద-రహితత్వṁ వదద్భిర్ విరోధః। ఉత్పత్తి-వినాశాదయశ్ చ జీవానాṁ బ్రహ్మణశ్ చ ప్రసజ్యేరన్। కాల-పరిచ్ఛేద ఏవ హ్య్ ఉత్పత్తి-వినాశ-భాగిత్వమ్। అత ఏకస్యైవాపరిచ్ఛిన్నస్య బ్రహ్మణోఽవిద్యా-విజృమ్భితṁ బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్తṁ కృత్స్నṁ జగత్। సుఖ-దుఃఖ-ప్రతిసన్ధాన-వ్యవస్థాదయోఽపి స్వాప్న-వ్యవస్థావద్ అవిద్యా-స్వాభావ్యాద్ ఉపపద్యన్తే। తస్మాద్ ఏకమ్ ఏవ నిత్య-ముక్త-స్వ-ప్రకాశ-స్వభావమ్ అనాద్య్-అవిద్యా-వశాజ్ జగద్-ఆకారేణ వివర్తత ఇతి పరమార్థతో బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తాభావాత్ తద్-అనన్యత్వṁ జగతః, ఇతి॥ 

అత్రోచ్యతే--- నిర్విశేష-స్వ-ప్రకాశ-మాత్రṁ బ్రహ్మానాద్య్-అవిద్యా-తిరోహిత-స్వ-స్వరూపṁ స్వగత-నానాత్వṁ పశ్యతీత్య్ ఏతత్ ప్రకాశ-స్వరూపస్య నిరṁశస్య ప్రకాశ-నివృత్తి-రూప-తిరోధానే స్వరూప-నాశ-ప్రసఙ్గేన తిరోధానాసమ్భవాదిభ్యః సకల-ప్రమాణ-విరుద్ధṁ స్వ-పచన-విరుద్ధṁ చేతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। యత్ పునర్ ఉక్తṁ కారణ-వ్యతిరిక్తṁ కార్యṁ యుక్తి-బాధితత్వేన శుక్తికా-రజతాదివద్ భ్రమ ఇతి; తద్ అయుక్తమ్, యుక్తేర్ అభావాత్। యత్ త్వ్ అనువర్తమానస్య కారణ-మాత్రస్య సత్యత్వమ్, వ్యావర్తమానానాṁ ఘట-శరావాది-కార్యాణామ్ అసత్యత్వమ్ ఇతి; తద్ అప్య్ అన్యత్ర దృష్టస్యాన్యత్ర వ్యావర్తమానతా న బాధికేత్య్ ఆదిభిః పూర్వమ్ ఏవ పరిహృతమ్। యచ్ చోపలభ్యమానత్వ-వినాశిత్వాభ్యాṁ సద్-అసద్-అనిర్వచనీయత్వేన కార్యస్య మృషాత్వమ్ ఇతి; తద్ అసత్, ఉపలబ్ధి-వినాశ-యోగో హి న మిథ్యాత్వṁ సాధయతి, కిన్త్వ్ అనిత్యత్వమ్। యద్ దేశ-కాల-సమ్బన్ధితయా యద్ ఉపలబ్ధమ్, తద్ దేశ-కాల-సమ్బన్ధితయా బాధితత్వమ్ ఏవ హి తస్య మిథ్యాత్వే హేతుః। దేశాన్తర-కాలాన్తర-సమ్బన్ధితయోపలబ్ధస్యాన్య-దేశ-కాల-సమ్బన్ధిత్వేన బాధితత్వṁ దేశాన్తర-కాలాన్తరావ్యాప్తి-మాత్రṁ సాధయతి; న తు మిథ్యాత్వమ్। ప్రతిప్రయోగశ్ చ--- ఘటాది కార్యṁ సత్యమ్, దేశ-కాలాది-ప్రతిపన్నోపాధావ్ అబాధితత్వాత్, ఆత్మవత్। 

యచ్ చోక్తṁ కారణ-స్వరూపాద్ అవికృతాద్ వికృతాచ్ చ కార్యోత్పత్తిర్ న సమ్భవతీతి; తద్ అసత్, దేశ-కాలాది-సహకారి-సమవహితాత్ కారణాత్ కార్యోత్పత్తి-సమ్భవాత్। తత్-సమవధానṁ చ వికృతస్యావికృతస్య చ న సమ్భవతీతి యద్ ఉక్తమ్; పూర్వమ్ అవికృతస్యైవ కాలాది-సమవధాన-సమ్భవాత్। అవికృతత్వావిశేషాత్ పూర్వమ్ అపి దేశ-కాలాది-సమవధానṁ ప్రసజ్యత ఇతి చేన్ న; దేశ-కాలాది-సమవధానస్య కారణాన్తరాయత్తస్యైతద్-ఆయత్తత్వాభావాత్। అతో దేశ-కాలాది-సమవధాన-రూప-విశేషమ్ ఆపన్నṁ కారణṁ కార్యమ్ ఉత్పాదయతీతి న కిఞ్చిద్ అవహీనమ్। కారణస్య చ కార్యṁ ప్రత్యారమ్భకత్వమ్ అబాధితṁ దృశ్యమానṁ న కేనాపి ప్రకారేణాపహ్నోతుమ్ శక్యతే॥ 

యత్ తు హేమాది-మాత్రస్య, రుచకాది-కార్యస్యైతద్-ఆశ్రయస్య వా హేమాదేర్ ఆరమ్భకత్వṁ న సమ్భవతీతి; తద్ అయుక్తమ్, హేమాది-మాత్రస్యైవ యథోక్త-పరికర-యుక్తస్యారమ్భకత్వ-సమ్భవాత్। న చారమ్భక-హేమ-వ్యతిరిక్తṁ కార్యṁ న దృశ్యత ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్; హేమాతిరిక్తస్య స్వస్తికస్య దర్శనాత్, బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదిభిర్ వస్త్వ్-అన్తరస్య సాధితత్వాచ్ చ। న చాయṁ శుక్తికా-రజతాదివద్ భ్రమః, ఉత్పత్తి-వినాశయోర్ అన్తరాల ఉపలభ్యమానస్య తద్-దేశ-కాల-సమ్బన్ధితయా బాధాదర్శనాత్। న చాస్యా ఉపలబ్ధేర్ బాధికా కాచిద్ అపి యుక్తిర్ దృశ్యతే। ప్రాగ్-అనుపలబ్ధ-స్వస్తికోపలబ్ధి-వేలాయామ్ అపి హేమ-ప్రత్యభిజ్ఞా స్వస్తికాశ్రయతయా హేమ్నోఽప్య్ అనువృత్తేర్ అవిరుద్ధా। శ్రుతిభిస్ తు ప్రపఞ్చ-మిథ్యాత్వ-సాధనṁ పూర్వమ్ ఏవ నిరస్తమ్। యచ్ చాన్యద్ అత్ర ప్రత్యక్షావిరోధాది ప్రతివక్తవ్యమ్, తద్ అపి సర్వṁ పూర్వమ్ ఏవ సూక్తమ్। 

యచ్ చోక్తమ్ ఏకేనాత్మనా సర్వాణి శరీరాణ్య్ ఆత్మవన్తీతి; తద్ అసత్, ఏకస్యైవ సర్వ-శరీర-ప్రయుక్త-సుఖ-దుఃఖ-ప్రతిసన్ధాన-ప్రసఙ్గాత్। సౌభరి-ప్రభృతిషు హ్య్ ఆత్మైకత్వేనానేక-శరీర-ప్రయుక్త-సుఖాది-ప్రతిసన్ధానమ్ ఏకస్య దృశ్యతే। న చాహమ్-అర్థస్య జ్ఞాతృత్వాత్ తద్-భేదాత్ ప్రతిసన్ధానాభావో, నాత్మభేదాద్ ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్; ఆత్మా జ్ఞాతైవ, స చాహమ్-అర్థ ఏవ, అన్తఃకరణ-భూతస్ త్వ్ అహఙ్కారో జడత్వాత్ కరణత్వాచ్ చ శరీరేన్ద్రియాదివన్ న జ్ఞాతేత్య్ ఉపపాదితత్వాత్। యచ్ చ శరీరత్వ-జడత్వ-కార్యత్వ-కల్పితత్వైః సర్వ-శరీరాణామ్ ఏకస్యావిద్యా-కల్పితత్వమ్ ఉక్తమ్; తద్ అపి సర్వ-శరీరాణామ్ అవిద్యా-కల్పితత్వస్యైవాభావాద్ అయుక్తమ్। తద్-అభావశ్ చాబాధితస్య సత్యత్వోపపాదనాత్। యచ్ చ చేతనాద్ అన్యస్య జడత్వ-దర్శనాత్ సర్వ-చేతనానామ్ అనన్యత్వమ్ ఉక్తమ్, తద్ అపి సుఖ-దుఃఖ-వ్యవస్థయా భేదోపపాదనాద్ ఏవ నిరస్తమ్। యత్ తు మయైవాత్మవన్తి, మద్-అవిద్యా-కల్పితాన్య్ అహమ్ ఏవ సర్వṁ చేతన-జాతమ్ ఇత్య్ అహమ్-అర్థస్యైక్యమ్ ఉపపాదితమ్, తద్-అజ్ఞాత-స్వ-సిద్ధాన్తస్య భ్రాన్తి-జల్పితమ్; అహṁ-త్వమ్-ఆద్య్-అర్థ-విలక్షణṁ చిన్-మాత్రṁ హ్య్ ఆత్మా త్వన్-మతే॥ 

కిṁ చ నిర్విశేష-చిన్-మాత్రాతిరేకి సర్వṁ మిథ్యేతి వదతో మోక్షార్థ-శ్రవణాది-ప్రయత్నో నిష్ఫలః; అవిద్యా-కార్యత్వాత్; శుక్తికా-రజతాదిషు రజతాద్య్-ఉపాదానాది-ప్రయత్నవత్। మోక్షార్థ-ప్రయత్నో వ్యర్థః; కల్పితాచార్యాయత్త-జ్ఞాన-కార్యత్వాత్, శుక-ప్రహ్లాద-వామదేవాది-ప్రయత్నవత్। తత్త్వమ్ అస్య్ ఆది వాక్య-జన్య-జ్ఞానṁ న బన్ధ-నివర్తకమ్, అవిద్యా-కల్పిత-వాక్య-జన్యత్వాత్, స్వయమ్ అవిద్యాత్మకత్వాత్, అవిద్యా-కల్పిత-జ్ఞానాశ్రయత్వాత్, కల్పితాచార్యాయత్త-శ్రవణ-జన్యత్వాద్ వా, స్వాప్న-బన్ధ-నివర్తన-వాక్య-జన్య-జ్ఞానవత్। కిṁ చ నిర్విశేష-చిన్-మాత్రṁ బ్రహ్మ మిథ్యా, అవిద్యా-కార్య-జ్ఞాన-గమ్యత్వాత్, అవిద్యా-కల్పిత-జ్ఞానాశ్రయ-జ్ఞాన-గమ్యత్వాత్, అవిద్యాత్మక-జ్ఞాన-గమ్యత్వాద్ వా, యద్ ఏవṁ తత్ తథా, యథా స్వాప్న-గన్ధర్వ-నగరాదిః। న చ నిర్విశేష-చిన్-మాత్రṁ బ్రహ్మ స్వయṁ ప్రకాశతే, యేన న ప్రమాణాన్తరమ్ అపేక్షతే। యత్ త్వ్ ఆత్మ-సాక్షికṁ స్వయṁ-ప్రకాశ-జ్ఞానṁ దృశ్యతే, తత్ తు జ్ఞేయ-విశేష-సిద్ధి-రూపṁ జ్ఞాతృ-గతమ్ ఏవ దృశ్యత ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। యాని చ తస్య నిర్విశేషత్వ-సాధకాని యౌక్తికాని జ్ఞానాన్య్ ఉపన్యస్తాని, తాని చానన్తరోక్తైర్ అవిద్యా-కార్యత్వాద్ ఇత్య్ ఆదిభిర్ అనుమానైర్ నిరస్తాని। న చ నిర్విశేషస్య చిన్-మాత్రస్యాజ్ఞాన-సాక్షిత్వమ్ అహఙ్కారాది-జగద్-భ్రమశ్ చోపపద్యతే। సాక్షిత్వ-భ్రమాదయోఽపి హి జ్ఞాతృ-విశేష-గతా దృష్టాః; న జ్ఞప్తి-మాత్ర-గతాః। న చ తస్య ప్రకాశత్వṁ స్వాయత్త-ప్రకాశతా వా సిధ్యతి। ప్రకాశో హి కస్యచిత్ పురుషస్య కఞ్చనార్థ-విశేషṁ ప్రతి సిద్ధి-రూపో దృశ్యతే। తత ఏవ హి తస్య స్వయṁ-ప్రకాశతోపపాద్యతే భవద్భిర్ అపి। న చాతాదృశస్య నిర్విశేషస్య ప్రకాశతా సమ్భవతి॥

యః పునః స్వ-గోష్ఠీష్వ్ అపరమార్థాద్ అపి పరమార్థ-కార్యṁ దృశ్యత ఇత్య్ ఉద్ఘోషః, సోఽపి తాని కార్యాణి సర్వాణ్య్ అబాధిత-కల్పాని వ్యావహారిక-సత్యాని; వస్తుతస్ త్వ్ అవిద్యాత్మకాన్య్ ఏవేతి స్వాభ్యుపగమాద్ ఏవ నిరస్తః। అస్మాభిర్ అపి సర్వత్ర పరమార్థాద్ ఏవ కారణాత్ సర్వ-కార్యోత్పత్తిమ్ ఉపపాదయద్భిః పూర్వమ్ ఏవ నిరస్తః। న చ త్వయైషామ్ అనుమానానాṁ శ్రుతి-విరోధో వక్తుṁ శక్యతే, శ్రుతేర్ అప్య్ అవిద్యాత్మకత్వేన చోక్త-దృష్టాన్తేభ్యో విశేషాభావాత్॥

యత్ తు బ్రహ్మణోఽపారమార్థిక-జ్ఞాన-గమ్యత్వేఽపి పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనాద్ బ్రహ్మ సత్యమ్ ఏవేతి తద్ అసత్, దుష్ట-కారణ-జన్య-జ్ఞాన-గమ్యత్వే నిశ్చితే సతి పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనస్యాకిఞ్చిత్కరత్వాత్; యథా శూన్యమ్ ఏవ తత్త్వమ్ ఇతి వాక్య-జన్య-జ్ఞానస్య పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనేఽపి దోష-మూలత్వ-నిశ్చయాద్ ఏవ తద్-అర్థస్యాసత్యత్వమ్। కిṁ చ--- నేహ నానాస్తి కిఞ్చన, విజ్ఞానమ్ ఆనన్దṁ బ్రహ్మేతి విజ్ఞాన-మాత్రాతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య వస్తు-జాతస్య నిషేధకత్వేన సర్వస్మాత్ పరత్వాత్ పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనమ్ ఉచ్యతే; శూన్యమ్ ఏవ తత్త్వమ్ ఇతి తస్యాప్య్ అభావṁ వదతస్ తస్మాత్ పరత్వేన పశ్చాత్తన-బాధో దృశ్యతే। సర్వ-శూన్యత్వాతిరేకి-నిషేధాసమ్భవాత్ తస్యైవ పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనమ్। దోష-మూలత్వṁ తు ప్రత్యక్షాదీనాṁ వేదాన్త-జన్మనః సర్వ-శూన్య-జ్ఞానస్యాప్య్ అవిశిష్టమ్। అతః సర్వṁ విజ్ఞాన-జాతṁ పారమార్థిక-జ్ఞాతృ-గతమ్, స్వయṁ చ పరమార్థ-భూతమ్ అర్థ-విశేష-సిద్ధి-రూపమ్; తత్ర కిఞ్చిజ్ జ్ఞానṁ దోష-మూలమ్; దోషశ్ చ పరమార్థః; కిఞ్చిచ్ చ నిర్దోషṁ పారమార్థిక-సామగ్రీ-జన్యమ్ ఇతి యావన్ నాభ్యుపేయతే, న తావత్ సత్య-మిథ్యార్థ-వ్యవస్థా లోక-వ్యవహారశ్ చ సేత్స్యతి। లోక-వ్యవహారో హి పారమార్థికో భ్రాన్తి-రూపశ్ చ పారమార్థిక-జ్ఞాతృ-గతార్థ-విశేష-సిద్ధి-రూప-ప్రకాశ-పూర్వకః; నిర్విశేష-సన్-మాత్రస్య తు పారమాథికస్యాపారమార్థికస్య చ ప్రతిభాసాదేర్ హేతుత్వాసమ్భవాల్ లోక-వ్యవహారో న సమ్భవతి। యచ్ చ తైర్ నిరధిష్ఠాన-భ్రమాసమ్భవాత్ సర్వాధ్యాసాధిష్ఠానస్య సన్-మాత్రస్య పారమార్థికత్వమ్ ఉక్తṁ తద్ అపి దోష-దోషాశ్రయత్వ-జ్ఞాతృత్వ-జ్ఞానానామ్ అపారమార్థ్యేఽపి భ్రమోపపత్తివద్ అధిష్ఠానాపారమార్థ్యేఽపి భ్రమోపపత్తేర్ నిరస్తమ్। అథ అధిష్ఠానాపారమార్థ్యేఽపి న క్వచిద్ భ్రమో దృష్ట ఇతి సన్-మాత్రస్య పారమార్థికత్వమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్ ఇతి మన్యసే, హన్త తర్హి దోష-దోషాశ్రయత్వ-జ్ఞాతృత్వ-జ్ఞానానామ్ అపారమార్థ్యేఽపి న క్వచిద్ భ్రమో దృష్ట ఇతి దర్శనానుగునుణ్యేన తేషామ్ అపి పారమార్థ్యమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్ ఇతి న కశ్చిద్ విశేషోఽన్యత్ర తత్-సṁరమ్భాత్॥ 

యత్ తు భేద-పక్షేఽప్య్ అతీత-కల్పానామ్ ఆనన్త్యాత్ సర్వేషామ్ ఆత్మనాṁ ముక్తత్వేన బద్ధాసమ్భవాద్ బద్ధ-ముక్త-వ్యవస్థా న సమ్భవతీతి, తదాత్మానన్త్యేన పరిహృతమ్। యత్ త్వ్ ఆత్మనాṁ భిన్నత్వే మాష-సర్షప-ఘట-పటాదివత్-సఙ్ఖ్యావత్త్వమ్ అవర్జనీయమ్ ఇతి, తత్ర ఘటాదీనామ్ అప్య్ అనన్తత్వాద్ దృష్టాన్తః సాధ్య-వికలః స్యాత్। దశ-ఘటాః సహస్రṁ మాషా ఇతి సఙ్ఖ్యావత్త్వṁ దృశ్యత ఇతి చేత్ సత్యṁ, తత్ తు న ఘటాది-స్వరూపగతమ్, అపి తు దేశ-కాలాద్య్-ఉపాధిమద్-ఘటాది-గతమ్; తాదృశṁ తు సఙ్ఖ్యావత్త్వమ్ ఆత్మనామ్ అభ్యుపగచ్ఛామః। న చ తావతా సర్వ-ముక్తి-ప్రసఙ్గః; ఆత్మ-స్వరూపానన్త్యాత్। యత్ త్వ్ ఆత్మనాṁ భిన్నత్వే ఘటాదివజ్ జడత్వానాత్మత్వ-క్షయిత్వ-ప్రసఙ్గ ఇతి; తద్ అయుక్తṁ, ఏక-జాతీయానాṁ భేదస్య తజ్-జాతీయానాṁ జాత్య్-అన్తరీయత్వానాపాదకత్వాత్। న హి ఘటానాṁ భేదః తేషాṁ పటత్వమ్ ఆపాదయతి। యత్ తు భిన్నత్వే వస్తుతః పరిచ్ఛేదాద్ దేశ-కాలాభ్యామ్ అపి పరిచ్ఛేదో బ్రహ్మణః ప్రసజ్యత ఇత్య్ అనన్తత్వṁ బ్రహ్మణో న సిధ్యతీతి; తద్ అయుక్తṁ, వస్తుతః పరిచ్ఛిన్నానామ్ అపి దేశ-కాల-పరిచ్ఛేదస్య న్యూనాధిక-భావేనానియమ-దర్శనాత్; దేశ-కాల-సమ్బన్ధేయత్తాయాః ప్రమాణాన్తరాయత్త-నిర్ణయత్వేన బ్రహ్మణః సర్వ-దేశ-కాల-సమ్బన్ధస్యాపి ప్రమాణాన్తరాద్ ఆపతతో విరోధాభావాత్। వస్తుతః పరిచ్ఛేద-మాత్రాద్ అపి సర్వ-ప్రకార-పరిచ్ఛేద-రహితత్వాభావాద్ ఆనన్త్యాసిద్ధిర్ ఇతి చేత్, తద్ భవతోఽప్య్ అవిద్యా-విలక్షణత్వṁ బ్రహ్మణోఽభ్యుపయతః సమానమ్। అతః సతోఽవిద్యా-విలక్షణత్వాభ్యుపగమాద్ బ్రహ్మణోఽపి భిన్నత్వేన భేద-ప్రయుక్తా దోషాః సర్వే తవాపి ప్రసజ్యేరన్। యద్య్ అవిద్యా-విలక్షణత్వṁ నాభ్యుపేయతే తర్హ్య్ అవిద్యాత్మకమ్ ఏవ బ్రహ్మ స్యాత్। సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేతి లక్షణ-వాక్యమ్ అపి తత ఏవాపార్థకṁ స్యాత్। భేద-తత్త్వానభ్యుపగమే హి స్వ-పక్ష-పర-పక్ష-సాధన-దూషణాది-వివేకాభావాత్ సర్వమ్ అసమఞ్జసṁ స్యాత్। ఆనన్త్య-ప్రసిద్ధిశ్ చ దేశ-కాల-పరిచ్ఛేద-రహితత్వ-మాత్రేణ; న వస్తుతోఽపి పరిచ్ఛేద-రహితత్వేన, తథావిధస్య శశ-విషాణాయమానస్యానుపలబ్ధేః। భేద-వాదినస్ తు సర్వ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరత్వేన బ్రహ్మణః సర్వ-ప్రకారత్వాత్ స్వతః పరతోఽపి పరిచ్ఛేదో న విద్యతే। తద్ ఏవṁ కారణాద్ భిన్నస్య కార్యస్య సత్యత్వాద్ బ్రహ్మ-కార్యṁ కృత్స్నṁ జగద్ బ్రహ్మణోఽన్యద్ ఏవ॥ 

ఇతి ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- తద్-అనన్యత్వమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః। తస్మాత్ పరమ-కారణాద్ బ్రహ్మణః, అనన్యత్వṁ జగత ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః తద్-ఉపపాదయద్భ్యోఽవగమ్యతే। ఆరమ్భణ-శబ్ద ఆదిర్ యేషాṁ వాక్యానామ్, తాన్య్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదీని--- వాచారమ్భణṁ వికారో నామధేయṁ మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయṁ తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజత, అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య, సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠాః\॥।ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యṁ స ఆత్మా తత్ త్వమ్ అసి శ్వేతకేతో, ఇత్య్ ఏతాని; ప్రకరణాన్తర-స్థాన్య్ అప్య్ ఏవఞ్జాతీయకాన్య్ అత్రాభిప్రేతాని। ఏతాని హి వాక్యాని చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య జగతః పరస్మాద్ బ్రహ్మణోఽనన్యత్వమ్ ఉపపాదయన్తి। తథా హి--- స్తబ్ధోఽస్యుత తమ్ ఆదేశమ్ అప్రాక్ష్యో యేనాశ్రుతṁ శ్రుతṁ భవత్య్ అమతṁ మతమ్ అవిజ్ఞాతṁ విజ్ఞాతమ్ ఇతి కృత్స్నṁ జగతో బ్రహ్మైక-కారణత్వమ్, కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వṁ చ హృది నిధాయ కారణ-భూత-బ్రహ్మ-విజ్ఞానేన కార్య-భూతస్య సర్వస్య విజ్ఞానే ప్రతిజ్ఞాతే సతి కృత్స్నస్య బ్రహ్మైక-కారణతామ్ అజానతా శిష్యేణ, కథṁ ను భగవః స ఆదేశః, ఇత్య్ అన్య-జ్ఞానే నాన్య-జ్ఞాతతాసమ్భవṁ చోదితో, జగతో బ్రహ్మైక-కారణతామ్ ఉపదేక్ష్యన్, లౌకిక-ప్రతీతి-సిద్ధṁ కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వṁ తావత్, యథా సోమ్యైకేన మృత్-పిణ్డేన సర్వṁ మృన్-మయṁ విజ్ఞాతṁ స్యాత్, ఇతి దర్శయతి। యథైక-మృత్-పిణ్డారబ్ధానాṁ ఘట-శరావాదీనాṁ తస్మాద్ అనతిరిక్త-ద్రవ్యతయా తజ్-జ్ఞానేన జ్ఞాతతేత్య్ అర్థః। అత్ర కాణాద-వాదేన కారణాత్ కార్యస్య ద్రవ్యాన్తరత్వమ్ ఆశఙ్క్య లోక-ప్రతీత్యైవ కారణాత్ కార్యస్యానన్యతామ్ ఉపపాదయతి--- వాచారమ్భణṁ వికారో నామధేయṁ మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్ ఇతి। ఆరభ్యతే ఆలభ్యతే స్పృశ్యతే ఇత్య్ ఆరమ్భణమ్; కృత్య-ల్యుటో బహూలమ్ ఇతి కర్మణి ల్యుట్। వాచా వాక్-పూర్వకేణ వ్యవహారేణ హేతునేత్య్ అర్థః। ఘటేనోదకమ్ ఆహర, ఇత్య్ ఆది వాక్-పూర్వకో హ్య్ ఉదకాహరణాది-వ్యవహారః; తస్య వ్యవహారస్య సిద్ధయే, తేనైవ మృద్-ద్రవ్యేణ పృథు-బుధ్నోదరత్వాది-లక్షణో వికారః--- సṁస్థాన-విశేషః, తత్ ప్రయుక్తṁ చ ఘట ఇత్య్ ఆది నామధేయమ్, స్పృశ్యతే--- ఉదకాహరణాది-వ్యవహార-విశేష-సిద్ధ్య్-అర్థṁ మృద్-ద్రవ్యమ్ ఏవ సṁస్థానాన్తర-నామధేయాన్తర-భాగ్ భవతి। అతో ఘటాద్య్ అపి మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్--- మృత్తికా-ద్రవ్యమ్ ఇత్య్ ఏవ సత్యమ్, ప్రమాణేనోపలభ్యత ఇత్య్ అర్థః, న తు ద్రవ్యాన్తరత్వేన। అతస్ తస్యైవ మృద్-ధిరణ్యాదేర్ ద్రవ్యస్య సṁస్థానాన్తర-భాక్త్వ-మాత్రేణ బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయ ఉపపద్యన్తే యథైకస్యైవ దేవదత్తస్యావస్థా-భేదైర్ బాలో యువా స్థవిర ఇతి బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయః కార్య-విశేషాశ్ చ దృశ్యన్తే॥ 

యద్ ఉక్తṁ సత్యామ్ ఏవ మృది ఘటో నష్ట ఇతి వ్యవహారాత్ కారణాద్ అన్యత్ కార్యమ్ ఇతి, తద్-ఉత్పత్తి- వినాశాదీనాṁ కారణ-భూతస్యైవ ద్రవ్యస్యావస్థా-విశేషత్వాభ్యుపగమాద్ ఏవ పరిహృతమ్। తత్-తద్-అవస్థస్యైకస్యైవ ద్రవ్యస్య తే తే శబ్దాస్ తాని తాని చ కార్యాణీతి యుక్తమ్। ద్రవ్యస్య తత్-తద్-అవస్థత్వṁ కారక-వ్యాపారాయత్తమ్ ఇతి తస్యార్థవత్త్వమ్। అభివ్యక్త్య్-అనుబన్ధీని చోద్యాని తస్యా అనభ్యుపగమాద్ ఏవ పరిహృతాని। ఉత్పత్త్య్-అభ్యుపగమేఽపి సత్కార్యవాదో న విరుధ్యతే సత ఏవోత్పత్తేః। విప్రతిషిద్ధమ్ ఇదమ్ అభిధీయతే--- పూర్వమ్ ఏవ సత్, తద్ ఉత్పద్యతే చేతి। అజ్ఞాతోత్పత్తి-వినాశ-యాథాత్మ్యస్యేదṁ చోద్యమ్; ద్రవ్యస్యోత్తరోత్తర-సṁస్థాన-యోగః పూర్వ-పూర్వ-సṁస్థాన-సṁస్థితస్య వినాశః, స్వావస్థస్య తూత్పత్తిః। అతః సర్వావస్థస్య ద్రవ్యస్య సత్త్వాత్ సత్కార్యవాదో న విరుధ్యతే। సṁస్థానస్యాసత ఉత్పత్తావ్ అసత్కార్యవాద-ప్రసఙ్గ ఇతి చేత్, అసత్కార్యవాదినోఽప్య్ ఉత్పత్తేర్ అనుత్పత్తిమత్త్వే సత్కార్యవాద-ప్రసఙ్గః, ఉత్పత్తిమత్త్వే చానవస్థా। అస్మాకṁ త్వ్ అవస్థానాṁ పృథక్-ప్రతిపత్తి-కార్య-యోగానర్హత్వాద్ అవస్థావత ఏవోత్పత్త్య్-ఆదికṁ సర్వమ్ ఇతి నిరవద్యమ్। కపాలత్వ-చూర్ణత్వ-పిణ్డత్వావస్థా-ప్రహాణేన ఘటత్వావస్థావద్ ఏకత్వావస్థా-ప్రహాణేన బహుత్వావస్థా, తత్-ప్రహాణేనైకత్వావస్థా చేతి న కశ్చిద్ విరోధః॥ 

తథా--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇతి సద్ ఏవేదమ్ ఇదానీṁ విభక్త-నామ-రూపత్వేన నానా-రూపṁ జగద్ అగ్రే నామ-రూప-విభాగాభావేనైకమ్ ఏవాసీత్, సర్వ-శక్తిత్వేనాధిష్ఠాత్రన్తరాసహతయా అద్వితీయṁ చేత్య్ అనన్యత్వమ్ ఏవోపపాదితమ్। తథా--- తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి స్రక్ష్యమాణ-తేజః-ప్రభృతి-వివిధ-విచిత్ర స్థిర-త్రస-రూప-జగత్త్వేనాత్మనో బహు-భవనṁ సఙ్కల్ప్య జగత్-సర్గాభిధానాత్ కార్య-భూతస్య జగతః పరమ-కారణాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణోఽనన్యత్వమ్ అవసీయతే। సచ్-ఛబ్ద-వాచ్యస్య పరస్య బ్రహ్మణః సర్వ-జ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య నిరవద్యస్యైవ సద్ ఏవేదమ్ ఇతి నిర్దేశార్హ-జగత్త్వమ్, సచ్-ఛబ్ద-వాచ్యస్యైవ జగతో నామ-రూప-విభాగాభావేనైకత్వమ్ అధిష్ఠాత్రన్తర-నిరపేక్షత్వమ్, పునర్ అపి తస్యైవ విచిత్ర-స్థిర-త్రస-రూప-జగత్త్వేన బహు-భవన-సఙ్కల్ప-రూపేక్షణమ్, యథాసఙ్కల్పṁ సర్గశ్ చ కథమ్ ఉపపద్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ--- సేయṁ దేవతైక్షత హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతాఅ అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఇత్య్ ఆది। తిస్రో దేవతా ఇతి కృత్స్నమ్ అచిద్-వస్తు నిర్దిశ్య స్వాత్మక-జీవానుప్రవేశేనైతద్-విచిత్ర-నామ-రూప-భాక్ కరవాణీత్య్ ఉక్తమ్। అనేన జీవేనాత్మనా--- మద్-ఆత్మక-జీవేన ఆత్మతయానుప్రవిశ్యైతద్ విచిత్ర-నామ-రూప-భాక్ కరవాణీత్య్ అర్థః। స్వాత్మనో జీవస్య చాత్మతయానుప్రవేశ-కృతṁ నామ-రూప-భాక్త్వమ్ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి। తత్ సృష్ట్వా, తద్ ఏవానుప్రావిశత్, తద్ అనుప్రవిశ్య, సచ్ చ త్యచ్ చాభవత్, ఇతి శ్రుత్య్-అన్తరేణ స్పష్టṁ సజీవṁ జగత్ పరేణ బ్రహ్మణా ఆత్మతయానుప్రవిష్టమ్ ఇతి॥ 

తద్ ఏతత్ కార్యావస్థస్య చ కారణావస్థస్య చ చిద్-అచిద్-వస్తునః స్థూలస్య సూక్ష్మస్య చ పర-బ్రహ్మ-శరీరత్వమ్, పరస్య చ బ్రహ్మణ ఆత్మత్వమ్ అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణాదిషు సిద్ధṁ స్మారితమ్। అనేన పూర్వోక్తా శఙ్కా నిరస్తా। అచిద్-వస్తుని సజీవే బ్రహ్మణ్య్ ఆత్మతయావస్థితే నామ-రూప-వ్యాకరణ-వచనాచ్ చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరకṁ బ్రహ్మైవ జగచ్-ఛబ్ద-వాచ్యమ్ ఇతి, సద్ ఏవేదమ్ అగ్ర ఏకమ్ ఏవాసీద్ ఇత్య్ ఆది సర్వమ్ ఉపపన్నతరమ్। శరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతాః సర్వే వికారాశ్ చాపురుషార్థాశ్ చేతి బ్రహ్మణో నిరవద్యత్వṁ కల్యాణ-గుణాకరత్వṁ చ సుస్థితమ్। తద్ ఏతత్, అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, ఇత్య్ అనన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతి। తథా--- ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇతి కృత్స్నస్య చేతనాచేతనస్య బ్రహ్మ-తాదాత్మ్యమ్ ఉపదిశతి। తద్ ఏవ చ--- తత్ త్వమ్ అసీతి నిగమయతి। తథా ప్రకణాన్తరస్థేష్వ్ అపి వాక్యేషు---సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఆత్మని ఖల్వ్ అరే దృష్టే శ్రుతే మతే విజ్ఞాత ఇదṁ సర్వṁ విదితమ్, ఇదṁ సర్వṁ యద్ అయమ్ ఆత్మా, బ్రహ్మైవేదṁ సర్వమ్, ఆత్మైవేదṁ సర్వమ్ ఇత్య్ అనన్యత్వṁ ప్రతీయతే। తథాన్యత్వṁ చ నిషిధ్యతే--- సర్వṁ తṁ పరాదాద్యోఽన్యత్రాత్మనః సర్వṁ వేద, నేహ నానాస్తి కిఞ్చన, మృత్యోః స మృత్యుమ్ ఆప్నోతి య ఇహ నానేవపశ్యతి, ఇతి। తథా--- యత్ర హి ద్వైతమ్ ఇవ భవతి తద్-ఇతర ఇతరṁ పశ్యతి యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ తత్ కేన కṁ పశ్యేత్, ఇత్య్ అవిదుషో ద్వైత-దర్శనṁ విదుషశ్ చాద్వైత-దర్శనṁ ప్రతిపాదయద్ అనన్యత్వమ్ ఏవ తాత్త్వికమ్ ఇతి ప్రతిపాదయతి। తద్ ఏవమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యో జగతః పరమ-కారణాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణోఽనన్యత్వమ్ ఉపపాద్యతే। 

అత్రేదṁ తత్త్వమ్--- చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా తత్-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవ సర్వదా సర్వ-శబ్దాభిధేయమ్। తత్ కదాచిత్ స్వ-శరీరతయాపి పృథగ్-వ్యపదేశానర్హ-సూక్ష్మ-దశాపన్న-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరమ్। తత్ కారణావస్థṁ బ్రహ్మ। కదాచిచ్ చ విభక్త-నామ-రూప-వ్యవహారార్హ-స్థూల-దశాపన్న-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరమ్। తచ్ చ కార్యావస్థమ్ ఇతి కారణాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణః కార్య-రూపṁ జగద్ అనన్యత్। శరీర-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తునః శరీరిణో బ్రహ్మణశ్ చ కారణావస్థాయాṁ కార్యావస్థాయాṁ చ శ్రుతి-శత-సిద్ధయా స్వభావ-వ్యవస్థయా గుణ-దోష-వ్యవస్థా చ, న తు దృష్టాన్త-భావాత్, ఇత్య్ అత్రోక్తా॥ 

యే తు కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వṁ కార్యస్య మిథ్యాత్వాశ్రయణేన వర్ణయన్తి, న తేషాṁ కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వṁ సిధ్యతి, సత్య-మిథ్యార్థయోర్ ఐక్యానుపపత్తేః; తథా సతి బ్రహ్మణో మిథ్యాత్వṁ జగతః సత్యత్వṁ వా స్యాత్॥ [బ్రహ్మాజ్ఞాన-వాది-మత-దూషణమ్ ఇదమ్] 

యే చ కార్యమ్ అపి పారమార్థికమ్ అభ్యుపయన్త ఏవ జీవ-బ్రహ్మణోర్ ఔపాధికమ్ అన్యత్వమ్, స్వాభావికṁ చానన్యత్వమ్, అచిద్-బ్రహ్మణోస్ తు ద్వయమ్ అపి స్వాభావికమ్ ఇతి వదన్తి; తేషామ్ ఉపాధి-బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-వస్త్వ్-అన్తరాభావాన్ నిరవయవస్యాఖణ్డితస్య బ్రహ్మణ ఏవోపాధి-సమ్బన్ధాద్ బ్రహ్మ-స్వరూపస్యైవ హేయాకార-పరిణామాత్, శక్తి-పరిణామాభ్యుపగమే శక్తి-బ్రహ్మణోర్ అనన్యత్వాచ్ చ జీవ-బ్రహ్మణోః కర్మ-వశ్యత్వాపహత-పాప్మత్వాది-వ్యవస్థా-వాదిన్యోఽచిద్-బ్రహ్మణోశ్ చ పరిణామాపరిణామ-వాదిన్యః శ్రుతయో వ్యాకుప్యేయుః॥ [భాస్కర-మత-దూషణమ్ ఇదమ్] 

యే పునః నిరస్త-నిఖిల-భోక్తృత్వాది-వికల్ప-విప్లవṁ సర్వ-శక్తి-యుక్తṁ సన్-మాత్ర-ద్రవ్యమ్ ఏవ కారణṁ బ్రహ్మ; తచ్ చ ప్రలయ-వేలాయాṁ శాన్తాశేష-సుఖ-దుఃఖానుభవ-విశేషṁ స్వ-ప్రకాశమ్ అపి సుషుప్తాత్మ-వద-చిద్-అవిలక్షణమ్ అవస్థితమ్; సృష్టి-వేలాయాṁ మృత్తికా-ద్రవ్యమ్ ఇవ ఘట-శరావాది-రూపమ్, సముద్ర ఇవ చ ఫేన-తరఙ్గ-బుద్బుదాది-రూపో భోక్తృ-భోగ్య-నియన్తృ-రూపేణాṁశ-త్రయావస్థమ్ అవతిష్ఠతే; అతో భోక్తృ-భోగ్య-నియన్తృత్వాని తత్-ప్రయుక్తాశ్ చ గుణ-దోషాః శరావత్వ-ఘటత్వ-మణికత్వవత్-తద్-గత-కార్య-భేదవచ్ చ వ్యవతిష్ఠన్తే; భోక్తృ-భోగ్య-నియన్తౄణాṁ సద్-ఆత్మనైకత్వṁ చ ఘట-శరావ-మణికాదీనాṁ మృద్-ఆత్మనైకత్వవద్ ఉపపద్యతే; అతః సన్-మాత్ర-ద్రవ్యమ్ ఏవ సర్వావస్థావస్థితమ్ ఇతి బ్రహ్మణోఽనన్యజ్ జగద్ ఆతిష్ఠన్తే; తేషాṁ సకల-శ్రుతి-స్మృతీతిహాస-పురాణ-న్యాయ-విరోధః। 

సర్వా హి శ్రుతయః సస్మృతీతిహాస-పురాణాః సర్వేశ్వరేశ్వరṁ సదైవ సర్వ-జ్ఞṁ సర్వ-శక్తిṁ సత్య-సఙ్కల్పṁ నిరవద్యṁ దేశ-కాలానవచ్ఛిన్నానవధికాతిశయానన్దṁ పరమ-కారణṁ బ్రహ్మ ప్రతిపాదయన్తి; న పునర్ ఈశ్వరాద్ అపి పరమీశ్వరాṁశి సన్-మాత్రమ్। తథా హి--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్, తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి, బ్రహ్మ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవ తద్ ఏకṁ సన్ న వ్యభవత్ తచ్-ఛ్రేయో-రూపమ్ అత్యసృజత క్షత్రṁ యాన్య్ ఏతాని దేవ-క్షత్రాణీన్ద్రో వరుణః సోమో రుద్రః పర్జన్యో యమో మృత్యుర్ ఈశాన ఇతి, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్, నాన్యత్ కిఞ్చన మిషత్ స ఐక్షత లోకాన్ ను సృజా ఇతి, ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీన్ న బ్రహ్మా నేశానో నేమే ద్యావ్ ఆపృథివీ న నక్షత్రాణి నాపో నాగ్నిర్ న సోమో న సూర్యః స ఏకాకీ న రమేత తస్య ధ్యానాన్త-స్థస్య, ఇత్య్ ఆదిభిః పరమ-కారణṁ సర్వేశ్వరేశ్వరో నారాయణ ఏవేత్య్ అవగమ్యతే। సద్-బ్రహ్మాత్మ-శబ్దా హి తుల్య-ప్రకరణ-స్థాస్ తత్-తుల్య-ప్రకరణ-స్థేన నారాయణ-శబ్దేన విశేషితాస్ తమ్ ఏవావగమయన్తి। తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరమṁ మహేశ్వరమ్, స కారణṁ కరణాధిపాధిపో న చాస్య కశ్చిజ్ జనితా న చాధిపః, ఇతీష్వరస్యైవ కారణత్వṁ శ్రూయతే॥ 

స్మృతిర్ అపి మానవీ, తతః స్వయమ్భూర్ భగవాన్ ఇతి ప్రకృత్య, సోఽభిధ్యాయ శరీరాత్ స్వాత్ సిసృక్షుర్ వివిధాః ప్రజాః। అప ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమ్ అపాసృజత్, ఇతి।

ఇతిహాస-పురాణాన్య్ అపి పురుషోత్తమమ్ ఏవ పరమ-కారణమ్ అభిదధతి--- నారాయణో జగన్-మూర్తిర్ అనన్తాత్మా సనాతనః--- స సిసృక్షుః సహస్రాṁశాద్ అసృజత్ పురుషాన్ ద్విధా, విష్ణోః సకాశాద్ ఉద్భూతṁ జగత్ తత్రైవ చ స్థితమ్ ఇత్య్ ఆదిషు॥ న చేశ్వరః సన్-మాత్రమ్ ఏవేతి వక్తుṁ శక్యమ్, తస్య తద్-అṁశత్వాభ్యుపగమాత్ సవిశేషత్వాచ్ చ। న చ తస్య జ్ఞానానన్దాద్య్-అనన్త-కల్యాణ-గుణ-యోగః కాదాచిత్ క ఇతి వక్తుṁ శక్యతే, తేషాṁ స్వాభావికత్వేన సద్-ఆతనత్వాత్। పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ, యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విత్, ఇత్య్ ఆదిభ్యః। జ్ఞానానన్దాది-శక్తి-యోగ ఏవాస్య స్వాభావిక ఇతి మా వోచః, శక్తిః స్వాభావికీ, జ్ఞాన-బల-క్రియా చ స్వాభావికీ ఇతి పృథఙ్ నిర్దేశాల్ లక్షణాప్రసఙ్గాచ్ చ। న చ పాచకాదివత్ సర్వ-జ్ఞః ఇత్య్ ఆదిషు శక్తి-మాత్రే కృత్-ప్రత్యయ ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్, కృత్-ప్రత్యయ-మాత్రస్య శక్తావ్ అస్మరణాత్, శక్తౌ హస్తిక-పాటయోః, ఇత్య్ ఆదిషు కేషాఞ్చిద్ ఏవ కృత్-ప్రత్యయానాṁ శక్తి-విషయత్వ-స్మరణాత్। పాచకాదిషు త్వ్ అగత్యా లక్షణా సమాశ్రీయతే। కిṁ చ, ఈశ్వరస్య తద్-అṁశ-విశేషత్వాత్తః స చాṁశిత్వే తరఙ్గాత్ సముద్రస్యేవాṁశాద్ అṁశినోఽధికత్వాత్, తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరమṁ మహేశ్వరమ్, న తత్-సమశ్ చాభ్యధికశ్ చ దృశ్యతే, ఇత్య్ ఆదీన్ ఈశ్వర-విషయాణి పరః శతాని వచాṁసి బాధ్యేరన్। కిṁ చ సన్-మాత్రస్య సర్వాత్మకత్వే అṁశిత్వే చ ఈశ్వరస్య తద్-అṁశ-విశేషత్వాత్ తస్య సర్వాత్మకత్వాṁశిత్వోపదేశా వ్యాహన్యేరన్। న హి మణికాత్మకత్వṁ తద్-అṁశత్వṁ వా ఘట-శరావాదేః। స్వాṁశేషు సర్వేషు సన్-మాత్రస్య పూర్ణత్వేనేశ్వరాṁశేఽపి తస్య పూర్ణత్వాత్ తద్-ఆత్మకాని తద్-అṁశాశ్ చేతరాణి వస్తూనీతి చేన్ న, ఘటేఽపి సన్-మాత్రస్య పూర్ణత్వాదీశ్వరస్యాపి ఘటాత్మకత్వ-తద్-అṁశత్వ-ప్రసఙ్గాత్। న చ సన్-మాత్రస్య ఘటోఽస్తి, పటోఽస్తీతి వస్తు-ధర్మతయావగతస్య ద్రవ్యత్వṁ కారణత్వṁ వోపపద్యతే। వ్యవహార-యోగ్యతా హి సత్వమ్। విరోధి-వ్యవహార-యోగ్యతా తద్-వ్యవహార-యోగ్యస్యాసత్త్వమ్। ద్రవ్యమ్ ఏవ సద్ ఇత్య్ అభ్యుపగమే క్రియాదీనామ్ అసత్వ-ప్రసఙ్గః। క్రియాదిషు కాశ-కుశావలమ్బనేనాపి సర్వత్రైక-రూపా సత్తా దురుపపాదా। సద్-ఆత్మనాచ్ చ సర్వస్యాభిన్నత్వే సర్వ్జ్ఞత్వేన సర్వ-స్వభావ-ప్రాతిసన్ధానాత్ సర్వ-గుణ-దోష-సఙ్కర-ప్రసఙ్గశ్ చ పూర్వమ్ ఏవోక్తః। అతో యథోక్త-ప్రకారమ్ ఏవానన్యత్వమ్॥ [యాదవప్రకాశ-మత-దూషణమ్ ఇదమ్] ॥౧౫॥

