atha daivāsura-sampad-vibhāga-yogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अतीतेनाध्याय-त्रयेण प्रकृति-पुरुषयोर् विविक्तयोः सꣳसृष्टयोश् च याथात्म्यꣳ तत्-सꣳसर्ग-वियोगयोश् च गुण-सङ्ग-तद्-विपर्यय-हेतुकत्वꣳ, सर्व-प्रकारेणावस्थितयोः प्रकृति-पुरुषयोर् भगवद्-विभूतित्वम्। विभूतिमतो भगवतो विभूति-भूताद् अचिद्-वस्तुनश् चिद्-वस्तुनश् च बद्ध-मुक्तोभय-रूपाद् अव्ययत्व-व्यापन-भरण-स्वाम्यैर् अर्थान्तरतया पुरुषोत्तमत्वेन याथात्म्यꣳ च वर्णितम्। अनन्तरम् उक्तस्य कृत्स्नस्यार्थस्य स्थेम्ने शास्त्र-वश्यताꣳ वक्तुꣳ शास्त्र-वश्य-तद्-विपरीतयोर् दैवासुर-सर्गयोर् विभागꣳ श्री-भगवान् उवाच---

अभयꣳ सत्त्व-सꣳशुद्धिर् ज्ञान-योग-व्यवस्थितिः।

दानꣳ दमश् च यज्ञश् च स्वाध्यायस् तप आर्जवम्॥१॥

इष्टानिष्ट-वियोग-सꣳयोग-रूपस्य दुःखस्य हेतु-दर्शन-जꣳ दुःखꣳ भयम्, तन्-निवृत्तिर् अभयम्। सत्त्व-सꣳशुद्धिः सत्त्वस्यान्तः-करणस्य रजस्-तमोभ्याम् असꣳस्पृष्टत्वम्। ज्ञान-योग-व्यवस्थितिः प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूप-विवेक-निष्ठा। दानꣳ न्यायार्जित-धनस्य पात्रे प्रतिपादनम्। दमो मनसो विषयोन्मुख-निवृत्ति-सꣳशीलनम्। यज्ञः फलाभिसन्धि-रहित-भगवद्-आराधन-रूप-महायज्ञाद्य्-अनुष्ठानम्। स्वाध्यायः स-विभूतेर् भगवतस् तद्-आराधन-प्रकारस्य च प्रतिपादकः कृत्स्नो वेद इत्य् अनुसन्धाय वेदाभ्यास-निष्ठा। तपः कृच्छ्र-चान्द्रायण-द्वादश्य्-उपवासादेर् भगवत्-प्रीणन-कर्म-योग्यतापादनस्य करणम्॥।१६।१॥

आर्जवम् मनोवाक्कायकर्मवृत्तीनाम् एकनिष्ठा परेषु।

अहिꣳसा सत्यम् अक्रोधस् त्यागः शान्तिर् अपैशुनम्।

दया भूतेष्व् अलोलुप्त्वꣳ मार्दवꣳ ह्रीर् अचापलम्॥२॥

अहिꣳसा पर-पीडा-वर्जनम्। सत्यꣳ यथा-दृष्टार्थ-गोचर-भूत-हित-वाक्यम्। अक्रोधः पर-पीडा-फल-चित्त-विकार-रहितत्वम्। त्याग आत्म-हित-प्रत्यनीक-परिग्रह-विमोचनम्। शान्तिः इन्द्रियाणाꣳ विषय-प्रावण्य-निरोध-सꣳशीलनम्। अपैशुनꣳ परानर्थ-कर-वाक्य-निवेदनाकरणम्। दया भूतेषु सर्वेषु दुःखासहिष्णुत्वम्। अलोलुप्त्वम् अलोलुपत्वम्, अलोलुत्वम् इति वा पाठः। विषयेषु निःस्पृहत्वम् इत्य् अर्थः। मार्दवम् अकाठिन्यम्। साधु-जन-सꣳश्लेषार्हता इत्य् अर्थः। ह्रीर् अकार्य-करणे व्रीडा। अचापलꣳ स्पृहणीय-विषय-सन्निधव् अचपलत्वम्॥१६।२॥

तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता।

भवन्ति सम्पदꣳ दैवीम् अभिजातस्य भारत॥३॥

तेजः दुर्जनैर् अनभिभवनीयत्वम्। क्षमा पर-निमित्त-पीडानुभवेऽपि परेषु तꣳ प्रति चित्त-विकारर-हितता। धृतिर् महत्याम् अप्य् आपदि कृत्य-कर्तव्यतावधारणम्। शौचꣳ बाह्यान्तः-करणानाꣳ कृत्य-योग्यता शास्त्रीया। अद्रोहः परेष्व् अनुपरोधः। परेषु स्वच्छन्द-वृत्ति-निरोध-रहितत्वम् इत्य् अर्थः। नातिमानिता अस्थाने गर्वोऽतिमानित्वम्, तद्-रहितता। एते गुणा दैवीꣳ सम्पदम् अभिजातस्य भवन्ति। देव-सम्बन्धिनी सम्पत् दैवी। देवा भगवद्-आज्ञानुवृत्ति-शीलाः, तेषाꣳ सम्पत्। सा च भगवद्-आज्ञानुवृत्तिर् एव, ताम् आभिजातस्य ताम् अभिमुखी-कृतस्य जातस्य ताꣳ निर्वर्तयितुꣳ जातस्य भवन्तीत्य् अर्थः॥१६।३॥

दम्भो दर्पोऽतिमानश् च क्रोधः पारुष्यम् एव च।

अज्ञानꣳ चाभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम्॥४॥

दम्भो धार्मिकत्व-ख्यापनाय धर्मानुष्ठानम्। दर्पः कृत्याकृत्याविवेक-करो विषयानुभव-निमित्तो हर्षः। अतिमानश् च स्व-विद्याभिजनाननुगुणोऽभिमानः। क्रोधः पर-पीडा-फल-चित्त-विकारः। पारुष्यꣳ साधूनाम् उद्वेग-करः स्वभावः। अज्ञानꣳ परावर-तत्त्व-कृत्याकृत्याविवेकः। एते स्वभावाः आसुरीꣳ सम्पदम् अभिजातस्य भवन्ति। असुरा भगवद्-आज्ञातिवृत्ति-शीलाः॥१६।४॥

दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।

मा शुचः सम्पदꣳ दैवीम् अभिजातोऽसि पाण्डव॥५॥

दैवी मदाज्ञानुवृत्तिरूपा सम्पद् विमोक्षाय बन्धात् मुक्तये भवति क्रमेण मत्-प्राप्तये भवतीत्य् अर्थः। आसुरी मदाज्ञातिवृत्तिरूपा सम्पद् निबन्धाय भवति, अधोगतिप्राप्तये भवतीत्य् अर्थः। एतत् श्रुत्वा स्वप्रकृत्यनिर्धारणाद् अतिभीतायार्जुनाय एवम् आह--- शोकꣳ मा कृथाः। त्वꣳ तु दैवीꣳ सम्पदम् अभिजातोऽसि। हे पाण्डाव धार्मिकाग्रेसरस्य हि पाण्डाएस् तनयस् त्वम् इत्य् अभिप्रायः॥१६।५॥

द्वौ भूत-सर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।

दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरꣳ पार्थ मे शृणु॥६॥

अस्मिन् कर्म-लोके कर्म-कराणाꣳ भूतानाꣳ सर्गौ द्वौ द्वि-विधौ, दैवश् चासुरश् च इति। सर्ग उत्पत्तिः। प्राचीन-पुण्य-पाप-रूप-कर्म-वशाद् भगवद्-आज्ञानुवृत्ति-तद्-विपरीत-करणाय उत्पत्ति-काले एव विभागेन भूतान्य् उत्पद्यन्ते इत्य् अर्थः। तत्र दैवः सर्गो विस्तरशः प्रोक्तः। देवानाꣳ मद्-आज्ञानुवर्ति-शीलानाम् उत्पत्तिर् यद्-आचार-करणार्था। स आचारः कर्म-योग-ज्ञान-योग-भक्ति-योग-रूपो विस्तरशः प्रोक्तः। असुराणाꣳ सर्गश् च यद्-आचार-करणार्थस् तम् आचारꣳ मे सृणु, मम सकाशाच् छृणु॥१६।६॥