అథోచ్యేత--- ఏకస్యైవావస్థాన్తర-యోగేఽపి బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయో బాలత్వ-యువత్వాదిషు దృశ్యన్తే, మృద్-దారు-హిరణ్యాదిషు ద్రవ్యాన్తరత్వేఽపి దృశ్యన్తే, తత్ర మృద్-ధటాదిషు కార్య-కారణేషు బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయోఽవస్థా-నిబన్ధనా ఏవేతి కుతో నిర్ణీయత ఇతి। తత్రోత్తరమ్---

**౧౫౪ భావే చోపలబ్ధేః॥౨।౧।౧౬॥ **

కుణ్డలాది-కార్య-సద్-భావే చ కారణ-భూత-హిరణ్యస్యోపలబ్ధేః--- ఇదṁ కుణ్డలṁ హిరణ్యమ్ ఇతి హిరణ్యత్వేన ప్రత్యభిజ్ఞానాద్ ఇత్య్ అర్థః। న చైవṁ హిరణ్యాదిషు ద్రవ్యాన్తరేషు మృద్-ఆదయ ఉపలభ్యన్తే। అతో బాల-యువాదివత్ కారణ-భూతమ్ ఏవ ద్రవ్యమ్ అవస్థాన్తరాపన్నṁ కార్యమ్ ఇతి గీయతే; ద్రవ్యాన్తర-వాదినాప్య్ అభ్యుపేతే నావస్థాన్తర-యోగేన బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదిషూపపన్నేష్వ్ అనుపలబ్ధ-ద్రవ్యాన్తర-కల్పనానుపపత్తేశ్ చ। న చ జాతిని బన్ధనేయṁ ప్రత్యభిజ్ఞా, జాత్య్-ఆశ్రయ-భూత-ద్రవ్యాన్తరానుపలబ్ధేః; ఏకమ్ ఏవ హేమ-జాతీయṁ ద్రవ్యṁ కార్య-కారణో భయావస్థṁ దృశ్యతే। న చ ద్రవ్య-భేదే సమవాయి-కారణానువృత్త్యా కార్యే ప్రతిసన్ధానమ్ ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్, ద్రవ్యాన్తరత్వే సత్యాశ్రయానువృత్తి-మాత్రేణ తద్-ఆశ్రిత-ద్రవ్యాన్తరే ప్రతిసన్ధానానుపపత్తేః। గోమయాది-కార్యే వృశ్చికాదౌ గోమయాది-ప్రతిసన్ధానṁ న దృశ్యత ఇతి చేన్ న, తత్రాప్య్ ఆద్య-కారణ-భూత-పృథివీ-ద్రవ్య-ప్రత్యభిజ్ఞానాత్। అగ్ని-కార్యే ధూమే అగ్ని-ప్రత్యభిజ్ఞానṁ న దృశ్యత ఇతి చేత్, భవతు న తత్ర ప్రత్యభిజ్ఞానమ్; తథాపి న దోషః, అగ్నేర్ నిమిత్త-కారణ-మాత్రత్వాత్। అగ్ని-సṁయుక్తార్ద్రేన్ధనాద్ ధి ధూమో జాయతే। గన్ధైక్యాచ్ చార్ద్రేన్ధన-కార్యమ్ ఏవ ధూమః। అతః కార్య-భావే చ తద్ ఏవేదమ్ ఇత్య్ ఉపలబ్ధేర్ బుద్ధి-శబ్దాన్తరాదయోఽవస్థా-భేద-మాత్ర-నిబన్ధనా ఇత్య్ అవగమ్యతే। తస్మాత్ కారణాద్ అనన్యత్ కార్యమ్॥౧౬॥ 

ఇతశ్ చ---

**౧౫౫ సత్త్వాచ్ చాపరస్య॥౨।౧।౧౭॥ **

అపరస్య--- కాయస్య కారణే సత్త్వాచ్ చ కారణాత్ కార్యస్యానన్యత్వమ్। లోక-వేదయోర్ హి కార్యమ్ ఏవ కారణతయా వ్యపదిశ్యతే; యథా లోకే సర్వమ్ ఇదṁ ఘట-శరావాదికṁ పూర్వాహ్నే మృత్తికైవాసీద్ ఇతి; వేదే చ--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇతి॥౧౭॥ 

**౧౫౬ అసద్-వ్యపదేశాన్ నేతి చేన్ న, ధర్మాన్తరేణ వాక్య-శేషాద్య్-ఉక్తేః శబ్దాన్తరాచ్ చ॥౨।౧।౧౮॥ **

యద్ ఉక్తṁ కారణే కార్యస్య సత్త్వṁ లోక-వేదాభ్యామ్ అవగమ్యత ఇతి; తద్ అయుక్తమ్, అసద్-వ్యపదేశాత్, అసద్ ఏవేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, అసద్ వా ఇదమ గ్ర ఆసీత్, ఇదṁ వా అగ్రే నైవ కిఞ్చనాసీత్, ఇతి। లోకే చ సర్వమ్ ఇదṁ ఘట-శరావాదికṁ పూర్వాహ్నే నాసీద్ ఇతి। అతో యథోక్తṁ నోపపద్యత ఇతి చేత్ తన్ న, ధర్మాన్తరేణ తథా వ్యపదేశాత్। స ఖల్వ్ అసద్-వ్యపదేశస్ తస్యైవ కార్య-ద్రవ్యస్య పూర్వ-కాలే ధర్మాన్తరేణ-సṁస్థానాన్తరేణ; న భవద్-అభిప్రేతేన తుచ్ఛత్వేన। సత్త్వాసత్త్వే హి ద్రవ్య-ధర్మావ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। తత్ర సత్త్వ-ధర్మాద్ ధర్మాన్తరమ్ అసత్త్వమ్। ఇదṁ-శబ్ద-నిర్దిష్టస్య జగతః సత్త్వ-ధర్మో నామ-రూపే; అసత్త్వ-ధర్మస్ తు తద్-విరోధినీ సూక్ష్మావస్థా। అతో జగతో నామ-రూప-యుక్తస్య తద్-విరోధి-సూక్ష్మ-దశాపత్తిర్ అసత్త్వమ్। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యతే। వాక్య-శేషాద్య్-ఉక్తేః శబ్దాన్తరాచ్ చ వాక్య-శేషస్ తావత్--- ఇదṁ వా అగ్రే నైవ కిఞ్చనాసీత్, ఇత్య్ అత్ర, తద్ అసద్ ఏవ సన్ మనోఽకురుత స్యామ్ ఇతి, ఇతి। అనేన వాక్య-శేష-గతేన మనస్కార-లిఙ్గేనాసచ్-ఛబ్దార్థే తుచ్ఛాతిరిక్తే నిశ్చితే తద్-ఐకార్థ్యాత్--- అసద్ ఏవేదమ్ ఇత్య్ ఆదిష్వ్ అప్య్ అసచ్-ఛబ్దస్యాయమ్ ఏవార్థ ఇతి నిశ్చీయతే। యుక్తేశ్ చాసత్త్వస్య ధర్మాన్తరత్వమ్ అవగమ్యతే। యుక్తిర్ హి సత్త్వాసత్త్వే పదార్థ-ధర్మావ్ అవగమయతి। మృద్-ద్రవ్యస్య పృథు-బుధ్నోదరాకార-యోగో ఘటోఽస్తీతి వ్యవహార-హేతుః; తస్యైవ తద్-విరోధ్య్-అవస్థాన్తర-యోగో ఘటో నాస్తీతి వ్యవహార-హేతుః। తత్ర కపాలాద్య్-అవస్థాయాస్ తద్-విరోధిత్వేన సైవ ఘటావస్థస్య నాస్తీతి వ్యవహార-హేతుః। న చ తద్-వ్యతిరిక్తో ఘటాభావో నామ కశ్చిద్ ఉపలభ్యతే; న చ కల్ప్యతే, తావతైవాభావ-వ్యవహారోపపత్తేః। తథా శబ్దాన్తరాచ్ చ పూర్వ-కాలే ధర్మాన్తర-యోగ ఏవావగమ్యతే। శబ్దాన్తరశ్ చ పూర్వోదాహృతṁ--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ ఆదికమ్। తత్ర హి--- కుతస్ తు ఖలు సోమ్యైవṁ స్యాత్, ఇతి తుచ్ఛత్వమ్ ఆక్షిప్య, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇతి స్థాపితṁ తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ ఆవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇతి సుస్పష్టమ్ ఉక్తమ్॥౧౮॥ 

ఇదానీṁ కార్యస్య కారణాద్ అనన్యత్వే నిదర్శన-ద్వయṁ ద్వాభ్యాṁ సూత్రాభ్యాṁ దర్శయతి---

**౧౫౭ పటవచ్ చ॥౨।౧।౧౯॥ **

యథా తన్తవ ఏవ వ్యతిషఙ్గ-విశేష-భాజః పట ఇతి నామ-రూప-కార్యాన్తరాదికṁ భజన్తే; తద్వద్ బ్రహ్మాపి॥౧౯॥ 

**౧౫౮ యథా చ ప్రాణాదిః॥౨।౧।౨౦॥ **

యథా చ వాయుర్ ఏక ఏవ శరీరే వృత్తి-విశేషṁ భజమానః ప్రాణాపానాది-నామ-రూప-కార్యాన్తరాణి భజతే; తద్వద్ బ్రహ్మైకమ్ ఏవ విచిత్ర-స్థిర-త్రస-రూపṁ జగద్ భవతీతి పరమ-కారణాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణోఽనన్యత్వṁ జగతః సిద్ధమ్॥౨౦॥ ఇత్య్ ఆరమ్భణాధికరణమ్॥౬॥ 

అథ ఇతర-వ్యపదేశాధికరణమ్॥౭॥

**౧౫౯ ఇతర-వ్యపదేశాద్ ధితాకరణాది-దోష-ప్రసక్తిః॥౨।౧।౨౧॥ **

జగతో బ్రహ్మానన్యత్వṁ ప్రతిపాదయద్భిః, తత్ త్వమ్ అసి, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మ, ఇత్య్ ఆదిభిర్ జీవస్యాపి బ్రహ్మానన్యత్వṁ వ్యపదిశ్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్। తత్రేదṁ చోద్యతే--- యదీతరస్య జీవస్య బ్రహ్మ-భావోఽమీభిర్ వాక్యైర్ వ్యపదిశ్యతే తదా బ్రహ్మణః సార్వజ్ఞ్య-సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-యుక్తస్యాత్మనో హిత-రూప-జగద్-అకరణమ్ అహిత-రూప-జగత్-కరణమ్ ఇత్య్ ఆదయో దోషాః ప్రసజ్యేరన్। ఆధ్యాత్మికాధిదైవికాధిభౌతికానన్త-దుఃఖాకరṁ చేదṁ జగత్; న చేదృశే స్వానర్థే స్వాధీనో బుద్ధిమాన్ ప్రవర్తతే। జీవాద్ బ్రహ్మణో భేద-వాదిన్యః శ్రుతయో జగద్-బ్రహ్మణోర్ అనన్యత్వṁ వదతా త్వయైవ పరిత్యక్తాః; భేదే సత్య్ అనన్యత్వాసిద్ధేః॥ 

ఔపాధిక-భేద-విషయా భేద-శ్రుతయః, స్వాభావికాభేద-విషయాశ్ చాభేద-శ్రుతయ ఇతి చేత్ తత్రేదṁ వక్తవ్యమ్--- స్వభావతః స్వస్మాద్ అభిన్నṁ జీవṁ కిమ్ అనుపహితṁ జగత్-కారణṁ బ్రహ్మ జానాతి వా న వా। న జానాతి చేత్ సర్వజ్ఞత్వ-హానిః; జానాతి చేత్ స్వస్మాద్ అభిన్నస్య జీవస్య దుఃఖṁ స్వ-దుఃఖమ్ ఇతి జానతో బ్రహ్మణో హితాకరణాహిత-కరణాది-దోష-ప్రసక్తిర్ అనివార్యా॥ 

జీవ-బ్రహ్మణోర్ అజ్ఞాన-కృతో భేదః, తద్-విషయా భేద-శ్రుతిర్ ఇతి చేత్ తత్రాపి జీవాజ్ఞాన-పక్షే పూర్వోక్తో వికల్పస్ తత్-ఫలṁ చ తద్-అవస్థమ్। బ్రహ్మాజ్ఞాన-పక్షే స్వ-ప్రకాశ-స్వరూపస్య బ్రహ్మణోఽజ్ఞాన-సాక్షిత్వṁ తత్-కృత-జగత్-సృష్టిశ్ చ న సమ్భవతి। అజ్ఞానేన ప్రకాశస్ తిరోహితశ్ చేత్ తిరోధానస్య ప్రకాశ-నివృత్తి-కరత్వేన ప్రకాశస్యైవ స్వరూపత్వాత్ స్వరూప-నివృత్తిర్ ఏవేతి స్వరూప-నాశాది-దోష-సహస్రṁ ప్రాగ్ ఏవోదీరితమ్। అత ఇదమ్ అసఙ్గతṁ బ్రహ్మణో జగత్-కారణత్వమ్॥౨౧॥ 

ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే---

**౧౬౦ అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్॥౨।౧।౨౨॥ **

తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; ఆధ్యాత్మికాది-దుఃఖ-యోగార్హాత్ ప్రత్యగాత్మనోఽధికమ్---అర్థాన్తర-భూతṁ బ్రహ్మ। కుతః। భేద-నిర్దేశాత్--- ప్రత్యగాత్మనో హి భేదేన నిర్దిశ్యతే పరṁ బ్రహ్మ, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, పృథగాత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా జుష్టస్ తతస్ తేనామృతత్వమ్ ఏతి, స కారణṁ కరణాధిపాధిపః, తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యో అభిచాకశీతి, జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజావ్ ఈశనీశౌ, ప్రాజ్ఞేనాత్మనా సమ్పరిష్వక్తః, ప్రాజ్ఞేనాత్మనాన్వారూఢః, అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మిṁశ్ చాన్యో మాయయా సన్నిరుద్ధః, ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః, నిత్యో నిత్యానాṁ చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాṁ యో విదధాతి కామాన్, యోఽవ్యక్తమన్తరే సఞ్చరన్ యస్యావ్యక్తṁ శరీరṁ యమ్ అవ్యక్తṁ న వేద యోఽక్షరమ్ అన్తరే సఞ్చరన్ యస్యాక్షరṁ శరీరṁ యమ్ అక్షరṁ న వేద ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః, ఇత్య్ ఆదిభిః॥౨౨॥ 

**౧౬౧ అశ్మాదివచ్ చ తద్-అనుపపత్తిః॥౨।౧।౨౩॥ **

అశ్మ-కాష్ఠ-లోష్ట-తృణాదీనామ్ అత్యన్త-హేయానాṁ సతత-వికారాస్పదానామ్ అచిద్-విశేషాణాṁ నిరవద్య్-అనిర్వికార-నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతాన-స్వేతర-సమస్త-వస్తు-విలక్షణానన్త-జ్ఞానానన్దైక-స్వరూప-నానా-విధానన్త-మహా-విభూతి-బ్రహ్మ-స్వరూపైక్యṁ యథా నోపపద్యతే, తథా చేతనస్యాప్య్ అనన్త-దుఃఖ-యోగార్హస్య ఖద్యోత-కల్పస్య, అపహత-పాప్మా, ఇత్య్ ఆది వాక్యావగత-సకల-హేయ-ప్రత్యనీకానవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణాకర-బ్రహ్మ-భావానుపపత్తిః। సామానాధికరణ్య-నిర్దేశః, యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతేర్ జీవస్య బ్రహ్మ-శరీరత్వాద్ బ్రహ్మణో జీవ-శరీరతయా తదాత్మత్వేనావస్థితేర్ జీవ-ప్రకార-బ్రహ్మ-ప్రతిపాదన-పరశ్ చైతద్-అవిరోధీ, ప్రత్యుతైతస్యార్థస్యోపపాదకశ్ చేతి, అవస్థితేర్ ఇతి కాశకృత్స్నః, ఇత్య్ ఆదిభిర్ అసకృద్ ఉపపాదితమ్। అతః సర్వావస్థṁ బ్రహ్మ చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరమ్ ఇతి సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కారణమ్; తద్ ఏవ బ్రహ్మ స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ జగద్-ఆఖ్యṁ కార్యమ్ ఇతి జగద్-బ్రహ్మణోః సామానాధికరణ్యోపపత్తిః, జగతో బ్రహ్మ-కార్యత్వమ్, బ్రహ్మణోఽనన్యత్వమ్, అచిద్-వస్తునో జీవస్య చ బ్రహ్మణశ్ చ పరిణామిత్వ-దుఃఖిత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-స్వభావాసఙ్కరః సర్వ-శ్రుత్య్-అవిరోధశ్ చ భవతి। సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవేత్య్ అవిభాగావస్థాయామ్ అప్య్ అచిద్-యుక్త-జీవస్య బ్రహ్మ-శరీరతయా సూక్ష్మ-రూపేణావస్థానమ్ అవశ్యాభ్యుపగన్తవ్యమ్, వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్। న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఉపపద్యతే చాప్య్ ఉపలభ్యతే చ, ఇతి సూత్ర-ద్వయోదితత్వాత్ తదానీమ్ అపి సూక్ష్మ-రూపేణావస్థానస్య। అవిభాగస్ తు నామ-రూప-విభాగాభావాద్ ఉపపద్యతే। అతో బ్రహ్మ-కారణత్వṁ సమ్భవత్య్ ఏవ॥ 

యే పునర్ అస్యైవ జీవస్యావిద్యా-వియుక్తావస్థామ్ అభిప్రేత్యేమṁ భేదṁ వర్ణయన్తి, తేషామ్ ఇదṁ సర్వమ్ అసఙ్గతṁ స్యాత్; న హి తద్-అవస్థస్య సర్వజ్ఞత్వṁ, సర్వేశ్వరత్వṁ, సమస్త-కారణత్వṁ, సర్వాత్మత్వṁ సర్వ-నియన్తృత్వమ్ ఇత్య్ ఆదీని సన్తి। అనేనైవ రూపేణ హ్య్ ఆభిః శ్రుతిభిః ప్రత్యగాత్మనో భేదః ప్రతిపాద్యతే। [తస్య సర్వస్యావిద్యా-పరికల్పితత్వాత్] తత్ సర్వṁ హ్య్ అవిద్యా-పరికల్పితṁ త్వన్-మతే। న చావిద్యా-పరికల్పితస్యావిద్యావస్థాయాṁ శుక్తి-కార-జతాది-భేదవత్ పరస్పర-భేదోఽత్ర సూత్ర-కారేణ--- అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాద్ ఇత్య్ ఆదిషు ప్రతిపాద్యతే। బ్రహ్మ-జిజ్ఞాసా కర్తవ్యేతి జిజ్ఞాస్యతయా ప్రక్రాన్తస్య బ్రహ్మణో జగజ్-జన్మాది-కారణస్య వేదాన్త-వేద్యత్వమ్, తస్య చ స్మృతి-న్యాయ-విరోధ-పరిహారశ్ చ క్రియతే। అపీతౌ తద్వత్ ప్రసఙ్గాద్ అసమఞ్జసమ్, న తు దృష్టాన్తభావాత్, ఇతి సూత్ర-ద్వయమ్ ఏతద్-అధికరణ-సిద్ధమ్ అనువదతి; తత్ర హి విలక్షణయోః కార్య-కారణ-భావ-సమ్భవ ఏవాధికరణార్థః। అసద్ ఇతి చేన్ న ప్రతిషేధ-మాత్రత్వాద్ ఇతి చ పూర్వాధికరణస్థమ్ అనువదతి॥౨౩॥ ఇతి ఇతర-వ్యపదేశాధికరణమ్॥౭॥ 

అథ ఉపసṁహార-దర్శనాధికరణమ్॥౮॥

**౧౬౨ ఉపసṁహార-దర్శనాన్ నేతి చేన్ న క్షీరవద్ ధి॥౨।౧।౨౪॥ **

పరస్య బ్రహ్మణః సర్వ-జ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య స్థూల-సూక్ష్మావస్థ-సర్వ-చేతనాచేతన-వస్తు-శరీరతయా సర్వ-ప్రకారత్వేన సర్వాత్మత్వṁ సకలేతర-విలక్షణత్వṁ చావిరుద్ధమ్ ఇతి స్థాపితమ్। ఇదానీṁ సత్య-సఙ్కల్పస్య పరస్య బ్రహ్మణః సఙ్కల్ప-మాత్రేణ విచిత్ర-జగత్-సృష్టి-యోగో న విరుద్ధ ఇతి స్థాప్యతే। నను చ పరిమిత-శక్తీనాṁ కారక-కలాపోపసṁహార-సాపేక్షత్వ-దర్శనేన సర్వ-శక్తేర్ బ్రహ్మణః కారక-కలాపానుపసṁహారేణ జగత్-కారణత్వ-విరోధః కథమ్ ఆశఙ్క్యతే। ఉచ్యతే--- లోకే తత్-తత్-కార్య-జనన-శక్తి-యుక్తస్యాపి తత్-తద్-ఉపకరణాపేక్షిత్వ-దర్శనాత్ సర్వ-శక్తి-యుక్తస్య పరస్య బ్రహ్మణోఽపి తత్-తద్-ఉపకరణ-విరహిణః స్రష్టృత్వṁ నోపపద్యత ఇతి కస్యచిన్ మన్ద-ధియః శఙ్కా జాయత ఇతి సా నిరాక్రియతే। ఘట-పటాది-కారణ-భూతానాṁ కులాల-కువిన్దాదీనాṁ తజ్-జనన-సామర్థ్యే సత్య్ అపి కానిచిద్ ఉపకరణాన్య్ ఉపసṁహృత్యైవ జనయితృత్వṁ దృశ్యతే। తజ్-జననాశక్తాః కారక-కలాపోపసṁహారేఽపి జనయితుṁ న శక్నువన్తి; శక్తాః పునః కారక-కలాపోపసṁహారే జనయన్తీత్య్ ఏతావాన్ ఏవ విశేషః। బ్రహ్మణోఽపి సర్వ-శక్తేః సర్వస్య జనయితృత్వṁ తద్-ఉపకరణానామ్ అనుపసṁహారే నోపపద్యతే। ప్రాక్ సృష్టేశ్ చాసహాయత్వṁ, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీత్, ఇత్య్ ఆదిషు ప్రతీయతే। అతః స్రష్టృత్వṁ నోపపద్యత ఇత్య్ ఏవṁ ప్రాప్తమ్। తద్ ఇదమ్ ఆశఙ్కతే---ఉపసṁహార-దర్శనాన్ నేతి చేద్ ఇతి॥ 

పరిహరతి--- న క్షీరవద్ ధీతి। న సర్వేషాṁ కార్య-జనన-శక్తానామ్ ఉపసṁహార-సాపేక్షత్వమ్ అస్తి; యథా క్షీర-జలాదేర్ దధి-హిమ-జనన-శక్తస్య తజ్-జననే। ఏవṁ బ్రహ్మణోఽపి స్వయమ్ ఏవ సర్వ-జనన-శక్తేః సర్వస్య జనయితృత్వమ్ ఉపపద్యతే। హీతి ప్రసిద్ధవన్ నిర్దేశశ్ చోద్యస్య మన్దతాఖ్యాపనాయ। క్షీరాదిష్వ్ ఆతఞ్చనాద్య్-అపేక్షా న దధ్య్-ఆది-భావాయ, అపి తు శైఘ్ర్యార్థṁ రస-విశేషార్థṁ చ॥౨౪॥ 

**౧౬౩ దేవాదివద్ అపి లోకే॥౨।౧।౨౫॥ **

యథా దేవాదయః స్వే స్వే లోకే సఙ్కల్ప-మాత్రేణ స్వాపేక్షితాని సృజన్తి; తథాసౌ పురుషోత్తమః కృత్స్నṁ జగత్ సఙ్కల్ప-మాత్రేణ సృజతి। దేవాదీనాṁ వేదావగత-శక్తీనాṁ దృష్టాన్తతయోపాదానమ్, బ్రహ్మణో వేదావగత-శక్తేః సుఖ-గ్రహణాయేతి ప్రతిపత్తవ్యమ్॥౨౫॥ ఇత్య్ ఉపసṁహార-దర్శనాధికరణమ్॥౮॥ 

అథ కృత్స్న-ప్రసక్త్య్-అధికరణమ్॥౯॥

**౧౬౪ కృత్స్న-ప్రసక్తిర్ నిరవయవత్వ-శబ్ద-కోపో వా॥౨।౧।౨౬॥ **

సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఇదṁ వా అగ్రే నైవ కిఞ్చనాసీత్, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీత్ ఇత్య్ ఆదిషు కారణావస్థాయాṁ బ్రహ్మైకమ్ ఏవ నిరవయవమ్ ఆసీద్ ఇతి కారణావస్థాయాṁ నిరస్త-చిద్-అచిద్-విభాగతయా నిరవయవṁ బ్రహ్మైవాసీద్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। తద్-అవిభాగమ్ ఏకṁ నిరవయవమ్ ఏవ బ్రహ్మ, బహు స్యామ్ ఇతి సఙ్కల్ప్య ఆకాశ-వాయ్వ్-ఆది-విభాగṁ బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్త-క్షేత్రజ్ఞ-విభాగṁ చాభవద్ ఇతి చోక్తమ్। ఏవṁ సతి తద్ ఏవ పరṁ బ్రహ్మ కృత్స్నṁ కార్యత్వేనోపయుక్తమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్। అథ చిద్-అṁశః క్షేత్రజ్ఞ-విభాగ-విభక్తః, అచిద్-అṁశశ్ చాకాశాది-విభాగ-విభక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే, తదా--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్, బ్రహ్మైకమ్ ఏవ, ఆత్మైక ఏవ, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదయః కారణ-భూతస్య బ్రహ్మణో నిరవయవత్వ-వాదినః శబ్దాః కుప్యేయుః--- బాధితా భవేయుః। యద్య్ అపి సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కారణమ్, స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కార్యమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగమ్యతే; తథాపి శరీయṁశస్యాపి కార్యత్వాభ్యుపగమాద్ ఉక్త-దోషో దుర్వారః। తస్య నిరవయవస్య బహు-భవనṁ చ నోపపద్యతే। కార్యత్వానుపయుక్తాṁశ-స్థితిశ్ చ నోపపద్యతే। తస్మాద్ అసమఞ్జసమ్ ఇవాభాతి। అతో బ్రహ్మ-కారణత్వṁ నోపపద్యతే॥౨౬॥ 

ఇత్య్ ఆక్షిప్తే సమాధత్తే---

**౧౬౫ శ్రుతేస్ తు శబ్ద-మూలత్వాత్॥౨।౧।౨౭॥ **

తు-శబ్ద ఉక్త-దోషṁ వ్యావర్తయతి। నైవమ్ అసామఞ్జస్యమ్। కుతః। శ్రుతేః। శ్రుతిస్ తావన్ నిరవయవత్వṁ బ్రహ్మణస్ తతో విచిత్ర-సర్గṁ చాహ। శ్రౌతేఽర్థే యథాశ్రుతి ప్రతిపత్తవ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। నను చ శ్రుతిర్ అప్య్ అగ్నినా సిఞ్చేద్ ఇతివత్ పరస్పరాన్వయాయోగ్యమ్ అర్థṁ ప్రతిపాదయితుṁ న సమర్థా; అత ఆహ--- శబ్ద-మూలత్వాద్ ఇతి। శబ్దైక-ప్రమాణకత్వేన సకలేతర-వస్తు-విసజాతీయత్వాద్ అస్యార్థస్య విచిత్ర-శక్తి-యోగో న విరుద్ధ్యత ఇతి న సామాన్యతో దృష్టṁ సాధనṁ దూషణṁ వా అర్హతి బ్రహ్మా॥౨౭॥ 

**౧౬౬ ఆత్మని చైవṁ విచిత్రాశ్ చ హి॥౨।౧।౨౮॥ **

కిṁ చ--- ఏవṁ వస్త్వ్-అన్తర-సమ్బన్ధినో ధర్మస్య వస్త్వ్-అన్తరే చారోపణే సతి, అచేతనే ఘటాదౌ దృష్టా ధర్మాస్ తద్-విసజాతీయే చేతనే నిత్య ఆత్మన్య్ అపి ప్రసజ్యన్తే। తద్-అప్రసక్తిశ్ చ భావ-స్వభావ-వైచిత్ర్యాద్ ఇత్య్ ఆహ--- విచిత్రాశ్ చ హీతి। యథా అగ్ని-జలాదీనామ్ అన్యోన్య-విసజాతీయానామ్ ఔష్ణ్యాది-శక్తయశ్ చ విసజాతీయా దృశ్యన్తే; తద్వల్ లోక-దృష్ట-విసజాతీయే పరే బ్రహ్మణి తత్ర తత్రాదృష్టాః సహస్రశః శక్తయః సన్తీతి న కిఞ్చిద్ అనుపపన్నమ్। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణ--- నిర్గుణస్యాప్రమేయస్య శుద్ధస్యాప్య్ అమలాత్మనః। కథṁ సర్గాది-కర్తృత్వṁ బ్రహ్మణోఽభ్యుపగమ్యతే, ఇతి సామాన్య-దృష్ట్యా పరిచోద్య, శక్తయః సర్వ-భావానామ్ అచిన్త్య-జ్ఞాన-గోచరః। యతోఽతో బ్రహ్మణస్ తాస్ తు సర్గాద్యా భావ-శక్తయః। భవన్తి తపతాṁ శ్రేష్ఠ పావకస్య యథోష్ణతా, ఇతి। శ్రుతిశ్ చ--- కిṁ స్విద్ వనṁ క ఉ స వృక్ష ఆసీద్ యతో ద్యావ్ ఆపృథివీ నిష్టతక్షుః। మనీషిణో మనసా పృచ్ఛతేద్ ఉ తద్ యద్ అధ్యతిష్ఠద్ భువనాని ధారయన్॥ బ్రహ్మ వనṁ బ్రహ్మ స వృక్ష ఆసీద్ యతో ద్యావ్ ఆపృథివీ నిష్టతక్షుః। మనీషిణో మనసా విబ్రవీమి వో బ్రహ్మాధ్యతిష్ఠద్ భువనాని ధారయన్, ఇతి। సామాన్యతో దృష్టṁ చోద్యṁ సర్వ-వస్తు-విలక్షణే పరే బ్రహ్మణి నావతరతీత్య్ అర్థః॥౨౮॥ 

ఇతశ్ చ---

**౧౬౭ స్వ-పక్షదోషాచ్ చ॥౨।౧।౨౯॥ **

స్వ-పక్షే--- ప్రధానాది-కారణ-వాదే, లౌకిక-వస్తు-విసజాతీయత్వాభావేన ప్రధానాదేః లోక-దృష్టా దోషాస్ తత్ర భవేయుర్ ఇతి సకలేతర-విలక్షణṁ బ్రహ్మైవ కారణమ్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్। ప్రధానṁ చ నిరవయవమ్; తస్య నిరవయవస్య కథమ్ ఇవ మహద్-ఆది-విచిత్ర-జగద్-ఆరమ్భ ఉపపద్యతే। సత్త్వṁ రజస్ తమ ఇతి తస్యావయవా విద్యన్త ఇతి చేత్, తత్రేదṁ వివేచనీయమ్; కిṁ సత్వ-రజస్-తమసాṁ సమూహః ప్రధానమ్ ఉత సత్త్వ-రజస్-తమోభిర్ ఆరబ్ధṁ ప్రధానమ్। అనన్తరే కల్పే ప్రధానṁ కారణమ్ ఇతి స్వాభ్యుపగమ-విరోధః; స్వాభ్యుపేత-సఙ్ఖ్యావిరావోధశ్ చ; తేషామ్ అపి నిర్వయవానాṁ కార్యారమ్భ-విరోధశ్ చ। సమూహ-పక్షే చ తేషాṁ నిరవయవత్వేన ప్రదేశ-భేదమ్ అనపేక్ష్య సṁయుజ్యమానానాṁ న స్థూల-ద్రవ్యారమ్భకత్వ-సిద్ధిః। పరమాణుకారణ-వాదేఽపి తథైవ అణవో నిరṁశా నిష్ప్రదేశాః ప్రదేశ-భేదమ్ అనపేక్ష్య పరస్పరṁ సṁయుజ్యమానా అపి న స్థూల-కార్యారమ్భాయ ప్రభవేయుః॥౨౯॥ 

**౧౬౮ సర్వోపేతా చ తద్-దర్శనాత్॥౨।౧।౩౦॥ **

సకలేతర-వస్తు-విసజాతీయా పరా దేవతా సర్వ-శక్త్య్-ఉపేతా చ। తథైవ పరాṁ దేవతాṁ దర్శయన్తి హి శ్రుతయః--- పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ, తథా, అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకోఽవిజిఘత్సోఽపిపాసః ఇతి సకలేతర-విసజాతీయతాṁ పరస్యా దేవతాయాః ప్రతిపాద్య, సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, ఇతి సర్వ-శక్తి-యోగṁ ప్రతిపాదయన్తి। తథా--- మనో-మయః ప్రాణ-శరీరో భా-రూపః సత్య-సఙ్కల్ప ఆకాశాత్మా సర్వ-కర్మా సర్వ-కామః సర్వ-గన్ధః సర్వ-రసః సర్వమ్ ఇదమ్ అభ్యాత్తోఽవాక్య్ అనాదరః, ఇతి చ॥౩౦॥ 

**౧౬౯ వికరణత్వాన్ నేతి చేత్ తద్ ఉక్తమ్॥౨।౧।౩౧॥ **

యద్య్ అప్య్ ఏకమ్ ఏవ బ్రహ్మ సకలేతర-విలక్షణṁ సర్వ-శక్తి తథాపి--- న తస్య కార్యṁ కరణṁ చ విద్యతే, ఇతి కరణ-విరహిణస్ తస్య న కార్యారమ్భ-సమ్భవతీతి చేత్ తత్రోత్తరṁ--- శబ్ద-మూలత్వాత్, విచిత్రాశ్ చ హి, ఇత్య్ ఉక్తమ్। శబ్దైక-ప్రమాణకṁ సకలేతర-విలక్షణṁ తత్-తత్-కరణ-విరహేణాపి తత్-తత్-కార్య-సమర్థమ్ ఇత్య్ అర్థః। తథా చ శ్రుతిః--- పశ్యత్య్ అచక్షుః స శృణోత్య్ అకర్ణః అపాణి-పాదో జవనో గ్రహీతా, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆద్యా॥౩౧॥ ఇతి కృత్స్న-ప్రసక్త్య్-అధికరణమ్॥౯॥

అథ ప్రయోజనవత్త్వాధికరణమ్॥౧౦॥

**౧౭౦ న ప్రయోజనవత్త్వాత్॥౨।౧।౩౨॥ **

యద్య్ అపీశ్వరః ప్రాక్ సృష్టేర్ ఏక ఏవ సన్ సకలేతర-విలక్షణత్వేన సర్వార్థ-శక్తి-యుక్తః స్వయమ్ ఏవ విచిత్రṁ జగత్ స్రష్టుṁ శక్నోతి। తథాపీశ్వర-కారణత్వṁ న సమ్భవతి, ప్రయోజనవత్త్వాద్ విచిత్ర-సృష్టేః, ఈశ్వరస్య చ ప్రయోజనాభావాత్। బుద్ధి-పూర్వ-కారిణామ్ ఆరమ్భే ద్వి-విధṁ హి ప్రయోజనṁ--- స్వార్థః పరార్థో వా। న హి పరస్య బ్రహ్మణః స్వభావత ఏవావాప్త-సమస్త-కామస్య జగత్-సర్గేణ కిఞ్చన ప్రయోజనమ్ అనవాప్తమ్ అవాప్యతే। నాపి పరార్థః, అవాప్త-కామస్య పరార్థతా హి పరానుగ్రహేణ భవతి; న చేదృశ-గర్భ-జన్మ-జరా-మరణ-నరకాది-నానా-విధానన్త-దుఃఖ-బహులṁ జగత్-కరుణావాన్ సృజతి; ప్రత్యుత సుఖైకతానమ్ ఏవ జనయేజ్ జగత్-కరుణయా సృజన్। అతః ప్రయోజనాభావాద్ బ్రహ్మణః కారణత్వṁ నోపపద్యత ఇతి॥౩౨॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౧౭౧ లోకవత్ తు లీలా-కైవల్యమ్॥౨।౧।౩౩॥ **

అవాప్త-సమస్త-కామస్య పరిపూర్ణస్య స్వ-సఙ్కల్ప-వికార్య-వివిధ-విచిత్ర-చిద్-అచిన్-మిశ్ర-జగత్-సర్గే లీలైవ కేవలా ప్రయోజనమ్। లోకవత్--- యథా లోకే సప్త-ద్వీపామ్ ఏవ మేదినీమ్ అధితిష్ఠతః సమ్పూర్ణ-శౌర్య-వీర్య-పరాక్రమస్యాపి మహారాజస్య కేవల-లీలైక-ప్రయోజనాః కన్దుకాద్య్-ఆరమ్భా దృశ్యన్తే; తథైవ పరస్యాపి బ్రహ్మణః స్వ-సఙ్కల్ప-మాత్రావకౢప్త-జగజ్-జన్మ-స్థితి-ధ్వṁసాదేర్ లీలైవ ప్రయోజనమ్ ఇతి నిరవద్యమ్॥౩౩॥ 

**౧౭౨ వైషమ్య-నైపుణ్యే న సాపేక్షత్వాత్ తథా హి దర్శయతి॥౨।౧।౩౪॥ **

యద్య్ అపి పరమ-పురుషస్య సకలేతర-చిద్-అచిద్-వస్తు-విలక్షణస్యాచిన్త్య-శక్తి-యోగాత్ ప్రాక్ సృష్టేర్ ఏకస్య నిరవయవస్యాపి విచిత్ర-చిద్-అచిన్-మిశ్ర-జగత్-సృష్టిః సమ్భావ్యేత; తథాపి దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాత్మనోత్కృష్ట-మధ్యమాపకృష్ట-సృష్ట్యా పక్ష-పాతః ప్రసజ్యేత। అతిఘోర-దుఃఖ-యోగ-కరణాన్ నైర్ఘృణ్యṁ చావర్జనీయమ్ ఇతి। తత్రోత్తరṁ--- న సాపేక్షత్వాద్ ఇతి। న ప్రసజ్యేయాతాṁ వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే। కుతః। సాపేక్షత్వాత్--- సృజ్యమాన-దేవాది-క్షేత్రజ్ఞ-కర్మ-సాపేక్షత్వాద్ విషమ-సృష్టేః। దేవాదీనాṁ క్షేత్రజ్ఞానాṁ దేవాది-శరీర-యోగṁ తత్-తత్-కర్మ-సాపేక్షṁ దర్శయన్తి హి శ్రుతి-స్మృతయః--- సాధు-కారీ సాధుర్ భవతి పాప-కారీ పాపో భవతి పుణ్యః పుణ్యేన కర్మణా భవతి పాప పాపేన కర్మణా। తథా భగవతా పరాశరేణాపి దేవాది-వైచిత్ర్య-హేతుః సృజ్యమానానాṁ క్షేత్రజ్ఞానాṁ ప్రాచీన-కర్మ-శక్తిర్ ఏవేత్య్ ఉక్తṁ--- నిమిత్త-మాత్రమ్ ఏవాసౌ సృజ్యానాṁ సర్గ-కర్మణి। ప్రధాన-కారణీభూతా యతో వై సృజ్య-శక్తయః॥ నిమిత్త-మాత్రṁ ముక్త్వైవ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అపేక్షతే। నీయతే తపతాṁ శ్రేష్ఠ స్వ-శక్త్యా వస్తు వస్తుతామ్ ఇతి। స్వ-శక్త్యా--- స్వ-కర్మణైవ దేవాది-వస్తుతా-ప్రాప్తిర్ ఇతి॥౩౪॥

**౧౭౩ న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఉపపద్యతే చాప్యుపలభ్యతే చ॥౨।౧।౩౫॥ **

ప్రాక్ సృష్టేః క్షేత్రజ్ఞా నామ న సన్తి। కుతః। అవిభాగ-శ్రవణాత్, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇతి; అన్తస్ తదానీṁ తద్-అభావాత్ తత్ కర్మ న విద్యతే; కథṁ తద్-అపేక్షṁ సృష్టి-వైషమ్యమ్ ఇత్య్ ఉచ్యత ఇతి చేన్ న, అనాదిత్వాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ తత్-కర్మ-ప్రవాహాణాṁ చ। తద్-అనాదిత్వేఽప్య్ అవిభాగ ఉపపద్యతే చ; యతస్ తత్-క్షేత్రజ్ఞ-వస్తు-పరిత్యక్త-నామ-రూపṁ బ్రహ్మ-శరీరతయాపి పృథగ్-వ్యపదేశానర్హమ్ అతిసూక్ష్మమ్। తథానభ్యుపగమేఽకృతాభ్యాగమ-కృత-విప్రణాశ-ప్రసఙ్గశ్ చ। ఉపలభ్యతే చ తేషామ్ అనాదిత్వṁ--- న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్, ఇతి । సృష్టి-ప్రవాహానాదిత్వṁ చ--- సూర్యాచన్ద్రమసౌ ధాతా యథాపూర్వమ్ అకల్పయత, ఇత్య్ ఆదౌ। తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత ఇతి నామ-రూప-వ్యాకరణ-మాత్ర-శ్రవణాత్ క్షేత్రజ్ఞానాṁ స్వరూపానాదిత్వṁ। సిద్ధమ్। స్మృతావ్ అపి--- ప్రకృతిṁ పురుషṁ చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభావపి, ఇతి। అతః సర్వ-విలక్షణత్వాత్ సర్వ-శక్తిత్వాత్, లీలైక-ప్రయోజనత్వాత్, క్షేత్రజ్ఞ-కర్మానుగుణ్యేన వివిత్ర-సృష్టి-యోగాద్ బ్రహ్మైవ జగత్-కారణమ్॥౩౫॥ 

**౧౭౪ సర్వ-ధర్మోపపత్తేశ్ చ॥౨।౧।౩౬॥ **

ప్రధాన-పరమాణ్వ్-ఆదీనాṁ కారణత్వే యద్ ధర్మ-వైకల్యమ్ ఉక్తṁ, వక్ష్యమాణṁ చ తస్య సర్వస్య ధర్మ-జాతస్య కారణత్వోపపాదినో బ్రహ్మణ్య్ ఉపపత్తేశ్ చ బ్రహ్మైవ జగత్-కారణమ్ ఇతి స్థితమ్॥౩౬॥ ఇతి ప్రయోజనవత్త్వాధికరణమ్॥౧౦॥ 

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య ప్రథమః పాదః॥౧॥

ద్వితీయాధ్యాయే

రచనానుపపత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౧౭౫ రచనానుపపత్తేశ్ చ నానుమానṁ ప్రవృత్తేశ్ చ॥౨।౨।౧॥

ఉక్తṁ జగజ్-జన్మాది-కారణṁ పరṁ బ్రహ్మేతి; తత్ర పరైర్ ఉద్భావితాశ్ చ దోషాః పరిహృతాః। ఇదానీṁ స్వ-పక్ష-రక్షణాయ పర-పక్షాః ప్రతిక్షిప్యన్తే। ఇతరథా కస్యచిన్ మన్ద-ధియస్ తేషాṁ పక్షాణాṁ యుక్త్య్-ఆభాస-మూలతామ్ అజానతః ప్రామాణికత్వ-శఙ్కయా వైదిక-పక్షే కిఞ్చిచ్ ఛ్రద్ధా-వైకల్యṁ జాయేతాపి। అతః పర-పక్ష-ప్రతిక్షేపాయానన్తరః పాదః ప్రవర్తతే। తత్ర ప్రథమṁ తావత్ కాపిల-మతṁ నిరస్యతే, వైదికానుమత-సత్కార్యవాదాద్య్-అర్థ-సఙ్గ్రహేణైతస్య సత్-పక్ష-నిక్షేప-సమ్భావనాభ్రమ-హేతుత్వాతిరేకాత్। ఈక్షతేర్ నాశబ్దమ్ ఇత్య్ ఆదిభిర్ వైదిక-వాక్యానామ్ అతత్-పరత్వ-మాత్రమ్ ఉక్తమ్। అత్రైవ తత్-పక్ష-స్వరూప-ప్రతిక్షేపః క్రియత ఇతి న పౌనరుక్త్య్-ఆశఙ్కా। 

ఏషా హి సాఙ్ఖ్యానాṁ దర్శన-స్థితిః--- మూల-ప్రకృతిర్ అవికృతిర్ మహద్-ఆద్యాః ప్రకృతి-వికృతయః సప్త। షోడశకశ్ చ వికారో న ప్రకృతిర్ న వికృతిః పురుషః, ఇతి తత్త్వ-సఙ్గ్రహః। మూల-ప్రకృతిర్ నామ సుఖ-దుఃఖ-మోహాత్మకాని లాఘవ-ప్రకాశ-చలనోపష్టమ్భన-గౌరవావరణ-కార్యాణ్య్ అత్యన్తాతీన్ద్రియాణి కార్యైక-నిరూపణ-వివేకాన్య-న్యూనానతిరేకాణి సమతామ్ ఉపేతాని సత్త్వ-రజస్ తమాṁసి ద్రవ్యాణి। సా చ సత్త్వ-రజస్-తమసాṁ సామ్య-రూపా ప్రకృతిర్ ఏకా స్వయమ్ అచేతనానేక-చేతన-భోగాపవర్గార్థా నిత్యా సర్వ-గతా సతత-విక్రియా న కస్యచిద్ వికృతిః, అపి తు పరమ-కారణమ్ ఏవ। మహద్-ఆద్యాస్ తద్-వికృతయోఽన్యేషాṁ చ ప్రకృతయః సప్త--- మహాన్ అహఙ్కారః శబ్ద-తన్మాత్రṁ స్పర్శ-తన్మాత్రṁ రూప-తన్మాత్రṁ రస-తన్మాత్రṁ గన్ధ-తన్మాత్రమ్ ఇతి। తత్రాహఙ్కారస్ త్రిధా--- వైకారికస్ తైజసో భూతాదిశ్ చ, క్రమాత్ సాత్త్వికో రాజసస్ తామసశ్ చ। తత్ర వైకారికః సాత్త్విక ఇన్ద్రియాదిః; భూతాదిస్ తామసో మహాభూత-హేతు-భూత-తన్మాత్ర-హేతుః; తైజసో రాజసస్ తూభయోర్ అనుగ్రాహకః। ఆకాశాదీని పఞ్చ మహాభూతాని శ్రోత్రాదీని పఞ్చ జ్ఞానేన్ద్రియాణి వాగ్-ఆదీని పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణి మన ఇతి కేవల-వికారాః షోడశ। పురుషస్ తు నిష్పరిణామత్వేన న కస్యచిత్ ప్రకృతిః, న కస్యచిద్ వికృతిః; తత ఏవ నిర్ధర్మకశ్ చైతన్య-మాత్ర-వపుర్ నిత్యో నిష్క్రియః సర్వ-గతః ప్రతిశరీరṁ భిన్నశ్ చ। నిర్వికారత్వాన్ నిష్క్రియత్వాచ్ చ తస్య కర్తృత్వṁ భోక్తృత్వṁ చ న సమ్భవతి। ఏవమ్భూతేఽపి తత్త్వే మూఢాః ప్రకృతి-పురుష-సన్నిధి-మాత్రేణ పురుషస్య చైతన్యṁ ప్రకృతావ్ అధ్యస్య ప్రకృతేశ్ చ కర్తృత్వṁ స్ఫటిక-మణావ్ ఇవ జపా-కుసుమస్యారుణిమానṁ పురుషేఽధ్యస్య "అహṁ కర్తా భోక్తా" ఇతి మన్యన్తే। ఏవమ్ అజ్ఞానాద్ భోగః, తత్త్వ-జ్ఞానాచ్ చాపవర్గః। తద్ ఏతత్ ప్రత్యక్షానుమానాగమైః సాధయన్తి। తత్ర ప్రత్యక్ష-సిద్ధేషు పదార్థేషు నాతీవ వివాద-పదమ్ అస్తి। ఆగమోఽపి కపిలాది-సర్వజ్ఞ-జ్ఞాన-మూల ఇతి సోఽపి ప్రథమే కాణ్డే ప్రమాణ-లక్షణే నిరస్త-ప్రాయః। యద్ ఇదṁ ప్రధానమ్ ఏవ జగత్-కారణమ్ ఇత్య్ అనుమానమ్, తన్-నిరసనేన తన్మతṁ సర్వే నిరస్తṁ భవతీతి తద్ ఏవ నిరస్యతే॥ 

తే చైవṁ వర్ణయన్తి--- కృత్స్నస్య జగత ఏక-మూలత్వమ్ అవశ్యాభ్యుపగమనీయమ్, అనేకేభ్యః కార్యోత్త్పత్య్-అభ్యుపగమే కారణానవస్థానాత్। తన్తు-ప్రభృతయో హ్య్ అవయవాః స్వాṁశ-భూతైః షడ్భిః పార్శ్వైః పరస్పరṁ సṁయుజ్యమానా అవయవినమ్ ఉత్పాదయన్తి; తే చ తన్త్వ్-ఆదయః స్వావయవైస్ తథాభూతైర్ ఉత్పాద్యన్తే; తే చ తథాభూతైః స్వావయవైర్ ఇతి పరమాణుభిర్ అపి స్వకీయైః షడ్భిః పార్శ్వైః సṁయుజ్యమానైర్ ఏవ స్వకార్యోత్పాదనమ్ అభ్యుపేతవ్యమ్। అన్యథా ప్రథిమానుపపత్తేః। పరమాణవోఽప్య్ అṁశిత్వేన స్వాṁశైస్ తథైవోత్పాద్యన్తే, తే చ స్వాṁశైర్ ఇతి న క్వచిత్ కారణ-వ్యవస్థితిః। అతః కారణ-వ్యవస్థాసిద్ధ్య్-అర్థమ్ ఏక-ద్రవ్యṁ వివిధ-విచిత్ర-పరిణామ-శక్తి-యుక్తṁ స్వయమ్ అప్రచ్యుత-స్వరూపమ్ ఏవ మహద్-ఆద్య్-అనన్తావస్థాశ్రయః కారణమ్ ఆశ్రయణీయమ్। తచ్ చైకṁ కారణṁ గుణ-త్రయ-సామ్య-రూపṁ ప్రధానమ్ ఇతి తత్-కల్పనే హేతూన్ ఉపన్యస్యన్తి--- భేదానాṁ పరిమాణాత్ సమన్వయాచ్ ఛక్తితః ప్రవృత్తేశ్ చ। కారణ-కార్య-విభాగాద్ అవిభాగాద్ వైశ్వరూప్యస్య॥ కారణమ్ అస్త్య్ అవ్యక్తమ్ ఇతి। అయమ్ అర్థః--- విశ్వ-రూపమ్ ఏవ వైశ్వరూప్యṁ, విచిత్ర-సన్నివేశṁ తను-భువనాది కృత్స్నṁ జగత్। తచ్ చ జగద్ విచిత్ర-సన్నివేశత్వేన కార్య-భూతṁ తత్-సరూపావ్యక్త-కారణకమ్। కుతః। కార్యత్వాత్। కార్యస్య హి సర్వస్య తత్-సరూపాత్ కారణ-విశేషాద్ విభాగస్ తస్మిన్న్ ఏవావిభాగశ్ చ దృశ్యతే। యథా ఘట-మకుటాదేః కార్యస్య తత్-సరూపాన్ మృత్-సువర్ణాదేః కారణాద్ విభాగస్ తస్మిన్న్ ఏవ చావిభాగః। అతో విశ్వ-రూపస్య జగతస్ తత్-సరూపాత్ ప్రధానాద్ ఉత్పత్తిస్ తస్మిన్న్ ఏవ లయశ్ చేతి ప్రధాన-కారణకమ్ ఏవ జగత్। గుణ-త్రయ-సామ్య-రూపṁ ప్రధానమ్ ఏవ జగత్-సరూపṁ కారణమ్; సత్త్వ-రజస్-తమో-మయ-సుఖ-దుఃఖ-మోహాత్మకత్వాజ్ జగతః। యథా మృద్-ఆత్మనో ఘటస్య మృద్-ద్రవ్యమ్ ఏవ కారణమ్। తద్ ఏవ హి తద్-ఉత్పత్త్య్-ఆఖ్య-ప్రవృత్తి-శాక్తిమత్, తథా దర్శనాత్। అవ్యక్తస్య గుణ-సామ్య-రూపస్య దేశతః కాలతశ్ చాపరిమితస్యైవ కారణత్వṁ భేదానాṁ మహద్-అహఙ్కార-తన్మాత్రాదీనాṁ పరిమితత్వాద్ అవగమ్యతే। మహద్-ఆదీని చ ఘటాదివత్ పరిమితాని కృత్స్న-జగద్-ఉత్పత్తౌ న ప్రభవన్తి, అతస్ త్రి-గుణṁ జగద్-గుణ-త్రయ-సామ్య-రూప-ప్రధానైక-కారణమ్ ఇతి నిశ్చీయతే॥ 

అత్రోచ్యతే--- రచనానుపపత్తేశ్ చ నానుమానṁ ప్రవృత్తేశ్ చ। అనుమీయత ఇత్య్ అనుమానమ్। న భవద్-ఉక్తṁ ప్రధానṁ విచిత్ర-జగద్-రచనా-సమర్థమ్, అచేతనత్వే సతి తత్-స్వభావాభిజ్ఞానధిష్ఠితత్వాత్। యద్ ఏవṁ తత్ తథా, యథా రథ-ప్రాసాదాది-నిర్మాణే కేవల-దార్వాదికమ్। దార్వాదేర్ అచేతనస్య తజ్-జ్ఞానధిష్ఠితస్య కార్యారమ్భానుపపత్తేర్ దర్శనాత్, తజ్-జ్ఞాధిష్ఠితస్య కార్యారమ్భ-ప్రవృత్తేర్ దర్శనాచ్ చ న ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితṁ ప్రధానṁ కారణమ్ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి। చ-కారాద్ అన్వయస్యానైకాన్త్యṁ సముచ్చినోతి। న హ్య్ అన్వితṁ శౌక్ల్య-గోత్వాది కారణత్వ-వ్యాప్తమ్। న చ వాచ్యṁ మా భూద్ అన్వితానామ్ అపి శౌక్ల్యాది-ధర్మాణాṁ కారణత్వమ్, ద్రవ్యస్య తు హేమాదేః కార్యేఽన్వితస్య కారణత్వ-వ్యాప్తిర్ అస్త్య్ ఏవ; సత్త్వాదీన్య్ అపి ద్రవ్యాణి కార్యేఽన్వితాని కారణత్వ-వ్యాప్తానీతి। యతః సత్త్వాదయో ద్రవ్య-ధర్మాః, న తు ద్రవ్య-స్వరూపమ్। సత్త్వాదయో హి పృథివ్య్-ఆది-ద్రవ్య-గత-లఘుత్వ-ప్రకాశాది-హేతు-భూతాస్ తత్-స్వభవ-విశేషా ఏవ। న తు మృద్-ధిరణ్యాదివద్ ద్రవ్యతయా కార్యాన్వితా ఉపలభ్యన్తే। గుణా ఇత్య్ ఏవ చ సత్త్వాదీనాṁ ప్రసిద్ధిః। యచ్ చ కారణ-వ్యవస్థాసిద్ధయే జగత ఏక-మూలత్వమ్ ఉక్తమ్, తద్ అపి సత్త్వాదీనామ్ అనేకత్వాన్ నోపపద్యతే। అత ఏవ కారణ-వ్యవస్థా చ న సిధ్యతి। సామ్యావస్థాః సత్త్వాదయ ఏవ హి ప్రధానమ్ ఇతి త్వన్-మతమ్। అతః కారణ-బహుత్వాద్ అనవస్థా తద్-అవస్థైవ। న చ తేషామ్ అపరిమితత్వేన వ్యవస్థాసిద్ధిః, అపరిమితత్వే హి త్రయాణామ్ అపి సర్వ-గతత్వేన న్యూనాధిక-భావాభావాద్ వైషమ్యాసిద్ధేః కార్యారమ్భాసమ్భవాత్, కార్యారమ్భాయైవ పరిమితత్వమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్॥౧॥

యత్ర రథాదిషు స్పష్టṁ చేతనాధిష్ఠితత్వṁ దృష్టమ్, తద్-వ్యతిరిక్తṁ సర్వṁ పక్షీకృతమ్ ఇత్య్ ఆహ---

౧౭౬ పయోఽమ్బువచ్ చేత్ తత్రాపి॥౨।౨।౨॥

యద్ ఉక్తṁ ప్రధానస్య ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితస్య విచిత్ర-జగద్-రచనానుపపత్తిర్ ఇతి తన్ న, యతః పయోఽమ్బువత్ ప్రవృత్తిర్ ఉపపద్యతే। పయసస్ తావద్ దధి-భావేన పరిణమమానస్యానన్యాపేక్షస్యాద్య్-అపరిస్పన్ద-ప్రభృతి-పరిణామ-పరమ్పరా స్వత ఏవోపలభ్యతే। యథా చ వారిద-విముక్తస్యామ్బున ఏకరసస్య నారికేల-తాల-చూత-కపిత్థ-నిమ్బ-తిన్త్రిణ్య్-ఆది-విచిత్ర-రస-రూపేణ పరిణామ-ప్రవృత్తిః స్వత ఏవ దృశ్యతే। తథా ప్రధానస్యాపి పరిణామ-స్వభావస్యాన్యానాధిష్ఠితస్యైవ ప్రతిసర్గావస్థాయాṁ సదృశ-పరిణామేనావస్థితస్య సర్గావస్థాయాṁ గుణ-వైషమ్య-నిమిత్త-విచిత్ర-పరిణామ ఉపపద్యతే। యథోక్తṁ--- పరిణామతస్ సలిలవత్ ప్రతిప్రతిగుణాశ్రయ-విశేషాత్, ఇతి। తద్ ఏవమ్ అవ్యక్తమ్ అనన్యాపేక్షṁ ప్రవర్తత ఇతి చేత్, అత ఉత్తరṁ--- తత్రాపీతి। యత్ క్షీర-జలాది దృష్టాన్తతయా నిదర్శితమ్, తత్రాపి ప్రాజ్ఞానధిష్ఠానే ప్రవృత్తిర్ నోపపద్యతే; తద్ అపి పూర్వత్ర పక్షీకృతమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః। ఉపసṁహార-దర్శనాన్ నేతి చేన్ న క్షీరవద్ ధి, ఇత్య్ అత్ర దృష్ట-పరికరాన్తర-రహితస్యాపి స్వాసాధారణ-పరిణామ ఉపపద్యత ఇత్య్ ఏతావద్ ఉక్తమ్, న ప్రాజ్ఞాధిష్ఠితత్వṁ పరాకృతమ్, యోఽప్సు తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆది శ్రుతేః॥౨॥ 

**౧౭౭ వ్యతిరేకానవస్థితేశ్ చానపేక్షత్వాత్॥౨।౨।౩॥ **

ఇతశ్ చ సత్య-సఙ్కల్పేశ్వరాధిష్ఠానానపేక్ష-పరిణామిత్వే సర్గ-వ్యతిరేకేణ ప్రతిసర్గావస్థయానవస్థితి-ప్రసఙ్గాచ్ చ న ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితṁ ప్రధానṁ కారణమ్। ప్రాజ్ఞాధిష్ఠితత్వే తస్య సత్య-సఙ్కల్పత్వేన సర్గ-ప్రతిసర్గ-విచిత్ర-సృష్టి-వ్యవస్థాసిద్ధిః। న చ వాచ్యṁ ప్రాజ్ఞాధిష్ఠితత్వేఽపి తస్యావాప్త-సమస్త-కామస్య పరిపూర్ణస్యానవధికాతిశయానన్దస్య నిరవద్యస్య నిరఞ్జనస్య సర్గ-ప్రతిసర్గ-వ్యవస్థా-హేత్వ్-అభావాద్ విషమ-సృష్టౌ నిర్దయత్వ-ప్రసఙ్గాచ్ చ సమానోఽయṁ దోష ఇతి। పరిపూర్ణస్యాపి లీలార్థ-ప్రవృత్తి-సమ్భవాత్, సర్వజ్ఞస్య తస్య పరిణామ-విశేషాపన్న-ప్రకృతి-దర్శన-రూప-సర్గ-ప్రతిసర్గ-విశేష-హేతోః సమ్భవాత్, క్షేత్రజ్ఞ-కర్మణామ్ ఏవ విషమ-సృష్టి-వ్యవస్థాపకత్వాచ్ చ। నన్వ్ ఏవṁ క్షేత్రజ్ఞ-పుణ్యాపుణ్య-కర్మభిర్ ఏవ సర్వా వ్యవస్థాః సిధ్యన్తీతి కృతమ్ ఈశ్వరేణాధిష్ఠాత్రా। పుణ్యాపుణ్య-రూపానుష్ఠిత-కర్మ-సṁస్కృతా ప్రకృతిర్ ఏవ పురుషార్థానురూపṁ తథా తథా వ్యవస్థయా పరిణṁస్యతే। యథా విషాది-దూషితానామ్ అన్న-పానాదీనామ్ ఔషధ-విశేషాప్యాయితానాṁ చ సుఖ-దుఃఖ-హేతు-భూతః పరిణామ-విశేషో దేశ-కాల-వ్యవస్థయా దృశ్యతే। అతః సర్గ-ప్రతిసర్గ-వ్యవస్థా, దేవాది-విషమ-సృష్టిః, కైవల్య-వ్యవస్థా చ సర్వ-ప్రకార-పరిణామ-శక్తి-యుక్తస్య ప్రధానస్యైవోపపద్యత ఇతి। 

అనభిజ్ఞో భవాన్ పుణ్యాపుణ్య-కర్మ-స్వరూపయోః। పుణ్యాపుణ్య-స్వరూపే హి శాస్త్రైక-సమధిగమ్యే। శాస్త్రṁ చానాది-నిధనావిచ్ఛిన్న-పాఠ-సమ్ప్రదాయానాఘ్రాత-ప్రమాదాది-దోష-గన్ధ-వేదాఖ్యాక్షర-రాశిః। తచ్ చ పరమ-పురుషారాధన-తద్-విపర్యయ-రూపే కర్మణీ పుణ్యాపుణ్యే, తద్-అనుగ్రహ-నిగ్రహాయత్తే చ తత్-ఫలే సుఖ-దుఃఖే ఇతి వదతి। తథాహ ద్రమిడాచార్యః--- ఫల-సṁవిభన్త్సయా హి కర్మభిర్ ఆత్మానṁ పిప్రీషన్తి స ప్రీతోఽలṁ ఫలాయేతి శాస్త్ర-మర్యాదా, ఇతి। తథా చ శ్రుతిః--- ఇష్టాపూఋతṁ బహుధా జాతṁ జాయమానṁ విశ్వṁ బిభర్తి భువనస్య నాభిః, ఇతి। తథా చ భగవతా స్వయమ్ ఏవోక్తṁ---యతః ప్రవృత్తిర్ భూతానాṁ యేన సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్। స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః, ఇతి, తాన్ అహṁ ద్విషతః క్రూరాన్ సṁసారేషు నరాధమాన్। క్షిపామ్య్ అజస్రమ్ అశుభాన్ ఆసురీష్వ్ ఏవ యోనిషు, ఇతి చ॥ 

స భగవాన్ పురుషోత్తమోఽవాప్తసమస్తకామః సర్వ-జ్ఞః సర్వేశ్వరః సత్య-సఙ్కల్పః, స్వ-మాహాత్మ్యానుగుణ-లీలా-ప్రవృత్తః, ఏతాని కర్మాణి సమీచీనాన్య్ ఏతాన్య్ అసమీచీనానీతి కర్మ-ద్వైవిధ్యṁ సṁవిధాయ, తద్-ఉపాదానోచిత-దేహేన్ద్రియాదికṁ తన్-నియమన-శక్తిṁ చ సర్వేషాṁ క్షేత్రజ్ఞానాṁ సామాన్యేన ప్రదిశ్య, స్వ-శాసనావబోధి శాస్త్రṁ చ ప్రదర్శ్య, తద్-ఉపసṁహారార్థṁ చాన్తరాత్మతయానుప్రవిశ్యానుమన్తృతయా చ నియచ్ఛṁస్ తిష్ఠతి। క్షేత్రజ్ఞాస్ తు తద్-ఆహిత-శక్తయస్ తత్-ప్రదిష్ట-కరణ-కలేవరాదికాస్ తద్-ఆధారాశ్ చ స్వయమ్ ఏవ స్వేచ్ఛానుగుణ్యేన పుణ్యాపుణ్య-రూపే కర్మణీ ఉపాదదతే। తతశ్ చ పుణ్య-రూప-కర్మ-కారిణṁ స్వ-శాసనానువర్తినṁ జ్ఞాత్వా ధర్మార్థ-కామ-మోక్షైర్ వర్ధయతే। శాసనాతివర్తినṁ చ తద్-విపర్యయైర్ యోజయతి। అతః స్వాతన్త్ర్యాది-వైకల్యచోద్యాని నావకాశṁ లభన్తే। దయా హి నామ స్వార్థ-నిరపేక్షా పర-దుఃఖాసహిష్ణుతా। సా చ స్వ-శాసనాతివృత్తి-వ్యవసాయిన్య్ అపి వర్తమానా న గుణాయావకల్పతే; ప్రత్యుతాపుṁస్త్వమ్ ఏవావహతి। తన్-నిగ్రహ ఏవ తత్ర గుణః; అన్యథా శత్రు-నిగ్రహాదీనామ్ అగుణత్వ-ప్రసఙ్గాత్। స్వ-శాసనాతివృత్తి-వ్యవసాయ-నివృత్తి-మాత్రేణానాద్య్-అనన్త-కల్పోపచిత-దుర్విషహానన్తాపరాధానఙ్గీకారేణ నిరతిశయ-సుఖ-సṁవృద్ధయే స్వయమ్ ఏవ ప్రయతతే। యథోక్తṁ--- తేషాṁ సతత-యుక్తానాṁ భజతాṁ ప్రీతి-పూర్వకṁ। దదామి బుద్ధి-యోగṁ తṁ యేన మామ్ ఉపయాన్తి తే॥ తేషామ్ ఏవానుకమ్పార్థమ్ అహమ్ అజ్ఞాన-జṁ తమః। నాశయామ్య్ ఆత్మ-భావ-స్థో జ్ఞాన-దీపేన భాస్వతా, ఇతి। అతః ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితṁ ప్రధానṁ న కారణమ్॥౩॥ 

అథ స్యాత్--- యద్య్ అపి ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితాయాః ప్రకృతేః పరిస్పన్ద-ప్రవృత్తిర్ అపి న సమ్భవతీత్య్ ఉక్తమ్, తథాప్య్ అనపేక్షాయా ఏవ పరిణామ-ప్రవృత్తిః సమ్భవతి, తథా దర్శనాత్; ధేన్వ్-ఆదినోపయుక్తṁ హి తృణోదకాది స్వయమ్ ఏవ క్షీరాద్య్-ఆకారేణ పరిణమమానṁ దృశ్యతే। అతః ప్రకృతిర్ అపి స్వయమ్ ఏవ జగద్-ఆకారేణ పరిణṁస్యత ఇతి। తత్రాహ---

**౧౭౮ అన్యత్రాభావాచ్ చ న తృణాదివత్॥౨।౨।౪॥ **

నైతద్ ఉపపద్యతే, తృణాదేః ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితస్య పరిణామాభావాద్ దృష్టాన్తాసిద్ధేః। కథమ్ అసిద్ధిః। అన్యత్రాభావాత్--- యది హి తృణోదకాదికమ్ అనడుదాహ్య్-ఉపయుక్త ప్రహీణṁ వా క్షీరాకారేణ పర్యణṁస్యత; తతః ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితమ్ ఏవ పరిణమత ఇతి వక్తుమ్ అశక్ష్యత। న చైతద్ అస్తి; అతో ధేన్వ్-ఆద్య్-ఉపయుక్తṁ ప్రాజ్ఞ ఏవ క్షీరీకరోతి। పయోఽమ్బువచ్ చేత్ తత్రాపీత్య్ ఉక్తమ్ ఏవాత్ర ప్రపఞ్చితṁ తత్రైవ వ్యభిచార-ప్రదర్శనాయ॥౪॥ 

**౧౭౯ పురుషాశ్మవద్ ఇతి చేత్ తథాపి॥౨।౨।౫॥ **

అథోచ్యేత--- యద్య్ అపి చైతన్య-మాత్ర-వపుః పురుషో నిష్క్రియః, ప్రధానమ్ అపి దృక్-శక్తి-వికలమ్; తథాపి పురుష-సన్నిధానాద్ అచేతనṁ ప్రధానṁ ప్రవర్తతే, తథా దర్శనాత్। గమన-శక్తి-వికల-దృక్-శక్తి-యుక్త-పఙ్గు-సన్నిధానాత్ తచ్-చైతన్యోపకృతో దృక్-శక్తి-వికలః ప్రవృత్తి-శక్తోఽన్ధః ప్రవర్తతే; అయస్కాన్తాశ్మ-సన్నిధానాచ్ చాయః ప్రవర్తతే। ఏవṁ ప్రకృతి-పురుష-సṁయోగ-కృతో జగత్-సర్గః ప్రవర్తతే। యథోక్తṁ--- పురుషస్య దర్శనార్థṁ కైవల్యార్థṁ తథా ప్రధానస్య। పఙ్గ్వ్-అన్ధవద్ ఉభయోర్ అపి సṁయోగస్ తత్-కృతః సర్గః, ఇతి। పురుషస్య ప్రధానోపభోగార్థṁ కైవల్యార్థṁ చ పురుష-సన్నిధానాత్ ప్రధానṁ సర్గాదౌ ప్రవర్తత ఇత్య్ అర్థః। అత్రోత్తరṁ--- తథాపీతి। ఏవమ్ అపి ప్రధానస్య ప్రవృత్త్య్-అసమ్భవస్ తద్-అవస్థ ఏవ, పఙ్గోర్ గమన-శక్తి-వికలస్యాపి మార్గ-దర్శన-తద్-ఉపదేశాదయః కాదాచిత్కా విశేషాః సహస్రశః సన్తి; అన్ధోఽపి చేతనః సṁస్తద్-ఉపదేశాద్య్-అవగమేన ప్రవర్తతే; తథా అయస్కాన్త-మణేర్ అప్య్ అయః సమీపాగమనాదయః సన్తి। పురుషస్య తు నిష్క్రియస్య న తాదృశా వికారాః సమ్భవన్తి। సన్నిధాన-మాత్రస్య నిత్యత్వేన నిత్య-సర్గ-ప్రసఙ్గః, నిత్య-ముక్తత్వేన బన్ధాభావోఽపవర్గాభావశ్ చ॥౫॥ 

**౧౮౦ అఙ్గిత్వానుపపత్తేశ్ చ॥౨।౨।౬॥ **

గుణానామ్ ఉత్కర్ష-నికర్ష-నిబన్ధనాఙ్గాఙ్గి-భావాద్ ధి జగత్-ప్రవృత్తిః, ప్రతిప్రతి-గుణాశ్రయ-విశేషాత్, ఇతి వదద్భిర్ భవద్భిర్ అభ్యుపగమ్యతే। ప్రతిసర్గావస్థాయాṁ తు సామ్యావస్థానాṁ సత్త్వ-రజస్-తమసామ్ అన్యోన్యాధిక్య-న్యూనత్వాభావాద్ అఙ్గాఙ్గి-భావానుపపత్తేర్ న జగత్-సర్గ ఉపపద్యతే। తదాపి వైషమ్యాభ్యుపగమే నిత్య-సర్గ-ప్రసఙ్గః। అతశ్ చ న ప్రాజ్ఞానధిష్ఠితṁ ప్రధానṁ కారణమ్॥౬॥ 

**౧౮౧ అన్యథానుమితౌ చ జ్ఞ-శక్తి-వియోగాత్॥౨।౨।౭॥ **

దూషిత-ప్రకారాతిరిక్త-ప్రకారాన్తరేణ ప్రధానానుమితౌ చ ప్రధానస్య జ్ఞాతృత్వ-శక్తి-వియోగాత్త ఏవ దోషాః ప్రాదుః ష్యుః। అతో న కథఞ్చిద్ అప్య్ అనుమానేన ప్రధాన-సిద్ధిః॥౭॥

**౧౮౨ అభ్యుపగమేఽప్య్ అర్థాభావాత్॥౨।౨।౮॥ **

అనుమానేన ప్రధాన-సిద్ధ్య్-అభ్యుపగమేఽపి ప్రధానేన ప్రయోజనాభావాన్ న తద్ అనుమాతవ్యమ్। పురుషస్య దర్శనార్థṁ కైవల్యార్థṁ తథా ప్రధానస్యేతి ప్రధానస్య ప్రయోజనṁ పురుష-భోగాపవర్గావభిమతౌ, తౌ చ న సమ్భవతః। పురుషస్య చైతన్య-మాత్ర-వపుషో నిష్క్రియస్య నిర్వికారస్య నిర్మలస్య తత ఏవ నిత్య-ముక్త-స్వరూపస్య ప్రకృతి-దర్శన-రూపో భోగస్ తద్-వియోగ-రూపోఽపవర్గశ్ చ న సమ్భవతి। ఏవṁరూపస్యైవ ప్రకృతి-సన్నిధానాత్ తత్-పరిణామ-విశేష-సుఖ-దుఃఖ-దర్శన-రూప-భోగ-సమ్భావనాయాṁ ప్రకృతి-సన్నిధానస్య నిత్యత్వేన కదాచిద్ అప్య్ అపవర్గో న సేత్స్యతి॥౮॥ 

**౧౮౩ విప్రతిషేధాచ్ చాసమఞ్జసమ్॥౨।౨।౯॥ **

విప్రతిషిద్ధṁ చేదṁ సాఙ్ఖ్యానాṁ దర్శనమ్। తథా హి--- ప్రకృతేః పరార్థత్వేన దృశ్యత్వేన భోగ్యత్వేన చ ప్రకృతేర్ భోక్తారమ్ అధిష్ఠాతారṁ ద్రష్టారṁ సాక్షిణṁ చ పురుషమ్ అభ్యుపగమ్య ప్రకృత్యైవ సాధన-భూతయా తస్య కైవల్యమ్ అపి ప్రాప్యṁ వదన్త ఏవ తస్య నిత్య-నిర్వికార-చైతన్య-మాత్ర-స్వరూపతయా అకర్తృత్వṁ, కైవల్యṁ చ స్వరూపమ్ ఏవాహుః; తత ఏవ బన్ధ-మోక్ష-సాధనానుష్ఠానṁ మోక్షశ్ చ ప్రకృతేర్ ఏవేత్య్ ఆహుః; ఏవమ్భూత-నిర్వికారోదాసీన-పురుష-సన్నిధానాత్ ప్రకృతేర్ ఇతరేతరాధ్యాసేన సర్గాది-ప్రవృత్తిṁ పురుష-భోగాపవర్గార్థత్వṁ చాహుః--- సఙ్ఘాత-పరార్థత్వాత్ త్రి-గుణాది-విపర్యయాద్ అధిష్ఠానాత్। పురుషోఽస్తి భోక్తృ-భావాత్ కైవల్యార్థ-ప్రవృత్తేశ్ చ॥ తస్మాచ్ చ విపర్యాసాత్ సిద్ధṁ సాక్షిత్వమ్ అస్య పురుషస్య। కైవల్యṁ మాధ్యస్థ్యṁ ద్రష్టృత్వమ్ అకర్తృ-భావశ్ చ, ఇతి। పురుష-విమోక్ష-నిమిత్తṁ తథా ప్రవృత్తిః ప్రధానస్య, ఇత్య్ ఉక్త్వైవమ్ ఆహుః--- తస్మాన్ న బధ్యతేఽద్ధా న ముచ్యతే నాపి సṁసరతి కశ్చిత్। సṁసరతి బధ్యతే ముచ్యతే చ నానాశ్రయా ప్రకృతిః, ఇతి। తథా--- తస్మాత్ తత్-సṁయోగాద్ అచేతనṁ చేతనావద్ ఇవ లిఙ్గమ్। గుణ-కర్తృత్వే చ తథా కర్తేవ భవత్య్ ఉదాసీనః॥ పురుషస్య దర్శనార్థṁ కైవల్యార్థṁ తథా ప్రధానస్య। పఙ్గ్వ్-అన్ధవద్ ఉభయోర్ అపి సṁయోగస్ తత్-కృతః సర్గః, ఇతి। సాక్షిత్వ-ద్రష్టృత్వ-భోక్తృత్వాదయో నిత్య-నిర్వికారస్యాకర్తుర్ ఉదాసీనస్య కైవల్యైక-స్వరూపస్య న సమ్భవన్తి। ఏవṁరూపస్య తస్యాధ్యాస-మూల-భ్రమోఽపి న సమ్భవతి, అధ్యాస-భ్రమయోర్ అపి వికారత్వాత్। ప్రకృతేశ్ చ తౌ న సమ్భవతః, తయోశ్ చేతన-ధర్మత్వాత్। అధ్యాసో హి నామ చేతనస్యాన్యస్మిన్న్ అన్య-ధర్మానుసన్ధానమ్। స చ చేతన-ధర్మో వికారశ్ చ। న చ పురుషస్య ప్రకృతి-సన్నిధి-మాత్రేణాధ్యాసాదయః సమ్భవన్తి, నిర్వికారత్వాద్ ఏవ। సమ్భవన్తి చేత్, నిత్యṁ ప్రసజ్యేరన్। సన్నిధేర్ అకిఞ్చిత్కరత్వṁ చ--- న విలక్షణత్వాద్ ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితమ్। ప్రకృతిర్ ఏవ సṁసరతి బధ్యతే ముచ్యతే చేత్; కథṁ నిత్య-ముక్తస్య పురుషస్యోపకారిణీ సేత్య్ ఉచ్యతే। వదన్తి హి--- నానావిధైర్ ఉపాయైర్ ఉపకారిణ్య్ అనుపకారిణః పుṁసః। గునవత్య్ అగుణస్య సతస్ తస్యార్థమ్ అపార్థకṁ చరతి, ఇతి॥ 

తథా ప్రకృతిర్ యేన పురుషేణ యథాస్వభావా దృష్టా, తస్మాత్ పురుషాత్ తదానీమ్ ఏవ నివర్తత ఇతి చాహుః--- రఙ్గస్య దర్శయిత్వా నివర్తతే నర్తకీ యథా నృత్తాత్। పురుషస్య తథాత్మానṁ ప్రకాశ్య వినివర్తతే ప్రకృతిః॥ ప్రకృతేః సుకుమారతరṁ న కిఞ్చిద్ అస్తీతి మే మతిర్ భవతి। యా దృష్టాస్మీతి పునర్ న దర్శనమ్ ఉపైతి పురుషస్య, ఇతి।

తద్ అప్య్ అసఙ్గతమ్, పురుషో హి నిత్య-ముక్తత్వాన్ నిర్వికారత్వాన్ న తాṁ కదాచిద్ అపి పశ్యతి, నాధ్యస్యతి చ। స్వయṁ చ స్వాత్మానṁ న పశ్యతి, అచేతనత్వాత్। పురుషస్య స్వాత్మ-దర్శనṁ స్వ-దర్శనమ్ ఇతి నాధ్యస్యతి చ, స్వయమ్ అచేతనత్వాత్; పురుషస్య చ దర్శన-రూప-వికారాసమ్భవాత్। అథ సన్నిధి-మాత్రమ్ ఏవ దర్శనమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే; సన్నిధేర్ నిత్యత్వేన నిత్య-దర్శన-ప్రసఙ్గ ఇత్య్ ఉక్తమ్। స్వరూపాతిరిక్త-కాదాచిత్క-సన్నిధిర్ అపి నిత్య-నిర్వికారస్య నోపపద్యతే। కిṁ చ మోక్ష-హేతుస్ తు స్వ-సన్నిధాన-రూపమ్ ఏవ దర్శనṁ చేత్; బన్ధ-హేతుర్ అపి తద్ ఏవేతి నిత్యవద్ బన్ధో మోక్షశ్ చ స్యాతామ్। అయథాదర్శనṁ బన్ధ-హేతుః, యథావత్ స్వరూప-దర్శనṁ మోక్ష-హేతుర్ ఇతి చేత్; ఉభయ-విధస్యాపి దర్శనస్య సన్నిధాన-రూపతానతిరేకాత్ సదోభయ-ప్రసఙ్గ ఏవ। సన్నిధేర్ అనిత్యత్వే తస్య హేతుర్ అన్వేషణీయః, తస్యాపీత్య్ అనవస్థా। అథైతద్-దోష-పరిజిహీర్షయా స్వరూప-సద్-భావ ఏవ సన్నిధిర్ ఇతి, తదా స్వరూపస్య నిత్యత్వేన నిత్యవద్ బన్ధ-మోక్షౌ। అత ఏవమ్ ఆదేర్ విప్రతిషేధాత్ సాఙ్ఖ్యానాṁ దర్శనమ్ అసమఞ్జసమ్॥ 

యేఽపి కూటస్థ-నిత్య-నిర్విశేష-స్వ-ప్రకాశ-చిన్-మాత్రṁ బ్రహ్మావిద్యా-సాక్షిత్వేనాపారమార్థిక-బన్ధ-మోక్ష-భాగ్ ఇతి వదన్తి, తేషామ్ అప్య్ ఉక్త-నీత్యావిద్యా-సాక్షిత్వాధ్యాసాద్య్-అసమ్భవాద్ అసామఞ్జస్యమ్ ఏవ; ఇయాṁస్ తు విశేషః--- సాఙ్ఖ్యాః జనన-మరణ-ప్రతినియమాది-వ్యవస్థాసిద్ధ్య్-అర్థṁ పురుష-బహుత్వమ్ ఇచ్ఛన్తి, తే తు తద్ అపి నేచ్ఛన్తీతి సుతరామ్ అసామఞ్జస్యమ్। యత్ తు ప్రకృతేః పారమార్థ్యాపారమార్థ్య-విభాగేన వైషమ్యమ్ ఉక్తమ్, తద్ అయుక్తమ్; పారమార్థికత్వేఽప్య్ అపారమార్థికత్వేఽపి నిత్య-నిర్వికార-స్వ-ప్రకాశైకరస-చిన్-మాత్రస్య స్వ-వ్యతిరిక్త-సాక్షిత్వాద్య్-అనుపపత్తేః। అపారమార్థికత్వే తు తస్యా దృశ్యత్వ-బాధ్యత్వాభ్యుపగమాత్ సుతరామ్ అసఙ్గతమ్। ఔపాధిక-భేద-వాదేఽప్య్ ఉపాధి-సమ్బన్ధినో బ్రహ్మణోఽయమ్ ఏవ స్వభావ ఇత్య్ ఉపాధి-సమ్బన్ధాద్య్-అనుపపత్తేర్ అసామఞ్జస్యṁ పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్॥౯॥ ఇతి రచనానుపపత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥ 

అథ మహద్-దీర్ఘాధికరణమ్॥౨॥

**౧౮౪ మహద్-దీర్ఘవద్ వా హ్రస్వ-పరిమణ్డలాభ్యామ్॥౨।౨।౧౦॥ **

ప్రధాన-కారణ-వాదస్య యుక్త్య్-ఆభాస-మూలతయా విప్రతిషిద్ధత్వాచ్ చాసామఞ్జస్యమ్ ఉక్తమ్; సమ్ప్రతి పరమాణు-కారణ-వాదస్యాప్య్ అసామఞ్జస్యṁ ప్రతిపాద్యతే--- మహద్-దీర్ఘవద్ వా హ్రస్వ-పరిమణ్డలాభ్యామ్ ఇతి। అసమఞ్జసమ్ ఇతి వర్తతే। వా-శబ్దశ్ చార్థే। హ్రస్వ-పరిమణ్డలాభ్యాṁ--- ద్వ్య్-అణుక-పరమాణుభ్యాṁ, మహద్-దీర్ఘవత్--- త్ర్య్-అణుకోత్పత్తి-వాదవత్, అన్యచ్ చ తద్-అభ్యుపగతṁ సర్వమ్ అసమఞ్జసమ్; పరమాణుభ్యో ద్వ్య్-అణుకాది-క్రమేణ జగద్-ఉత్పత్తి-వాదవద్ అన్యద్ అప్య్ అసమఞ్జసమ్ ఇత్య్ అర్థః। తథా హి--- తన్తు-ప్రభృతయో హ్య్ అవయవాః స్వాṁశైః షడ్భిః పార్శ్వైః సṁయుజ్యమానా అవయవినమ్ ఉత్పాదయన్తి, పరమాణవోఽపి స్వకీయైః షడ్భిః పార్శ్వైః సṁయుజ్యమానా ఏవ ద్వ్య్-అణుకాదీనామ్ ఉత్పాదకా భవేయుః, అన్యథా పరమాణూనాṁ ప్రదేశ-భేదాభావే సతి సహస్ర-పరమాణు-సṁయోగేఽప్య్ ఏకస్మాత్ పరమాణోర్ అనతిరిక్త-పరిమాణతయా అణుత్వ-హ్రస్వత్వ-మహత్త్వ-దీర్ఘత్వాద్య్-అసిద్ధిః స్యాత్। ప్రదేశ-భేదాభ్య్-ఉపగమే పరమాణవోఽపి సాṁశాః స్వకీయైర్ అṁశైః, తే చ స్వకీయైర్ అṁశైర్ ఇత్య్ అనవస్థా। న చ వాచ్యమ్ అవయవాల్పత్వ-మహత్త్వాభ్యాṁ హి సర్షప-మహీధరయోర్ వైషమ్యమ్; పరమాణోర్ అప్య్ అనన్తావయవత్వే అవయవానన్త్య-సామ్యాత్ సర్షప-మహీధరయోర్ వైషమ్యాసిద్ధేర్ అవయవాపకర్ష-కాష్ఠావశ్యాభ్యుపగమనీయేతి। పరమాణూనాṁ ప్రదేశ-భేదాభావే సత్య్ ఏక-పరమాణు-పరిమాణాతిరేకి-ప్రథిమా న జాయేతేతి సర్షప-మహీధరయోర్ ఏవాసిద్ధేః। కిṁ కుర్మ ఇతి చేత్; వైదికః పక్షః పరిగృహ్యతామ్।

యత్ తు పరైర్ బ్రహ్మ-కారణ-వాద-దుషణ-పరిహార-పరమ్ ఇదṁ సూత్రṁ వ్యాఖ్యాతమ్; తద్-అసఙ్గతṁ, పునర్ ఉక్తṁ చ। బ్రహ్మ-కారణ-వాదే పరోక్తాన్ దోషాన్ పూర్వస్మిన్ పాదే పరిహృత్య పర-పక్ష-ప్రతిక్షేపో హ్య్ అస్మిన్ పాదే క్రియతే। చేతనాద్ బ్రహ్మణో జగద్-ఉత్పత్తి-సమ్భవశ్ చ--- న విలక్షణత్వాద్ ఇత్య్ అత్రైవ ప్రపఞ్చితః। అతో హ్రస్వ-పరిమణ్డలాభ్యాṁ మహద్-దీర్ఘాణు-హ్రస్వోత్పత్తివద్ అన్యచ్ చ తద్-అభ్యుపగతṁ సర్వమ్ అసమఞ్జసమ్ ఇత్య్ ఏవ సూత్రార్థః॥౧౦॥ 

కిమ్ అత్రాన్యద్ అసమఞ్జసమ్ ఇత్య్ అత ఆహ---

**౧౮౫ ఉభయధాపి న కర్మాతస్ తద్-అభావః॥౨।౨।౧౧॥ **

పరమాణు-కారణ-వాదే హి పరమాణు-గత-కర్మ-జనిత-తత్-సṁయోగ-పూర్వక-ద్వ్య్-అణుకాది-క్రమేణ జగద్-ఉత్పత్తిర్ ఇష్యతే। తత్ర నిఖిల-జగద్-ఉత్పత్తి-కారణ-భూతṁ పరమాణు-గతమ్ ఆద్యṁ కర్మాదృష్ట-కారితమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగమ్యతే--- అగ్నేర్ ఊర్ధ్వ-జ్వలనṁ వాయోస్ తిర్యగ్-గమనమ్ అణు-మనసోశ్ చాద్యṁ కర్మేత్య్ అదృష్ట-కారితాని, ఇతి। తద్ ఇదṁ పరమాణు-గతṁ కర్మ స్వగతాదృష్ట-కారితమ్, ఆత్మ-గతాదృష్ట-కారితṁ వా। ఉభయధాపి న సమ్భవతి; క్షేత్రజ్ఞ-పుణ్య-పాపానుష్ఠాన-జనితస్యాదృష్టస్య పరమాణు-గతత్వాసమ్భవాత్। సమ్భవే చ సదోత్పాదకత్వ-ప్రసఙ్గః। ఆత్మ-గతస్య చాదృష్టస్య పరమాణు-గత-కర్మోత్పత్తి-హేతుత్వṁ న సమ్భవతి। అథాదృష్టవద్ ఆత్మ-సṁయోగాద్ అణుషు కర్మోత్పత్తిః, తదా తస్యాదృష్ట-ప్రవాహస్య నిత్యత్వేన నిత్య-సర్గ-ప్రసఙ్గః। 