प्रवृत्तिꣳ च निवृत्तिꣳ च जना न विदुर् आसुराः।

न शौचꣳ नापि चाचारो न सत्यꣳ तेषु विद्यते॥७॥

प्रवृत्तिꣳ च निवृत्तिꣳ चाभ्युदय-साधनꣳ मोक्ष-साधनꣳ च वैदिकꣳ धर्मम् आसुरा न विदुर् न जानन्ति। न च शौचꣳ वैदिक-कर्म-योग्यत्वꣳ शास्त्र-सिद्धम्। तद् बाह्यम् आभ्यन्तरꣳ चासुरेषु न विद्यते। नापि चाचारः, तद् बाह्याभ्यन्तर-शौचꣳ येन सन्ध्या-वन्दनादिनाचारेण जायते, साप्य् आचारस् तेषु न विद्यते। तथोक्तम्--- सत्ध्या-हीनोऽशुचि-नित्यम् अनर्हः सर्व-कर्मसु [दक्ष-स्मृति २।२३] इति॥१६।७॥

किꣳ च---

असत्यम् अप्रतिष्ठꣳ ते जगद् आहुर् अनीश्वरम्।

अपरस्पर-सम्भूतꣳ किम् अन्यत् काम-हैतुकम्॥८॥

असत्यꣳ जगद् एतत् सत्य-शब्द-निर्दिष्ट-ब्रह्म-कार्यतया ब्रह्मात्मकम् इति नाहुः। अप्रतिष्ठꣳ तथा ब्रह्मणि प्रतिष्ठितम् इति न वदन्ति। ब्रह्मणानन्तेन धृता हि पृथिवी, सर्वान् लोकान् बिभर्ति। यथोक्तम्---

अनीश्वरꣳ सत्य-सङ्कल्पेन पर-ब्रह्मणा सर्वेश्वरेण मयैतन् नियमितम् इति च वदन्ति। अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८] इति ह्य् उक्तम्। वदन्ति चैवम्। अपरस्पर-सम्भूतꣳ किम् अन्यत्। योषित्-पुरुषयोः परस्पर-सम्बन्धेन जातम् इदꣳ मनुष्य-पश्व्-आदिकम् उपलभ्यते। अनेवꣳ-भूतꣳ किम् अन्यद् उपलभ्यते। किञ्चिद् अपि नोपलभ्यते इत्य् अर्थः। अतः सर्वम् इदꣳ जगत् काम-हेतुकम् इति॥१६।८॥

एताꣳ दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्प-बुद्धयः।

प्रभवन्त्य् उग्र-कर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः॥९॥

एताꣳ दृष्टिम् अवष्टभ्य अवलम्ब्य नष्टात्मानः अदृष्ट-देहातिरिक्तात्मानः अल्प-बुद्धयः घटादिवज् ज्ञेय-भूते देहे ज्ञातृत्वेन देह-व्यतिरिक्त आत्मा नोपलभ्यत इति विवेकाकुशलाः। उग्र-कर्माणः सर्वेषाꣳ हिꣳसका जगतः क्षयाय प्रभवन्ति॥१६।९॥

कामम् आश्रित्य दुष्पूरꣳ दम्भ-मान-मदान्विताः।

मोहाद् गृहीत्वासद्-ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१०॥

दुष्पूरꣳ दुष्प्राप-विषयꣳ कामम् आश्रित्य तत्-सिषाधयिषया मोहाद् अज्ञानाद् असद्-ग्राहान् अन्याय-गृहीतान् असत्-परिग्रहान् गृहीत्वा अशुचि-व्रताः अशास्त्र-विहित-व्रत-युक्ताः, दम्भ-मान-मदान्विताः प्रवर्तन्ते॥१६।१०॥