నన్వ్ అదృష్టṁ విపాకాపేక్షṁ ఫలాయాలమ్। కానిచిద్ అదృష్టాని తదానీమ్ ఏవ విపచ్యన్తే, కానిచిజ్ జన్మాన్తరే, కానిచిత్ కల్పాన్తరే। అతో విపాకాపేక్షత్వాన్ న సర్వదోత్పాదకత్వ-ప్రసఙ్గ ఇతి। నైతత్, అనన్తైరాత్మభిర్ అసఙ్కేత-పూర్వకమ్ అయుగపద్-అనుష్ఠితానేక-విధ-కర్మ-జనితానామ్ అదృష్టానామ్ ఏకస్మిన్ కాలే ఏక-రూప-విపాకస్యాప్రామాణికత్వాత్। అత ఏవ యుగపత్-సర్వ-సṁహారో ద్వి-పరార్ధ-కాలమ్ అవిపాకేనావస్థానṁ చ న సఙ్గచ్ఛతే। న చేశ్వరేచ్ఛాహిత-విశేషాదృష్ట-సṁయోగాద్ అణుషు కర్మ, ఆనుమానికేశ్వరాసిద్ధేః--- శాస్త్ర-యోనిత్వాద్ ఇత్య్ అత్రోపపాదితత్వాత్। అతో జగద్-ఉత్పత్తేర్ అణుగత-కర్మ-పూర్వకత్వాభావః॥౧౧॥

**౧౮౬ సమవాయాభ్యుపగమాచ్ చ సామ్యాద్ అనవస్థితేః॥౨।౨।౧౨॥ **

సమవాయాభ్యుపగమాచ్ చాసమఞ్జసమ్। కుతః। సామ్యాద్ అనవస్థితేః--- సమవాయస్యాప్య్ అవయవి-జాతి-గుణవద్ ఉపపాదకాన్తరాపేక్షా-సామ్యాద్ ఉపపాదకాన్తరస్యాపి తథేత్య్ అనవస్థితేర్ అసమఞ్జసమ్ ఏవ। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- అయుత-సిద్ధానామ్ ఆధారాధేయ-భూతానామ్ ఇహ ప్రత్యయ-హేతుర్ యః సమ్బన్ధః, స సమవాయ ఇతి సమవాయోఽభ్యుపగమ్యతే। అపృథక్-స్థిత్య్-ఉపలబ్ధీనాṁ జాత్య్-ఆదీనాṁ తథాభావస్య నిర్వాహకత్వేన చేత్ సమవాయోఽభ్యుపగమ్యతే, సమవాయస్యాపి తత్-సామ్యాత్ తథాభావ-హేతుర్ అన్వేషణీయః, తస్యాపి తథేత్య్ అనవస్థితిః। సమవాయస్య తద్-అపృథక్-సిద్ధత్వṁ స్వభావ ఇతి పరికల్ప్యతే చేత్, జాతి-గుణానామ్ ఏవైష స్వభావః పరికల్పనీయః, న పునర్ అదృష్ట-చరṁ సమవాయమ్ అభ్యుపగమ్య తస్యైష స్వభావ ఇతి కల్పయితుṁ యుక్తమ్ ఇతి॥౧౨॥ 

సమవాయస్య నిత్యత్వే అనిత్యత్వే చాయṁ దోషః సమానః; నిత్యత్వే దోషాన్తరṁ చాహ ---

**౧౮౭ నిత్యమ్ ఏవ చ భావాత్॥౨।౨।౧౩॥ **

సమవాయస్య సమ్బన్ధత్వాత్ సమ్బన్ధస్య నిత్యత్వే సమ్బన్ధినో జగతశ్ చ నిత్యమ్ ఏవ భావాద్ అసమఞ్జసమ్॥౧౩॥ 

**౧౮౮ రూపాదిమత్త్వాచ్ చ విపర్యయో దర్శనాత్॥౨।౨।౧౪॥ **

పరమాణూనాṁ పార్థివాప్య్ అతైజస-వాయవీయానాṁ చతుర్-విధానాṁ రూప-రస-గన్ధ-స్పర్శవత్వాభ్యుపగమాద్ అభిమత-నిత్యత్వ-సూక్ష్మత్వ-నిరవయవత్వాది-విపర్యయేణానిత్యత్వ-స్థూలత్వ-సావయవత్వాది ప్రసజ్యతే, రూపాదిమతాṁ ఘటాదీనామ్ అనిత్యత్వ-తథావిధ-కారణాన్తరారబ్ధత్వాది-దర్శనాత్। న హి దర్శనానుగుణ్యేనాదృష్టోఽర్థః కల్ప్యమానః స్వాభిమత-విశేషే వ్యవస్థాపయితుṁ శక్యః। దర్శనానుగుణ్యేన హి పరమాణూనాṁ రూపదిమత్త్వṁ త్వయా కల్ప్యతే। అతోఽప్య్ అసమఞ్జసమ్॥౧౪॥ 

అథైతద్-దోష-పరిజిహీర్షయా పరమాణూనాṁ రూపాదిమత్త్వṁ నాభ్యుపగమ్యతే, తత్రాహ---

**౧౮౯ ఉభయధా చ దోషాత్॥౨।౨।౧౫॥ **

న కేవలṁ పరమాణూనాṁ రూపాదిమత్త్వాభ్యుపగమ ఏవ దోషః, రూపాది-విరహేఽపి కారణ-గుణ-పూర్వకత్వాత్ కార్య-గుణానాṁ పృథివ్య్-ఆదయో రూపాది-శూన్యాః స్యుః। తత్-పరిజిహీర్షయా రూపాదిమత్త్వాభ్యుపగమే పూర్వోక్త-దోష ఇత్య్ ఉభయధా చ దోషాద్ అసమఞ్జసమ్॥౧౫॥ 

**౧౯౦ అపరిగ్రహాచ్ చాత్యన్తమ్ అనపేక్షా॥౨।౨।౧౬॥ **

కాపిల-పక్షస్య శ్రుతి-న్యాయ-విరోధ-పరిత్యక్తస్యాపి సత్కార్యవాదాదినా క్వచిద్ అṁశే వైదికైః పరిగ్రహోఽస్తి, అస్య తు కాణాద-పక్షస్య కేనాప్య్ అṁశేనాపరిగ్రహాద్ అనుపపన్నత్వాచ్ చాత్యన్తమ్ అనపేక్షైవ నిఃశ్రేయసార్థిభిః కార్యా॥౧౬॥ ఇతి మహద్-దీర్ఘాధికరణమ్॥౨॥ 

అథ సముదాయాధికరణమ్॥౩॥

**౧౯౧ సముదాయ ఉభయ-హేతుకేఽపి తద్-అప్రాప్తిః॥౨।౨।౧౭॥ **

పరమాణు-కారణ-వాదినో వైశేషికా నిరస్తాః; సౌగతాశ్ చ జగతః పరమాణు-కారణత్వమ్ అభ్యుపగచ్ఛన్తీత్య్ అనన్తరṁ తన్-మతేఽపి జగద్-ఉత్పత్తి-తద్-వ్యవహారాదికṁ నోపపద్యత ఇత్య్ ఉచ్యతే। తే చతుర్-విధాః--- కేచిత్ పార్థివాప్య్ అతైజస-వాయవీయ-పరమాణు-సఙ్ఘాత-రూపాన్ భూత-భౌతికాన్ బాహ్యాṁశ్ చిత్త-చైత్త-రూపాṁశ్ చాభ్యన్తరానర్థాన్ ప్రత్యక్షానుమాన-సిద్ధాన్ అభ్యుపయన్తి; అన్యే తు బాహ్యార్థాన్ సర్వాన్ పృథివ్య్-ఆదీన్ విజ్ఞానానుమేయాన్ వదన్తి; అపరే త్వ్ అర్థ-శూన్యṁ విజ్ఞానమ్ ఏవ పరమార్థ-సత్-బాహ్యార్థాస్ తు స్వాప్నార్థ-కల్పా ఇత్య్ ఆహుః; త్రయోఽప్య్ ఏతే స్వాభ్యుపగతṁ వస్తు క్షణికమ్ ఆచక్షతే, ఉక్త-భూత-భౌతిక-చిత్త-చైత్త-వ్యతిరిక్తమ్ ఆత్మాకాశాదికṁ స్వరూపేణైవ నానుమన్వతే; అన్యే తు సర్వ-శూన్యత్వమ్ ఏవ సఙ్గిరన్తే॥ 

తత్ర యే బాహ్యార్థాస్తిత్వ-వాదినః, తే తావన్ నిరస్యన్తే। తే చైవṁ మన్యన్తే--- రూప-రస-స్పర్శ-గన్ధ-స్వభావాః పార్థివాః పరమాణవః, రూప-రస-స్పర్శ-స్వభావాశ్ చాప్యాః, రూప-స్పర్శ-స్వభావాశ్ చ తైజసాః, స్పర్శ-స్వభావాశ్ చ వాయవీయాః పృథివ్య్-అప్-తేజో-వాయు-రూపేణ సṁహన్యన్తే, తేభ్యశ్ చ పృథివ్య్-ఆదిభ్యః శరీరేన్ద్రియ-విషయ-రూప-సఙ్ఘాతా భవన్తి; తత్ర చ శరీరాన్తర్వర్తీ గ్రాహకాభిమానారూఢో విజ్ఞాన-సన్తాన ఏవాత్మత్వేనావతిష్ఠతే; తత ఏవ సర్వో లౌకికో వ్యవహారః ప్రవర్తత ఇతి॥ 

తత్రాభిధీయతే--- సముదాయ ఉభయ-హేతుకేఽపి తద్-అప్రాప్తిః। యోఽయమ్ అణు-హేతుకః పృథివ్య్-ఆది-భూతాత్మకః సముదాయః, యశ్ చ పృథివ్య్-ఆది-హేతుకః శరీరేన్ద్రియ-విషయ-రూపః సముదాయః, తస్మిన్న్ ఉభయ-హేతుకేఽపి సముదాయే తత్-ప్రాప్తిర్ నోపపద్యతే--- జగద్-ఆత్మక-సముదాయోత్పత్తిర్ నోపపద్యత ఇత్య్ అర్థః। పరమాణూనాṁ పృథివ్య్-ఆది-భూతానాṁ చ క్షణికత్వాభ్యుపగమాత్, క్షణ-ధ్వṁసినః పరమాణవో భూతాని చ కదా సṁహతౌ వ్యాప్రియన్తే। కదా వా సṁహన్యన్తే। కదా విజ్ఞాన-విషయ-భూతాః। కదా చ హానోపాదానాది-వ్యవహారాస్పదతాṁ భజన్తే। కో వా విజ్ఞానాత్మా కṁ చ విషయṁ స్పృశతి। కశ్ చ విజ్ఞానాత్మా కమ్ అర్థṁ కదా వేదయతే। కṁ వా విదితమ్ అర్థṁ కశ్ చ కదోపాదత్తే। స్ప్రష్టా హి నష్టః, స్పృష్టశ్ చ నష్టః, తథా వేదితా విదితశ్ చ నష్టః; కథṁ చాన్యేన స్పృష్టమ్ అన్యో వేదయతే। కథఞ్చాన్యేన విదితమ్ అర్థమ్ అన్య ఉపాదత్తే। సన్తానానామ్ ఏకత్వేఽపి సన్తానిభ్యస్ తేషాṁ వస్తుతో వస్త్వ్-అన్తరత్వానభ్యుపగమాన్ న తన్-నిబన్ధనṁ వ్యవహారాదికమ్ ఉపపద్యతే। అహమ్-అర్థ ఏవాత్మా, స చ జ్ఞాతైవేతి చోపపాదితṁ పురస్తాత్॥౧౭॥

**౧౯౨ ఇతరేతర-ప్రత్యయత్వాద్ ఉపపన్నమ్ ఇతి చేన్ న సఙ్ఘాత-భావానిమిత్తత్వాత్॥౨।౨॥౧౮॥ **

అవిద్యాదీనామ్ ఇతరేతర-హేతుత్వేనోపపన్నṁ సఙ్ఘాత-భావాదికమ్ ఇతి చేత్। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- యద్య్ అపి క్షణికాః సర్వే భావాః, తథాప్య్ అవిద్యయైతత్ సర్వమ్ ఉపపద్యతే। అవిద్యా హి నామ విపరీత-బుద్ధిః క్షణికాదిషు స్థిరత్వాది-గోచరా। తయా సṁస్కారాఖ్యా రాగ-ద్వేషాదయో జాయన్తే; తతశ్ చిత్తాభిజ్వలన-రూపṁ విజ్ఞానమ్; తతశ్ చ నామాఖ్యాశ్ చిత్త-చైత్తాః; తతశ్ చ పృథివ్య్-ఆదికṁ [చ] రూపి-ద్రవ్యమ్; తతః షడ్ ఆయతనాఖ్యమ్ ఇన్ద్రియ-షట్కమ్; తతః స్పార్శఖ్యః కాయః; తతో వేదనాదయః; తతశ్ చ పునర్ అప్య్ అవిద్యాదయో యథోక్తా ఇత్య్ అనాదిర్ ఇయమ్ అవిద్యాదికాన్యోన్య-మూలా చక్ర-పరివృత్తిః। ఏతచ్ చ సర్వṁ పృథివ్య్-ఆది-భూత-భౌతిక-సఙ్ఘాతమ్ అన్తరేణ నోపపద్యతే। అతః సఙ్ఘాత-భావాదికమ్ ఉపపన్నమ్ ఇతి॥

తత్రోత్తరṁ--- న సఙ్ఘాత-భావానిమిత్తత్వాద్ ఇతి। నైతద్ ఉపపద్యతే, ఏషామ్ అవిద్యాదీనాṁ పృథివ్య్-ఆది-భూత-భౌతిక-సఙ్ఘాత-భావṁ ప్రత్య్ అనిమిత్తత్వాత్। న ఖల్వ్ అస్థిరాదిషు స్థిరత్వాది-బుద్ధ్య్-ఆత్మికావిద్యా తన్-నిమిత్తా రాగ-ద్వేషాదయో వార్థాన్తరస్య క్షణికస్య సṁహతి-హేతుతాṁ ప్రతిపద్యన్తే। శుక్తికా-రజతాది-బుద్ధిర్ హి న శుక్త్య్-ఆద్య్-అర్థ-సṁహతి-హేతుర్ భవతి। కిṁ చ యస్య క్షణికే స్థిరత్వ-బుద్ధిః, స తదైవ నష్ట ఇతి కస్య రాగాదయ ఉత్పద్యన్తే। సṁస్కారాశ్రయṁ స్థిరమ్ ఏకṁ ద్రవ్యమ్ అనభ్యుపగచ్ఛతాṁ సṁస్కారానువృత్తిర్ అపి న శక్యా కల్పయితుమ్॥౧౮॥ 

౧౯౩ ఉత్తరోత్పాదే చ పూర్వ-నిరోధాత్॥౨।౨।౧౯॥

ఇతశ్ చ క్షణికత్వ-పక్షే జగద్-ఉత్పత్తిర్ నోపపద్యతే; ఉత్తర-క్షణోత్పత్తి-వేలాయాṁ పూర్వ-క్షణస్య వినష్టత్వాత్, తస్యోత్తర-క్షణṁ ప్రతి హేతుత్వానుపపత్తేః। అభావస్య హేతుత్వే సర్వṁ సర్వత్ర సర్వదోత్పద్యేత; అథ పూర్వ-క్షణ-వర్తిత్వమ్ ఏవ హేతుత్వమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే, ఏవṁ తర్హి కశ్చిద్ ఏవ ఘట-క్షణస్ తద్-ఉత్తర-కాల-భావినాṁ సర్వేషామ్ ఏవ గో-మహిషాశ్వ-కుడ్య-పాషాణాదీనాṁ త్రైలోక్య-వర్తినాṁ హేతుః స్యాత్। అథైక-జాతీయస్యైవ పూర్వ-క్షణ-వర్తినో హేతుత్వమ్ ఇష్యతే, తథాపి సర్వ-దేశ-వర్తినామ్ ఉత్తర-క్షణ-భావినాṁ ఘటానామ్ ఏక ఏవ పూర్వ-క్షణ-వర్తి-ఘటో హేతుః స్యాత్। అథైకస్యైవ హేతుర్ ఏక ఇతి మనుషే, తథాపి కస్యైకస్య కో హేతుర్ ఇతి న జ్ఞాయతే। అథ యస్మిన్ దేశే యో ఘట-క్షణః స్థితః, తద్-దేశ-సమ్బన్ధిన ఏవోత్తర-ఘట-క్షణస్య స హేతుర్ ఇతి, కిṁ దేశస్య స్థిరత్వṁ మనుషే। కిṁ చ చక్షుర్-ఆది-సమ్ప్రయుక్తస్యార్థస్య జ్ఞానోత్పత్తి-కాలేఽనవస్థితత్వాన్ న కస్యచిద్ అర్థస్య జ్ఞాన-విషయత్వṁ సమ్భవతి॥౧౯॥ 

౧౯౪ అసతి ప్రతిజ్ఞోపరోధో యౌగపద్యమ్ అన్యథా॥౨।౨।౨౦॥

అసత్య్ అపి హేతౌ కార్యమ్ ఉత్పద్యతే చేత్; సర్వṁ సర్వత్ర సర్వదోత్పద్యేతేత్య్ ఉక్తమ్। న కేవలమ్ ఉత్పత్తి-విరోధ ఏవ; ప్రతిజ్ఞా చ భవతామ్ ఉపరుధ్యేత, అధిపతి-సహకార్యాలమ్బన-సమనన్తర-ప్రత్యయాశ్ చత్వారో విజ్ఞానోత్పత్తౌ హేతవ ఇతి వః ప్రతిజ్ఞా; అధిపతిర్ ఇన్ద్రియమ్। అథ ప్రతిజ్ఞానుపరోధాయ ఘట-క్షణే స్థిత ఏవ ఘట-క్షణాన్తరోత్పత్తిర్ ఇష్యతే, తథా చ సతి ద్వయోః కార్య-కారణయోర్ ఘట-క్షణయోర్ యౌగపద్యేనోపలబ్ధిః ప్రసజ్యేత, న చ తథోపలభ్యతే; క్షణికత్వ-ప్రతిజ్ఞా చైవṁ హీయేత। క్షణికత్వṁ స్థితమ్ ఏవేతి చేత్, ఇన్ద్రియ-సమ్ప్రయోగ-జ్ఞానయోర్ యౌగపద్యṁ ప్రసజ్యేత॥౨౦॥ 

**౧౯౫ ప్రతిసఙ్ఖ్యాప్రతిసఙ్ఖ్యానిరోధాప్రాప్తిర్ అవిచ్ఛేదాత్॥౨।౨।౨౧॥ **

ఏవṁ తావద్ అసత ఉత్పత్తిర్ నిరస్తా; సతో నిరన్వయ-వినాశోఽపి నోపపద్యత ఇత్య్ ఉచ్యతే। క్షణికత్వ-వాదిభిర్ ముద్గరాభిఘాతాద్య్-అనన్తర-భావితయోపలబ్ధి-యోగ్యః సదృశ-సన్తానావసాన-రూపః స్థూలో యః, సదృశ-సన్తానే ప్రతిక్షణ-భావీ చోపలబ్ధ్య్-అనర్హః సూక్ష్మశ్ చ యో నిరన్వయో వినాశః ప్రతిసఙ్ఖ్యానిరోధాప్రతిసఙ్ఖ్యానిరోధ-శబ్దాభ్యామ్ అభిధీయేతే, తౌ న సమ్భవత ఇత్య్ అర్థః। కుతః। అవిచ్ఛేదాత్--- సతో నిరన్వయ-విచ్ఛేదాసమ్భవాత్। అసమ్భవశ్ చ, సత ఉత్పత్తి-వినాశౌ నామావస్థాన్తరాపత్తిర్ ఏవ; అవస్థాయోగి తు ద్రవ్యమ్ ఏకమ్ ఏవ స్థిరమ్ ఇతి కారణాద్ అనన్యత్వṁ కార్యస్యోపపాదయద్భిర్ అస్మాభిః--- తద్-అనన్యత్వమ్ ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితః। నిర్వాణస్య దీపస్య నిరన్వయ-వినాశ-దర్శనాద్ అన్యత్రాపి వినాశో నిరన్వయోఽనుమీయత ఇతి చేన్ న, ఘట-శరావాదౌ మృద్-ఆది-ద్రవ్యానువృత్త్య్-ఉపలబ్ధ్యా సతో ద్రవ్యస్యావస్థాన్తరాపత్తిర్ ఏవ వినాశ ఇతి నిశ్చితే సతి ప్రదీపాదౌ సూక్ష్మ-దశాపత్త్యాప్య్ అనుపలమ్భోపపత్తేస్ తత్రాప్య్ అవస్థాన్తరాపత్తి-కల్పనస్యైవ యుక్తత్వాత్॥౨౧॥ 

**౧౯౬ ఉభయధా చ దోషాత్॥౨।౨।౨౨॥ **

క్షణికత్వ-వాదిభిర్ అభ్యుపేతా తుచ్ఛాద్ ఉత్పత్తిర్ ఉత్పన్నస్య తుచ్ఛతాపత్తిశ్ చ న సమ్భవతీత్య్ ఉక్తమ్; తద్-ఉభయ-ప్రకారాభ్యుపగతౌ దోషశ్ చ భవతి। తుచ్ఛాద్ ఉత్పత్తౌ తుచ్ఛాత్మకమ్ ఏవ కార్యṁ స్యాత్; యద్ ధి యస్మాద్ ఉత్పద్యతే, తత్-తద్-ఆత్మకṁ దృష్టమ్; యథా మృత్-సువర్ణాదేర్ ఉత్పన్నṁ మణిక-మకుటాది మృత్-సువర్ణాద్య్-ఆత్మకṁ దృష్టమ్; న చ జగత్-తుచ్ఛాత్మకṁ భవద్భిర్ అభ్యుపగమ్యతే; న చ ప్రతీయతే। సతో నిరన్వయ-వినాశే సత్య్ ఏక-క్షణాద్ ఊర్ధ్వṁ కృత్స్నస్య జగతస్ తుచ్ఛతాపత్తిర్ ఏవ స్యాత్; పశ్చాత్ తుచ్ఛాజ్ జగద్-ఉత్పత్తౌ అనన్తరోక్తṁ తుచ్ఛాత్మకత్వమ్ ఏవ స్యాత్। అత ఉభయధాపి దోషాన్ న భవద్-ఉక్త-ప్రకారావ్ ఉత్పత్తి-నిరోధౌ॥౨౨॥ 

**౧౯౭ ఆకాశే చావిశేషాత్॥౨।౨।౨౩॥ **

బాహ్యాభ్యన్తర-వస్తునః స్థిరత్వ-ప్రతిపాదనాయ ప్రతిసఙ్ఖ్యాప్రతిసఙ్ఖ్యానిరోధయోస్ తుచ్ఛ-రూపతా నిరాకృతా। తత్-ప్రసఙ్గేన తాభ్యాṁ సహ తుచ్ఛత్వేన సౌగతైః పరిగణితస్యాకాశస్యాపి తుచ్ఛతా ప్రతిక్షిప్యతే। ఆకాశే చ నిరుపాఖ్యతా న యుక్తా, భావ-రూపత్వేనాభ్యుపగత-పృథివ్య్-ఆదివద్ ఆకాశస్యాప్య్ అబాధిత-ప్రతీతి-సిద్ధత్వావిశేషాత్। ప్రతీయతే హ్య్ ఆకాశః, అత్ర శ్యేనః పతతి, అత్ర గృధ్ర ఇతి శ్యేనాది-పతన-దేశత్వేన। న చ పృథివ్య్-ఆద్య్-అభావ-మాత్రమ్ ఆకాశ ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్, వికల్పాసహత్వాత్। పృథివ్య్-ఆదేః ప్రాగ్-అభావః, ప్రధ్వṁసాభావః, ఇతరేతరాభావః, అత్యన్తాభావో వా ఆకాశః। సర్వథాప్య్ ఆకాశ-ప్రతీత్య్-అనుపపత్తిః స్యాత్। ప్రాగ్-అభావ-ప్రధ్వṁసాభావయోర్ ఆకాశత్వే పృథివ్య్-ఆదిషు వర్తమానేషు ఆకాశ-ప్రతీత్య్-అయోగాత్ నిరాకాశṁ జగత్స్యాత్। ఇతరేతరాభావస్యాకాశత్వేఽపి, ఇతరేతరాభావస్య తత్-తద్-వస్తు-గతత్వేన తేషామ్ అన్తరాలే ఆకాశ-ప్రతీతిర్ న స్యాత్। అత్యన్తాభావస్ తు పృథివ్య్-ఆదీనాṁ న సమ్భవతి। అభావస్య విద్యమాన-పదార్థావస్థా-విశేషత్వోపపాదనాచ్ చాకాశస్యాభావ-రూపత్వేఽపి న నిరుపాఖ్యత్వమ్। అణ్డాన్తర్వర్తిన ఆకాశస్య త్రివృత్-కరణోపదేశ-ప్రదర్శిత-పఞ్చీకరణేన రూపవత్త్వాచ్ చాక్షుషత్వేఽప్య్ అవిరోధః॥౨౩॥ 

**౧౯౮ అనుస్మృతేశ్ చ॥౨।౨।౨౪॥ **

పూర్వ-ప్రస్తుతṁ వస్తునః స్థిరత్వమ్ ఏవోపపాద్యతే। అనుస్మరణṁ--- పూర్వానుభూత-వస్తు-విషయṁ జ్ఞానమ్, ప్రత్యభిజ్ఞానమ్ ఇత్య్ అర్థః। తద్ ఏవేదమ్ ఇతి సర్వṁ వస్తు-జాతమ్ అతీత-కాలానుభూతṁ ప్రత్యభిజ్ఞాయతే। న చ భవద్భిర్ జ్వాలాదిష్వ్ ఇవ సాదృశ్య-నిబన్ధనోఽయమ్ ఏకత్వ-వ్యామోహ ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్; వ్యాముహ్యతో జ్ఞాతుర్ ఏకస్యానభ్యుపగమాత్। న హ్య్ అన్యానుభూతేనైకత్వṁ సాదృశ్యṁ వా స్వానుభూతస్యాన్యోఽనుసన్ధత్తే। అతో భిన్న-కాల-వస్త్వ్-ఆశ్రయ-సాదృశ్యానుభవ-నిబన్ధనమ్ ఏకత్వ-వ్యామోహṁ వదద్భిర్ జ్ఞాతుర్ ఏకత్వమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్। న చ జ్ఞేయేష్వ్ అపి ఘటాదిషు జ్వాలాదిష్వ్ ఇవ భేద-సాధన-ప్రమాణమ్ ఉపలభామహే, యేన సాదృశ్య-నిబన్ధనాṁ ప్రత్యభిజ్ఞాṁ కల్పయేమ। 

యద్ అపి చేదమ్ ఉచ్యతే ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాṁ ఘటాదేః క్షణికత్వṁ సిధ్యతి। ప్రత్యక్షṁ తావద్ వర్తమానార్థ-విషయమ-వర్తమానాద్ వస్తునో వ్యావృత్తṁ స్వ-విషయమ్ అవగమయతి, నీలమ్ ఇవ పీతాత్। ఏవṁ చ భూత-భవిష్యద్భ్యః వర్తమానస్య వస్త్వ్-అన్తరత్వమ్ అవగతṁ భవతి। అనుమానమ్ అపి--- అర్థ-క్రియా-కారిత్వాత్ సత్త్వాచ్ చ ఘటాదిః క్షణికః, యద్ అక్షణికṁ శశ-విషాణాది, తద్ అనర్థ-క్రియా-కార్య-సచ్ చ। తథాన్త్య-ఘట-క్షణ-సత్త్వాత్ పూర్వ-ఘట-క్షణ-సత్త్వాని వినాశీని, ఘట-క్షణ-సత్త్వాత్, అన్త్య-ఘట-క్షణ-సత్త్వవద్ ఇతి। తచ్ చ కార్య-కారణ-భావానుపపత్త్య్-ఆదిభిః పూర్వమ్ ఏవ నిరస్తమ్। కిṁ చ ప్రత్యక్ష-గమ్యా వర్తమానస్యావర్తమానాద్ వ్యావృత్తిర్ న వర్తమానస్య వస్త్వ్-అన్తరత్వమ్ అవగమయతి; అపి తు వర్తమాన-కాల-యోగితా-మాత్రమ్। న చ తావతా వస్త్వ్-అన్తరత్వṁ సిధ్యతి, తస్యైవ కాలాన్తర-యోగ-సమ్భవాత్। 

యత్ తు సత్త్వాద్ అర్థ-క్రియా-కారిత్వాచ్ చేతి క్షణికత్వే హేతు-ద్వయమ్ ఉక్తమ్, తద్-అభిమత-విపరీత-సాధనత్వాద్ విరుద్ధమ్। సత్త్వాద్ అర్థ-క్రియా-కారిత్వాద్ వా ఘటాది స్థాస్ను। యద్ అస్థాస్ను తద్ అసద్ అనర్థ-క్రియా-కారి చ, యథా శశ-విషాణమ్ ఇత్య్ అపి హి వక్తుṁ శక్యమ్। కిṁ చ--- అర్థ-క్రియా-కారిత్వమ్ అక్షణికత్వమ్ ఏవ సాధయేత్। క్షణ-ధ్వṁసినో హి వ్యాపారాసమ్భవాద్ అర్థ-క్రియా-కారిత్వṁ న సమ్భవతీత్య్ ఉక్తమ్। తథాన్త్య-ఘట-క్షణస్య హేతుతో నాశ-దర్శనాద్ ఇతరేఽపి ఘట-క్షణా హేత్వ్-అపేక్ష-వినాశాః స్యుర్ ఇత్య్ ఆముద్గరాది-హేతూపనిపాతాత్ స్థాస్నుత్వమ్ ఏవ। న చ వాచ్యṁ న ముద్గరాదయో వినాశ-హేతవః, అపి తు కపాలాది-విసదృశ-సన్తానోత్పత్తి-హేతవ ఇతి; కపాలత్వావస్థాపత్తిర్ ఏవ ఘటాదీనాṁ వినాశ ఇత్య్ ఉపపాదితత్వాత్। కపాలోత్పత్తి-వ్యతిరిక్తత్వాభ్యుపగమేఽపి వినాశస్య వినాశ-హేతుత్వమ్ ఏవ ముద్గరాదేర్ ఆనన్తర్యాద్య్ ఉక్తమ్। 

అతః ప్రత్యభిజ్ఞయా స్థిరత్వమ్ అవగమ్యమానṁ న కేనాపి ప్రకారేణాపహ్నోతుṁ శక్యమ్। పూర్వాపర-కాల-సమ్బన్ధ్య్-అర్థ్యైక్య-విషయాయాః ప్రత్యభిజ్ఞాయా అన్య-విషయత్వṁ బ్రువన్ నీలాది-జ్ఞానానామ్ అపి నీలాదేర్ అర్థాన్తర-విషయత్వṁ బ్రూయాత్। కిṁ చ ప్రమాతృ-ప్రమేయయోః క్షణికత్వṁ వదద్భిర్ వ్యాప్త్య్-అవధారణ-తత్-స్మరణ-పూర్వకానుమానాభ్యుపగమోఽపి దుఃశకః। తథా ఇదṁ క్షణికమ్ ఇత్య్ ఆది ప్రతిజ్ఞా-పూర్వక-హేతూపన్యాసాదికమ్ అపి నోపపద్యతే భవతామ్, ప్రతిజ్ఞోపక్రమక్షణ ఏవ వక్తుర్ వినష్టత్వాత్; న హ్య్ అన్యేనోపక్రాన్తమ్ అజానద్భిర్ అన్యైః సమాపయితుṁ శక్యమ్॥౨౪॥ 

**౧౯౯ నాసతోఽదృష్టత్వాత్॥౨।౨।౨౫॥ **

ఏవṁ తావద్ వైభాషిక-సౌత్రాన్తికయోర్ బాహ్యార్థాస్తిత్వ-వాదినోః సాధారణాని దూషణాన్య్ ఉక్తాని। తత్ర యద్ ఉక్తṁ సమ్ప్రయుక్తస్యార్థస్య జ్ఞానోత్పత్తి-కాలేఽనవస్థితత్వాన్ న కస్యచిద్ అర్థస్య జ్ఞాన-విషయత్వṁ సమ్భవతీతి; తత్ర సౌత్రాన్తికః ప్రత్యవతిష్ఠతే--- న జ్ఞాన-కాలేఽనవస్థానమ్ అర్థస్య జ్ఞానావిషయత్వ-హేతుః; జ్ఞానోత్పత్తి-హేతుత్వమ్ ఏవ హి జ్ఞాన-విషయత్వమ్। న చైతావతా చక్షుర్-ఆదేర్ జ్ఞాన-విషయత్వ-ప్రసఙ్గః, స్వాకార-సమర్పణేన జ్ఞాన-హేతోర్ ఏవ జ్ఞాన-విషయత్వాభ్యుపగమాత్। జ్ఞానే స్వాకారṁ సమర్ప్య వినష్టోఽప్య్ అర్థో జ్ఞాన-గతేన నీలాద్య్-ఆకారేణానుమీయతే। న చ పూర్వ-పూర్వ-జ్ఞానేనోత్తరోత్తర-జ్ఞానాకార-సిద్ధిః, నీల-జ్ఞాన-సన్తతౌ పీత-జ్ఞానానుత్పత్తి-ప్రసఙ్గాత్। అతోఽర్థ-కృతమ్ ఏవ జ్ఞాన-వైచిత్ర్యమ్ ఇతి। అత్రోచ్యతే--- నాసతోఽదృష్టత్వాద్ ఇతి। యోఽయṁ జ్ఞానే నీలాదిర్ ఆకార ఉపలభ్యతే, స వినష్టస్యాసతోఽర్థస్యాకారో భవితుṁ నార్హతి। కుతః। అదృష్టత్వాత్--- న ఖలు ధర్మిణి వినష్టే తద్-ధర్మస్యార్థాన్తరే సఙ్క్రమణṁ దృష్టమ్। ప్రతిబిమ్బాదికమ్ అపి స్థిరస్యైవ భవతి। తత్రాపి న ధర్మ-మాత్రస్య। అతోఽర్థ-వైచిత్ర్య-కృతṁ జ్ఞాన-వైచిత్ర్యమ్ అర్థస్య జ్ఞాన-కాలేఽవస్థానాద్ ఏవ భవతి॥౨౫॥ 

పునర్ అపి సాధారణṁ దూషణమ్ ఆహ---

**౨౦౦ ఉదాసీనానామ్ అపి చైవṁ సిద్ధిః॥౨।౨।౨౬॥ **

ఏవṁ క్షణికత్వాసద్-ఉత్పత్య-హేతుక-వినాశాద్య్-అభ్యుపగమే ఉదాసీనానామ్--- అనుద్యుఞ్జానానామ్ అపి సర్వార్థ-సిద్ధిః స్యాత్। ఇష్ట-ప్రాప్తిర్ అనిష్ట-నివృత్తిర్ వా ప్రయత్నాదిభిః సాధ్యతే। క్షణ-ధ్వṁసే హి సర్వేషాṁ భావానాṁ పూర్వ-పూర్వṁ వస్తు తద్-గతో వా విశేషః సṁస్కారాదికో విద్యాదిర్ వా ఉత్తరత్ర న కశ్చిద్ అనువర్తత ఇతి ప్రయత్నాది-సాధ్యṁ న కిఞ్చిద్ అస్తి। ఏవṁ సత్య-హేతు-సాధ్యత్వాత్ సర్వ-సిద్ధీనామ్ ఉదాసీనానామ్ అప్య్ ఐహికాముష్మిక-ఫలṁ మోక్షశ్ చ సిధ్యేత్॥౨౬॥ ఇతి సముదాయాధికరణమ్॥౩॥ 

అథోపలబ్ధ్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

**౨౦౧ నాభావ ఉపలబ్ధేః॥౨।౨।౨౭॥ **

విజ్ఞాన-మాత్రాస్తిత్వ-వాదినో యోగాచారాః ప్రత్యవతిష్ఠన్తే--- యద్ ఉక్తమ్ అర్థ-వైచిత్ర్య-కృతṁ జ్ఞాన-వైచిత్ర్యమ్ ఇతి; తన్ నోపపద్యతే, అర్థవజ్ జ్ఞానానామ్ ఏవ సాకారాణాṁ స్వయమ్ ఏవ విచిత్రత్వాత్। తచ్ చ స్వరూప-వైచిత్ర్యṁ వాసనా-వశాద్ ఏవోపపద్యతే। వాసనా చ విలక్షణ-ప్రత్యయ-ప్రవాహ ఏవ। యద్ ఘటాకార-జ్ఞానṁ కపాలాకార-జ్ఞానస్యోత్పాదకమ్, తస్య తథావిధస్యోత్పాదకṁ తత్-పూర్వ-ఘట-జ్ఞానమ్; తస్య చ తథావిధస్యోత్పాదకṁ తతః పూర్వ-ఘట-జ్ఞానమ్ ఇత్య్ ఏవṁరూపః ప్రవాహ ఏవ వాసనేత్య్ ఉచ్యతే। కథṁ బహిష్ఠ-సర్షప-మహీధరాదేర్ ఆకార ఆన్తరస్య జ్ఞానస్యేత్య్ ఉచ్యతే। ఇత్థమ్--- అర్థస్యాపి వ్యవహార-యోగ్యత్వṁ జ్ఞాన-ప్రకాశాయత్తమ్, అన్యథా స్వ-పర-వేద్యయోర్ అనతిశయ-ప్రసఙ్గాత్। ప్రకాశమానస్య చ జ్ఞానస్య సాకారత్వమ్ అవశ్యాశ్రయణీయమ్, నిరాకారస్య ప్రకాశాయోగాత్। ఏకశ్ చాయమ్ ఆకార ఉపలభ్యమానో జ్ఞానస్యైవ। తస్య చ బహిర్వద్ అవభాసోఽపి భ్రమ-కృతః। జ్ఞానార్థయోః సహోపలమ్భ-నియమాచ్ చ జ్ఞానాద్ అవ్యతిరిక్తోఽర్థః। కిṁ చ బాహ్యమ్ అర్థమ్ అభ్యుపయద్భిర్ అపి ఘట-పటాది-విజ్ఞానేషు జ్ఞానస్య తత్-తద్-అర్థాసాధారణ్యṁ తత్-తద్-అర్థ-సారూప్యమ్ అన్తరేణ నోపపద్యత ఇత్య్ అవశ్యṁ జ్ఞానేఽర్థ-సరూపṁ రూపమ్ ఆస్థేయమ్। తావతైవ సర్వ-వ్యవహారోపపత్తేస్ తద్-వ్యతిరిక్తార్థ-కల్పనా నిష్ప్రామాణికా। అతో విజ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవ తత్త్వమ్, న బాహ్యార్థోఽస్తీతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- నాభావ ఉపలబ్ధేర్ ఇతి। జ్ఞానాతిరిక్తస్యార్థస్యాభావో వక్తుṁ న శక్యతే। కుతః। ఉపలబ్ధేః--- జ్ఞాతుర్ ఆత్మనోఽర్థ-విశేష-వ్యవహార-యోగ్యతాపాదన-రూపేణ జ్ఞానస్యోపలబ్ధేః। ఏవమ్ ఏవ హి సర్వే లౌకికాః ప్రతియన్తి ఘటమ్ అహṁ జానామీతి। ఏవṁరూపేణ సకర్మకేణ సకర్తృకేన జ్ఞా-ధాత్వ్-అర్థేన సర్వ-లోక-సాక్షికమ్ అపరోక్షమ్ అవభాసమానేనైవ జ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవ పరమార్థ ఇతి సాధయన్తః సర్వ-లోకోపహాసోపకరణṁ భవన్తీతి వేద-వాద-చ్ఛద్మ-ప్రచ్ఛన్న-బౌద్ధ-నిరాకరణే నిపుణతరṁ ప్రపఞ్చితమ్। యత్ తు--- సహోపలమ్భ-నియమాద్ అభేదో నీల-తద్-ధియోర్ ఇతి, తత్ స్వ-వచన-విరుద్ధమ్, సాహిత్యస్యార్థ-భేద-హేతుకత్వాత్। తద్-అర్థ-వ్యవహార-యోగ్యతైక-స్వరూపస్య జ్ఞానస్య తేన సహోపలమ్భ-నియమస్ తస్మాద్ అవైలక్షణ్య-సాధనమ్ ఇతి చ హాస్యమ్। నిరన్వయ-వినాశినాṁ జ్ఞానానామ్ అనువర్తమాన-స్థిరాకార-విరహాద్ వాసనా చ దురుపపాదా। వినష్టేన పూర్వ-జ్ఞానేనానుత్పన్నమ్ ఉత్తర-జ్ఞానṁ కథṁ వాస్యతే। అతో జ్ఞాన-వైచిత్ర్యమ్ అప్య్ అర్థ-వైచిత్ర్య-కృతమ్ ఏవ। తత్-తద్-అర్థ-వ్యవహార-యోగ్యతాపాదన-రూపతయా సాక్షాత్ ప్రతీయమానస్య జ్ఞానస్య తత్-తద్-అర్థ-సమ్బన్ధాయత్తṁ తత్-తద్-అసాధారణ్యమ్। సమ్బన్ధశ్ చ సṁయోగ-లక్షణః। జ్ఞానమ్ అపి హి ద్రవ్యమ్ ఏవ। ప్రభా-ద్రవ్యస్య ప్రదీప-గుణ-భూతస్యేవ జ్ఞానస్యాప్య్ ఆత్మ-గుణ-భూతస్య ద్రవ్యత్వమ్ అవిరుద్ధమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। అతో న బాహ్యార్థాభావః॥౨౭॥ 

యత్ పరైః స్వప్న-జ్ఞాన-దృష్టాన్తేన జాగరిత-జ్ఞానానామ్ అపి నిరాలమ్బనత్వమ్ ఉక్తమ్; తత్రాహ---

**౨౦౨ వైధర్మ్యాచ్ చ న స్వప్నాదివత్॥౨।౨।౨౮॥ **

స్వప్న-జ్ఞాన-వైధర్మ్యాజ్ జాగరిత-జ్ఞానానామ్ అర్థ-శూన్యత్వṁ న యుజ్యతే వక్తుమ్। స్వప్న-జ్ఞానాని హి నిద్రాది-దోష-దుష్ట-కరణ-జన్యాని, బాధితాని చ; జాగరిత-జ్ఞానాని తు తద్-విపరీతానీతి తేషాṁ న తత్-సామ్యమ్। సర్వేషాṁ చ జ్ఞానానామ్ అర్థ-శూన్యత్వే భవద్భిః సాధ్యోఽప్య్ అర్థో న సిధ్యతి, నిరాలమ్బనానుమానస్యాప్య్ అర్థ-శూన్యత్వాత్। తస్యార్థవత్త్వే జ్ఞానత్వస్యానైకాన్త్యాత్ సుతరామ్ అర్థ-శూన్యత్వాసిద్ధిః॥౨౮॥ 

**౨౦౩ న భావోఽనుపలబ్ధేః॥౨।౨।౨౯॥ **

న కేవలస్యార్థ-శూన్యస్య జ్ఞానస్య భావః సమ్భవతి। కుతః। క్వచిద్ అప్య్ అనుపలబ్ధేః। న హ్య్ అకర్తృకస్యాకర్మకస్య వా జ్ఞానస్య క్వచిద్ ఉపలబ్ధిః। స్వప్న-జ్ఞానాదిష్వ్ అపి నార్థ-శూన్యత్వమ్ ఇతి ఖ్యాతి-నిరూపణే ప్రతిపాదితమ్॥౨౯॥ ఇత్య్ ఉపలబ్ధ్య్-అధికరణమ్॥౪॥ 

అథ సర్వథానుపపత్త్య్-అధికరణమ్॥౫॥ 

**౨౦౪ సర్వథానుపపత్తేశ్ చ॥౨।౨।౩౦॥ **

అత్ర సర్వ-శూన్య-వాదీ మాధ్యమికః ప్రత్యవతిష్ఠతే। శూన్య-వాద ఏవ హి సుగత-మత-కాష్ఠా। శిష్య-బుద్ధి-యోగ్యతానుగుణ్యేనార్థాభ్యుపగమాదినా క్షణికత్వాదయ ఉక్తాః। విజ్ఞానṁ బాహ్యార్థాశ్ చ సర్వే న సన్తి, శూన్యమ్ ఏవ తత్త్వమ్; అభావాపత్తిర్ ఏవ చ మోక్ష ఇత్య్ ఏవ బుద్ధస్యాభిప్రాయః। తద్ ఏవ హి యుక్తమ్, శూన్యస్యాహేతు-సాధ్యతయా స్వతః సిద్ధేః। సత ఏవ హి హేతుర్ అన్వేషణీయః। తచ్ చ సత్ భావాద్ అభావాచ్ చ నోత్పద్యతే; భావాత్ తావన్ న కస్యచిద్ ఉత్పత్తిర్ దృష్టా; న హి ఘటాదిర్ అనుపమృదితే పిణ్డాదికే జాయతే। నాప్య్ అభావాద్ ఉత్పత్తిః సమ్భవతి, నష్టే పిణ్డాదికే హ్య్ అభావాద్ ఉత్పద్యమానṁ ఘటాదికమ్ అభావాత్మకమ్ ఏవ స్యాత్। తథా స్వతః పరతశ్ చోత్పత్తిర్ న సమ్భవతి। స్వతః స్వోత్పత్తావ్ ఆత్మాశ్రయ-దోష-ప్రసఙ్గాత్, ప్రయోజనాభావాచ్ చ। పరతః పరోత్పత్తౌ పరత్వావిశేషాత్ సర్వేషాṁ సర్వేభ్య ఉత్పత్తి-ప్రసఙ్గః। జన్మాభావాద్ ఏవ వినాశస్యాప్య్ అభావః। అతః శూన్యమ్ ఏవ తత్త్వమ్। అతో జన్మ-వినాశ-సద్-అసద్-ఆదయో భ్రాన్తి-మాత్రమ్। న చ నిరధిష్ఠాన-భ్రమాసమ్భవాద్ భమాధిష్ఠానṁ కిఞ్చిత్ పారమార్థికṁ తత్త్వమ్ ఆశ్రయితవ్యమ్, దోష-దోషాశ్రయత్వ-జ్ఞాతృత్వాద్య్-అపారమార్థేఽపి భ్రమోపపత్తివద్ అధిష్ఠానాపారమార్థేఽపి భ్రమోపపత్తేః। అతః శూన్యమ్ ఏవ తత్త్వమ్॥ 