चिन्ताम् अपरिमेयाꣳ च प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः।

कामोपभोग-परमा एतावद् इति निश्चिताः॥११॥

अद्य श्वो वा मुमूर्षवश् चिन्ताम् अपरिमेयाꣳ च अपरिच्छेद्याꣳ प्रलयान्ताꣳ प्राकृत-प्रलयावधि-काल-साध्य-विषयाम् उपाश्रिताः। तथा कामोपभोग-परमाः कामोपभोग एव परम-पुरुषार्थ इति मन्वानाः। एतावद् इति निश्चिताः, इतोऽधिकः पुरुषार्थो न विद्यत इति सञ्जात-निश्चयाः॥१६।११॥

आशा-पाश-शतैर् बद्धाः काम-क्रोध-परायणाः।

ईहन्ते काम-भोगार्थम् अन्यायेनार्थ-सञ्चयान्॥१२॥

आशा-पाश-शतैः आशाख्य-पाश-शतैर् बद्धाः काम-क्रोध-परायणाः काम-क्रोधैक-निष्ठाः। काम-भोगार्थम् अन्यायेनार्थ-सञ्चयान् प्रति ईहन्ते॥१६।१२॥

इदम् अद्य मया लब्धम् इदꣳ प्राप्स्ये मनोरथम्।

इदम् अस्तीदम् अपि मे भविष्यति पुनर् धनम्॥१३॥

इदꣳ क्षेत्र-पुत्रादिकꣳ सर्वꣳ मया मत्-सामर्थ्येनैव लब्धम्, नादृष्टादिना, इमꣳ च मनोरथम् अहम् एव प्राप्स्ये, नादृष्टादि-सहितः। इदꣳ धनꣳ मत्-सामर्थ्येन लब्धꣳ मेऽस्ति, इदम् अपि पुनर् मे मत्-सामर्थ्येनैव भविष्यति॥१६।१३॥

असौ मया हतः शत्रुर् हनिष्ये चापरान् अपि।

ईश्वरोऽहम् अहꣳ भोगी सिद्धोऽहꣳ बलवान् सुखी॥१४॥

असौ मया बलवता हतः शत्रुः। अपरान् अपि शत्रून् अहꣳ शूरो धीरश् च हनिष्ये। किमत्र मन्दधीभिः दुर्बलैः परिकल्पितेनादृष्टदिपरिकरेण। तथा च ईश्वरोऽहꣳ स्वाधीनोऽहम् अन्येषाꣳ चाहम् एव नियन्ता। अहꣳ भोगी स्वत एवाहꣳ भोगी, नादृष्टदिभिः। सिद्धोऽहम्--- स्वतः सिद्धोऽहम् न कस्माच्-चिद् अदृष्टदेः। तथा स्वत एव बलवान् स्वत एव सुखी॥१६।१४॥

आढ्योऽभिजनवान् अस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।

यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्य् अज्ञान-विमोहिताः॥१५॥

अहꣳ स्वतश् च आढ¬ः अस्मि, अभिजनवान् अस्मि। स्वत एव उत्तम-कुले प्रसूतोऽस्मि। अस्मिन् लोके मया सदृशकोऽन्यः स्व-सामर्थ्य-लब्ध-सर्व-विभवो विद्यते। अहꣳ स्वयम् एवयक्ष्ये, दास्यामि, मोदिष्यते इत्य् अज्ञान-विमोहिताः ईश्वरानुग्रह-निरपेक्षेण स्वेनैव याग-दानादिकꣳ कर्तुꣳ शक्यम् इत्य् अज्ञान-विमोहिता मन्यन्ते॥१६।१५॥

अनेक-चित्त-विभ्रान्ता मोह-जाल-समावृताः।

प्रसक्ताः काम-भोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६॥

अदृष्टेश्वरादि-सहकारम् ऋते स्वेनैव सर्वꣳ कर्तुꣳ शक्यम् इति कृत्वा एवꣳ कुर्याम् एतच् च कुर्याम् अन्यत् च कुर्याम् इत्य् अनेक-चित्त-विभ्रान्ताः--- अनेक-चित्ततया विभ्रान्ताः। एवꣳ-रूपेण मोह-जालेन समावृताः। काम-भोगेषु प्रकर्षेण सक्ताः। मध्ये मृताः अशुचौ नरके पतन्ति॥१६।१६॥