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- సర్వథానుపపత్తేశ్ చేతి। సర్వథానుపపత్తేః సర్వ-శూన్యత్వṁ చ భవద్-అభిప్రేతṁ న సమ్భవతి। కిṁ భవాన్ సర్వṁ సద్ ఇతి వా ప్రతిజానీతే, అసద్ ఇతి వా, అన్యథా వా। సర్వథా తవాభిప్రేతṁ తుచ్ఛత్వṁ న సమ్భవతి; లోకే భావాభావ-శబ్దయోస్ తత్-ప్రతీత్యోశ్ చ విద్యమానస్యైవ వస్తునోఽవస్థా-విశేష-గోచరత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్। అతః సర్వṁ శూన్యమ్ ఇతి ప్రతిజానతా సర్వṁ సద్ ఇతి ప్రతిజానతేవ సర్వస్య విద్యమానస్యావస్థా-విశేష-యోగితైవ ప్రతిజ్ఞాతా భవతీతి భవద్-అభిమతా తుచ్ఛతా న కుతశ్చిద్ అపి సిధ్యతి। కిṁ చ కుతశ్చిత్ ప్రమాణాచ్ ఛూన్యత్వమ్ ఉపలభ్య శూన్యత్వṁ సిషాధయిషతా తస్య ప్రమాణస్య సత్యత్వమ్ అభ్యుపేత్య; తస్యాసత్యత్వే సర్వṁ సత్యṁ స్యాద్ ఇతి సర్వథా సర్వ-శూన్యత్వṁ చానుపపన్నమ్॥౩౦॥ ఇతి సర్వథానుపపత్త్య్-అధికరణమ్॥౫॥ 

అథ ఏకస్మిన్న్ అసమ్భవాధికరణమ్॥౬॥

**౨౦౫ నైకస్మిన్న్ అసమ్భవాత్॥౨।౨।౩౧॥ **

నిరస్తాః సౌగతాః। జైనా అపి పరమాణుకారణత్వాదికṁ జగతో వదన్తీత్య్ అనన్తరṁ జైన-పక్షః ప్రతిక్షిప్యతే। తే కిల మన్యన్తే--- జీవాజీవాత్మకṁ జగద్ ఏతన్ నిరీశ్వరమ్; తచ్ చ షడ్-ద్రవ్యాత్మకమ్। తాని చ ద్రవ్యాణి జీవ-ధర్మాధర్మ-పుద్గల-కాలాకాశాఖ్యాని। తత్ర జీవాః--- బద్ధాః, యోగ-సిద్ధాః, ముక్తాశ్ చేతి త్రి-విధాః। ధర్మో నామ గతిమతాṁ గతి-హేతు-భూతో ద్రవ్య-విశేషో జగద్-వ్యాపీ। అధర్మశ్ చ స్థితి-హేతు-భూతో వ్యాపీ। పుద్గలో నామ వర్ణ-గన్ధ-రస-స్పర్శవద్ ద్రవ్యమ్। తచ్ చ ద్వి-విధమ్--- పరమాణు-రూపṁ, తత్-సఙ్ఘాత-రూపṁ చ పవన-జ్వలన-సలిల-ధరణీ-తను-భువనాదికమ్। కాలస్ త్వ్ అభూద్ అస్తి భవిష్యతీతి వ్యవహార-హేతుర్ అణురూపో ద్రవ్య-విశేషః। ఆకాశోఽప్య్ ఏకోఽనన్త-ప్రదేశశ్ చ। తేషు చాణువ్యతిరిక్త-ద్రవ్యాణి పఞ్చాస్తికాయా ఇతి చ సఙ్గృహ్యన్తే--- జీవాస్తికాయః; ధర్మాస్తికాయః, అధర్మాస్తికాయః, పుద్గలాస్తికాయః, ఆకాశాస్తికాయః, ఇతి। అనేక-దేశ-వర్తిని ద్రవ్యేఽస్తికాయ-శబ్దః ప్రయుజ్యతే॥ 

జీవానాṁ మోక్షోపయోగినమ్ అపరమ్ అపి సఙ్గ్రహṁ కుర్వన్తి--- జీవాజీవాస్రవ-బన్ధ-నిర్జర-సṁవర-మోక్షా ఇతి। మోక్ష-సఙ్గ్రహేణ మోక్షోపాయశ్ చ గృహీతః। స చ సమ్యగ్-జ్ఞాన-దర్శన-చారిత్ర-రూపః। తత్ర జీవస్ తు జ్ఞాన-దర్శన-సుఖ-వీర్య-గుణః। అజీవశ్ చ జీవ-భోగ్య-వస్తు-జాతమ్। ఆస్రవస్ తద్-భోగోపకరణ-భూతమ్ ఇన్ద్రియాదికమ్। బన్ధశ్ చాష్ట-విధః--- ఘాతి-కర్మ-చతుష్టయమ్ అఘాతి-కర్మ-చతుష్టయṁ చేతి। తత్రాద్యṁ జీవ-గుణానాṁ స్వాభావికానాṁ జ్ఞాన-దర్శన-వీర్య-సుఖానాṁ ప్రతిఘాతకరమ్। అపరṁ శరీర-సṁస్థాన-తద్-అభిమాన-తత్-స్థితి-తత్-ప్రయుక్త-సుఖ-దుఃఖోపేక్షా-హేతు-భూతమ్। నిర్జరṁ మోక్ష-సాధనమ్ అర్హద్-ఉపదేశావగతṁ తపః। సṁవరో నామేన్ద్రియ-నిరోధః సమాధిరూపః। మోక్షస్ తు నివృత్త-రాగాది-క్లేశస్య స్వాభావికాత్మ-స్వరూపావిర్భావః। పృథివ్య్-ఆది-హేతు-భూతాశ్ చాణవో వైశేషికాదీనామ్ ఇవ న చతుర్-విధాః। అపి త్వ్ ఏక-స్వభావాః। పృథివ్య్-ఆది-భేదస్ తు పరిణామ-కృతః। సర్వṁ చ వస్తు-జాతṁ సత్త్వాసత్త్వ-నిత్యత్వానిత్యత్వ-భిన్నత్వాభిన్నత్వాదిభిర్ అనైకాన్తికమ్ ఇచ్ఛన్తి--- స్యాద్ అస్తి, స్యాన్ నాస్తి, స్యాద్ అస్తి చ నాస్తి చ, స్యాద్ అవక్తవ్యమ్, స్యాద్ అస్తి చావక్తవ్యṁ చ, స్యాన్ నాస్తి చావక్తవ్యṁ చ, స్యాద్ అస్తి చ నాస్తి చావక్తవ్యṁ చేతి సర్వత్ర సప్త-భఙ్గీ-నయావతారాత్। సర్వṁ వస్తు-జాతṁ ద్రవ్య-పర్యాయాత్మకమ్ ఇతి ద్రవ్యాత్మనా సత్త్వైకత్వ-నిత్యత్వాద్య్ ఉపపాదయన్తి; పర్యాయాత్మనా చ తద్-విపరీతమ్। పర్యాయాశ్ చ ద్రవ్యస్యావస్థా-విశేషాః। తేషాṁ చ భావాభావ-రూపత్వాత్ సత్త్వాసత్త్వాదికṁ సర్వమ్ ఉపపన్నమ్ ఇతి॥ 

అత్రాభిధీయతే--- నైకస్మిన్న్ అసమ్భవాద్ ఇతి। నైతద్ ఉపపద్యతే; కుతః। ఏకస్మిన్న్ అసమ్భవాత్--- ఏకస్మిన్ వస్తున్య్ అస్తిత్వ-నాస్తిత్వాదేర్ విరుద్ధస్య చ్ఛాయా-తపవద్ యుగపద్ అసమ్భవాత్। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- ద్రవ్యస్య తద్-విశేషణ-భూత-పర్యాయ-శబ్దాభిధేయావస్థా-విశేషస్య చ పృథక్ పదార్థత్వాన్ నైకస్మిన్ విరుద్ధ-ధర్మ-సమావేశః సమ్భవతీతి। తథా హి--- ఏకేనాస్తిత్వాదినావస్థా-విశేషేణ విశిష్టస్య తదానీమ్ ఏవ న తద్-విపరీత-నాస్తిత్వాది-విశిష్టత్వṁ సమ్భవతి। ఉత్పత్తి-వినాశాఖ్య-పరిణామ-విశేషాస్పదత్వṁ చ ద్రవ్యస్యానిత్యత్వమ్, తద్-విపరీతṁ చ నిత్యత్వṁ తస్మిన్ కథṁ సమవైతి। విరోధి-ధర్మాశ్రయత్వṁ చ భిన్నత్వమ్, తద్-విపరీతṁ చాభిన్నత్వṁ కథṁ వా తస్మిన్ సమవైతి। యథాశ్వత్వ-మహిషత్వయోర్ యుగపద్ ఏకస్మిన్న్ అసమ్భవః। అయమ్ అర్థః పూర్వమ్ ఏవ భేదాభేద-వాది-నిరసన-సమయే--- తత్ తు సమన్వయాద్ ఇత్య్ అత్ర ప్రపఞ్చితః। కాలస్య పదార్థ-విశేషణతయైవ ప్రతీతేస్ తస్య పృథగ్-అస్తిత్వనాస్తిత్వాదయో న వక్తవ్యాః; న చ పరిహర్తవ్యాః। కాలోఽస్తి నాస్తీతి వ్యవహారో వ్యవహర్తౄణాṁ జాత్య్-ఆద్య్-అస్తిత్వ-నాస్తిత్వ-వ్యవహార-తుల్యః। జాత్య్-ఆదయో హి ద్రవ్య-విశేషణతయైవ ప్రతీయన్త ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। కథṁ పునర్ ఏకమ్ ఏవ బ్రహ్మ సర్వాత్మకమ్ ఇతి శ్రోత్రియైర్ ఉచ్యతే। సర్వ-చేతనాచేతన-శరీరత్వాత్ సర్వ-జ్ఞస్య సర్వ-శక్తేః సత్య-సఙ్కల్పస్య పురుషోత్తమస్యేత్య్ ఉక్తమ్। శరీర-శరీరిణోస్ తద్-ధర్మాణాṁ చాత్యన్త-వైలక్షణ్యమ్ అప్య్ ఉక్తమ్। కిṁ చ జీవాదీనాṁ షణ్ణాṁ ద్రవ్యాణామ్ ఏక-ద్రవ్య-పర్యాయత్వాభావాత్ తేషు ద్రవ్యైకత్వేన పర్యాయాత్మనా చైకత్వానేకత్వాదయో దురుపపాదాః। అథోచ్యేత--- షడ్ ఏతాని ద్రవ్యాణి స్వకీయైః పర్యాయైః స్వేన స్వేన చాత్మనా తథా భవన్తీతి। ఏవమ్ అపి సర్వమ్ అనైకాన్తికమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగమ-విరోధః, అన్యోన్య-తాదాత్మ్యాభావాత్। అతో న యుక్తమ్ ఇదṁ జైన-మతమ్। ఈశ్వరానధిష్ఠిత-పరమాణు-కారణ-వాదే పూర్వోక్త-దోషాస్ తథైవావతిష్ఠన్తే॥౩౧॥ 

**౨౦౬ ఏవṁ చాత్మాకార్త్స్న్యమ్॥౨।౨।౩౨॥ **

ఏవṁ భవద్-అభ్యుపగమే సత్య్ ఆత్మనశ్ చాకార్త్స్న్యṁ ప్రసజ్యతే। జీవోఽసఙ్ఖ్యాత-ప్రదేశో దేహ-పరిమాణ ఇతి హి భవతాṁ స్థితిః। తత్ర హస్త్య్-ఆది-శరీరేఽవస్థితస్యాత్మనస్ తతో న్యూన-పరిమాణే పిపీలికాది-శరీరే ప్రవిశతోఽల్ప-దేశ-వ్యాపిత్వేనాకార్త్స్న్యṁ ప్రసజ్యతే--- అపరిపూర్ణతా ప్రసజ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౩౨॥ 

అథ సఙ్కోచ-వికాస-ధర్మతయా ఆత్మనః పర్యాయ-శబ్దాభిధేయావస్థాన్తరాపత్త్యా విరోధః పరిహ్రియత ఇత్య్ ఉచ్యేత; తత్రాహ--- 

**౨౦౭ న చ పర్యాయాద్ అప్య్ అవిరోధో వికారాదిభ్యః॥౨।౨।౩౩॥ **

న చ సఙ్కోచ-వికాస-రూపావస్థన్తరాపత్త్యా విరోధః పరిహర్తుṁ శక్యతే, వికార-తత్-ప్రయుక్తానిత్యత్వాది-దోష-ప్రసక్తేర్ ఘటాది-తుల్యత్వ-ప్రసఙ్గాత్॥౩౩॥

**౨౦౮ అన్త్యావస్థితేశ్ చోభయ-నిత్యత్వాద్ అవిశేషః॥౨।౨।౩౪॥ **

జీవస్య యద్ అన్త్యṁ పరిమాణṁ మోక్షావస్థా-గతమ్, తస్య పశ్చాద్ దేహాన్తర-పరిగ్రహాభావాద్ అవస్థితత్వాద్ ఆత్మనశ్ చ మోక్షావస్థస్య తత్-పరిమాణస్య చోభయోర్ నిత్యత్వాత్ తద్ ఏవ ఆత్మనః స్వాభావికṁ పరిమాణమ్ ఇతి పూర్వమ్ అపి తస్మాద్ అవిశేషః స్యాత్। అతో దేహ-పరిమాణత్వమ్ ఆత్మనో న స్యాద్ ఇత్య్ అసఙ్గతమ్ ఏవేదమ్ ఆర్హత-మతమ్॥౩౪॥ ఇత్య్ ఏకస్మిన్న్ అసమ్భవాధికరణమ్॥౬॥ 

అథ పశుపత్య్-అధికరణమ్॥౭॥

**౨౦౯ పత్యుర్ అసామఞ్జస్యాత్॥౨।౨।౩౫॥ **

కపిల-కణాద-సుగతార్హత-మతానామ్ అసామఞ్జస్యాద్ వేద-బాహ్యత్వాచ్ చ నిఃశ్రేయసార్థిభిర్ అనాదరణీయత్వమ్ ఉక్తమ్; ఇదానీṁ పశుపతి-మతస్య వేద-విరోధాద్ అసామఞ్జస్యాచ్ చ అనాదరణీయతోచ్యతే। తన్-మతానుసారిణశ్ చతుర్-విధాః--- కాపాలాః కాలాముఖాః పాశుపతాః శైవాశ్ చేతి। సర్వే చైతే వేద-విరుద్ధాṁ తత్త్వ-ప్రక్రియామ్ ఐహికాముష్మిక-నిఃశ్రేయస-సాధన-కల్పనాశ్ చ కల్పయన్తి। నిమిత్తోపాదానయోర్ భేదṁ, నిమిత్త-కారణṁ చ పశుపతిమ్ ఆచక్షతే। తథా నిఃశ్రేయస-సాధనమ్ అపి ముద్రికా-షట్క-ధారణాదికమ్। యథాహుః కాపాలాః--- ముద్రికా-షట్క-తత్త్వ-జ్ఞః పర-ముద్రా-విశారదః। భగాసన-స్థమ్ ఆత్మానṁ ధ్యాత్వా నిర్వాణమ్ ఋచ్ఛతి॥ కణ్ఠికా రుచకṁ చైవ కుణ్డలṁ చ శిఖా-మణిః। భస్మ యజ్ఞోపవీతṁ చ ముద్రా-షట్కṁ ప్రచక్షతే॥ ఆభిర్ముద్రిత-దేహస్ తు న భూయ ఇహ జాయతే, ఇత్య్ ఆదికమ్। తథా కాలాముఖా అపి కపాల-పాత్ర-భోజన-శవ-భస్మ-స్నాన-తత్-ప్రాశన-లగుడ-ధారణ-సురా-కుమ్భ-స్థాపన-తద్-ఆధార-దేవ-పూజాదికమ్ ఐహికాముష్మిక-సకల-ఫల-సాధనమ్ అభిదధతి। రుద్రాక్ష-కఙ్కణṁ హస్తే జటా చైకా చ మస్తకే। కపాలṁ భస్మనా స్నానమ్ ఇత్య్ ఆది చ ప్రసిద్ధṁ శైవాగమేషు। తథా కేనచిత్ క్రియా-విశేషేణ విజాతీయానామ్ అపి బ్రాహ్మణ్య-ప్రాప్తిమ్ ఉత్తమాశ్రమ-ప్రాప్తిṁ చాహుః--- దీక్షా-ప్రవేశ-మాత్రేణ బ్రాహ్మణో భవతి క్షణాత్। కాపాలṁ వ్రతమ్ ఆస్థాయ యతిర్ భవతి మానవః, ఇతి॥ 

తత్రేదమ్ ఉచ్యతే--- పత్యుర్ అసామఞ్జస్యాద్ ఇతి। నైకస్మిన్న్ అసమ్భవాద్ ఇత్య్ అతో నేత్య్ అనువర్తతే। పత్యుః--- పశుపతేః, మతṁ నాదరణీయమ్। కుతః। అసామఞ్జస్యాత్। అసామఞ్జస్యṁ చాన్యోన్య-వ్యాఘాతాద్ వేద-విరోద్ధాచ్ చ। ముద్రికా-షట్క-ధారణ-భగాసన-స్థాత్మ-ధ్యాన-సురా-కుమ్భ-స్థాపన-తత్-స్థ-దేవతార్చన-గూఢాచార-శ్మశాన-భస్మ-స్నాన-ప్రణవ-పూర్వాభిధ్యానాన్యన్యోన్య-విరుద్ధాని। వేద-విరుద్ధṁ చేదṁ తత్త్వ-పరికల్పనమ్ ఉపాసనమ్ ఆచారశ్ చ। వేదాః ఖలు పర బ్రహ్మ నారాయణమ్ ఏవ జగన్-నిమిత్తమ్ ఉపాదానṁ చ వదన్తి--- నారాయణః పరṁ బ్రహ్మ తత్త్వṁ నారాయణః పరః। నారాయణ పరో జ్యోతిర్ ఆత్మా నారాయణః పరః తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి, సోఽకామయత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తద్ ఆత్మానṁ స్వయమ్ అకురుత, ఇత్య్ ఆదయః। పర-బ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుష-వేదనమ్ ఏవ చ మోక్ష-సాధనమ్ ఉపాసనṁ వదన్తి--- వేదాహమ్ ఏతṁ పురుషṁ మహాన్తమ్, ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసస్ తు పారే, తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి, నాన్యః పన్థా అయనాయ విద్యతే, ఇత్య్ ఆదినా ఏకతాṁ గతాః సర్వే వేదాన్తాః। తద్ ఇతికర్తవ్యతా-భూతṁ కర్మ చ వేద-విహిత-వర్ణాశ్రమ-సమ్బన్ధి యజ్ఞాదికమ్ ఏవ వదన్తి--- తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణా వివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేన తపసానాశకేన ఏతమ్ ఏవ లోకమ్ ఇచ్ఛన్తః ప్రవాజినః ప్రవ్రజన్తి, ఇత్య్ ఆదయః। కేవల-పర-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పర-నారాయణానువాక-సిద్ధ-తత్త్వ-పరాః కేషుచిద్ ఉపాసనాది-విధి-పరేషు వాక్యేషు శ్రుతాః ప్రజాపతి-శివేన్ద్రాకాశ-ప్రాణాది-శబ్దా ఇతి శాస్త్ర-దృష్ట్యా తూపదేశో వామదేవవద్ ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితమ్। తథా--- ఏకో హ వై నారాయణ ఆసీన్ న బ్రహ్మా నేశానః, ఇత్య్ ఆరభ్య, స ఏకాకీ న రమత, ఇతి సృష్టి-వాక్యోదితṁ స్రష్టారṁ నారాయణమ్ ఏవ సమాన-ప్రకరణ-స్థాః, సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఇత్య్ ఆదిషు సాధారణాః సబ్రహ్మాత్మాది-శబ్దాః ప్రతిపాదయన్తీతి--- జన్మాద్య్ అస్య యతః, ఇత్య్ అత్ర ప్రతిపాదితమ్। అతో వేద-విరుద్ధ-తత్త్వోపాసనానుష్ఠానాభిధానాత్ పశుపతి-మతమ్ అనాదరణీయమ్ ఏవ॥౩౫॥ 

**౨౧౦ ఆధిష్ఠానానుపపత్తేశ్ చ॥౨।౨।౩౬॥ **

వేద-బాహ్యానామ్ అనుమానాద్ ధి కేవల-నిమిత్తేశ్వర-కల్పనా। తథా సతి దృష్టానుసారేణ కులాలాదివద్ అధిష్ఠానṁ కర్తవ్యమ్; న చ కులాలాదేర్ మృద్-ఆద్య్-అధిష్ఠానవత్ పశుపతేర్ నిమిత్త-భూతస్య ప్రధానాధిష్ఠానమ్ ఉపపద్యతే, అశరీరత్వాత్; సశరీరాణామ్ ఏవ హి కులాలాదీనామ్ అధిష్ఠాన-శక్తిర్ దృష్టా। న చేశ్వరస్య సశరీరత్వమ్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్; తచ్-ఛరీరస్య సావయవస్య నిత్యత్వే అనిత్యత్వే చ, శాస్త్ర-యోనిత్వాద్ ఇత్య్ అత్ర దోషస్యోక్తత్వాత్॥౩౬॥ 

**౨౧౧ కరణవచ్ చేన్ న భోగాదిభ్యః॥౨।౨।౩౭॥ **

యథా భోక్తుర్ జీవస్య కరణ-కలేవరాద్య్-అధిష్ఠానమ్ అశరీరస్యైవ దృశ్యతే; తద్వన్ మహేశ్వరస్యాప్య్ అశరీరస్య చ ప్రధానాధిష్ఠానమ్ ఉపపద్యత ఇతి చేన్ న; భోగాదిభ్యః---పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-ఫల-భోగార్థṁ పుణ్య-పాప-రూపాదృష్ట-కారితṁ హి తద్-అధిష్ఠానమ్; తద్వత్ పశుపతేర్ అపి పుణ్య-పాప-రూపాదృష్టవత్తయా తత్-ఫల-భోగాది సర్వṁ ప్రసజ్యేత; అతో నాధిష్ఠాన-సమ్భవః॥౩౭॥ 

**౨౧౨ అన్తవత్త్వమ్ అసర్వజ్ఞతా వా॥౨।౨।౩౮॥ **

వా-శబ్దశ్ చార్థే; పశుపతేః పుణ్య-పాప-రూపాదృష్టవత్త్వే జీవవద్ అన్తవత్త్వṁ సృష్టి-సṁహారాద్య్-ఆస్పదత్వమ్ అసర్వజ్ఞతా చ స్యాద్ ఇత్య్ అనాదరణీయమ్ ఏవేదṁ మతమ్। విరోధే త్వ్ అనపేక్షṁ స్యాత్, ఇత్య్ ఆదినా వేద-విరుద్ధస్యానాదరణీయత్వే సిద్ధేఽపి పశుపతి-మతస్య వేద-విరుద్ధతాఖ్యాపనార్థṁ, పత్యుర్ అసామఞ్జస్యాద్ ఇతి పునర్ ఆరమ్భః। యద్య్ అపి పాశుపత-శైవయోర్ వేదావిరోధిన ఇవ కేచన ధర్మాః ప్రతీయన్తే తథాపి వేద-విరుద్ధ-నిమిత్తోపాదాన-భేద-కల్పనాపరావర-తత్త్వ-వ్యత్యయ-కల్పనా-మూలత్వాత్ సర్వమ్ అసమఞ్జసమ్ ఏవేత్య్ అసామఞ్జస్యాద్ ఇత్య్ ఉక్తమ్॥౩౮॥ 

ఇతి పశుపత్య్-అధికరణమ్॥౭॥

అథోత్పత్త్య్-అసమ్భవాధికరణమ్॥౮॥ 

౨౧౩ ఉత్పత్త్య్-అసమ్భవాత్॥౨।౨।౩౯॥

కపిలాది-తన్త్ర-సామాన్యాద్ భగవద్-అభిహిత-పరమ-నిఃశ్రేయస-సాధనావబోధిని పఞ్చరాత్ర-తన్త్రేఽప్య్ అప్రామాణ్యమ్ ఆశఙ్క్య నిరాక్రియతే। తత్రైవమ్ ఆశఙ్క్యతే---పరమ-కారణాత్ పరబ్రహ్మ-భూతాద్ వాసుదేవాత్ సఙ్కర్షణో నామ జీవో జాయతే, సఙ్కర్షణాత్ ప్రద్యుమ్న-సṁజ్ఞṁ మనో జాయతే, తస్మాద్ అనిరుద్ధ-సṁజ్ఞోఽహఙ్కారో జాయత ఇతి హి భాగవత-ప్రక్రియా। అత్ర జీవస్యోత్పత్తిః శ్రుతి-విరుద్ధా ప్రతీయతే; శ్రుతయో హి జీవస్యానాదిత్వṁ వదన్తి--- న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్, ఇత్య్ ఆద్యాః॥౩౯॥ 

**౨౧౪ న చ కర్తుః కరణమ్॥౨।౨।౪౦॥ **

సఙ్కర్షణాత్ ప్రద్యుమ్న-సṁజ్ఞṁ మనో జాయతే ఇతి కర్తుర్ జీవాత్, కరణస్య మనస ఉత్పత్తిర్ న సమ్భవతి, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఇతి పరస్మాద్ ఏవ బ్రహ్మణో మనసోఽప్య్ ఉత్పత్తి-శ్రుతేః। అతః శ్రుతి-విరుద్ధార్థ-ప్రతిపాదనాద్ అస్యాపి తన్త్రస్య ప్రామాణ్యṁ ప్రతిషిద్ధ్యత ఇతి॥౪౦॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

**౨౧౫ విజ్ఞానాది-భావే వా తద్-అప్రతిషేధః॥౨।౨।౪౧॥ **

వా-శబ్దాత్ పక్షో విపరివర్తతే; విజ్ఞానṁ చాది చేతి పరబ్రహ్మ విజ్ఞానాది। సఙ్కర్షణ-ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధానామ్ అపి పరబ్రహ్మ-భావే సతి తత్-ప్రతిపాదన-పరస్య శాస్త్రస్య ప్రామాణ్యṁ న ప్రతిషిధ్యతే। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- భాగవత-ప్రక్రియామ్ అజానతామ్ ఇదṁ చోద్యṁ యజ్ జీవోత్పత్తిర్ విరుద్ధాభిహితేతి। వాసుదేవాఖ్యṁ పరṁ బ్రహ్మైవాశ్రిత-వత్సలṁ స్వాశ్రిత-సమాశ్రయణీయత్వాయ స్వేచ్ఛయా చతుర్ధావతిష్ఠత ఇతి హి తత్-ప్రక్రియా। యథా పౌష్కర-సṁహితాయాṁ--- కర్తవ్యత్వేన వై యత్ర చాతురాత్మ్యమ్ ఉపాస్యతే। క్రమాగతైః స్వ-సṁజ్ఞాభిర్ బ్రాహ్మణైర్ ఆగమṁ తు తత్, ఇత్య్ ఆది। తచ్ చ చాతురాత్మ్యోపాసనṁ వాసుదేవాఖ్య-పరబ్రహ్మోపాసనమ్ ఇతి సాత్త్వత-సṁహితాయామ్ ఉక్తṁ--- బ్రాహ్మణానాṁ హి సద్-బ్రహ్మ-వాసుదేవాఖ్య-యాజినామ్। వివేక-దṁ పరṁ శాస్త్రṁ బ్రహ్మోపనిషదṁ మహత్, ఇతి। తద్ ధి వాసుదేవాఖ్యṁ పరṁ బ్రహ్మ సమ్పూర్ణ-షాడ్గుణ్య-వపుః సూక్ష్మ-వ్యూహ-విభవ-భేద-భిన్నṁ యథాధికారṁ భక్తైర్ జ్ఞాన-పూర్వేణ కర్మణా అభ్యర్చితṁ సమ్యక్ ప్రాప్యతే। విభవార్చనాద్ వ్యూహṁ ప్రాప్య వ్యూహార్చనాత్ పరṁ బ్రహ్మ వాసుదేవాఖ్యṁ సూక్ష్మṁ ప్రాప్యత ఇతి వదన్తి। విభవో హి నామ రామ-కృష్ణాది-ప్రాదుర్భావ-గణః। వ్యూహో వాసుదేవ-సఙ్కర్షణ-ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధ-రూపశ్ చతుర్-వ్యూహః। సూక్ష్మṁ తు కేవల-షాడ్గుణ్య-విగ్రహṁ వాసుదేవాఖ్యṁ పరబ్రహ్మ। యథా పౌష్కరే--- యస్మాత్ సమ్యక్ పరṁ బ్రహ్మ వాసుదేవాఖ్యమ్ అవ్యయమ్। అస్మాద్ అవాప్యతే శాస్త్రాజ్ జ్ఞాన-పూర్వేణ కర్మణా, ఇత్య్ ఆది। అతః సఙ్కర్షణాదీనామ్ అపి పరస్యైవ బ్రహ్మణః స్వేచ్ఛా-విగ్రహ-రూపత్వాత్, అజాయమానో బహుధా విజాయత ఇతి శ్రుతి-సిద్ధస్యైవాశ్రిత-వాత్సల్య-నిమిత్త-స్వేచ్ఛా-విగ్రహ-సఙ్గ్రహ-రూప-జన్మనోఽభిధానాత్ తద్-అభిధాయి-శాస్త్ర-ప్రామాణ్యస్యాప్రతిషేధ ఇతి। తత్ర జీవ-మనో-ఽహఙ్కార-తత్త్వానామ్ అధిష్ఠాతారః సఙ్కర్షణ-ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధా ఇతి తేషామ్ ఏవ జీవాది-శబ్దైర్ అభిధానమ్ అవిరుద్ధమ్; యథా ఆకాశ-ప్రాణాది-శబ్దైర్ బ్రహ్మణోఽభిధానమ్॥౪౧॥

౨౧౬ విప్రతిషేధాచ్ చ॥౨।౨।౪౨॥

విప్రతిషిద్ధా హి జీవోత్పత్తిస్ తస్మిన్న్ అపి తన్త్రే; యథోక్తṁ పరమ-సṁహితాయామ్--- అచేతనా పరార్థా చ నిత్యా సతత-విక్రియా। త్రి-గుణా కర్మిణాṁ క్షేత్రṁ ప్రకృతే రూపమ్ ఉచ్యతే॥ వ్యాప్తి-రూపేణ సమ్బన్ధస్ తస్యాశ్ చ పురుషస్య చ। స హ్య్ అనాదిర్ అనన్తశ్ చ పరమార్థేన నిశ్చితః, ఇతి। ఏవṁ సర్వాస్వ్ అపి సṁహితాసు జీవస్య నిత్యత్వ-వచనాజ్ జీవ-స్వరూపోత్పత్తిః పఞ్చరాత్ర-తన్త్రే ప్రతిషిద్ధైవ। జన్మ-మరణాది-వ్యవహారస్ తు లోక-వేదయోర్ జీవస్య యథోపపద్యతే, తథా--- నాత్మా శ్రుతేర్ ఇత్య్ అత్ర వక్ష్యతే। అతో జీవస్యోత్పత్తిస్ తత్రాపి ప్రతిషిద్ధైవేతి జీవోత్పత్తి-వాద-నిమిత్తాప్రామాణ్య-శఙ్కా దూరోత్సారితా। 

యశ్ చైష కేషాఞ్చిద్ ఉద్ఘోషః--- సాఙ్గేషు వేదేషు నిష్ఠామ్ అలభమానః శాణ్డిల్యః పఞ్చరాత్ర-శాస్త్రమ్ అధీతవాన్ ఇతి సాఙ్గేషు వేదేషు పురుషార్థ-నిష్ఠా న లబ్ధేతి వచనాద్ వేద-విరుద్ధమ్ ఏవేదṁ తన్త్రమ్ ఇతి, సోఽప్య్ అనాఘ్రాత-వేద-వచసామ్ అనాకలిత-తద్-ఉపబృṁహణ-న్యాయ-కలాపానాṁ శ్రద్ధా-మాత్ర-విజృమ్భితః। యథా--- ప్రాతః ప్రాతర్ అనృతṁ తే వదన్తి పురోదయాజ్ జుహ్వతి యేఽగ్నిహోత్రమ్ ఇత్య్ అనుదిత-హోమ-నిన్దా ఉదిత-హోమ-ప్రశṁసార్థేత్య్ ఉక్తమ్; యథా చ భూమ-విద్యా-ప్రక్రమే నారదేన--- ఋగ్-వేదṁ భగవోఽధ్యేమి యజుర్-వేదṁ సామ-వేదమ్ ఆథర్వణṁ చతుర్థమ్ ఇతిహాస-పురాణṁ పఞ్చమమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య సర్వṁ విద్యా-స్థానమ్ అభిధాయ, సోఽహṁ భగవో మన్త్ర-విద్ ఏవాస్మి నాత్మవిత్, ఇతి భూమ-విద్యా-వ్యతిరిక్తాసు సర్వాసు విద్యా-స్వాత్మ-వేదనాలాభ-వచనṁ వక్ష్యమాణ-భూమ-విద్యా-ప్రశṁసార్థṁ కృతమ్। అథవా అస్య నారదస్య సాఙ్గేషు వేదేషు యత్ పర-తత్త్వṁ ప్రతిపాద్యతే, తద్-అలాభ-నిమిత్తోఽయṁ వాదః; ఏవమ్ ఏవ శాణ్డిల్యస్యేతి, పశ్చాద్ వేదాన్త-వేద్య-వాసుదేవాఖ్య-పరబ్రహ్మ-తత్త్వాభిధానాద్ అవగమ్యతే॥ 

తథా వేదార్థస్య దుర్జ్ఞానతయా సుఖావబోధార్థః శాస్త్రారమ్భః పరమ-సṁహితాయామ్ ఉచ్యతే। అధీతా భగవన్ వేదాః సాఙ్గోపాఙ్గాః సవిస్తరాః। శ్రుతాని చ మయాఙ్గాని వాకో-వాక్యయుతాని చ। న చైతేషు సమస్తేషు సṁశయేన వినా క్వచిత్। శ్రేయో-మార్గṁ ప్రపశ్యామి యేన సిద్ధిర్ భవిష్యతి, ఇతి। వేదాన్తేషు యథా సారṁ సఙ్గృహ్య భగవాన్ హరిః। భక్తానుకమ్పయా విద్వాన్ సఞ్చిక్షేప యథాసుఖమ్, ఇతి చ। అతః స భగవాన్ వేదైక-వేద్యః పరబ్రహ్మాభిధానో వాసుదేవో నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానానన్త-జ్ఞానానన్దాద్య్-అపరిమితోదార-గుణ-సాగరః సత్య-సఙ్కల్పశ్ చాతువర్ణ్య-చాతురాశ్రమ్య-వ్యవస్థయావస్థితాన్ ధర్మార్థ-కామ-మోక్షాఖ్య-పురుషార్థాభిముఖాన్ భక్తాన్ అవలోక్యాపార-కారుణ్య-సౌశీల్య-వాత్సల్యౌదార్య-మహోదధిః స్వ-స్వరూప-స్వ-విభూతి-స్వారాధన-తత్-ఫల-యాథాత్మ్యావబోధినో వేదాన్ ఋగ్-యజుః సామాథర్వ-భేద-భిన్నాన-పరిమిత-శాఖాన్ విధ్య్-అర్థవాద-మన్త్ర-రూపాన్ స్వేతర-సకల-సుర-నర-దురవగాహాṁశ్ చావధార్య తద్-అర్థ-యాథాత్మ్యావబోధి పఞ్చరాత్ర-శాస్త్రṁ స్వయమ్ ఏవ నిరమిమీతేతి నిరవద్యమ్॥

యత్ తు పరైః సూత్ర-చతుష్టయṁ కస్యచిద్ విరుద్ధాṁశస్య ప్రామాణ్య-నిషేధ-పరṁ వ్యాఖ్యాతమ్। తత్ సూత్రాక్షరాననుగుణమ్, సూత్ర-కారాభిప్రాయ-విరుద్ధṁ చ। తథా హి--- సూత్ర-కారేణ వేదాన్త-న్యాయాభిధాయీని సూత్రాణ్య్ అభిధాయ వేదోపబృṁహణాయ చ భారత-సṁహితాṁ శత-సహస్రికాṁ కుర్వతా మోక్షధర్మే జ్ఞాన-కాణ్డేఽభిహితṁ--- గృహస్థో బ్రహ్మచారీ చ వానప్రస్థోఽథ భిక్షుకః। య ఇచ్ఛేత్ సిద్ధిమ్ ఆస్థాతుṁ దేవతాṁ కాṁ యజేత సః, ఇత్య్ ఆరభ్య మహతా ప్రబన్ధేన పఞ్చరాత్ర-శాస్త్ర-ప్రక్రియాṁ ప్రతిపాద్య, ఇదṁ శత-సహస్రాద్ ధి భారతాఖ్యాన-విస్తరాత్। ఆవిధ్య మతి-మన్థానṁ దధ్నో ఘృతమ్ ఇవోద్ధృతమ్। నవనీతṁ యథా దధ్నో ద్వి-పదాṁ బ్రాహ్మణో యథా। ఆరణ్యకṁ చ వేదభ్య ఓషధీభ్యో యథామృతమ్॥ ఇదṁ మహోపనిషదṁ చతుర్-వేద-సమన్వితమ్। సాఙ్ఖ్య-యోగ-కృతాన్తేన పఞ్చరాత్రానుశబ్దితమ్॥ ఇదṁ శ్రేయ ఇదṁ బ్రహ్మ ఇదṁ హితమ్ అనుత్తమమ్। ఋగ్-యజుః-సామభిర్ జుష్టమ్ అథర్వాఙ్గిరసైస్ తథా। భవిష్యతి ప్రమాణṁ వా ఏతద్ ఏవానుశాసనమ్, ఇతి। సాఙ్ఖ్య-యోగ-శబ్దాభ్యాṁ జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగావభిహితౌ; యథోక్తṁఇ--- జ్ఞాన-యోగేన సాఙ్ఖ్యానాṁ కర్మ-యోగేన యోగినామ్ ఇతి। భీష్మ-పర్వణ్య్ అపి--- బ్రాహ్మణైః క్షత్రియైర్ వైశ్యః శూద్రైశ్ చ కృత-లక్షణైః। అర్చనీయశ్ చ సేవ్యశ్ చ పూజనీయశ్ చ మాధవః। సాత్త్వతṁ విధిమ్ ఆస్థాయ గీతః సఙ్కర్షణేన యః, ఇతి। కథమ్ అవబ్రువాణో బాదరాయణో వేద-విద్ అగ్రేసరో వేదాన్త-వేద్య-పరబ్రహ్మ-భూత-వాసుదేవోపాసనార్చనాది-ప్రతిపాదన-పరస్య సాత్త్వత-శాస్త్రస్యాప్రామాణ్యṁ బ్రూయాత్। 

నను చ--- సాఙ్ఖ్యṁ యోగః పఞ్చరాత్రṁ వేదాః పాశుపతṁ తథా। కిమ్ ఏతాన్య్ ఏక-నిష్ఠాని పృథఙ్ నిష్ఠాని వా మునే, ఇత్య్ ఆదినా సాఙ్ఖ్యాదీనామ్ అప్య్ ఆదరణీయతోచ్యతే। శారీరకే తు సాఙ్ఖ్యాదీని ప్రతిషిధ్యన్తే। అత ఇదమ్ అపి తన్త్రṁ తత్-తుల్యమ్। నేత్యుచ్యతే, యతస్ తత్రాపీమమ్ ఏవ శారీరకోక్తṁ న్యాయమ్ అవతారయతి। కిమ్ ఏతాన్య్ ఏక-నిష్ఠాని పృథఙ్ నిష్ఠాని వేతి ప్రశ్నస్యాయమ్ అర్థః--- కిṁ సాఙ్ఖ్య-యోగ-పాశుపత-వేద-పఞ్చరాత్రాణ్య్ ఏక-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరాణి, పృథక్-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరాణి వా। యదైక-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరాణి, కిṁ తద్ ఏకṁ తత్త్వమ్। యదా తు పృథక్-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరాణి, తదైషాṁ పరస్పరṁ విరుద్ధార్థ-ప్రతిపాదన-పరత్వాద్ వస్తుని వికల్పాసమ్భవాచ్ చైకమ్ ఏవ ప్రమాణమ్ అఙ్గీకరణీయమ్, కిṁ తద్ ఏకమ్ ఇతి। అస్యోత్తరṁ బ్రువన్--- జ్ఞానాన్యేతాని రాజర్షే విద్ధి నానా-మతాని వై। సాఙ్ఖ్యస్య వక్తా కపిలః, ఇత్య్ ఆరభ్య సాఙ్ఖ్య-యోగ-పాశుపతానాṁ కపిల-హిరణ్యగర్భ-పశుపతి-కృతత్వేన పౌరుషేయత్వṁ ప్రతిపాద్య--- అవాన్తరతపా నామ వేదాచార్యః స ఉచ్యతే, ఇతి వేదానామ్ అపౌరుషేయత్వమ్ అభిధాయ, పఞ్చరాత్రస్య కృత్స్నస్య వక్తా నారాయణః స్వయమ్ ఇతి పఞ్చరాత్ర-తన్త్రస్య వక్తా నారాయణః స్వయమ్ ఏవేత్య్ ఉక్తవాన్। 

ఏవṁ వదతశ్ చాయమ్ ఆశయః--- పౌరుషేయాణాṁ హి తన్త్రాణాṁ పరస్పర-విరుద్ధ-వస్తు-వాదితయా అపౌరుషేయత్వేన నిరస్త-ప్రమాదాది-నిఖిల-దోష-గన్ధ-వేద-వేద్య-వస్తు-విరుద్ధాభిధాయిత్వాచ్ చ యథావస్థిత-వస్తుని ప్రామాణ్యṁ దుర్లభమ్; వేద-వేద్యశ్ చ పరబ్రహ్మ-భూతో నారాయణః; అతస్ తత్-తత్-తన్త్రాభిహిత-ప్రధాన-పురుష-పశుపతి-ప్రభృతి-తత్త్వస్య వేదాన్త-వేద్య-పరబ్రహ్మ-భూత-నారాయణాత్మకతయైవ వస్తుత్వమ్ అభ్యుపగమనీయమ్ ఇతి। తద్ ఇదమ్ ఆహ చ--- సర్వేషు చ నృప-శ్రేష్ఠ జ్ఞానేష్వ్ ఏతేషు దృశ్యతే। యథాగమṁ యథాన్యాయṁ నిష్ఠా నారాయణః ప్రభుః, ఇతి। యథాగమṁ యథాన్యాయమ్ ఇతి న్యాయానుగృహీత-తత్-తద్-ఆగమోక్తṁ వస్తు పరామృశతో నారాయణ ఏవ సర్వస్య వస్తునో నిష్ఠేతి దృశ్యతే, అబ్రహ్మాత్మకతయా తత్-తత్-తన్త్రాభిహితానాṁ తత్త్వానాṁ--- సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, విశ్వṁ నారాయణః, ఇత్య్ ఆదినా సర్వస్య బ్రహ్మాత్మకతామ్ అనుసన్దధానస్య నారాయణ ఏవ నిష్ఠేతి ప్రతీయత ఇత్య్ అర్థః। అతో వేదాన్త-వేద్యః పరబ్రహ్మ-భూతో నారాయణః స్వయమ్ ఏవ పఞ్చరాత్రస్య కృత్స్నస్య వక్తేతి, తత్-స్వరూప-తద్-ఉపాసనాభిధాయి తత్ తన్త్రమ్ ఇతి చ తస్మిన్న్ ఇతర-తన్త్ర-సామాన్యṁ న కేనచిద్ ఉద్భావయితుṁ శక్యమ్। అతస్ తత్రైవేదమ్ ఉచ్యతే--- ఏవమ్ ఏకṁ సాఙ్ఖ్య-యోగṁ వేదారణ్యకమ్ ఏవ చ। పరస్పరాఙ్గాన్య్ ఏతాని పఞ్చరాత్రṁ తు కథ్యతే, ఇతి। సాఙ్ఖ్యṁ చ యోగశ్ చ సాఙ్ఖ్య-యోగమ్, వేదాశ్ చారణ్యకాని చ వేదారణ్యకమ్, పరస్పరాఙ్గాన్య్ ఏతాన్య్ ఏక-తత్త్వ-ప్రతిపాదన-పరతయైకీభూతాన్య్ ఏకṁ పఞ్చరాత్రమ్ ఇతి కథ్యతే। 