आत्म-सम्भाविताः स्तब्धा धन-मान-मदान्विताः।

यजन्ते नाम-यज्ञैस् ते दम्भेनाविधि-पूर्वकम्॥१७॥

आत्म-सम्भाविताः आत्मना एव सम्भाविताः आत्मना एव आत्मानꣳ सम्भावयन्तीत्य् अर्थः। स्तब्धाः परिपूर्णꣳ मन्यमाना न किञ्चित् कुर्वाणाः, कथम्। धन-मान-मदान्विताः--- धनेन विद्याभिजनाभिमानेन च जनित-मदान्विताः। नाम-यज्ञैः नाम-प्रयोजनैर् यष्ट इति नाम-मात्र-प्रयोजनैर् यज्ञैर् यजन्ते, तद् अपि दम्भेन हेतुना यष्टृत्व-ख्यापनाय, अविधि-पूर्वकम् अयथा-चोदनꣳ यजन्ते॥१६।१७॥

ते च ईदृग्-भूता यजन्ते इत्य् आह---

अहङ्कारꣳ बलꣳ दर्पꣳ कामꣳ क्रोधꣳ च सꣳश्रिताः।

माम् आत्म-पर-देहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८॥

अनन्यापेक्षोऽहम् एव सर्वꣳ करोमीत्य् एवꣳ-रूपम् अहङ्कारम् आश्रिताः, तथा सर्वस्य करणे मद्-बलम् एव पर्याप्तम् इति च बलम्, अतो मत्-सदृशो न कश्चिद् अस्तीति च दर्पम्, एवꣳ-भूतस्य मम काम-मात्रेण सर्वꣳ सम्पत्स्यते इति कामम्, मम येऽनिष्ट-कारिणस् तान् सर्वान् हनिष्यामीति च क्रोधम्, एवम् एतान् सꣳश्रिताः स्व-देहेषु पर-देहेषु चावस्थितꣳ सर्वस्य कारयितारꣳ पुरुषोत्तमꣳ माम् अभ्यसूयकाः प्रद्विषन्तः कुयुक्तिभिर् मत्-स्थितौ दोषम् आविष्कुर्वन्तो माम् असहमानाः, अहङ्कारादिकान् सꣳश्रिताः, यागादिकꣳ सर्वꣳ क्रिया-जातꣳ कुर्वते इत्य् अर्थः॥१६।१८॥

तान् अहꣳ द्विषतः क्रूरान् सꣳसारेषु नराधमान्।

क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु॥१९॥

य एवꣳ माꣳ द्विषन्ति तान् क्रूरान् नराधमान् अशुभान् अहम् अजस्रꣳ सꣳसारेषु जन्म-जरा-मरणादि-रूपेण परिवर्तमानेषु सन्तानेषु, तत्राप्य् आसुरीषु एव योनिषु क्षिपामि। मद्-आनुकूल्य-प्रत्यनीकेषु एव जन्मसु क्षिपामि। तत्-तज्-जन्म-प्राप्त्य्-अनुगुण-प्रवृत्ति-हेतु-भूत-बुद्धिषु क्रूरास्व् अहम् एव सꣳयोजयामीत्य् अर्थः॥१६।१९॥

आसुरीꣳ योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।

माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमाꣳ गतिम्॥२०॥

मद्-आनुकूल्य-प्रत्यनीक-जन्मापन्नाः पुनर् अपि जन्मनि जन्मनि मूढा मद्-विपरीत-ज्ञानाः माम् अप्राप्य एवꣳ "अस्ति भगवान् वासुदेवः सर्वेश्वरः" इति ज्ञानम् अप्राप्य, ततस् ततो जन्मनोऽधमाम् एव गतिꣳ यान्ति॥१६।२०॥