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- సాఙ్ఖ్యోక్తాని పఞ్చ-విṁశతి-తత్త్వాని, యోగోక్తṁ చ యమ-నియమాద్య్-ఆత్మకṁ యోగమ్, వేదోదిత-కర్మ-స్వరూపాణ్య్ అఙ్గీకృత్య తత్త్వానాṁ బ్రహ్మాత్మకత్వṁ, యోగస్య చ బ్రహ్మోపాసన-ప్రకారత్వṁ కర్మణాṁ చ తద్-ఆరాధన-రూపతామ్ అభిదధతి బ్రహ్మ-స్వరూపṁ ప్రతిపాదయన్త్య్ ఆరణ్యకాని। ఏతద్ ఏవ పరేణ బ్రహ్మణా నారాయణేన స్వయమ్ ఏవ పఞ్చరాత్ర-తన్త్రే విశదీకృతమ్ ఇతి। శారీరకే చ సాఙ్ఖ్యోక్త-తత్త్వానామ్ అబ్రహ్మాత్మకతా-మాత్రṁ నిరాకృతమ్; న స్వరూపమ్। యోగ-పాశుపతయోశ్ చేశ్వరస్య కేవల-నిమిత్త-కారణతా, పరావర-తత్త్వ-విపరీత-కల్పనా, వేద-బహిష్కృతాచారో నిరాకృతః; న యోగ-స్వరూపమ్, పశుపతి-స్వరూపṁ చ। అతః--- సాఙ్ఖ్యṁ యోగః పఞ్చరాత్రṁ వేదాః పాశుపతṁ తథా। ఆత్మ-ప్రమాణాన్య్ ఏతాని న హన్తవ్యాని హేతుభిః, ఇత్య్ అపి తత్-తద్-అభిహిత-తత్-తత్-స్వరూప-మాత్రమ్ అఙ్గీకార్యమ్; జిన-సుగతాభిహిత-తత్త్వవత్ సర్వṁ న బహిష్కార్యమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే, యథాగమṁ యథాన్యాయṁ నిష్ఠా నారాయణః ప్రభుర్ ఇత్య్ అనేనైకార్థ్యాత్॥౪౨॥ ఇత్య్ ఉత్పత్త్య్-అసమ్భవాధికరణమ్॥౮॥ 

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య ద్వితీయః పాదః॥౨॥

ద్వితీయాధ్యాయే

వియద్-అధికరణమ్॥౧॥

**౨౧౭ న వియదశ్రుతేః॥౨।౩।౧॥ **

సాఙ్ఖ్యాది-వేద-బాహ్య-తన్త్రాణాṁ న్యాయాభాస-మూలతయా విప్రతిషేధాచ్ చాసామఞ్జస్యమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీṁ స్వ-పక్షస్య విప్రతిషేధాది-దోష-గన్ధాభావ-ఖ్యాపనాయ బ్రహ్మ-కార్యతయాభిమత-చిద్-అచిద్-ఆత్మక-ప్రపఞ్చస్య కార్యతా-ప్రకారో విశోధ్యతే। తత్ర వియద్ ఉత్పద్యతే న వేతి సṁశయ్యతే। కిṁ యుక్తమ్। న వియద్ ఉత్పద్యత ఇతి। కుతః। అశ్రుతేః; సమ్భావితస్య హి శ్రవణ-సమ్భవః; అసమ్భావితస్య తు గగన-కుసుమ-వియద్-ఉత్పత్త్య్-ఆదేః శబ్దాభిధేయత్వṁ న సమ్భవతి। న ఖలు నిరవయవస్య సర్వ-గతస్యాకాశస్య ఆత్మన ఇవోత్పత్తిర్ నిరూపయితుṁ శక్యతే। అత ఏవ చోత్పత్త్య్-అసమ్భవాచ్ ఛాన్దోగ్యే సృష్టి-ప్రకరణే తేజః-ప్రభృతీనామ్ ఏవోత్పత్తిర్ ఆమ్నాయతే--- తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి తత్ తేజోఽసృజతేతి। తైత్తిరీయకాథర్వణాదిషు--- తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః-సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఖṁ వాయుర్ జ్యోతిర్ ఆపః, ఇత్య్ ఆదిషు శ్రూయమాణా వియద్-ఉత్పత్తిర్ అర్థ-విరోధాద్ బాధ్యత ఇతి॥౧॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే---

**౨౧౮ అస్తి తు॥౨।౩।౨॥ **

అస్తి త్వ్ ఆకాశస్యోత్పత్తిః। అతీన్ద్రియార్థ-విషయా హి శ్రుతిః ప్రమాణాన్తరాప్రతీతామ్ అపి వియద్ ఉత్పత్తిṁ ప్రతిపాదయితుṁ సమర్థైవ। న చ శ్రుతి-ప్రతిపన్నేఽర్థే తద్-విరోధి-నిరవయవత్వాది-హేతుకమ్ అనుత్పత్త్య్-అనుమానమ్ ఉదేతుమ్ అలమ్; ఆత్మనోఽనుత్పత్తిర్ న నిరవయవత్వ-ప్రయుక్తేతి వక్ష్యతే॥౨॥

పునశ్ చోదయతి---

**౨౧౯ గౌణ్య-సమ్భవాచ్ ఛబ్దాచ్ చ॥౨।౩।౩॥ **

తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః ఇత్య్ ఆది వియద్-ఉత్పత్తి-శ్రుతిర్ గౌణీతి కల్పయితుṁ యుక్తమ్, తత్ తేజోఽసృజతేతి సిసృక్షోః బ్రహ్మణః ప్రథమṁ తేజ ఉత్పద్యత ఇతి తేజ-ఉత్పత్తి-ప్రాథమ్యేన వియద్-ఉత్పత్తి-ప్రతిపాదనాసమ్భవాత్, వాయుశ్ చాన్తరిక్షṁ చైతద్ అమృతమ్ ఇతి వియతోఽమృతత్వ-శబ్దాచ్ చ॥౩॥

కథమ్ ఏకస్య సమ్భూత-శబ్దస్య ఆకాశాపేక్షయా గౌణత్వమ్, అగ్న్య్-ఆద్య్-అపేక్షయా ముఖ్యత్వమ్ ఇతి చేత్, తత్రాహ---

౨౨౦ స్యాచ్ చైకస్య బ్రహ్మ-శబ్దవత్॥౨।౩।౪॥

ఏకస్యైవ--- తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశాః సమ్భూతః ఇత్య్ ఆకాశే ముఖ్యత్వాసమ్భవాద్ గౌణతయా ప్రయుక్తస్య సమ్భూత-శబ్దస్య, వాయోర్ అగ్నిః, ఇత్య్ ఆదిష్వ్ అనుషక్తస్య ముఖ్యత్వṁ స్యాద్ ఏవ। బ్రహ్మ-శబ్దవత్--- యథా బ్రహ్మ-శబ్దః; తస్మాద్ ఏతద్ బ్రహ్మ నామ రూపమ్ అన్నṁ చ జాయతే ఇత్య్ అత్ర ప్రధానే గౌణతయా ప్రయుక్తస్ తస్మిన్న్ ఏవ ప్రకరణే, తపసా చీయతే బ్రహ్మ తతోఽన్నమ్ అభిజాయతే ఇతి బ్రహ్మణి ముఖ్యతయా ప్రయుజ్యతే; తద్వత్। అనుషఙ్గే చ శ్రవణావృత్తావ్ ఇవాభిధానావృత్తిర్ విద్యత ఏవేత్య్ అర్థః॥౪॥

పరిహరతి---

౨౨౧ ప్రతిజ్ఞాహానిర్ అవ్యతిరేకాత్॥౨।౩।౫॥

ఛాన్దోగ్య-శ్రుత్య్-అనుసారేణాన్యాసాṁ వియద్-ఉత్పత్తి-వాదినీనాṁ శ్రుతీనాṁ గౌణత్వṁ కల్పయితుṁ న యుజ్యతే। యతశ్ ఛాన్దోగ్య-శ్రుత్యైవ వియద్-ఉత్పత్తిర్ అఙ్గీకృతా; యేనాశ్రుతṁ శ్రుతమ్ ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మ-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞానాత్। తస్యా హి ప్రతిజ్ఞాయాః అహానిర్ ఆకాశస్యాపి బ్రహ్మ-కార్యత్వేన తద్-అవ్యతిరేకాద్ ఏవ భవతి॥౫॥

**౨౨౨ శబ్దేభ్యః॥౨।౩।౬॥ **

ఇతశ్ చ వియద్-ఉత్పత్తిశ్ ఛాన్దోగ్యే ప్రతీయతే--- సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇతి ప్రాక్సృష్టేర్ ఏకత్వావధారణ-శబ్దాత్; ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇత్య్ ఏవమ్ ఆది-శబ్దేభ్యశ్ చ కార్యత్వేన బ్రహ్మణోఽవ్యతిరేక-ప్రతీతేః। న చ తత్ తేజోఽసృజతేతి తేజస ఉత్పత్తి-శ్రుతిర్ వియద్-ఉత్పత్తిṁ వారయతి। వియద్-ఉత్పత్త్య్-అవచన-మాత్రేణ తేజసః ప్రతీయమానṁ ప్రాథమ్యṁ శ్రుత్య్-అన్తర-ప్రతిపన్నాṁ వియద్-ఉత్పత్తిṁ న నివారయితుమ్ అలమ్॥౬॥

౨౨౩ యావద్ వికారṁ తు విభాగో లోకవత్॥౨।౩।౭॥

తు-శబ్దశ్ చార్థే; ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇత్య్ ఆదిభిర్ ఆకాశస్య వికారత్వ-వచనేన తస్యాకాశస్య బ్రహ్మణో విభాగః--- ఉత్పత్తిర్ అప్య్ ఉక్తైవ। లోకవత్--- యథా లోకే ఏతే సర్వే దేవదత్త-పుత్రాః ఇత్య్ అభిధాయ తేషు కేషాఞ్చిత్ తత ఉత్పత్తి-వచనేన సర్వేషామ్ ఉత్పత్తిర్ ఉక్తా స్యాత్ తద్వత్। ఏవṁ చ సతి--- వాయుశ్ చాన్తరిక్షṁ చైతద్ అమృతమ్ ఇతి సురాణామ్ ఇవ చిర-కాల-స్థాయిత్వాభిప్రాయమ్॥౭॥

౨౨౪ ఏతేన మాతరిశ్వా వ్యాఖ్యాతః॥౨।౩।౮॥

అనేనైవ హేతునా మాతరిశ్వనో వాయోర్ అప్య్ ఉత్పత్తిర్ వ్యాఖ్యాతా। వియన్-మాతరిశ్వనోః పృథగ్ యోగ-కరణṁ, తేజోఽతస్ తథా హ్య్ ఆహేతి మాతరిశ్వ-పరామర్శార్థమ్॥౮॥

**౨౨౫ అసమ్భవస్ తు సతోఽనుపపత్తేః॥౨।౩।౯॥ **

తు-శబ్దోఽవధారణార్థః। అసమ్భవః--- అనుత్పత్తిః, సతా--- బ్రహ్మణ ఏవ; తద్-వ్యతిరిక్తస్య కస్యచిద్ అప్య్ అనుత్పత్తిర్ న సమ్భవతి, అనుపపత్తేః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- వియన్-మాతరిశ్వనోర్ ఉత్పత్తి-ప్రతిపాదనమ్ ఉదాహరణార్థమ్; ఉత్పత్త్య్-అసమ్భవస్ తు సతః పరమ-కారణస్య పరస్యైవ బ్రహ్మణః। తద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్యావ్యక్త-మహద్-అహఙ్కార-తన్మాత్రేన్ద్రియ-వియత్-పవనాదికస్య ప్రపఞ్చస్యైక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞాదిభిర్ అవగత-కార్య-భావస్యానుత్పత్తిర్ నోపపద్యత ఇతి॥౯॥ ఇతి వియద్-అధికరణమ్॥౧॥

అథ తేజోఽధికరణమ్॥౨॥

**౨౨౬ తేజోఽతస్ తథా హ్య్ ఆహ॥౨।౩।౧౦॥ **

బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య బ్రహ్మ-కార్యత్వమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీṁ వ్యవహిత-కార్యాణాṁ కిṁ కేవలాత్ తత్-తద్-అనన్తర-కారణ-భూతాద్ వస్తున ఉత్పత్తిః, ఆహోస్విత్ తత్-తద్-రూపాద్ బ్రహ్మణ ఇతి చిన్త్యతే। కిṁ యుక్తమ్। కేవలాత్ తత్-తద్-వస్తున ఇతి। కుతః। తేజస్ తావత్ అతః--- మాతరిశ్వన ఏవోత్పద్యతే। వాయోర్ అగ్నిః, ఇతి హ్య్ ఆహ॥౧౦॥

**౨౨౭ ఆపః॥౨।౩।౧౧॥ **

ఆపోఽప్య్ అతః--- తేజస ఏవోత్పద్యన్తే, అగ్నేర్ ఆపః, తద్ అపోఽసృజత, ఇతి హ్య్ ఆహ॥౧౧॥ 

**౨౨౮ పృథివీ॥౨।౩।౧౨॥ **

పృథివీ అద్భ్య ఉత్పద్యతే--- అద్భ్యః పృథివీ, తా అన్నమ్ అసృజన్త, ఇతి హ్య్ ఆహ॥౧౨॥ నన్వ్ అన్న-శబ్దేన కథṁ పృథివ్య్ అభిధీయతే। అత ఆహ---

౨౨౯ అధికార-రూప-శబ్దాన్తరేభ్యః॥౨।౩।౧౩॥

మహాభూత-సృష్ట్య్-అధికారాత్ పృథివ్య్ ఏవాన్న-శబ్దేనోక్తేతి ప్రతీయతే। అదనీయస్య సర్వస్య పృథివీ-వికారత్వాత్ కారణే కార్య-శబ్దః। తథా వాక్య-శేషే భూతానాṁ రూప-సṁశబ్దనే, యద్ అగ్నే రోహితṁ రూపṁ తేజసస్ తద్ రూపṁ యచ్ ఛుక్లṁ తద్ అపాṁ యత్ కృష్ణṁ తద్ అన్నస్య, ఇత్య్ అప్-తేజసోః సజాతీయమ్ ఏవాన్న-శబ్ద-వాచ్యṁ ప్రతీయతే। శబ్దాన్తరṁ చ సమాన-ప్రకరణే, అగ్నేర్ ఆపః, అద్భ్యః పృథివీ, ఇతి శ్రూయతే। అతః పృథివ్య్ ఏవాన్న-శబ్దేనోచ్యత ఇత్య్ అద్భ్య ఏవ పృథివీ జాయతే। ఉదాహృతాస్ తేజః-ప్రభృతయః ప్రదర్శనార్థాః। మహద్-ఆదయోఽపి స్వానన్తర-వస్తున ఏవోత్పద్యన్తే, యథాశ్రుత్య్-అభ్యుపగమావిరోధాత్। ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ। ఖṁ వాయుర్ జ్యోతిర్ ఆపః పృథివీ విశ్వస్య ధారిణీ, తస్మాద్ ఏతద్ బ్రహ్మ నామ-రూపమ్ అన్నṁ చ జాయతే, తస్మాద్ వా ఏతస్మాద్ ఆత్మన ఆకాశః సమ్భూతః। తత్ తేజోఽసృజత, ఇత్య్ ఆదయో బ్రహ్మణః పరమ్పరయా కారణత్వేఽప్య్ ఉపపద్యన్త ఇతి॥౧౩॥

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

౨౩౦ తద్-అభిధ్యానాద్ ఏవ తు తల్-లిఙ్గాత్ సః॥౨।౩।౧౪॥

తు-శబ్దాత్ పక్షో వ్యావృత్తః। మహద్-ఆది-కార్యాణామ్ అపి తత్-తద్-అనన్తర-వస్తు-శరీరకః స ఏవ పురుషోత్తమః కారణమ్। కుతః। తద్-అభిధ్యాన-రూపాత్ తల్-లిఙ్గాత్। అభిధ్యానṁ--- బహు స్యామ్ ఇతి సఙ్కల్పః, తత్ తేజ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి, తా ఆప ఐక్షన్త బహ్వ్యః స్యామ ప్రజాయేమహి, ఇత్య్ ఆత్మనో బహు-భవన-సఙ్కల్ప-రూపేక్షణ-శ్రవణాన్ మహద్-అహఙ్కారాకాశాదీనామ్ అపి కారణానాṁ తథావిధేక్షా-పూర్వికైవ స్వ-కార్య-సృష్టిర్ ఇతి గమ్యతే; తథావిధṁ చేక్షణṁ తత్-తచ్-ఛరీరకస్య పరస్యైవ బ్రహ్మణ ఉపపద్యతే। శ్రూయతే చ సర్వ-శరీరకత్వేన సర్వాత్మకత్వṁ పరస్య బ్రహ్మణోఽన్తర్యామి-బ్రాహ్మణే--- యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్, యోఽప్సు తిష్ఠన్, యస్ తేజసి తిష్ఠన్, యో వాయౌ తిష్ఠన్, య ఆకాశే తిష్ఠన్, ఇత్య్ ఆది। సుబాలోపనిషది చ--- యస్య పృథివీ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆరభ్య, యస్యాహఙ్కారః శరీరమ్, యస్య బుద్ధిః శరీరమ్, యస్యావ్యక్తṁ శరీరమ్ ఇత్య్ ఆది॥౧౪॥

యచ్ చోక్తమ్--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చేత్య్ ఆదిషు శ్రూయమాణా బ్రహ్మణః ప్రాణాది-సృష్టిః పరమ్పరయాప్యుపపద్యత ఇతి; అత్రోచ్యతే---

౨౩౧ విపర్యయేణ తు క్రమోఽత ఉపపద్యతే చ॥౨।౩।౧౫॥

తు-శబ్దోఽవధారణార్థః। అవ్యక్త-మహద్-అహఙ్కారాకాశాది-క్రమాద్ విపర్యయేణ యః సర్వేషాṁ కార్యాణాṁ బ్రహ్మానన్తర్య-రూపః క్రమః, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణ ఇత్య్ ఆదిషు ప్రతీయతే, స చ క్రమస్ తత్-తద్-రూపాద్ బ్రహ్మణస్ తత్-తత్-కార్యోత్పత్తేర్ ఏవోపపద్యతే। పరమ్పరయా కారణత్వే హ్య్ ఆనన్తర్య-శ్రవణమ్ ఉపరుధ్యేత। అతః--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ఇత్య్ ఆదికమ్ అపి సర్వస్య బ్రహ్మణః సాక్షాత్ సమ్భవస్యోత్తమ్భనమ్॥౧౫॥

౨౩౨ అన్తరా విజ్ఞాన-మనసీ క్రమేణ తల్-లిఙ్గాద్ ఇతి చేన్ నావిశేషాత్॥౨।౩।౧౬॥

విజ్ఞాన-సాధనత్వాద్ ఇన్ద్రియాణి విజ్ఞానమ్ ఇత్య్ ఉచ్యన్తే। యద్ ఉక్తమ్--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ఇత్య్ ఆదినా సర్వస్య బ్రహ్మణోఽనన్తర-కార్యత్వṁ శ్రావ్యతే; అతశ్ చానేన వాక్యేన సర్వస్య సాక్షాద్ బ్రహ్మణ ఉత్పత్తిర్ అభిధ్యాన-లిఙ్గావగతోత్తభ్యత ఇతి; తన్ నోపపద్యతే, క్రమ-విశేష-పరత్వాద్ అస్య వాక్యస్య; అత్రాపి సర్వేషాṁ క్రమ-ప్రతీతేః। ఖాదిషు తావత్ శ్రుత్య్-అన్తర-సిద్ధః క్రమోఽత్రాపి ప్రతీయతే; తైః సహపాఠ-లిఙ్గాద్ భూత-ప్రాణయోర్ అన్తరాలే విజ్ఞాన-మనసీ అపి క్రమేణోత్పద్యేతే ఇతి ప్రతీయతే। అతః సర్వస్య సాక్షాద్ బ్రహ్మణ ఏవ సమ్భవస్యోత్తమ్భనమ్ ఇదṁ వాక్యṁ న భవతీతి చేత్; తన్ న, అవిశేషాత్--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణ ఇత్య్ అనేనావిశేషాత్। విజ్ఞాన-మనసోః ఖాదీనాṁ చ--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ఇత్య్ అనేన సాక్షాత్ సమ్భవ-రూప-సమ్బన్ధస్యాభిధేయస్య సర్వేషాṁ ప్రాణాది-పృథివ్య్-అన్తానామ్ అవిశిష్టత్వాత్ స ఏవ విధేయః, న క్రమః। శ్రుత్య్-అన్తర-సిద్ధ-క్రమ-విరోధాచ్ చ నేదṁ క్రమ-పరమ్, పృథివ్య్ అప్సు ప్రలీయతే, ఇత్య్ ఆరభ్య, తమః పరే దేవ ఏకీభవతీత్య్ అన్తేన క్రమాన్తర-ప్రతీతేః। అతోఽవ్యక్తాది-శరీరకాత్ పరస్మాద్ బ్రహ్మణ ఏవ సర్వ-కార్యాణామ్ ఉత్పత్తిః। తేజః-ప్రభృతయశ్ చ శబ్దాస్ తదాత్మ-భూతṁ బ్రహ్మైవాభిదధతి॥౧౬॥

నన్వ్ ఏవṁ సర్వ-శబ్దానాṁ బ్రహ్మ-వాచిత్వే సతి తైస్ తైః శబ్దైస్ తత్-తద్-వస్తు-వ్యపదేశో వ్యుత్పత్తి-సిద్ధ ఉపరుద్ధ్యేత; తత్రాహ---

**౨౩౩ చరాచర-వ్యపాశ్రయస్ తు స్యాత్ తద్-వ్యపదేశో భాక్తస్ తద్-భావ-భావిత్వాత్॥౨।౩।౧౭॥ **

తు-శబ్దశ్ చోదితాశఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః। నిఖిల-జఙ్గమ-స్థావర-వ్యపాశ్రయస్ తత్-తచ్-ఛబ్ద-వ్యపదేశో భాక్తో వాచ్యైకదేశే భజ్యత ఇత్య్ అర్థః। సమస్త-వస్తు-ప్రకారిణో బ్రహ్మణః ప్రకార-భూత-వస్తు-గ్రాహి-ప్రత్యక్షాది-ప్రమాణావిష్యత్వాద్ వేదాన్త-శ్రవణాత్ ప్రాక్-ప్రకార్య-ప్రతీతేః, ప్రకారి-ప్రతీతి-భావ-భావిత్వాచ్ చ తత్పర్య-వసానస్య, లోకే తత్-తద్-వస్తు-మాత్రే వాచ్యైకదేశే తే తే శబ్దా భఙ్క్త్వాభఙ్క్త్వా వ్యపదిశ్యన్తే। అథవా తేజః-ప్రభృతిభిః శబ్దైస్ తత్-తద్-వస్తు-మాత్ర-వాచితయా వ్యుత్పన్నైర్ బ్రహ్మణో వ్యపదేశో భాక్తః స్యాత్--- అముఖ్యః స్యాద్ ఇత్య్ ఆశఙ్క్య, చరాచర-వ్యపాశ్రయస్ తు ఇత్య్ ఆద్య్ ఉచ్యతే। చరాచర-వ్యపాశ్రయస్ తద్-వ్యపదేశః--- తద్-వాచి-శబ్దః, చరాచర-వాచి-శబ్దో బ్రహ్మణ్య్ అభాక్తః--- ముఖ్య ఏవ। కుతః। బ్రహ్మ-భావ-భావిత్వాత్ సర్వ-శబ్దానాṁ వాచక-భావస్య; నామ-రూప-వ్యాకరణ-శ్రుత్యా హి తథావగతమ్॥౧౭॥ ఇతి తేజో-ఽధికరణమ్॥౨॥

౨౩౪ నాత్మా శ్రుతేర్ నిత్యత్వాచ్ చ తాభ్యః॥౨।౩।౧౮॥

వియద్-ఆదేః కృత్స్నస్య పరస్మాద్ బ్రహ్మణ ఉత్పత్తిర్ ఉక్తా। ఇదానీṁ జీవస్యాప్య్ ఉత్పత్తిర్ అస్తి నేతి సṁశయ్యతే। కిṁ యుక్తమ్। అస్తీతి। కుతః। ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞోపపత్తేః, ప్రాక్ సృష్టేర్ ఏకత్వావధారణాచ్ చ। వియద్-ఆదేర్ ఇవ జీవస్యాప్య్ ఉత్పత్తి-వాదిన్యః శ్రుతయశ్ చ సన్తి---యతః ప్రసూతా జగతః ప్రసూతీ తోయేన జీవాన్ వ్యససర్జ భూమ్యామ్, ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత, సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠాః, యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే, ఇతి। ఏవṁ సచేతనస్య జగత ఉత్పత్తి-వచనాజ్ జీవస్యాప్య్ ఉత్పత్తిః ప్రతీయతే। న చ వాచ్యṁ బ్రహ్మణో నిత్యత్వాత్ తత్ త్వమ్ అస్య్ ఆదిభిశ్ చ జీవస్య బ్రహ్మత్వావగమాజ్ జీవస్య నిత్యత్వమ్ ఇతి; ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్, సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ, ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిభిర్ వియద్-ఆదేర్ అపి బ్రహ్మత్వావగమాత్ తస్యాపి నిత్యత్వ-ప్రసక్తేః। అతో జీవోఽపి వియద్-ఆదివద్ ఉత్పద్యత ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- నాత్మా శ్రుతేర్ ఇతి। నాత్మోత్పద్యతే। కుతః। శ్రుతేః--- న జాయత మ్రియతే వా విపశ్చిత్, జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజౌ, ఇత్య్ ఆదిభిర్ జీవస్యోత్పత్తి-ప్రతిషేధో హి శ్రూయతే। ఆత్మనో నిత్యత్వṁ చ తాభ్యః--- శ్రుతిభ్య ఏవావగమ్యతే, నిత్యో నిత్యానాṁ చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాṁ యో విదధాతి కామాన్, అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయṁ పురాణో న హన్యతే హన్యమానే శరీరే, ఇత్య్ ఆదిభ్యః। అతశ్ చ నాత్మోత్పద్యతే। కథṁ తర్హ్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞోపపద్యతే। ఇత్థమ్ ఉపపద్యతే--- జీవస్యాపి కార్యత్వాత్ కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వాచ్ చ। ఏవṁ తర్హి వియద్-ఆదివద్ ఉత్పత్తిమత్త్వమ్ అఙ్గీకృతṁ స్యాత్; నేత్య్ ఉచ్యతే। కార్యత్వṁ హి నామైకస్య ద్రవ్యస్యావస్థాన్తరాపత్తిః, తజ్-జీవస్యాప్యస్త్య్ ఏవ। ఇయాṁస్ తు విశేషః---వియద్-ఆదేర్ అచేతనస్య యాదృశోఽన్యథాభావో న తాదృశో జీవస్య; జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాస-లక్షణో జీవస్యాన్యథా-భావః; వియద్-ఆదేస్ తు స్వరూపాన్యథా-భావ-లక్షణః। సేయṁ స్వరూపాన్యథా-భావ-లక్షణోత్పత్తిర్ జీవే ప్రతిషిధ్యతే॥

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- భోగ్య-భోక్తృ-నియన్తౄన్ వివిక్త-స్వభావాన్ ప్రతిపాద్య భోగ్య-గతమ్ ఉత్పత్త్య్-ఆదికṁ భోక్తరి ప్రతిషిధ్య తస్య నిత్యతాṁ చ ప్రతిపాద్య, భోగ్య-గతమ్ ఉత్పత్త్య్-ఆదికṁ భోక్తృ-గతṁ చాపురుషార్థాశ్రయత్వṁ నియన్తరి ప్రతిషిధ్య, తస్య నిత్యత్వṁ, నిరవద్యత్వṁ, సర్వదా సర్వజ్ఞత్వṁ, సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ, కరణాధిపాధిపత్వṁ విశ్వస్య పతిత్వṁ చ ప్రతిపాద్య, సర్వావస్థయోశ్ చిద్-అచితోస్ తṁ ప్రతి శరీరత్వṁ, తస్య చాత్మత్వṁ ప్రతిపాదితమ్। అతః సర్వదా చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరతయా తత్-ప్రకారṁ బ్రహ్మ। తత్ కదాచిత్ స్వమాద్ విభక్త-వ్యపదేశానర్హాతిసూక్ష్మ-దశాపన్న-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ తిష్ఠతి తత్-కారణావస్థṁ బ్రహ్మ। కదాచిచ్ చ విభక్త-నామ-రూప-స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరమ్; తచ్ చ కార్యావస్థమ్। తత్ర కారణావస్థస్య కార్యావస్థాపత్తావ్ అచిద్-అṁశస్య కారణావస్థాయాṁ శబ్దాది-విహీనస్య భోగ్యత్వాయ శబ్దాదిమత్తయా స్వరూపాన్యథా-భావ-రూప-వికారో భవతి। చిద్-అṁశస్య చ కర్మ-ఫల-విశేష-భోక్తృత్వాయ తద్-అనురూప-జ్ఞాన-వికాస-రూప-వికారో భవతి। ఉభయ-ప్రకార-విశిష్టే నియన్త్రṁశే తద్-అవస్థ-తద్-ఉభయ-విశిష్టతా-రూప-వికారో భవతి; కారణావస్థాయా అవస్థాన్తరాపత్తి-రూపో వికారః ప్రకార-ద్వయే ప్రకారిణి చ సమానః। అత ఏవైకస్యావస్థాన్తరాపత్తి-రూప-వికారాపేక్షయా, యేనాశ్రుతṁ శ్రుతమ్ ఇత్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానṁ ప్రతిజ్ఞాయ మృద్-ఆది-దృష్టాన్తో యథా సోమ్యైకేనేత్య్ ఆదినా నిదర్శితః। ఈదృశ-జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాస-కర-తత్-తద్-దేహ-సమ్బన్ధ-వియోగాభిప్రాయాః జీవస్యోత్పత్తి-మరణ-వాదిన్యః, ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత, ఇత్య్ ఆద్యాః శ్రుతయః। అచిద్-అṁశవత్ స్వరూపాన్యథాత్వాభావాభిప్రాయా ఉత్పత్తి-ప్రతిషేధ-వాదిన్యో నిత్యత్వ-వాదిన్యశ్ చ, న జాయతే మ్రియతే ఇత్య్ ఆద్యాః, నిత్యో నిత్యానామ్ ఇత్య్ ఆద్యాశ్ చ శ్రుతయః। స్వరూపాన్యథాత్వ-జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాస-రూపోభయ-విధానిష్ట-వికారాభావాభిప్రాయాః, స వా ఏష మహాన్ అజ ఆత్మాజరోఽమరోఽమృతో బ్రహ్మ, నిత్యో నిత్యానామ్ ఇత్య్ ఆద్యాః పర-విషయాః శ్రుతయః। ఏవṁ సర్వదా చిద్-అచిద్-వస్తు-విశిష్టస్య బ్రహ్మణః ప్రాక్సృష్టేర్ ఏకత్వావధారణṁ చ నామ-రూప-విభాగాభావాద్ ఉపపద్యతే। తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్ ఆసీత్ తన్ నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇతి హి నామ-రూప-విభాగ-భావాభావాభ్యాṁ నానాత్వైకత్వే వదతీతి॥

యే త్వ్ అవిద్యోపాధికṁ జీవత్వṁ వదన్తి, యే చ పారమార్థికోపాధికృతమ్, యే చ సన్-మాత్ర-స్వరూపṁ బ్రహ్మ స్వయమ్ ఏవ భోక్తృ-భోగ్య-నియన్తృ-రూపేణ త్రిధావస్థితṁ వదన్తి; సర్వేఽప్య్ ఏతే అవిద్యా-శక్తేర్ ఉపాధి-శక్తేర్ భోక్తృ-భోగ్య-నియన్తృ-శక్తీనాṁ చ ప్రలయ-కాలేఽవస్థానేఽపి తదానీమ్ ఏకత్వావధారణṁ నామ-రూప-విభాగాభావాద్ ఏవోపపాదయన్తి। వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్, న కర్మావిభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఉపపద్యతే చాప్య్ ఉపలభ్యతే చ, ఇతి సూత్రాభ్యాṁ జీవ-భేదస్య తత్-కర్మ-ప్రవాహస్య చానాదిత్వాభ్యుపగమాచ్ చ। ఇయాన్ విశేషః--- ఏకస్యానాద్య్-అవిద్యయా బ్రహ్మ స్వయమ్ ఏవ ముహ్యతి; అన్యస్య పారమార్థికానాద్య్-ఉపాధినా బ్రహ్మ-స్వరూపమ్ ఏవ బధ్యతే, ఉపాధి-బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-వస్త్వ్-అన్తరాభావాత్; అపరస్య బ్రహ్మైవ విచిత్రాకారేణ పరిణమతే, కర్మ-ఫలాని చానిష్టాని భుఙ్క్తే; నియన్త్రṁశస్య భోక్తృత్వాభావేఽపి సర్వజ్ఞత్వాత్ స్వస్మాద్ అభిన్నṁ భోక్తారమ్ అనుసన్దధాతీతి స్వయమ్ ఏవ భుఙ్క్తే। అస్మాకṁ తు స్థూల-సూక్ష్మావస్థ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కార్య-కారణోభయావస్థావస్థితమ్ అపి సర్వదా నిరస్త-నిఖిల-దోష-గన్ధṁ సత్య-సఙ్కల్పత్వాద్య్-అపరిమితోదార-గుణ-సాగరమ్ అవతిష్ఠతే। ప్రకార-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-గతాః అపురుషార్థాః స్వరూపాన్యథా-భావాశ్ చేతి సర్వṁ సమఞ్జసమ్॥౧౮॥ ఇత్య్ ఆత్మాధికరణమ్॥౩॥

అథ జ్ఞాధికరణమ్॥౪॥

**౨౩౫ జ్ఞోఽత ఏవ॥౨।౩।౧౯॥ **

వియద్-ఆదివజ్ జీవో నోత్పద్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్, తత్-ప్రసఙ్గేన జీవ-స్వరూపṁ నిరూప్యతే। కిṁ సుగత-కాపిలాభిమత-చిన్-మాత్రమ్ ఏవాత్మనః స్వరూపమ్ ఉత కణభుగ్-అభిమత-పాషాణ-కల్ప-స్వరూపమ్ అచిత్-స్వభావమ్ ఏవాగన్తుక-చైతన్య-గుణకమ్; అథ జ్ఞాతృత్వమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్ ఇతి। కిṁ యుక్తమ్। చిన్-మాత్రమ్ ఇతి। కుతః। తథా శ్రుతేః। అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణే హి--- య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఇతి మాధ్యన్దినీయ-పర్యాయస్య స్థానే, యో విజ్ఞానే తిష్ఠన్న్ ఇతి కాణ్వా అధీయతే। తథా--- విజ్ఞానṁ యజ్ఞṁ తనుతే, కర్మాణి తనుతేఽపి చేతి కర్తుర్ ఆత్మనో విజ్ఞానమ్ ఏవ స్వరూపṁ శ్రూయతే। స్మృతిషు చ--- జ్ఞాన-స్వరూపమ్ అత్యన్త-నిమలṁ పరమార్థతః, ఇత్య్ ఆదిష్వ్ ఆత్మనో జ్ఞాన-స్వరూపత్వṁ ప్రతీయతే। అపరస్తు--- జీవాత్మనో జ్ఞానత్వే జ్ఞాతృత్వే చ స్వాభావికేఽభ్యుపగమ్యమానే తస్య సర్వ-గతస్య సర్వదా సర్వత్రోపలబ్ధి-ప్రసఙ్గాత్, కరణానాṁ చ వైయర్థ్యాత్, సుషుప్తి-మూర్ఛాదిషు సతోఽప్య్ ఆత్మనశ్ చైతన్యానుపలబ్ధేర్ జాగ్రతః సామగ్ర్యాṁ సత్యాṁ జ్ఞానోత్పత్తి-దర్శనాద్ అస్య న జ్ఞానṁ స్వరూపమ్; నాపి జ్ఞాతృత్వమ్। ఆగన్తుకమ్ ఏవ చైతన్యమ్; సర్వ-గతత్వṁ చాత్మనోఽవశ్యాభ్యుపేత్యమ్, సర్వత్ర కార్యోపలబ్ధేః సర్వత్రాత్మనః సన్నిధానాభ్యుపగమాచ్ ఛరీర-గమనేనైవ కార్య-సమ్భవే సతి గతి-కల్పనాయాṁ ప్రమాణాభావాచ్ చ। శ్రుతిర్ అపి సుషుప్తి-వేలాయాṁ జ్ఞానాభావṁ దర్శయతి--- నాహ ఖల్వ్ అయమ్ ఏవṁ సమ్ప్రత్య్ ఆత్మానṁ జానాత్య్ అయమ్ అహమ్ అస్మీతి నో ఏవేమాని భూతాని, ఇతి। తథా మోక్ష-దశాయాṁ జ్ఞానాభావṁ దర్శయతి--- న ప్రేత్య సṁజ్ఞాస్తి, ఇతి। జ్ఞాన-స్వరూపమ్ ఇత్య్ ఆది ప్రయోగస్ తు జ్ఞానస్య తద్-అసాధారణ-గుణత్వేన లాక్షణిక ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- జ్ఞోఽత ఏవ। జ్ఞ ఏవ--- అయమ్ ఆత్మా జ్ఞాతృ-స్వరూప ఏవ, న జ్ఞాన-మాత్రమ్; నాపి జడ-స్వరూపః। కుతః। అత ఏవ--- శ్రుతేర్ ఏవేత్య్ అర్థః। నాత్మా శ్రుతేర్ ఇతి ప్రకృతా శ్రుతిః అత ఇతి శబ్దేన పరామృశ్యతే। తథా ఛాన్దోగ్యే ప్రజాపతి-వాక్యే ముక్తాముక్తాత్మ-స్వరూప-కథనే, అథ యో వేదేదṁ జిఘ్రాణీతి స ఆత్మా, మనసైవైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమతే య ఏతే బ్రహ్మ-లోకే, సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్పః, నోపజనṁ స్మరన్న్ ఇదṁ శరీరమ్। అన్యత్రాపి--- న పశ్యో మృత్యుṁ పశ్యతి, తథా వాజసనేయకే, కతమ ఆత్మేతి పృష్ట్వా, యోఽయṁ విజ్ఞాన-మయః ప్రాణేషు హృద్య్ అన్తర్ జ్యోతిః పురుషః ఇతి; తథా--- విజ్ఞాతారమ్ అరే కేన విజానీయాత్, జానాత్య్ ఏవాయṁ పురుషః, తథా--- ఏష హి ద్రష్టా శ్రోతా ఘ్రాతా రసయితా మన్తా బోద్ధా కర్తా విజ్ఞానాత్మా పురుషః, ఏవమ్ ఏవాస్య పరిద్రష్టుర్ ఇమాః షోడశ-కలాః, ఇతి॥౧౯॥

యత్ తూక్తṁ జ్ఞాతృత్వే స్వాభావికే సతి సర్వ-గతస్య తస్య సర్వదా సర్వత్రోపలబ్ధిః ప్రసజ్యత ఇతి;

తత్రోచ్యతే---

**౨౩౬ ఉత్క్రాన్తి-గత్య్-ఆగతీనామ్॥౨।౩।౨౦॥ **

నాయṁ సర్వగతః, అపి త్వ్ అణుర్ ఏవాయమ్ ఆత్మా। కుతః। ఉత్క్రాన్తి-గత్య్-ఆగతీనాṁ శ్రుతేః। ఉత్క్రాన్తిస్ తావచ్ ఛ్రూయతే--- తేన ప్రద్యోతేనైష ఆత్మా నిష్క్రామతి చక్షుషో వా మూర్ధ్నో వాన్యేభ్యో వా శరీర-దేశేభ్యః, ఇతి। గతిర్ అపి--- యే వై కే చాస్మాల్ లోకాత్ ప్రయన్తి చన్ద్రమసమ్ ఏవ తే సర్వే గచ్ఛన్తి, ఇతి। ఆగతిర్ అపి--- తస్మాల్ లోకాత్ పునర్ ఏత్య్ అస్మై లోకాయ కర్మణే, ఇతి। విభుత్వే హ్య్ ఓతా ఉత్క్రాన్త్య్-ఆదయో నోపపద్యేరన్॥౨౦॥

౨౩౭ స్వాత్మనా చోత్తరయోః॥౨।౩।౨౧॥

చశబ్దోఽవధారణే। యద్య్ అపి శరీర-వియోగ-రూపత్వేనోత్క్రాన్తః స్థితస్యాప్య్ ఆత్మనః కథఞ్చిద్ ఉపపద్యతే। గత్య్-ఆగతీ తు న కథఞ్చిద్ ఉపపద్యేతే। అతస్ తే స్వాత్మనైవ సమ్పాద్యే॥౨౧॥

౨౩౮ నాణుర్ అతచ్-ఛ్రుతేర్ ఇతి చేన్ నేతరాధికారాత్॥౨।౩।౨౨॥

యోఽయṁ విజ్ఞాన-మయః ప్రాణేషు, ఇతి జీవṁ ప్రస్తుత్య, స వా ఏష మహానజ ఆత్మా, ఇతి మహత్త్వ-శ్రుతేః నాణుర్ జీవ ఇతి చేన్ న। ఇతరాధికారాత్--- జీవాదితరస్య ప్రాజ్ఞస్య తత్రాధికారాత్। యద్య్ అప్య్ ఉపక్రమే జీవః ప్రస్తుతః; తథాపి--- యస్యానువిత్తః ప్రతిబుద్ధ ఆత్మా, ఇతి మధ్యే పరః ప్రతిపాద్యత ఇతి తత్-సమ్బన్ధీదṁ మహత్త్వమ్, న జీవస్య॥౨౨॥

౨౩౯ స్వ-శబ్దోన్మానాభ్యాṁ చ॥౨।౩।౨౩॥

సాక్షాద్ అణు-శబ్ద ఏవ శ్రూయతే--- ఏషోఽణుర్ ఆత్మా చేతసా వేదితవ్యో యస్మిన్ ప్రాణః పఞ్చధా సṁవివేశ, ఇతి। ఉద్ధృత్య మానమ్ ఉన్మానమ్; అణు-సదృశṁ వస్తూద్ధృత్య తన్-మానత్వṁ జీవస్య శ్రూయతే--- బాలాగ్ర-శత-భాగస్య శతధా కల్పితస్య చ, భాగో జీవః స విజ్ఞేయః, ఇతి; ఆరాగ్ర-మాత్రో హ్య్ అవరోఽపి దృష్టః, ఇతి చ। అతోఽణుర్ ఏవాయమ్ ఆత్మా॥౨౩॥

అథ స్యాత్--- ఆత్మనోఽణుత్వే సకల-శరీర-వ్యాపినీ వేదనా నోపపద్యత ఇతి; తత్ర మతాన్తరేణ పరిహారమ్ ఆహ---

**౨౪౦ అవిరోధశ్ చన్దనవత్॥౨।౩।౨౪॥ **

యథా హరిచన్దన-బిన్దుర్ దేహైకదేశ-వర్త్య్ అపి సకల-దేహ-వ్యాపినమ్ ఆహ్లాదṁ జనయతి, తద్వద్ ఆత్మాపి దేహైకదేశ-వర్తీ సకల-దేశ-వర్తినీṁ వేదనామ్ అనుభవతి॥౨౪॥

౨౪౧ అవస్థితి-వైశేష్యాద్ ఇతి చేన్ నాభ్యుపగమాద్ ధృది హి॥౨।౩।౨౫॥

హరిచన్దన-బిన్ద్వ్-ఆదేర్ దేహ-దేశ-విశేషావస్థితి-విశేషాత్ తథాభావః, ఆత్మనస్ తు తన్ న విద్యత ఇతి చేన్ న; ఆత్మనోఽపి దేహ-దేశ-విశేషే స్థిత్య్ అభ్యుపగమాత్। హృదయ-దేశే హ్య్ ఆత్మనః స్థితిః శ్రూయతే--- హృది హ్య్ అయమ్ ఆత్మా తత్రైకశతṁ నాడీనామ్ ఇతి; తథా--- కతమ ఆత్మేతి ప్రకృత్య, యోఽయṁ విజ్ఞాన-మయః ప్రాణేషు హృద్య్ అన్తర్ జ్యోతిః, ఇతి। ఆత్మనో దేశ-విశేష-స్థితి-ఖ్యాపనాయ చన్దన-దృష్టాన్తః ప్రదర్శితః, న తు చన్దనస్య దేశ-విశేషాపేక్షా॥౨౫॥

ఏకదేశ-వర్తినః సకల-దేహ-వ్యాపి-కార్య-కరత్వ-ప్రకారṁ స్వ-మతేనాహ---

౨౪౨ గుణాద్ వాలోకవత్॥౨।౩।౨౬॥

వా-శబ్దో మతాన్తర-వ్యావృత్త్య్-అర్థః। ఆత్మా స్వ-గుణేన జ్ఞానేన సకల-దేహṁ వ్యాప్యావస్థితః; ఆలోకవత్--- యథా మణి-ద్యు-మణి-ప్రభృతీనామ్ ఏకదేశ-వర్తినామ్ ఆలోకోఽనేక-దేశ-వ్యాపీ దృశ్యేతే, తద్వద్ ధృదయ-స్థస్యాత్మనో జ్ఞానṁ సకల-దేహṁ వ్యాప్య వర్తతే। జ్ఞాతుః ప్రభా-స్థానీయస్య జ్ఞానస్య స్వాశ్రయాద్ అన్యత్ర వృత్తిర్ మణి-ప్రభావద్ ఉపపద్యత ఇతి ప్రథమ-సూత్రే స్థాపితమ్॥౨౬॥

ననూక్తṁ జ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవాత్మేతి; తత్ కథṁ జ్ఞానస్య స్వరూప-వ్యతిరిక్త-గుణత్వమ్ ఉచ్యతే; తత్రాహ---

౨౪౩ వ్యతిరేకో గన్ధవత్ తథా చ దర్శయతి॥౨।౩।౨౭॥

యథా పృథివ్యా గన్ధస్య గుణత్వేనోపలభ్యమానస్య తతో వ్యతిరేకః, తథా జానామీతి జ్ఞాతృ-గుణత్వేన ప్రతీయమానస్య జ్ఞానస్యాత్మనో వ్యతిరేకః సిద్ధః। దర్శయతి చ శ్రుతిః--- జానాత్య్ ఏవాయṁ పురుష ఇతి॥౨౭॥

౨౪౪ పృథగ్ ఉపదేశాత్॥౨।౩।౨౮॥

స్వ-శబ్దేనైవ విజ్ఞానṁ విజ్ఞాతుః పృథగ్ ఉపదిశ్యతే--- న హి విజ్ఞాతుర్ విజ్ఞాతేర్ విపరిలోపో విద్యతే ఇతి॥౨౮॥

యత్ తూక్తṁ--- యో విజ్ఞానే తిష్ఠన్, విజ్ఞానṁ యజ్ఞṁ తనుతే, జ్ఞాన-స్వరూపమ్ అత్యన్త-నిర్మలమ్ ఇత్య్ ఆదిషు జ్ఞానమ్ ఏవాత్మేతి వ్యపదిశ్యత ఇతి, తత్రాహ---

౨౪౫ తద్-గుణ-సారత్వాత్ తు తద్-వ్యపదేశః ప్రాజ్ఞవత్॥౨।౩।౨౯॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావర్తయతి। తద్-గుణ-సారత్వాత్--- విజ్ఞాన-గుణ-సారత్వాద్ ఆత్మనో విజ్ఞానమ్ ఇతి వ్యపదేశః। విజ్ఞానమ్ ఏవాస్య సార-భూతో గుణః, యథా ప్రాజ్ఞస్యానన్దః సార-భూతో గుణ ఇతి ప్రాజ్ఞ ఆనన్ద-శబ్దేన వ్యపదిశ్యతే--- యద్ ఏష ఆకాశ ఆనన్దో న స్యాత్, ఆనన్దో బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్, ఇతి। ప్రాజ్ఞస్య హ్య్ ఆనన్దః సార-భూతో గుణః--- స ఏకో బ్రహ్మణ ఆనన్దః, ఆనన్దṁ బ్రహ్మణో విద్వాన్, న బిభేతి కుతశ్చన, ఇతి। యథా వా--- సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మేతి విపశ్చితః ప్రాజ్ఞస్య జ్ఞాన-శబ్దేన వ్యపదేశః। సహ బ్రహ్మణా విపశ్చితా, యః సర్వజ్ఞః, ఇత్య్ ఆదిషు ప్రాజ్ఞస్య జ్ఞానṁ సార-భూతో గుణ ఇతి విజ్ఞాయతే॥౨౯॥

౨౪౬ యావద్ ఆత్మ-భావిత్వాచ్ చ న దోషస్ తద్-దర్శనాత్॥౨।౩।౩౦॥

విజ్ఞానస్య యావద్ ఆత్మ-భావి-ధర్మత్వాత్ తేన తద్-వ్యపదేశో న దోషః; తథా చ ఖణ్డాదయో యావత్ స్వరూప-భావి-గోత్వాది-ధర్మ-శబ్దేన గౌర్ ఇతి వ్యపదిశ్యమానా దృశ్యన్తే; స్వరూప-నిరూపణ-ధర్మత్వాద్ ఇత్య్ అర్థః। చ-కారాజ్ జ్ఞానవద్ ఆత్మనోఽపి స్వ-ప్రకాశత్వేన విజ్ఞానమ్ ఇతి వ్యపదేశో న దోష ఇతి సముచ్చినోతి॥౩౦॥

యచ్ చోక్తṁ సుషుప్త్య్ ఆదిషు జ్ఞానాభావాజ్ జ్ఞానస్య న స్వరూపానుబన్ధి-ధర్మత్వమ్ ఇతి, తత్రాహ---

౨౪౭ పుṁస్త్వాదివత్ త్వ్ అస్య సతోఽభివ్యక్తి-యోగాత్॥౨।౩।౩౧॥

తు-శబ్దశ్ చోదితాశఙ్కా-నివృత్త్య్-అర్థః। అస్య--- జ్ఞానస్య సుషుప్త్య్-ఆదిష్వ్ అపి విద్యమానస్య జాగర్యాదిష్వ్ అభివ్యక్తేః సమ్భవాత్ స్వరూపానుబన్ధి-ధర్మత్వోపపత్తిః। పుస్త్వాదివత్---యథా పుṁస్త్వాద్య్-అసాధారణస్య ధాతోర్ బాల్యావస్థాయాṁ సతోఽప్య్ అనభివ్యక్తస్య యువత్వేఽభివ్యక్తౌ పుṁసస్ తద్వత్తా న కాదాచిత్కీ భవతి। సప్త-ధాతు-మయత్వṁ హి శరీరస్య స్వరూపానుబన్ధి--- తత్-సప్త-ధాతు త్రి-మలṁ ద్వి-యోని చతుర్-విధాహార-మయṁ శరీరమ్ ఇతి శరీర-స్వరూప-వ్యపదేశాత్। సుషుప్త్య్-ఆదిష్వ్ అప్య్ అహమ్-అర్థః ప్రకాశత ఇతి ప్రాగ్ ఏవోక్తమ్। తస్య విద్యమానస్య జ్ఞానస్య విషయ-గోచరత్వṁ జాగర్యాదావ్ ఉపలభ్యతే। ఏతే చాత్మనో జ్ఞాతృత్వాదయో ధర్మాః ప్రాగ్ ఏవోపపాదితాః। అతో జ్ఞాతృత్వమ్ ఏవ జీవాత్మనః స్వరూపమ్। స చాయమ్ ఆత్మాణు-పరిమాణః। న ప్రేత్య సṁజ్ఞాస్తి, ఇత్య్ అపి న ముక్తస్య జ్ఞానాభావ ఉచ్యతే, అపి తు--- ఏతేభ్యో భూతేభ్యః సముత్థాయ తాన్య్ ఏవానువినశ్యతి, ఇతి సṁసార-దశాయాṁ యద్ భూతానువిధాయిత్వ-ప్రయుక్తṁ జన్మ-నాశాది-దర్శనమ్, తన్ ముక్తస్య న విద్యతే, న పశ్యో మృత్యుṁ పశ్యతి న రోగṁ నోత దుఃఖతామ్। సర్వṁ హ పశ్యః పశ్యతి సర్వమ్ ఆప్నోతి సర్వశః॥ నోపజనṁ స్మరన్న్ ఇదṁ శరీరమ్, మనసైతాన్ కామాన్ పశ్యన్ రమతే, ఇత్య్ ఆది శ్రుత్యైకార్థ్యాత్॥౩౧॥ 

సమ్ప్రతి జ్ఞానాత్మ-వాదే తస్య సర్వ-గతత్వే దూషణమ్ ఆహ---

౨౪౮ నిత్యోపలబ్ధ్య్-అనుపలబ్ధి-ప్రసఙ్గోఽన్యతర-నియమో వాన్యథా॥౨।౩।౩౨॥

అన్యథా--- సర్వ-గతత్వ-పక్షే తస్య జ్ఞాన-మాత్రత్వ-పక్షే చ నిత్యమ్ ఉపలబ్ధ్య్-అనుపలబ్ధీ సహైవ ప్రసజ్యేయాతామ్; అన్యతర-నియమో వా--- ఉపలబ్ధిర్ ఏవ వా నిత్యṁ స్యాత్, అనుపలబ్ధిర్ ఏవ వా। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- లోకే తావద్ వర్తమానయోర్ ఆత్మోపలబ్ధ్య్-అనుపలబ్ధ్యోర్ అయṁ జ్ఞానాత్మా సర్వ-గతో హేతుః స్యాత్; ఉపలబ్ధేర్ ఏవ వా, అనుపలబ్ధేర్ ఏవ వా। ఉభయ-హేతుత్వే సర్వదా సర్వత్రోభయṁ ప్రసజ్యేత। యద్య్ ఉపలబ్ధేర్ ఏవ, సర్వస్య సర్వదా సర్వత్రానుపలమ్భో న స్యాత్। అథానుపలబ్ధేర్ ఏవ, సర్వదా సర్వత్రోపలబ్ధిర్ న స్యాద్ ఇతి। అస్మాకṁ శరీరస్యాన్తర్ ఏవావస్థితత్వాద్ ఆత్మనస్ తత్రైవోపలబ్ధిర్ నాన్యత్రేతి వ్యవస్థా-సిద్ధిః। కరణాయత్తోపలబ్ధేర్ అపి సర్వేషామ్ ఆత్మనాṁ సర్వ-గతత్వేన సర్వైః కరణైః సర్వదా సṁయుక్తత్వాద్ అదృష్టాదేర్ అప్య్ అనియమాద్ ఉక్త-దోషః సమానః॥౩౨॥ ఇతి జ్ఞాధికరణమ్॥౪॥

అథ కర్త్రధికరణమ్॥౫॥

**౨౪౯ కర్తా శాస్త్రార్థవత్త్వాత్॥౨।౩।౩౩॥ **

అయమ్ ఆత్మా జ్ఞాతా, స చాణు-పరిమాణ ఇత్య్ ఉక్తమ్; ఇదానీṁ కిṁ స ఏవ కర్తా, ఉత స్వయమ్ అకర్తైవ సన్న్ అచేతనానాṁ గుణానాṁ కర్తృత్వమ్ ఆత్మన్య్ అధ్యస్యతీతి చిన్త్యతే। కిమ్ అత్ర యుక్తమ్। అకర్తైవాత్మేతి। కుతః। ఆత్మనో హ్య్ అకర్తృత్వమ్, గుణానామ్ ఏవ చ కర్తృత్వమ్ అధ్యాత్మ-శాస్త్రేషు శ్రూయతే। తథా హి కఠవల్లీషు జీవస్య--- న జాయతే మ్రియతే ఇత్య్ ఆదినా జన్మ-జరా-మరణాదికṁ సర్వṁ ప్రకృతి-ధర్మṁ ప్రతిషిధ్య హననాదిషు క్రియాసు కర్తృత్వమ్ అపి ప్రతిషిధ్యతే---హన్తా చేన్ మన్యతే హన్తుṁ హతశ్ చేన్ మన్యతే హతమ్। ఉభౌ తౌ న విజానాతీ నాయṁ హన్తి న హన్యతే, ఇతి। హన్తారమ్ ఆత్మానṁ జానన్ న జానాత్య్ ఆత్మానమ్ ఇత్య్ అర్థః। తథా చ భగవతా స్వయమ్ ఏవ జీవస్యాకర్తృత్వṁ స్వరూపమ్, కర్తృత్వాభిమానస్ తు వ్యామోహ ఇత్య్ ఉచ్యతే--- ప్రకృతేః క్రియమాణాని గుణైః కర్మాణి సర్వశః। అహఙ్కార-విమూఢాత్మా కర్తాహమ్ ఇతి మన్యతే, నాన్యṁ గుణేభ్యః కర్తారṁ యదా ద్రష్టానుపశ్యన్తి, కార్య-కారణ-కర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిర్ ఉచ్యతే। పురుషః సుఖ-దుఃఖానాṁ భోక్తృత్వే హేతుర్ ఉచ్యతే, ఇతి చ। అతః పురుషస్య భోక్తృత్వమ్ ఏవ, ప్రకృతేర్ ఏవ తు కర్తృత్వమ్ ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే--- కర్తా శాస్త్రార్థవత్త్వాద్ ఇతి। ఆత్మైవ కర్తా; న గుణాః। కస్మాత్। శాస్త్రార్థవత్త్వాత్। శాస్త్రాణి హి యజేత స్వర్గ-కామః, ముముక్షుర్ బ్రహ్మోపాసీతేత్య్ ఏవమ్ ఆదీని స్వర్గ-మోక్షాది-ఫలస్య భోక్తారమ్ ఏవ కర్తృత్వే నియుఞ్జతే। న హ్య్ అచేతనస్య కర్తృత్వేఽన్యో నియుజ్యతే। శాసనాచ్ చ శాస్త్రమ్; శాసనṁ చ ప్రవర్తనమ్; శాస్త్రస్య చ ప్రవర్తకత్వṁ బోధ-జనన-ద్వారేణ; అచేతనṁ చ ప్రధానṁ న బోధయితుṁ శక్యమ్। అతః శాస్త్రాణామ్ అర్థవత్త్వṁ భోక్తుశ్ చేతనస్యైవ కర్తృత్వే భవేత్। తద్ ఉక్తṁ--- శాస్త్ర-ఫలṁ ప్రయోక్తరీతి। యద్ ఉక్తṁ--- హన్తా చేన్ మన్యతే ఇత్య్ ఆదినా హనన-క్రియాయామ్ అకర్తృత్వమ్ ఆత్మనః శ్రూయత ఇతి; తద్-ఆత్మనో నిత్యత్వేన హన్తవ్యత్వాభావాద్ ఉచ్యతే। యచ్ చ--- ప్రకృతేః క్రియామాణానీత్య్ ఆదినా గుణానామ్ ఏవ కర్తృత్వṁ స్మర్యత ఇతి తత్ సాṁసారిక-ప్రవృత్తిష్వ్ అస్య కర్తృతా సత్త్వ-రజస్-తమో-గుణ-సṁసర్గ-కృతా; న స్వరూప-ప్రయుక్తేతి ప్రాప్తాప్రాప్త-వివేకేన గుణానామ్ ఏవ కర్తృతేత్య్ ఉచ్యతే। తథా చ తత్రైవోచ్యతే--- కారణṁ గుణ-సఙ్గోఽస్య సద్-అసద్-యోని-జన్మసు, ఇతి। తథా తత్రైవాత్మనశ్ చ కర్తృత్వమ్ అభ్యుపేత్యోచ్యతే--- తత్రైవṁ సతి కర్తారమ్ ఆత్మానṁ కేవలṁ తు యః। పశ్యత్య్ అకృత-బుద్ధిత్వాన్ న పశ్యతి దుర్మతిః, ఇతి। అధిష్ఠానṁ తథా కర్తా కరణṁ చ పృథగ్ విధమ్। వివిధా చ పృథక్ చేష్టా దైవṁ చైవాత్ర పఞ్చమమ్ ఇత్య్ అధిష్ఠానాది-దైవ-పర్యన్త-సాపేక్షే సత్యాత్మనః కర్తృత్వే య ఆత్మానమ్ ఏవ కేవలṁ కర్తారṁ మన్యతే, న స పశ్యతీత్య్ అర్థః॥౩౩॥

౨౫౦ ఉపాదానాద్ విహారోపదేశాచ్ చ॥౨।౩।౩౪॥

స యథా మహారాజః, ఇతి ప్రకృత్య, ఏవమ్ ఏవైష ఏతాన్ ప్రాణాన్ గృహీత్వా స్వే శరీరే యథాకామṁ పరివర్తతే, ఇతి ప్రాణానామ్ ఉపాదానే విహారే చ కతృత్వమ్ ఉపదిశ్యతే॥౩౪॥

౨౫౧ వ్యపదేశాచ్ చ క్రియాయాṁ న చేన్ నిర్దేశ-విపర్యయః॥౨।౩।౩౫॥

విజ్ఞానṁ యజ్ఞṁ తనుతే, కర్మాణి తనుతేఽపి చ, ఇతి లౌకిక-వైదిక-క్రియాసు కర్తృత్వ-వ్యపదేశాచ్ చ కర్తా। విజ్ఞాన-శబ్దేన నాత్మనో వ్యపదేశః, అపి త్వ్ అన్తఃకరణస్య బుద్ధేర్ ఇతి చేత్; ఏవṁ సతి నిర్దేశ-విపర్యయః స్యాత్--- బుద్ధేః కరణత్వాద్ విజ్ఞానేనేతి కరణ-విభక్తి-నిర్దేశః స్యాత్॥౩౫॥

**౨౫౨ ఉపలబ్ధివద్ అనియమః॥౨।౩।౩౬॥ **

ఆత్మనోఽకర్తృత్వే దోష ఉచ్యతే। యథాత్మనో విభుత్వే నిత్యోపలబ్ధ్య్-అనుపలబ్ధి-ప్రసఙ్గ ఇత్య్ ఆదినోపలబ్ధేర్ అనియమ ఉక్తః, తద్వద్ ఆత్మనోఽకర్తృత్వే ప్రకృతేశ్ చ కర్తృత్వే తస్యాః సర్వ-పురుష-సాధారణత్వాత్ సర్వాణి కర్మాణి సర్వేషాṁ భోగాయ స్యుః; నైవ వా కస్యచిత్। ఆత్మనో విభుత్వాభ్యుపగమాత్ సన్నిధానమ్ అపి సర్వేషామ్ అవిశిష్టమ్। అత ఏవ చాన్తఃకరణాదీనామ్ అపి నియమో నోపపద్యతే, యద్-ఆయత్తా వ్యవస్థా స్యాత్॥౩౬॥

**౨౫౩ శక్తి-విపర్యయాత్॥౨।౩।౩౭॥ **

బుద్ధేః కర్తృత్వే కర్తుర్ అన్యస్య భోక్తృత్వానుపపత్తేర్ భోక్తృత్వ-శక్తిర్ అపి తస్యా ఏవ స్యాద్ ఇత్య్ ఆత్మనో భోక్తృత్వ-శక్తిర్ హీయేత। భోక్తృత్వṁ చ బుద్ధేర్ ఏవ సమ్పద్యత ఇత్య్ ఆత్మ-సద్-భావే ప్రమాణాభావశ్ చ స్యాత్। పురుషోఽస్తి భోక్తృ-భావాత్, ఇతి హి తేషామ్ అభ్యుపగమః॥౩౭॥

**౨౫౪ సమాధ్య్-అభావాచ్ చ॥౨।౩।౩౮॥ **

బుద్ధేః కర్తృత్వే మోక్ష-సాధన-భూత-సమాధావ్ అపి సైవ కర్త్రీ స్యాత్। స చ సమాధిః ప్రకృతేర్ అన్యోఽస్మీత్య్ ఏవṁ-రూపః; న చ ప్రకృతేర్ అన్యోఽస్మీతి ప్రకృతిః సమాధాతుమ్ అలమ్। అతోఽప్య్ ఆత్మైవ కర్తా॥౩౮॥

నన్వ్ ఆత్మనః కర్తృత్వేఽభ్యుపగమ్యమానే సర్వదా కర్తృత్వాన్ నోపరమ్ ఏతేత్య్ అత్రాహ---

౨౫౫ యథా చ తక్షోభయధా॥౨।౩।౩౯॥

వాగ్-ఆది-కరణ-సమ్పన్నోఽప్య్ ఆత్మా యదేచ్ఛతి తదా కరోతి; యదా తు నేచ్ఛతి తదా న కరోతి। యథా తక్షా వాస్యాది-కరణ-సన్నిధానేఽపి ఇచ్ఛానుగుణ్యేన కరోతి, న కరోతి చ। బుద్ధేస్ త్వ్ అచేతనాయాః కర్తృత్వే తస్యా భోగ-వాఞ్ఛాది-నియమ-కారణాభావాత్ సర్వదా కర్తృత్వమ్ ఏవ స్యాత్॥౩౯॥ ఇతి కర్త్రధికరణమ్॥౫॥

అథ పరాయత్తాధికరణమ్॥౬॥

**౨౫౬ పరాత్ తు తచ్-ఛ్రుతేః॥౨।౩।౪౦॥ **

ఇదṁ జీవస్య కర్తృత్వṁ కిṁ స్వాతన్త్ర్యేణ, ఉత పరమాత్మాయత్తమ్ ఇతి। కిṁ ప్రాప్తమ్। స్వాతన్త్ర్యేణేతి। పరమాత్మాయత్తత్వే హి విధి-నిషేధ-శాస్త్రానర్థక్యṁ ప్రసజ్యేత। యో హి స్వ-బుద్ధ్యా ప్రవృత్తి-నివృత్త్య్-ఆరమ్భ-శక్తః; స ఏవ నియోజ్యో భవతి। అతః స్వాతన్త్ర్యేణాస్య కర్తృత్వమ్ ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- పరాత్ తు తచ్-ఛ్రుతేర్ ఇతి। తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి; తత్--- కర్తృత్వమ్, అస్య జీవస్య పరాత్--- పరమాత్మన ఏవ హేతోర్ భవతి। కుతః। శ్రుతేః--- అన్తః ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః, ఇతి। స్మృతిర్ అపి సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టో మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ, ఈశ్వరః సర్వ-భూతానాṁ హృద్-దేశేఽర్జున తిష్ఠతి। భ్రామయన్ సర్వ-భూతాని యన్త్రారూఢాని మాయయా, ఇతి॥౪౦॥

నన్వ్ ఏవṁ విధి-నిషేధ-శాస్త్రానర్థక్యṁ ప్రసజ్యేతేత్య్ ఉక్తమ్; తత్రాహ---

౨౫౭ కృత-ప్రయత్నాపేక్షస్ తు విహిత-ప్రతిషిద్ధావైయర్థ్యాదిభ్యః॥౨।౩।౪౧॥

సర్వాసు క్రియాసు పురుషేణ కృతṁ ప్రయత్నమ్--- ఉద్యోగమ్ అపేక్ష్యాన్తర్యామీ పరమాత్మా తద్-అనుమతి-దానేన ప్రవర్తయతి। పరమాత్మానుమతిమ్ అన్తరేణాస్య ప్రవృత్తిర్ నోపపద్యత ఇత్య్ అర్థః। కుత ఏతత్। విహిత-ప్రతిషిద్ధావైయర్థ్యాదిభ్యః--- ఆది-శబ్దేనానుగ్రహ-నిగ్రహాదయో గృహ్యన్తే। యథా ద్వయోః సాధారణే ధనే పర-స్వత్వాపాదనమ్ అన్యతరానుమతిమ్ అన్తరేణ నోపపద్యతే; అథాపీతరానుమతేః; స్వేనైవ కృతమ్ ఇతి తత్-ఫలṁ స్వస్యైవ భవతి। పాప-కర్మసు నివర్తన-శక్తస్యాప్య్ అనుమన్తృత్వṁ న నిర్దయత్వమ్ ఆవహతీతి సాఙ్ఖ్య-సమయ-నిరూపణే ప్రతిపాదితమ్। నన్వ్ ఏవమ్--- ఏష హ్య్ ఏవ సాధు కర్మ కారయతి తṁ యమ్ ఏభ్యో లోకేభ్య ఉన్నినీషతి ఏష ఏవాసాధు కర్మ కారయతి తṁ యమ్ అధో నినీషతి, ఇత్య్ ఉన్నినీషయాధోనినీషయా చ స్వయమ్ ఏవ సాధ్వ్-అసాధునీ కర్మణీ కారయతీత్య్ ఏతన్ నోపపద్యతే। ఉచ్యతే--- ఏతన్ న సర్వ-సాధారణమ్, యస్ త్వ్ అతిమాత్ర-పరమ-పురుషానుకూల్యే వ్యవసితః ప్రవర్తతే; తమ్ అనుగృహ్ణన్ భగవాన్ స్వయమ్ ఏవ స్వ-ప్రాప్త్య్-ఉపాయేష్వ్ అతికల్యాణేషు కర్మస్వ్ ఏవ రుచిṁ జనయతి। యశ్ చాతిమాత్ర-ప్రాతికూల్యే వ్యవసితః ప్రవర్తతే తṁ నిగృహ్ణన్ స్వ-ప్రాప్తి-విరోధిష్వ్ అధో-గతి-సాధనేషు కర్మసు సఞ్జయతి। యథోక్తṁ భగవతా స్వయమ్ ఏవ--- అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే। ఇతి మత్వా భజన్తే మాṁ బుధా భావ-సమన్వితాః, ఇత్యారభ్య, తేషాṁ సతత-యుక్తానాṁ భజతాṁ ప్రీతి-పూర్వకమ్। దదామి బుద్ధి-యోగṁ తṁ యేన మామ్ ఉపయాన్తి తే॥ తేషామ్ ఏవానుకమ్పార్థమ్ అహమ్ అజ్ఞాన-జṁ తమః। నాశయామ్య్ ఆత్మ-భావ-స్థో జ్ఞాన-దీపేన భాస్వతా, ఇతి। తథా---అసత్యమ్ అప్రతిష్ఠṁ తే జగద్ ఆహుర్ అనీశ్వరమ్ ఇత్య్ ఆది, మామ్ ఆత్మ-పర-దేహేషు ప్రద్విషన్తోఽభ్యసూయకాః, ఇత్య్ అన్తమ్ ఉక్త్వా, తాన్ అహṁ ద్విషతః క్రూరాన్ సṁసారేషు నరాధమాన్। క్షిపామ్యజస్రమ్ అశుభాన్ ఆసురీష్వ్ ఏవ యోనిషు, ఇత్య్ ఉక్తమ్॥౪౧॥ ఇతి పరాయత్తాధికరణమ్॥౬॥

అథ అṁశాధికరణమ్॥౭॥

**౨౫౮ అṁశో నానా-వ్యపదేశాద్ అన్యథా చాపి దాశ-కితవాదిత్వమ్ అధీయత ఏకే॥౨।౩।౪౨॥ **

జీవస్య కర్తృత్వṁ పరమ-పురుషాయత్తమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్; ఇదానీṁ కిమ్ అయṁ జీవః పరస్మాద్ అత్యన్త-భిన్నః, ఉత పరమ్ ఏవ బ్రహ్మ భ్రాన్తమ్, ఉత బ్రహ్మైవోపాధ్య్-అవచ్ఛిన్నమ్, అథ బ్రహ్మాṁశ ఇతి సṁశయ్యతే। శ్రుతి-విప్రతిపత్తేః సṁశయః। నను--- తద్-అనన్యత్వమ్ ఆరమ్భణ-శబ్దాదిభ్యః, అధికṁ తు భేద-నిర్దేశాత్, ఇత్య్ అత్రైవాయమ్ అర్థో నిర్ణీర్తః। సత్యమ్। స ఏవ నానాత్వైకత్వ-శ్రుతి-విప్రతిపత్త్యా ఆక్షిప్య జీవస్య బ్రహ్మాṁశత్వోపపాదనేన విశేషతో నిర్ణీయతే। యావద్ ధి జీవస్య బ్రహ్మాṁశత్వṁ న నిర్ణీతమ్, తావజ్ జీవస్య బ్రహ్మణోఽనన్యత్వṁ, బ్రహ్మణస్ తస్మాద్ అధికత్వṁ చ న ప్రతితిష్ఠతి। కిṁ తావత్ ప్రాప్తమ్। అత్యన్త-భిన్న ఇతి। కుతః। జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వావ్ అజావ్ ఈశనీశౌ, ఇత్య్ ఆది భేద-నిర్దేశాత్। జ్ఞాజ్ఞయోర్ అభేద-శ్రుతయస్ తు, అగ్నినా సిఞ్చద్ ఇతివద్ విరుద్ధార్థ-ప్రతిపాదనాద్ ఔపచారిక్యః। బ్రహ్మణోఽṁశో జీవ ఇత్య్ అపి న సాధీయః। ఏక-వస్త్వ్-ఏకదేశ-వాచీ హ్య్ అṁశ-శబ్దః। జీవస్య బ్రహ్మైకదేశత్వే తద్-గతా దోషా బ్రహ్మాణి భవేయుః। న చ బ్రహ్మ-ఖణ్డో జీవ ఇత్య్ అశత్వోపపత్తిః, ఖణ్డనానర్హత్వాద్ బ్రహ్మణః, ప్రాగ్-ఉక్త-దోష-ప్రసఙ్గాచ్ చ। తస్మాద్ అత్యన్త-భిన్నస్య చ తద్-అṁశత్వṁ దురుపపాదమ్। యద్వా భ్రాన్తṁ బ్రహ్మైవ జీవః। కుతః। తత్ త్వమ్ అసి, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మేత్య్ ఆది బ్రహ్మాత్మ-భావోపదేశాత్। నానాత్వ-వాదిన్యస్ తు ప్రత్యక్షాది-సిద్ధార్థానువాదిత్వాద్ అనన్యథా-సిద్ధాద్వైతోపదేశ-పరాభిః శ్రుతిభిః ప్రత్యక్షాదయ ఇవావిద్యాన్తర్గతాః ఖ్యాప్యన్తే। అథవా బ్రహ్మైవానాద్య్-ఉపాధ్య్-అవచ్ఛిన్నṁ జీవః। కుతః। తత ఏవ బ్రహ్మాత్మ-భావోపదేశాత్। న చాయమ్ ఉపాధిర్ భ్రాన్తి-పరికల్పిత ఇతి వక్తుṁ శక్యమ్, బన్ధ-మోక్షాది-వ్యవస్థానుపపత్తేర్ ఇతి॥

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే బ్రహ్మాṁశ ఇతి। కుతః। నానావ్యపదేశాత్, అన్యథా చ--- ఏకత్వేన వ్యపదేశాత్। ఉభయధా హి వ్యపదేశో దృశ్యతే। నానాత్వ-వ్యపదేశస్ తావత్ స్రష్టృత్వ-సృజ్యత్వ-నియన్తృత్వ-నియామ్యత్వ-సర్వజ్ఞత్వాజ్ఞత్వ-స్వాధీనత్వ-పరాధీనత్వ-శుద్ధత్వాశుద్ధత్వ-కల్యాణ-గుణాకరత్వ-తద్-విపరీతత్వ-పతిత్వ-శేషత్వాదిభిర్ దృశ్యతే। అన్యథా చాభేదన వ్యపదేశోఽపి, తత్ త్వమ్ అసి, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మేత్య్ ఆదిభిర్ దృశ్యతే। అపి దాశ-కితవాదిత్వమ్ అధీయత ఏకే-- బ్రహ్మ-దాశా బ్రహ్మ-దాసా బ్రహ్మేమే కితవాః, ఇత్య్ ఆథర్వణికా బ్రహ్మణో దాశ-కితవాదిత్వమ్ అప్య్ అధీయతే। తతశ్ చ సర్వ-జీవ-వ్యాపిత్వేనాభేదో వ్యపదిశ్యత ఇత్య్ అర్థః। ఏవమ్ ఉభయ-వ్యపదేశ-ముఖ్యత్వ-సిద్ధయే జీవోఽయṁ బ్రహ్మణోఽṁశ ఇత్య్ అభ్యుపగన్తవ్యః।

న చ భేద-వ్యపదేశానాṁ ప్రత్యక్షాది-ప్రసిద్ధార్థత్వేనాన్యథా-సిద్ధత్వమ్; బ్రహ్మ-సృజ్యత్వ-తన్-నియామ్యత్వ-తచ్-ఛరీరత్వ-తచ్-ఛేషత్వ-తద్-ఆధారత్వ-తత్-పాల్యత్వ-తత్-సṁహార్యత్వ-తద్-ఉపాసకత్వ-తత్-ప్రసాద-లభ్య-ధర్మార్థ-కామ-మోక్ష-రూప-పురుషాథ-భాక్త్వాదయస్ తత్-కృతశ్ చ జీవ-బ్రహ్మణోర్ భేదః ప్రత్యక్షాద్య్-అగోచరత్వేనానన్యథా-సిద్ధః। అతో న జగత్-సృష్ట్య్-ఆది-వాదినీనాṁ ప్రమాణాన్తర-సిద్ధ-భేదానువాదేన మిథ్యార్థోపదేశ-పరత్వమ్। న చాఖణ్డైకరస-చిన్-మాత్ర-స్వరూపేణ బ్రహ్మణా ఆత్మనోఽతద్-భావానుసన్ధానమ్, బహు-భవన-సఙ్కల్ప-పూర్వక-వియద్-ఆది-సృష్టిṁ, జీవ-భావేన తత్-ప్రవేశṁ, విచిత్ర-నామ-రూప-వ్యాకరణṁ, తత్-కృతానన్త-విషయానుభవ-నిమిత్త-సుఖ-దుఃఖ-భాగిత్వమ్, అభోక్తృత్వేన తత్ర స్థిత్వా తన్-నియమనేనాన్తర్యామిత్వṁ, జీవ-భూతస్య స్వస్య కారణ-బ్రహ్మాత్మ-భావానుసన్ధానṁ, సṁసార-మోక్షṁ, తద్-ఉపదేశ-శాస్త్రṁ చ కుర్వాణేన భ్రమితవ్యమ్ ఇత్య్ ఉపదిశ్యతే; తథా సత్య్ ఉన్మత్త-ప్రలపితత్వాపాతాత్। ఉపాధ్య్-అవచ్ఛిన్నṁ బ్రహ్మ జీవ ఇత్య్ అపి న సాధీయః, పూర్వ-నిర్దిష్ట-నియన్తృత్వ-నియామ్యత్వాది-వ్యపదేశ-బాధాద్ ఏవ। న హి దేవదత్తాదేర్ ఏకస్యైవ గృహాద్య్-ఉపాధి-భేదాన్ నియన్తృ-నియామ్య-భావాది-సిద్ధిః। అత ఉభయ-వ్యపదేశోపపత్తయే జీవోఽయṁ బ్రహ్మణోఽṁశ ఇత్య్ అభ్యుపేత్యమ్॥౪౨॥

**౨౫౯ మన్త్ర-వర్ణాత్॥౨।౩।౪౩॥ **

పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రి-పాదస్యామృతṁ దివి, ఇతి మన్త్ర-వర్ణాచ్ చ బ్రహ్మాṁశో జీవః। అṁశ-వాచీ హి పాద-శబ్దః। విశ్వా భూతానీతి జీవానాṁ బహుత్వాద్ బహు-వచనṁ మన్త్రే। సూత్రేఽప్య్ అṁశ ఇత్య్ ఏక-వచనṁ జాత్య్-అభిప్రాయమ్; నాత్మా శ్రుతేర్ ఇత్య్ అత్రాప్య్ ఏక-వచనṁ జాత్య్-అభిప్రాయమ్; నిత్యో నిత్యానాṁ చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాṁ యో విదధాతి కామాన్, ఇత్య్ ఆది శ్రుతిభ్య ఈశ్వరాద్ భేదస్యాత్మనాṁ బహుత్వ-నిత్యత్వయోశ్ చాభిధీయమానత్వాత్। ఏవṁ నిత్యానామ్ ఆత్మనాṁ బహుత్వే ప్రామాణికే సతి జ్ఞాన-స్వరూపత్వేన సర్వేషామ్ ఏక-రూపత్వేఽపి భేదకాకార ఆత్మ-యాథాత్మ్య-వేదన-క్షమైర్ అవగమ్యతే। అసన్తతేశ్ చావ్యతికరః, ఇత్య్ అనన్తరమ్ ఏవ చాత్మ-బహుత్వṁ వక్ష్యతి॥౪౩॥

**౨౬౦ అపి స్మర్యతే॥౨।౩।౪౪॥ **

మమైవాṁశో జీవ-లోకే జీవ-భూతః సనాతనః, ఇతి జీవస్య పురుషోత్తమాṁశత్వṁ స్మర్యతే; అతశ్ చాయమ్ అṁశః॥౪౪॥

అṁశత్వేఽపి జీవస్య బ్రహ్మైకదేశత్వేన జీవ-గతా దోషా బ్రహ్మణ ఏవేత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౬౧ ప్రకాశాదివత్ తు నైవṁ పరః॥౨।౩।౪౫॥

తు-శబ్దశ్ చోద్యṁ వ్యావతయతి। ప్రకాశాదివజ్ జీవః పరమాత్మనోఽṁశః, యథాగ్న్య్-ఆదిత్యాదేర్ భాస్వతో భా-రూపః ప్రకాశోఽṁశో భవతి, యథా గవాశ్వ-శుక్ల-కృష్ణాదీనాṁ గోత్వాది-విశిష్టానాṁ వస్తూనాṁ గోత్వాదీని విశేషణాన్య్ అṁశాః, యథా వా దేహినో దేవ-మనుష్యాదిర్ దేహోఽṁశః, తద్వత్। ఏక-వస్త్వ్-ఏకదేశత్వṁ హ్య్ అṁశత్వమ్। విశిష్టస్యైకస్య వస్తునో విశేషణమ్ అṁశ ఏవ। తథా చ వివేచకా విశిష్టే వస్తుని విశేషణాṁశోఽయమ్, విశేష్యాṁశోఽయమ్ ఇతి వ్యపదిశన్తి। విశేషణ-విశేష్యయోర్ అṁశాṁశిత్వేఽపి స్వభావ-వైలక్షణ్యṁ దృశ్యతే। ఏవṁ జీవ-పరయోర్ విశేషణ-విశేష్యయోర్ అṁశాṁశిత్వṁ, స్వభావ-భేదశ్ చోపపద్యతే। తద్ ఇదమ్ ఉచ్యతే--- నైవṁ పర ఇతి। యథాభూతో జీవః, న తథాభూతః పరః। యథైవ హి ప్రభాయాః ప్రభావానన్యథా-భూతః, తథా ప్రభా-స్థానీయాత్ స్వాṁశాజ్ జీవాద్ అṁశీ పరోఽప్య్ అర్థాన్తర-భూత ఇత్య్ అర్థః। ఏవṁ జీవ-పరయోర్ విశేషణ-విశేష్యత్వ-కృతṁ స్వభావ-వైలక్షణ్యమ్ ఆశ్రిత్య భేద-నిర్దేశాః ప్రవర్తన్తే; అభేద-నిర్దేశాస్ తు పృథక్సిద్ధ్య్-అనర్హ-విశేషణానాṁ విశేష్య-పర్యన్తత్వమ్ ఆశ్రిత్య ముఖ్యత్వేనోపపద్యన్తే। తత్ త్వమ్ అసి, అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మేత్య్ ఆదిషు, తచ్-ఛబ్ద-బ్రహ్మ-శబ్దవత్ త్వమ్ అయమ్ ఆత్మేతి శబ్దా అపి, జీవ-శరీరక-బ్రహ్మ-వాచకత్వేనైకార్థాభిధాయిత్వాద్ ఇత్య్ అయమ్ అర్థః ప్రాగ్ ఏవ ప్రపఞ్చితః॥౪౫॥

**౨౬౨ స్మరన్తి చ॥౨।౩।౪౬॥ **

ఏవṁ ప్రభాప్రభావద్ రూపేణ శక్తి-శక్తిమద్-రూపేణ శరీరాత్మ-భావేన చాṁశాṁశి-భావṁ జగద్-బ్రహ్మణోః పరాశరాదయః స్మరన్తి, ఏకదేశ-స్థితస్యాగ్నేర్ జ్యోత్స్నా విస్తారిణీ యథా। పరస్య బ్రహ్మణః శక్తిస్ తథేదమ్ అఖిలṁ జగత్, యత్ కిఞ్చిత్ సృజ్యతే యేన సత్త్వ-జాతేన వై ద్విజ। తస్య సృజ్యస్య సమ్భూతౌ తత్ సర్వṁ వై హరేస్ తనుః, ఇత్య్ ఆదినా। చ-కారాచ్ ఛ్రుతయోఽపి--- యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇత్య్ ఆదినా ఆత్మ-శరీర-భావేనాశాṁశిత్వṁ వదన్తీత్య్ ఉచ్యతే॥౪౬॥

ఏవṁ బ్రహ్మణోఽṁశత్వే, బ్రహ్మ-ప్రవర్త్యత్వే, జ్ఞత్వే చ సర్వేషాṁ సమానే కేషాఞ్చిద్ వేదాధ్యయన-తద్-అర్థానుష్ఠానాద్య్-అనుజ్ఞా, కేషాఞ్చిత్ తత్-పరిహారః, కేషాఞ్చిద్-దర్శన-స్పర్శనాద్య్-అనుజ్ఞా, కేషాఞ్చిత్-తత్-పరిహారశ్ చ, శాస్త్రేషు కథమ్ ఉపపద్యత ఇత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

౨౬౩ అనుజ్ఞా-పరిహారౌ దేహ-సమ్బన్ధాజ్ జ్యోతిర్ ఆదివత్॥౨।౩।౪౭॥

సర్వేషాṁ బ్రహ్మాṁశత్వాదినైక-రూపత్వే సత్య్ అపి బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-వైశ్య-శూద్రాది-రూప-శుచ్య్-అశుచి-దేహ-సమ్బన్ధ-నిబన్ధనావ్ అనుజ్ఞా-పరిహారావ్ ఉపపద్యేతే। జ్యోతిర్-ఆదివద్ యథాగ్నేర్ అగ్నిత్వేనైక-రూపత్వేఽపి శ్రోత్రియాగారాద్ అగ్నిర్ ఆహ్రియతే; శ్మశానాదేస్ తు పరిహ్రియతే; యథా చాన్నాది శ్రోత్రియాదేర్ అనుజ్ఞాయతే; అభిశస్తాదేస్ తు పరిహ్రియతే॥౪౭॥

**౨౬౪ అసన్తతేశ్ చావ్యతికరః॥౨।౩।౪౮॥ **

బ్రహ్మాṁశత్వాదినైక-రూపత్వే సత్య్ అపి జీవానామ్ అన్యోన్య-భేదాద్ అణుత్వేన ప్రతిశరీరṁ భిన్నత్వాచ్ చ భోగ-వ్యతికరోఽపి న భవతి। భ్రాన్త-బ్రహ్మ-జీవ-వాదే చోపహిత-బ్రహ్మ-జీవ-వాదే చ జీవ-పరయోర్ జీవానాṁ చ భోగ-వ్యతికరాదయః సర్వే దోషాః సన్తీత్య్ అభిప్రాయేణ స్వ-పక్షే భోగ-వ్యతికరాభావ ఉక్తః॥౪౮॥

నను భ్రాన్త-బ్రహ్మ-జీవ-నాదేఽప్య్ అవిద్యాకృతోపాధి-భేదాద్ భోగ-వ్యవస్థాదయ ఉపపద్యన్తే; అత ఆహ---

**౨౬౫ ఆభాస ఏవ చ॥౨।౩।౪౯॥ **

అఖణ్డైకరస-ప్రకాశ-మాత్ర-స్వరూపస్య స్వరూప-తిరోధాన-పూర్వకోపాధి-భేదోపపాదన-హేతుర్ ఆభాస ఏవ। ప్రకాశైక-స్వరూపస్య ప్రకాశ-తిరోధానṁ, ప్రకాశ-నాశ ఏవేతి ప్రాగ్ ఏవోపపాదితమ్। ఆభాసా ఏవ ఇతి వా పాఠః; తథా సతి హేతవ ఆభాసాః। చ-కారాత్--- పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా, జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వౌ, తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్తి, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-విరోధశ్ చ। అవిద్యా-పరికల్పితోపాధి-భేదేఽపి సర్వోపాధిభిర్ ఉపహిత-స్వరూపస్యైకత్వాభ్యుపగమాద్ భోగ-వ్యతికరస్ తద్-అవస్థ ఏవ॥౪౯॥

పారమార్థికోపాధ్య్-ఉపహిత-బ్రహ్మ-జీవ-వాదేఽప్య్ ఉపాధి-భేద-హేతు-భూతానాద్య్-అదృష్ట-వశాద్ వ్యవస్థా భవిష్యతీత్య్ ఆశఙ్క్యాహ---

**౨౬౬ అదృష్టానియమాత్॥౨।౩।౫౦॥ **

ఉపాధి-పరమ్పరా-హేతు-భూతస్యాదృష్టస్యాపి బ్రహ్మ-స్వరూపాశ్రయత్వేన నియమ-హేత్వ్-అభావాద్ అవ్యవస్థైవ, ఉపాధిభిర్ అదృష్టైశ్ చ స్వ-సమ్బన్ధేన బ్రహ్మ-స్వరూప-చ్ఛేదాసమ్భవాత్॥౫౦॥

**౨౬౭ అభిసన్ధ్య్-ఆదిష్వ్ అపి చైవమ్॥౨।౩।౫౧॥ **

అదృష్ట-హేతు-భూతాభిసన్ధ్య్-ఆదిష్వ్ అప్య్ ఉక్తాద్ ఏవ హేతోర్ అనియమ ఏవ॥౫౧॥

౨౬౮ ప్రదేశ-భేదాద్ ఇతి చేన్నాన్తర్భావాత్॥౨।౩।౫౨॥

యద్య్ అప్య్ ఏకమ్ ఏవ బ్రహ్మ-స్వరూపమ్, తచ్-ఛేదానర్హṁ నానా-విధోపాధిభిః సమ్బధ్యతే; తథాప్య్ ఉపాధి-సమ్బన్ధి-బ్రహ్మ-ప్రదేశ-భేదాద్ ఉపపద్యత ఏవ భోగ-వ్యవస్థేతి చేత్ తన్ న, ఉపాధీనాṁ తత్ర తత్ర గమనాత్ సర్వ-ప్రదేశానాṁ సర్వోపాధ్య్-అన్తర్భావాద్ వ్యతికరస్ తద్-అవస్థ ఏవ। ప్రదేశ-భేదేన సమ్బన్ధేఽపి సర్వస్య బ్రహ్మ-ప్రదేశత్వాత్ తత్-తత్-ప్రదేశ-సమ్బన్ధి దుఃఖṁ బ్రహ్మణ ఏవ స్యాత్। పూర్వత్ర--- నిత్యోపలబ్ధ్య్-అనుపలబ్ధి-ప్రసఙ్గోఽన్యతర-నియమో వాన్యథా, ఉపలబ్ధివద్ అనియమః, ఇత్య్ ఆభ్యాṁ సూత్రాభ్యాṁ వేద-బాహ్యానాṁ సర్వ-గత-జీవ-వాదినాṁ దోష ఉక్తః; అత్ర తు, ఆభాస ఏవ చేత్య్ ఆదిభిః సూత్రైర్ వేదావలమ్బినామ్ ఆత్మైకత్వ-వాదినాṁ దోష ఉచ్యతే॥౫౨॥ ఇత్య్ అṁశాధికరణమ్॥౭॥

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య తృతీయః పాదః॥౩॥

ద్వితీయాధ్యాయే

ప్రాణోత్పత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥

౨౬౯ తథా ప్రాణాః॥౨।౪।౧॥

బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య వియద్-ఆదేః కృత్స్నస్య కార్యత్వేనోత్పత్తావ్ ఉక్తాయాṁ జీవస్య కార్యత్వేఽపి స్వరూపాన్యథా-భావ-లక్షణోత్పత్తిర్ అపోదితా। తత్-ప్రసఙ్గేన జీవ-స్వరూపṁ శోధితమ్। సమ్ప్రతి జీవోపకరణానామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ ప్రాణస్య చోత్పత్త్యాది-ప్రకారో విశోధ్యతే। తత్ర కిమ్ ఇన్ద్రియాణాṁ కార్యత్వṁ జీవవత్। ఉత వియద్-ఆదివద్ ఇతి చిన్త్యతే। కిṁ యుక్తమ్। జీవవద్ ఏవేత్య్ ఆహ పూర్వ-పక్షీ తథా ప్రాణాః ఇతి। ప్రాణాః ఇన్ద్రియాణి। యథా జీవో నోత్పద్యతే; తథేన్ద్రియాణ్య్ అపి నోత్పద్యన్తే। కుతః। శ్రుతేః। యథా జీవస్యానుత్పత్తిః శ్రుతేర్ అవగమ్యతే; తథా ప్రాణానామ్ అప్య్ అనుత్పత్తిః శ్రుతేర్ ఏవావగమ్యతే। తథా ప్రాణా ఇతి ప్రమాణమ్ అప్య్ అతిదిశ్యతే। కా పునర్ అత్ర శ్రుతిః। అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్ తద్ ఆహుః కిṁ తద్ ఆసీద్ ఇతి ఋషయో వా వ తే అగ్రే సద్ ఆసీత్ తద్ ఆహుః కే తే ఋషయ ఇతి ప్రాణా వా వ ఋషయః ఇతి జగద్-ఉత్పత్తేః ప్రాగ్ ఇన్ద్రియాణాṁ సద్-భావః శ్రూయతే। ప్రాణ-శబ్దే బహు-వచనాద్ ఇన్ద్రియాణ్య్ ఏవేతి నిశ్చీయతే। న చేయṁ శ్రుతిర్ వాయుశ్ చాన్తరిక్షṁ చైతద్ అమృతమ్, సైషానస్తమితా దేవతా యద్ వాయుః ఇతివచ్ చిర-కాలావస్థాయిత్వేన పరిణతుṁ శక్యా, అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీత్ ఇతి కృత్స్న-ప్రపఞ్చ-ప్రలయ-వేలాయామ్ అప్య్ అవస్థితత్వ-శ్రవణాత్। ఉత్పత్తి-వాదిన్యస్ తు జీవోత్పత్తి-వాదిన్య ఇవ నేతవ్యా ఇతి॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- వియద్-ఆదివద్ ఏవ ప్రాణాశ్ చోత్పద్యన్తే। కుతః। సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీత్, ఆత్మా వా ఇదమ్ ఏక ఏవాగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ ఆదిషు ప్రాకృష్టేర్ ఏకత్వావధారణాత్, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఇతీన్ద్రియాణామ్ ఉత్పత్తి-శ్రవణాచ్ చ, ప్రాగ్-అవస్థానాసమ్భవాత్। న చాత్మోత్పత్తి-వాదవద్ ఇన్ద్రియోత్పత్తి-వాదాః పరిణేతుṁ శక్యాః, ఆత్మవద్ ఉత్పత్తి-ప్రతిషేధ-శ్రుతీనాṁ నిత్యత్వ-శ్రుతీనాṁ చాదర్శనాత్। అసద్ వా ఇదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ ఆది వాక్యేఽపి ప్రాణ-శబ్దేన పరమాత్మైవ నిర్దిశ్యతే, సర్వాణి హ వా ఇమాని భూతాని ప్రాణమ్ ఏవాభిసṁవిశన్తి ప్రాణమ్ అభ్యుజ్జిహతే ఇతి ప్రాణ-శబ్దస్య పరమాత్మన్య్ అపి ప్రసిద్ధేః। ప్రాణా వా వ ఋషయః ఇతి ఋషి-శబ్దశ్ చ సర్వ-జ్ఞే తస్మిన్న్ ఏవ యుజ్యతే; న త్వ్ అచేతనేష్వ్ ఇన్ద్రియేషు॥౧॥ 

ఋషయః, ప్రాణా ఇతి చ బహు-వచన-శ్రుతిః కథమ్ ఉపపద్యత ఇతి చేత్, తత్రాహ---

౨౭౦ గౌణ్య-సమ్భవాత్ తత్-ప్రాక్-ఛ్రుతేశ్ చ॥౨।౪।౨॥

బహు-వచన-శ్రుతిర్ గౌణీ, బహ్వ్-అర్థాసమ్భవాత్। తస్యైవ పరమాత్మనః సృష్టేః ప్రాగ్ అవస్థాన-శ్రుతేర్ ఏవ॥౨॥ 

౨౭౧ తత్-పూర్వకత్వాద్ వాచః॥౨।౪।౩॥

ఇతశ్ చ ప్రాణ-శబ్దః పరమాత్మ-వచనః; వాచః--- పరమాత్మ-వ్యతిరిక్త-విషయస్య నామధేయస్య వాగ్-విషయ-భూత-వియద్-ఆది-సృష్టి-పూర్వకత్వాత్। తద్ ధేదṁ తర్హ్య్ అవ్యాకృతమ్--- ఆసీత్ తన్-నామ-రూపాభ్యాṁ వ్యాక్రియత, ఇతి నామ-రూప-భాజామ్ అభావాత్ తదానీṁ వాగ్-ఆదీన్ద్రియ-కార్యాభావాచ్ చ తాని న సన్తీత్య్ అర్థః॥౩॥ 

ఇతి ప్రాణోత్పత్త్య్-అధికరణమ్॥౧॥ 

అథ సప్త-గత్య్-అధికరణమ్॥౨॥ 

౨౭౨ సప్త గతేర్ విశేషితత్వాచ్ చ॥౨।౪।౪॥

తానీన్ద్రియాణి కిṁ సప్తైవ స్యుః, అథవైకాదశేతి చిన్త్యతే। శ్రుతి-విప్రతిపత్తేః సṁశయహ్। కిṁ ప్రాప్తమ్; సప్తేతి। కుతః। గతేర్ విశేషితత్వాచ్ చ। గతిస్ తావజ్ జాయమానేన మ్రియమాణేన చ జీవేన సహ లోకేషు సఞ్చరణ-రూపా సప్తానామ్ ఏవ శ్రుయతే--- సప్త ఇమే లోకా యేషు చరన్తి ప్రాణా గుహాశయా నిహితాః సప్త సప్త, ఇతి। వీప్సా పురుష-భేదాభిప్రాయా। విశేషితాశ్ చ తే గతిమన్తః ప్రాణాః స్వరూపతః, యదా పఞ్చావతిష్ఠన్తే జ్ఞానాని మనసా సహ। బుద్ధిశ్ చ న విచేష్టేత తామ్ ఆహుః పరమాṁ గతిమ్ ఇతి। శరీరాన్తః-సఞ్చరణṁ విహాయ మోక్షార్థ-గమనṁ పరమా గతిః। ఏవṁ జీవేన సహ జన్మ-మరణయోః సప్తానామ్ ఏవ గతి-శ్రవణాద్ యోగ-దశాయాṁ జ్ఞానానీతి విశేషితత్వాచ్ చ జీవస్య కరణాని శ్రోత్ర-త్వక్-చక్షుర్-జిహ్వా-ఘ్రాణ-బుద్ధి-మనాṁసి సప్తైవేతి గమ్యతే। యాని త్వ్ ఇతరాణి విషయాణాṁ గ్రాహకత్వేన, అష్టౌ గ్రహాః, సప్త వై శీర్సణ్యాః ప్రాణాః ద్వావ్ అవాఞ్చౌ, ఇత్య్ ఆదిషు చతుర్దశ-పర్యన్తాని ప్రాణ-ప్రతిపాదక-వాక్యేషు వాక్-పాణి-పాద-పాయూపస్థాహఙ్కార-చిత్తాఖ్యానీన్ద్రియాణి ప్రతీయన్తే, తేషాṁ జీవేన సహ గతి-శ్రవణాభావాజ్ జీవస్యాల్పాల్పోపకారకత్వ-మాత్రేణౌపచారికః ప్రాణ-వ్యపదేశః॥౪॥ 

ఇతి ప్రాప్తే ప్రచక్ష్మహే---

౨౭౩ హస్తాదయస్ తు స్థితేఽతో నైవమ్॥౨।౪।౫॥

న సప్తైవేన్ద్రియాణ్య్ అపి త్వ్ ఏకాదశ; హస్తాదీనామ్ అపి శరీరే స్థితే జీవే తస్య భోగోపకరణత్వాత్, కార్య-భేదాచ్ చ। దృశ్యతే హి శ్రోత్రాదీనామ్ ఇవ హస్తాదీనామ్ అపి కార్య-భేద ఆదానాదిః; అతస్ తే ఽపి సన్త్య్ ఏవ। అతో నైవమ్--- అతో హస్తాదయో న సన్తీత్య్ ఏవṁ న మన్తవ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। అధ్యవసాయాభిమాన-చిన్తావృత్తి-భేదాన్ మన ఏవ బుద్ధయహ్ అఙ్కార-చిత్త-శబ్దైర్ వ్యపదిశ్యత ఇత్య్ ఏకాదశేన్ద్రియాణి। అతః--- దశేమే పురుషే ప్రాణాః ఆత్మైకాదశః ఇత్య్ ఆత్మ-శబ్దేన మనోఽభిధీయతే। ఇన్ద్రియాణి దశైకṁ చ పఞ్చ చేన్ద్రియ గోచరాః, తైజసానీన్ద్రియాణ్య్ ఆహుర్ దేవా వైకారికా దశ। ఏకాదశṁ మనశ్ చాత్ర, ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-స్మృతి-సిద్ధేన్ద్రియ-సఙ్ఖ్యా స్థితా। అధిక-సఙ్ఖ్యా-వాదాః మనో-వృత్తి-భేదాభిప్రాయాః; న్యూన-వ్యపదేశాస్ తు తత్ర తత్ర వివక్శిత-గమనాది-కార్య-విశేష-ప్రయుక్తాః॥౫॥ 

ఇతి సప్త-గత్య్-అధికరణమ్॥౨॥ 

అథ ప్రాణాణుత్వాధికరణమ్॥౩॥ 

౨౭౪ అణవశ్ చ॥౨।౪।౬॥

త ఏతే సర్వ ఏవ సమాః సర్వేఽనన్తాః, ఇత్య్ ఆనన్త్య శ్రవణాద్ విభుత్వṁ ప్రాణానామ్; ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- ప్రాణమ్ అనూత్క్రామన్తṁ సర్వే ప్రాణా అనూత్క్రామన్తి, ఇత్య్ ఉత్క్రాన్త్య్ ఆది శ్రవణాత్ పరిమితత్వే సిధే సత్య్ ఉత్క్రాన్త్య్ ఆదిషు పార్ష్వ-స్థైర్ అనుపలభ్యమానత్వాద్ అణవశ్ చ ప్రాణాః। ఆనన్త్య-శ్రుతిస్ తు, అథ యో హైతాన్ అనన్తాన్ ఉపాస్తే ఇత్య్ ఉపాసన-శ్రవణాద్ ఉపాస్య-ప్రాణ-విశేషణ-భూత-కార్య-బాహుల్యాభిప్రాయా॥౬॥ 

౨౭౫ శ్రేష్ఠశ్ చ॥౨।౪।౭॥

ప్రాణ-సṁవాదే శరీర-స్థితి-హేతుత్వేన శ్రేష్ఠతయా నిర్ణీతో ముఖ్య-ప్రాణః, ఆనీదవాతṁ స్వధయా తద్ ఏకమ్ ఇతి మహా-ప్రలయ-సమయే స్వ-కార్య-భూత-ప్రాణన-సద్-భావ-శ్రవణాత్, ఏతస్మాజ్ జాయతే ఇతి జన్మ-శ్రవణస్య జీవ-జన్మ-శ్రవణవద్ ఉపపత్తేర్ నోత్పద్యత, ఇత్య్ ఆశఙ్క్య ప్రాక్సృష్టేర్ ఏకత్వావధారణాది-విరోధాత్, ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణః ఇతి పృథివ్య్-ఆది- తుల్యోత్పత్తి-శ్రవణాత్, ఉత్పత్తి-నిషేధాభావాచ్ చ, జాయత ఏవ శ్రేష్ఠశ్ చ ప్రాణ ఇత్య్ ఉచ్యతే। ఆనీదవాతమ్ ఇతి తు న జైవṁ శ్రేష్ఠṁ ప్రాణమ్ అభిప్రేత్యోచ్యతే, అపి తు పరస్య బ్రహ్మణ ఏకస్యైవ విద్యమానత్వమ్ ఉచ్యతే, అవాతమ్ ఇతి తత్రైవ శ్రవణాత్। పూర్వేణైవ తుల్య-న్యాయత్వేఽపి పృథగ్ యోగ-కరణమ్ ఉత్తర చిన్తార్థమ్॥౭॥

ఇతి ప్రాణాణుత్వాధికరణమ్॥౩॥ 

అథ వాయు-క్రియాధికరణమ్॥౪॥

౨౭౬ న వాయు-క్రియే పృథగ్-ఉపదేశాత్॥౨।౪।౮॥

సోఽయṁ శ్రేష్ఠః ప్రాణః కిṁ మహాభూత-ద్వితీయ-వాయు-మాత్రṁ, తస్య వా స్పన్ద-రూప-క్రియా, అథవా వాయుర్ ఏవ కఞ్చన విశేషమ్ ఆపన్నః, ఇతి విశయే వాయుర్ ఏవేతి ప్రాప్తమ్, యః ప్రాణః స వాయుః ఇతి వ్యపదేశాత్। యద్వా వాయు-మాత్రే ప్రాణత్వ-ప్రసిద్ధ్య్-అభావాద్ ఉచ్ఛ్వాస-నిఃశ్వాసాది-వాయు-క్రియాయాṁ ప్రాణ-శబ్ద-ప్రసిద్ధేశ్ చ తత్-క్రియైవ, ఇతి ప్రాప్తే న వాయు-మాత్రṁ, న చ తత్-క్రియేత్య్ ఉచ్యతే। కుతః। పృథగ్-ఉపదేశాత్--- ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఖṁ వాయుః ఇతి। తత ఏవ పృథగ్-ఉపదేశాత్ వాయు-క్రియాపి న భవతి ప్రాణః; న హి తేజః-ప్రభృతీనాṁ క్రియా తైః సహ పృథగ్-ద్రవ్యతయోపదిశ్యతే। యః ప్రాణః స వాయుర్ ఇతి తు వాయుర్ ఏవావస్థాన్తరమ్ ఆపన్నః ప్రాణః; న తేజః-ప్రభృతివత్ తత్త్వాన్తరమ్ ఇతి జ్ఞాపనార్థṁ। ఉచ్ఛ్వాస-నిఃశ్వాసాదావ్ అపి ప్రాణః స్పన్దత ఇతి క్రియావతి ద్రవ్య ఏవ ప్రాణ-శబ్ద-ప్రసిద్ధిః; న క్రియా-మాత్రే॥౮॥ కిమ్ అయṁ ప్రాణో వాయోర్ వికారః సన్న్ అగ్నివద్ భూతాన్తరమ్। నేత్య్ ఆహ--- 

౨౭౭ చక్షుర్-ఆదివత్ తు తత్-సహ-శిష్ట్య్-ఆదిభ్యః॥౨।౪।౯॥

నాయṁ భూత-విశేషః, అపి తు చక్షుర్-ఆదివజ్ జీవోపకరణ-విశేషః। తచ్ చోపకరణత్వమ్ ఉపకరణ-భూతైర్ ఇన్ద్రియైహ్ సహశిష్ట్య్-ఆదిభ్యోఽవగమ్యతే। చక్షుర్-ఆదిభిః సహాయṁ ప్రాణః శిష్యతే ప్రాణ-సṁవాదాదిషు తత్-సజాతీయత్వే హి తైః సహ శాసనṁ యుజ్యతే। ప్రాణ-శబ్ద-పరిగృహీతేషు కరణేష్వ్ అస్య విశిష్యాభిధానమ్ ఆది-శబ్దేన గృహ్యతే; అథ హ య ఏవాయṁ ముఖ్యః ప్రాణః శ్యోఽయṁ మధ్యమః ప్రాణః ఇత్య్ ఆదిషు విశిష్యాభిధానాత్॥౯॥ 

చక్షుర్-ఆదివద్ అస్యాపి కరణత్వే తద్వద్ అస్యాపి జీవṁ ప్రత్యుపకార-విశేష-రూప-క్రియయా భవితవ్యṁ సా తు న దృశ్యతే; అతో నాయṁ చక్షుర్-ఆదివద్ భవితుమ్ అర్హతీతి చేత్, తత్రాహ--- 

౨౭౮ అకరణత్వాచ్ చ న దోషస్ తథా హి దర్శయతి॥౨।౪।౧౦॥

అకరణత్వాత్--- కరణṁ క్రియా, అక్రియత్వాత్, అస్య ప్రాణస్య జీవṁ ప్రత్యుపకార-విశేష-రూప-క్రియా-రహితత్వాచ్ చ యో దోష ఉద్భావ్యతే, స నాస్తి; యత ఉపకార-విశేష-రూపాṁ శరీరేన్ద్రియ-ధారణాది-రూపాṁ క్రియాṁ దర్శయతి శ్రుతిః--- యస్మిన్న్ ఉత్క్రాన్తే ఇదṁ శరీరṁ పాపిష్ఠతరమ్ ఇవ దృశ్యతే స వః శ్రేష్ఠః ఇత్య్ ఉక్త్వా వాగ్-ఆద్య్-ఉత్క్రమణేఽపి శరీరస్యేన్ద్రియాన్తరాణాṁ చ స్థితిṁ దర్శయిత్వా ప్రాణోత్క్రమణే శరీరేన్ద్రియ-శైథిల్యాభిధానాత్। అతః ప్రాణాపాన-వ్యానోదాన-సమానాకారేణ పఞ్చధావస్థితోఽయṁ ప్రాణః శరీరేన్ద్రియ-ధారణాదినా జీవస్యోపకరోతీతి చక్షుర్-ఆదివత్ కరణత్వమ్॥౧౦॥ 

నన్వ్ ఏవṁ నామ-భేదాత్ కార్య-భేదాచ్ చ ప్రాణాపానాదయస్ తత్త్వాన్తరాణి స్యుః, తత్రాహ---

౨౭౯ పఞ్చ-వృత్తిర్ మనోవద్ వ్యపదిశ్యతే॥౨।౪।౧౧॥

యథా కామాది-వృత్తి-భేదే తత్-కార్య-భేదేఽపి న కామాదికṁ మనసస్ తత్త్వాన్తరṁ, కామః సఙ్కల్పో విచికిత్సా శ్రద్ధాశ్రద్ధా-ధృతిరధృతిర్హ్రీర్ధీర్భీరిత్యేతత్ సర్వṁ మన ఏవ, ఇతి వచనాత్। ఏవṁ--- ప్రాణోఽపానో వ్యాన ఉదానః సమాన ఇత్య్ ఏతత్ సర్వే ప్రాణ ఏవ, ఇతి వచనాద్ అపానాదయోఽపి ప్రాణస్యైవ వృత్తి-విశేషాః, న తత్త్వాన్తరమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే॥౧౧॥ 

ఇతి వాయు-క్రియాధికరణమ్॥౪॥ 

అథ శ్రేష్ఠాణుత్వాధికరణṁ॥౫॥ 

౨౮౦ అణుశ్ చ॥౨।౪।౧౨॥

అణుశ్ చాయṁ, పూర్వవద్ ఉత్క్రాన్త్య్ ఆది శ్రవణాత్--- తమ్ ఉత్క్రామన్తṁ ప్రాణోఽనూత్క్రామతి ఇత్య్ ఆదిషు అధికాశఙ్కా తు సమ ఏభిస్ త్రిభిర్ లోకైః సమోఽనేన సర్వేణ ప్రాణే సర్వṁ ప్రతిష్ఠితమ్, సర్వṁ హీదṁ ప్రాణేనావృతమ్ ఇత్య్ ఆది శ్రవణాత్ మహా-పరిమాణ ఇతి। పరిహారస్ తు--- ఉత్క్రాన్త్య్-ఆది-శ్రవణాత్ పరిచ్ఛిన్నత్వే నిశ్చితే సర్వస్య ప్రాణి-జాతస్య ప్రాణాయత్త-స్థితిత్వేన వైభవ-వాదోపపత్తిర్ ఇతి॥౧౨॥ 

ఇతి శ్రేష్ఠాణుత్వాధికరణమ్ 

అథ జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానాధికరణమ్॥౬॥ 

౨౮౧ జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానṁ తు తద్-ఆమననాత్ ప్రాణవతా శబ్దాత్॥౨।౪।౧౩॥

సశ్రేష్ఠానాṁ ప్రాణానాṁ బ్రహ్మణ ఉత్పత్తిర్ ఇయత్తా-పరిమాణṁ చోక్తమ్। తేషాṁ ప్రాణానామ్ అగ్న్య్-ఆది-దేవతాధిష్ఠితత్వṁ చ పూర్వమ్ ఏవ అభిమాని-వ్యపదేశస్ తు విశేషానుగతిభ్యామ్ ఇత్య్ అనేన సూత్రేణ ప్రసఙ్గాద్ ఉపపాదితṁ జీవస్య చ స్వ-భోగ-సాధనానామ్ ఏషామ్ అధిష్ఠాత్రిత్వṁ లోక-సిద్ధమ్, ఏవమ్ ఏవైష ఏతాన ప్రాణాన్ గృహిత్వా స్వే శరీరే యథాకామṁ పరివర్తతే ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-సిద్ధṁ చ। తద్ ఇదṁ జీవస్యాగ్న్య్-ఆది-దేవతానాṁ చ ప్రాణ-విషయమ్ అధిష్ఠానṁ కిṁ స్వాయత్తమ్, ఉత పరమాత్మాయత్తమ్ ఇతి విశయే నైరపేక్ష్యాత్ స్వాయత్తమ్॥ 

ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానమ్ ఇతి। ప్రాణవతా--- జీవేన సహ జ్యోతిర్-ఆదీనామ్ అగ్న్య్-ఆది-దేవతానాṁ ప్రాణ-విషయమ్ అధిష్ఠానమ్, తద్-ఆమననాత్--- తస్య పరమాత్మనః ఆమననాద్ భవతి। ఆమననమ్--- ఆభిముఖ్యేన మననమ్, పరమాత్మనః సఙ్కల్పాద్ ఏవ భవతీత్య్ అర్థః। కుత ఏతత్। శబ్దాత్--- ఇన్ద్రియాణాṁ సాభిమాని-దేవతానాṁ జీవాత్మనశ్ చ స్వ-కార్యేషు పరమ-పురుష-మననాయత్తత్వ-శాస్త్రాత్। యథాన్తర్యామి బ్రాహ్మణాదిషు--- యోఽగ్నౌ తిష్ఠన్న్ అగ్నేర్ అన్తరో యమ్ అగ్నిర్ న వేద యస్యాగ్నిః శరీరṁ యోఽగ్నిమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః యో వాయౌ తిష్ఠన్, య ఆదిత్యే తిష్ఠన్, య ఆత్మని తిష్ఠన్, యశ్ చక్షుషి తిష్ఠన్ ఇత్య్ ఆది। యథా చ--- భీషాస్మాద్ వాతః పవతే, భీషోదేతి సూర్యః, భీషాస్మాద్ అగ్నిశ్ చేన్ద్రశ్ చ, మృత్యుర్ ధావతి పఞ్చమః ఇతి। తథా--- ఏతస్య వా అక్షరస్య ప్రశాసనే గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠతః ఇత్య్ ఆది॥౧౩॥ 

౨౮౨ తస్య చ నిత్యత్వాత్॥౨।౪।౧౪॥

సర్వేషాṁ పరమాత్మాధిష్ఠితత్వస్య నిత్యత్వాత్, స్వరూపానుబన్ధిత్వేన నియతత్వాచ్ చ తత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవైషామ్ అధిష్ఠాతృత్వమ్ అవర్జనీయమ్। తత్ సృష్ట్వా, తద్ ఏవానుప్రావిశత్, తద్ అనుప్రవిశ్య, సచ్ చ త్యచ్ చాభవత్ ఇత్య్ ఆదినా పరమ-పురుషస్య నియన్తృత్వేన సర్వ-చిద్-అచిద్-వస్త్వ్-అనుప్రవేశః స్వరూపానుబన్ధీ శ్రూయతే। స్మర్యతే చ--- విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్ ఇతి॥౧౪॥ 

ఇతి జ్యోతిర్-ఆద్య్-అధిష్ఠానాధికరణమ్॥౬॥ 

అథ ఇన్ద్రియాధికరణమ్॥౭॥ 

౨౮౩ త ఇన్ద్రియాణి తద్-వ్యపదేశాద్ అన్యత్ర శ్రేష్ఠాత్॥౨।౪।౧౫॥

కిṁ సర్వే ప్రాణ-శబ్ద-నిర్దిష్టా ఇన్ద్రియాణి, ఉత శ్రేష్ఠ-ప్రాణ-వ్యతిరిక్తా ఏవేతి విశయే ప్రాణ-శబ్ద వాచ్యత్వాత్, కరణత్వాṁ చ సర్వ ఏవేన్ద్రియాణి, ఇతి ప్రాప్త ఉచ్యతే--- శ్రేష్ఠ-వ్యతిరిక్తా ఏవ ప్రాణా ఇన్ద్రియాణి। కుతః। శ్రేష్ఠాద్ అన్యేష్వ్ ఏవ ప్రాణేషు తద్-వ్యపదేశాత్। ఇన్ద్రియాణి దశైకṁ చ పఞ్చ చేన్ద్రియ-గోచరాః ఇత్య్ ఆదిభిర్ హి చక్షుర్-ఆదిషు సమనస్కేష్వ్ ఏవ ఇన్ద్రియ-శబ్దో వ్యపదిశ్యతే॥౧౫॥ 

౨౮౪ భేద-శ్రుతేర్ వైలక్షణ్యాచ్ చ॥౨।౪।౧౬॥

ఏతస్మాజ్ జాయతే ప్రాణో మనః సర్వేన్ద్రియాణి చ, ఇత్య్ ఆదిష్వ్ ఇన్ద్రియేభ్యః ప్రాణస్య పృథక్ శ్రవణాత్ ప్రాణ-వ్యతిరిక్తానామ్ ఏవేన్ద్రియత్వమ్ అవగమ్యతే। మనసః పృథక్ శ్రవణేఽపి తస్యాన్యత్రేన్ద్రియాన్తర్భావ ఉక్తః--- మనః షష్ఠానీన్ద్రియాణి ఇత్య్ ఆదౌ। వైలక్షణ్యṁ చ చక్షుర్-ఆదిభ్యః శ్రేష్ఠ-ప్రాణస్యోపలభ్యతే; సుషుప్తౌ హి ప్రాణస్య వృత్తిర్ ఉపలభ్యతే, చక్షుర్-ఆదీనాṁ తు వృత్తిర్ నోపలభ్యతే। కార్యṁ చ చక్షుర్-వాగ్-ఆదీనాṁ సమనస్కానాṁ జ్ఞాన-కర్మ-సాధనత్వమ్; ప్రాణస్య తు శరీరేన్ద్రియ-ధారణమ్। ప్రాణాధీన-ధారణత్వాత్ త్వ్ ఇన్ద్రియేషు ప్రాణ-శబ్ద-వ్యపదేశః। తథా చ శ్రుతిః--- త ఏతస్యైవ సర్వే రూపమ్ అభవన్, తస్మాద్ ఏత ఏతేనాఖ్యాయన్తే ఇతి। రూపమ్ అభవన్ శరీరమ్ అభవన్, తద్-అధీన-ప్రవృత్తయోఽభవన్న్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౬॥ ఇతి ఇన్ద్రియాధికరణమ్॥౭॥ 

అథ సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్త్య్-అధికరణమ్॥౮॥ 

౨౮౫ సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిస్ తు త్రివృత్ కుర్వత ఉపదేశాత్॥౨।౪।౧౭॥

భూతేన్ద్రియాదీనాṁ సమష్టి-సృష్టిః, జీవానాṁ కర్తృత్వṁ చ పరస్మాద్ బ్రహ్మణ ఇత్య్ ఉక్తṁ పురస్తాత్। జీవానాṁ స్వేన్ద్రియాధిష్ఠానṁ చ పరాయత్తమ్ ఇతి చానన్తరṁ స్థిరీకరణాయ స్మారితమ్। యా త్వ్ ఇయṁ నామ-రూప-వ్యాకరణాత్మికా ప్రపఞ్చ-వ్యష్టి-సృష్టిః, సా కిṁ సమష్టి-జీవ-రూపస్య హిరణ్యగర్భస్యైవ కర్మ। ఉత తేజః-ప్రభృతి-శరీరకస్య పరస్యాబ్-ఆది-సృష్టివద్ ధిరణ్యగర్భ-శరీరకస్య పరస్య బ్రహ్మణః। ఇతీదానీṁ చిన్త్యతే। కిṁ యుక్తమ్। సమష్టి-జీవస్యేతి। కుతః। అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి జీవ-కర్తృకత్వ-శ్రవణాత్। న హి పరా దేవతా స్వేన రూపేణ నామ-రూపే వ్యాకరవాణీత్య్ ఐక్షత; అపి తు స్వాṁశ-భూతేన జీవ-రూపేణ, అనేన జీవేనాత్మనేతి వచనాత్। నన్వ్ ఏవṁ చారేణానుప్రవిశ్య పర-బలṁ సఙ్కలయానీతివత్, వ్యాకరవాణీత్య్ ఉత్తమ-పురుషః కర్తృ-స్థ-క్రియశ్ చ ప్రవిశతిర్ లాక్షణికః స్యాత్। నైవమ్, తత్ర రాజ-చారయోః స్వరూప-భేదాల్ లాక్షణికత్వమ్, ఇహ తు జీవస్యాపి స్వాṁశత్వేన స్వరూపత్వాత్ తేన రూపేణ ప్రవేశో వ్యాకరణṁ చాత్మన ఏవేతి న లాక్షణికత్వ-ప్రసఙ్గః। న చ సహయోగ-లక్షణేయṁ తృతీయా, కారక-విభక్తౌ సమ్భవన్త్యామ్ ఉపపద-విభక్తేర్ అన్యాయ్యత్వాత్। న చ కరణే తృతీయా, బ్రహ్మ-కర్తృకయోః ప్రవేశ-వ్యాకరణయోర్ జీవస్య సాధకతమత్వాభావాత్। న చ జీవస్య కర్తృత్వṁ ప్రవేశమానే పర్యవస్యతి, నామ-రూప-వ్యాకరణṁ తు బ్రహ్మణ ఏవేతి శక్యṁ వక్తుమ్; క్వాప్రత్యయేన సమాన-కర్తృకత్వ-ప్రతీతేః। జీవస్య స్వాṁశత్వేన స్వరూపత్వేఽపి పర-స్వరూప-వ్యావృత్త్య్-అర్థః, అనేన జీవేనేతి పరాక్త్వేన పరామర్శః। అతో హిరణ్యగర్భ-కర్తృకేయṁ నామ-రూప-వ్యాక్రియా। అత ఏవ చ స్మృతిషు చతుర్ముఖ-కర్తృక-సృష్టి-ప్రకరణే నామ-రూప-వ్యాకరణṁ సఙ్కీర్త్యతే, నామ రూపṁ చ భూతానాṁ కృత్యానాṁ చ ప్రపఞ్చనమ్। వేద-శబ్దేభ్య ఏవాదౌ దేవాదీనాṁ చకార సః, ఇత్య్ ఆది॥ 

ఏవṁ ప్రాప్తేఽభిధీయతే--- సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిస్ తు ఇతి। తు-శబ్దః పక్షṁ వ్యావర్తయతి। సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్తిః--- నామ-రూప-వ్యాకరణమ్। తత్ త్రివృత్ కుర్వతః పరస్యైవ బ్రహ్మణః, తస్యైవ నామ-రూప-వ్యాకరణోపదేశాత్। త్రివృత్-కరణṁ కుర్వత ఏవ హి నామ-రూప-వ్యాకరణమ్ ఉపదిశ్యతే, సేయṁ దేవతైక్షత హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతా అనేన జివేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణి తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకాṁ కరవాణి, ఇతి సమాన-కర్తృకత్వ-ప్రతితేః। త్రివృత్-కరణṁ తు చతుర్ముఖస్యాణ్డాన్తవర్తినో న సమ్భవతి, తేజో-ఽబ్-అన్నైర్ హ్య్ అణ్డమ్ ఉత్పాద్యతే। చతుర్ముఖస్య చాణ్డే సమ్భవః స్మర్యతే--- తస్మిన్న్ అణ్డేఽభవద్ బ్రహ్మా సర్వ-లోక-పితామహః ఇతి। అతస్ త్రివృత్ కరణṁ పరస్యైవ బ్రహ్మణః; తత్-సమాన-కర్తృకṁ నామ-రూప-వ్యాకరణṁ చ తస్యైవేతి విజ్ఞాయతే। కథṁ తర్హి, అనేన జీవేనేతి సఙ్గచ్ఛతే। ఆత్మనా జీవేనేతి సామానాధికరణ్యాత్ జీవ-శరీరకṁ పరṁ బ్రహ్మైవ జీవ-శబ్దేనాభిధీయతే; యథా--- తత్ తేజ ఐక్షత తద్ అపోఽసృజత, తా ఆప ఐక్షన్త, తా అన్నమ్ అసూజన్త, ఇతి తేజః-ప్రభృతి-శరీరకṁ పరమ్ ఏవ బ్రహ్మాభిధీయతే। అతో జీవ-సమష్టి-భూత-హిరణ్యగర్భ-శరీరకస్య పరస్యైవ బ్రహ్మణః కర్మ నామ-రూప-వ్యాకరణమ్। ఏవṁ చ--- ప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి ప్రవిశతిర్ ఉత్తమ-పురుషశ్ చాక్లిష్టౌ ముఖ్యార్థావ్ ఏవ భవతః। ప్రవేశ-వ్యాకరణయోః సమాన-కర్తృకత్వమ్ అప్య్ ఉపపద్యతే। చతుర్ముఖ-శరీరకస్య పరస్యైవ బ్రహ్మణః కర్మ దేవాది-విచిత్ర-సృష్టిర్ ఇతి చతుర్ముఖ-కర్తృక-సృష్టి-ప్రకరణే నామ-రూప-వ్యాక్రియోపదేశశ్ చోపపద్యతే। అతః--- సేయṁ దేవతేత్య్-ఆది-వాక్యస్యాయమ్ అర్థః--- ఇమాః---తేజోఽబ్-అన్న-రూపాస్ తిస్రో దేవతాః, అనేన జీవేన--- జీవ-సమష్టి-విశిష్టేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణి--- దేవాది-విచిత్ర-సృష్టిṁ తన్-నామధేయాని చ కరవాణి। తద్-అర్థమ్ అన్యోన్య-సṁసర్గమ్ అప్రాప్తానామ్ ఏషాṁ తేజోఽబ్-అన్నానాṁ విశేష-సృష్ట్య్-అసమర్థానాṁ తత్-సామర్థ్యాయైకైకాṁ త్రివృతṁ త్రివృతṁ కరవాణీతి। అతః పరస్యైవ బ్రహ్మణః కర్మేదṁ నామ-రూప-వ్యాకరణమ్॥౧౭॥ 

అథ స్యాత్--- నామ-రూప-వ్యాకరణస్య త్రివృత్-కరణేనైక-కర్తృకత్వాత్ పరమాత్మ-కర్తృకమ్ ఇతి న శక్యతే వక్తుమ్, త్రివృత్-కరణస్యాపి జీవ-కర్తృకత్వ-సమ్భవాత్। అణ్డ-సృష్ట్య్-ఉత్తర-కాలṁ హి చతుర్ముఖ-సృష్ట-జీవేషు త్రివృత్-కరణ-ప్రకార ఉపదిశ్యతే--- యథా తు ఖలు సోమ్యేమాస్ తిస్రో దేవతాః పురుషṁ ప్రాప్య త్రివృత్ త్రివృద్ ఏకైకా భవతి తన్ మే విజానీహీతి, అన్నమ్ అశితṁ త్రేధా విధీయతే తస్య యః స్థవిష్ఠో భాగస్ తత్ పురీషṁ భవతి యో మధ్యమస్ తన్ మాṁసṁ యోఽణిష్ఠస్ తన్ మనః ఇత్య్ ఆదినా। తథా పూర్వస్మిన్న్ అపి వాక్యే--- యద్ అగ్నే రోహితṁ రూపṁ తేజసస్ తద్ రూపṁ యచ్ ఛుక్లṁ తద్ అపాṁ యత్ కృష్ణṁ తద్ అన్నస్య, ఇత్య్ ఆదినా చతుర్ముఖ-సృష్టాగ్న్య్-ఆదిత్య-చన్ద్ర-విద్యుత్సు త్రివృత్-కరణṁ ప్రదర్శ్యతే। నామ-రూప-వ్యాకరణోత్తర-కాలṁ చ త్రివృత్-కరణṁ శ్రూయతే--- సేయṁ దేవతేమాస్ తిస్రో దేవతాః అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరోత్తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకామ్ అకరోత్ ఇతి। తత్రాహ--- 

౨౮౬ మాṁసాది-భౌమṁ యథా శబ్దమ్ ఇతరయోశ్ చ॥౨।౪।౧౮॥

యద్ ఉక్తమ్ అణ్డ-సృష్ట్య్-ఉత్తర-కాలṁ చతుర్ముఖ-సృష్ట-దేవతాది-విషయోఽయṁ--- తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకామ్ అకరోద్ ఇతి త్రివృత్-కరణోపదేశ ఇతి; తన్ నోపపద్యతే; అన్నమ్ అశితṁ త్రేధా విధీయతే ఇత్య్ అత్ర మాṁస-మనసోః పురీషాద్ అణుత్వేనాణీయస్త్వేన చ వ్యపదిష్టయోః కారణానువిధాయిత్వేనాప్య్ అతైజసత్వ-ప్రసఙ్గాత్; ఆపః పీతాః ఇత్య్ అత్రాపి మూత్ర-ప్రాణయోః స్థవిష్ఠాణీయసోః పార్థివత్వ-తైజసత్వ-ప్రసఙ్గాచ్ చ। న చైవమ్ ఇష్యతే; మాṁసాది హి భౌమమ్ ఇష్యతే--- పురీషవన్ మాṁస-మనసీ అపి భౌమే--- పార్థివే ఇష్యేతే, అన్నమ్ అశితṁ త్రేధేతి ప్రక్రమాత్। యథా శబ్దమ్ ఇతరయోశ్ చ--- ఇతరయోర్ అపి, ఆపః పీతాః, తేజోఽశితమ్ ఇతి పర్యాయయోర్ యథా శబ్దṁ వికారా ఇష్యన్తే। ఆపః పీతాస్ త్రేధా విధీయన్త ఇత్య్ అపామ్ ఏవ త్రేధా పరిణామః శబ్దాత్ ప్రతీయతే; తథా తేజోఽశితṁ త్రేధా విధీయత ఇత్య్ అపి తేజస ఏవ త్రేధా పరిణామః శబ్దాత్ ప్రతీయతే। అతః పురీష-మాṁస-మనాṁసి పృథివీ-వికారాః, మూత్ర-లోహిత-ప్రాణాః అబ్-వికారాః, అస్థి-మజ్జా-వాచస్-తేజో-వికారా ఇతి ప్రతిపత్తవ్యమ్; అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః ఆపో-మయః ప్రాణస్ తేజో-మయీ వాక్, ఇతి వాక్య-శేషావిరోధాచ్ చ। అతః--- తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకామ్ అకరోద్ ఇత్య్ ఉక్తస్ త్రివృత్-కరణ-ప్రకారః, అన్నమ్ అశితమ్ ఇత్య్ ఆదినా న ప్రదర్శ్యతే; తథా సతి మనః-ప్రాణ-వాచాṁ త్రయాణామ్ అప్య్ అణీయస్త్వేన తైజసత్వాత్, అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః ఇత్య్ ఆదిర్ విరుధ్యతే। ప్రాగ్ ఏవ త్రివృత్-కృతానాṁ పృథివ్య్-ఆదీనాṁ పురుషṁ ప్రాప్తానామ్, అన్నమ్ అశితమ్ ఇత్య్ ఆదినైకైకస్య త్రేధా పరిణామ ఉచ్యతే। అణ్డ-సృష్టేః ప్రాగ్ ఏవ చ తేజోఽబ్-అన్నానాṁ త్రివృత్-కరణేన భవితవ్యమ్, అత్రివృత్-కృతానాṁ తేషాṁ కార్యారమ్భాసామర్థ్యాత్। అన్యోన్య-సṁయుక్తానామ్ ఏవ హి కార్యారమ్భ-సామర్థ్యమ్; తద్ ఏవ చ త్రివృత్-కరణమ్। తథా చ స్మర్యతే--- నానా-వీర్యాః పృథగ్-భూతాస్ తతస్ తే సṁహతిṁ వినా। నాశక్నువన్ ప్రజాస్ స్రష్టుమ్ అసమాగమ్య కృత్స్నశః। సమేత్యాన్యోన్య-సṁయోగṁ పరస్పర-సమాశ్రయాః। మహద్-ఆద్యా విశేషాన్తా హ్య్ అణ్డమ్ ఉత్పాదయన్తి తే, ఇతి। అత ఏవ చ--- అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరోత్ తాసాṁ త్రివృతṁ త్రివృతమ్ ఏకైకామ్ అకరోత్, ఇతి పాఠ-క్రమోఽర్థ-క్రమేణ బాధ్యతే। అణ్డాన్తర్వర్తిష్వ్ అగ్న్య్-ఆదిత్యాదిషు త్రివృత్-కరణ-ప్రదర్శనṁ శ్వేతకేతోః శుశ్రూషోర్ అణ్డాన్తర్వర్తిత్వేన తస్య బహిష్ఠ-వస్తుషు త్రివృత్-కరణ-ప్రదర్శనాయోగాత్ త్రివృత్-కృతానాṁ కార్యేష్వ్ అగ్న్య్-ఆదిత్యాదిషు క్రియతే॥౧౮॥ 

స్యాద్ ఏతత్; అన్నమ్ అశితమ్, ఆపః పీతాః, తేజోఽశితమ్ ఇతి త్రివత్-కృతానామ్ అన్నాదీనామ్ ఏకైకస్య తేజోఽబ్-అన్నాత్మకత్వేన త్రి-రూపస్య కథమ్ అన్నమ్ ఆపస్ తేజ ఇత్య్ ఏకైక-రూపేణ వ్యపదేశ ఉపపద్యత ఇతి; 

తత్రాహ---

౨౮౭ వైశేష్యాత్ తు తద్-వాదస్ తద్-వాదః॥౨।౪।౧౯॥

వైశేష్యṁ--- విశేష-భావః। త్రివృత్-కరణేన త్రి-రూపేఽప్య్ ఏకైకస్మిన్న్ అన్నాద్య్-ఆధిక్యాత్ తత్ర తత్రాన్నాది-వాదః। ద్విర్ ఉక్తిర్ అధ్యాయ-సమాప్తిṁ ద్యోతయతి॥౧౯॥ 

ఇతి సṁజ్ఞా-మూర్తి-కౢప్త్య్-అధికరణమ్॥౮॥ 

ఇతి శ్రీ-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీ-శారీరక-మీమాṁసా-భాష్యే ద్వితీయస్యాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః॥౪॥ 

సమాప్తశ్ చాధ్యాయః॥