अस्य आसुर-स्वभावस्य आत्म-नाशस्य मूल-हेतुम् आह---

त्रि-विधꣳ नरकस्येदꣳ द्वारꣳ नाशनम् आत्मनः।

कामः क्रोधस् तथा लोभस् तस्माद् एतत् त्रयꣳ त्यजेत्॥२१॥

अस्यासुर-स्वभाव-रूपस्य नरकस्य एतत् त्रिविधꣳ द्वारꣳ तत् चात्मनो नाशनम्। कामः क्रोधः लोभ इति। त्रयाणाꣳ स्वरूपꣳ पूर्वम् एव व्याख्यातम्। द्वारꣳ मार्गो हेतुः इत्य् अर्थः। तस्मात् एतत् त्रयꣳ त्यजेत्। तस्माद् अतिघोर-नरक-हेतुत्वात् काम-क्रोध-लोभानाम् एतत् त्रितयꣳ दूरतः परित्यजेत्॥१६।२१॥

एतैर् विमुक्तः कौन्तेय तमो-द्वारैस् त्रिभिर् नरः।

आचरत्य् आत्मनः श्रेयस् ततो याति पराꣳ गतिम्॥२२॥

एतैः काम-क्रोध-लोभैस् तमो-द्वारैर् मद्-विपरीत-ज्ञान-हेतुभिः विमुक्तः नर आत्मनः श्रेय आचरति। लब्ध-मद्-विषय-ज्ञानो मद्-आनुकूल्ये प्रवर्तते। ततो माम् एव पराꣳ गतिꣳ याति॥१६।२२॥

शास्त्रानादरोऽस्य नरकस्य प्रधान-हेतुः इत्य् आह---

यः शास्त्र-विधिम् उत्सृज्य वर्तते काम-कारतः।

न स सिद्धिम् अवाप्नोति न सुखꣳ न पराꣳ गतिम्॥२३॥

शास्त्रꣳ वेदाः विधिर् अनुशासनꣳ वेदाख्यꣳ मद्-अनुशासनम् उत्सृज्य यः काम-कारतो वर्तते स्वच्छन्दानुगुण-मार्गेण वर्तते, न स सिद्धिम् अवाप्नोति, न काम् अप्य् आमुष्मिकीꣳ सिद्धिम् अवाप्नोति। न सुखम् ऐहिकम् अपि किञ्चिद् अवाप्नोति। न पराꣳ गतिम्। कुतः पराꣳ गतिꣳ प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥१६।२३॥

तस्माच् छास्त्रꣳ प्रमाणꣳ ते कार्याकार्य-व्यवस्थितौ।

ज्ञात्वा शास्त्र-विधानोक्तꣳ कर्म कर्तुम् इहार्हसि॥२४॥

तस्मात् कार्याकार्य-व्यवस्थिताव् उपादेयानुपादेय-व्यवस्थायाꣳ शास्त्रम् एव तव प्रमाणम्। धर्म-शास्त्रेतिहास-पुराणाद्य्-उपबृꣳहिता वेदा यद् एव पुरुषोत्तमाख्यꣳ परꣳ तत्त्वꣳ तत्-प्रीणन-रूपꣳ तत्-प्राप्त्य्-उपाय-भूतꣳ च कर्मावबोधयन्ति। तत् शास्त्र-विधानोक्तꣳ तत्त्वꣳ कर्म च ज्ञात्वा यथावद् अन्यूनातिरिक्तꣳ विज्ञाय कर्तुꣳ त्वम् अर्हसि तद् एव उपादातुम् अर्हसि॥१६।२४॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये षोडशोऽध्यायः॥१६॥

**

అతీతేనాధ్యాయ-త్రయేణ ప్రకృతి-పురుషయోర్ వివిక్తయోః సṁసృష్టయోశ్ చ యాథాత్మ్యṁ తత్-సṁసర్గ-వియోగయోశ్ చ గుణ-సఙ్గ-తద్-విపర్యయ-హేతుకత్వṁ, సర్వ-ప్రకారేణావస్థితయోః ప్రకృతి-పురుషయోర్ భగవద్-విభూతిత్వమ్। విభూతిమతో భగవతో విభూతి-భూతాద్ అచిద్-వస్తునశ్ చిద్-వస్తునశ్ చ బద్ధ-ముక్తోభయ-రూపాద్ అవ్యయత్వ-వ్యాపన-భరణ-స్వామ్యైర్ అర్థాన్తరతయా పురుషోత్తమత్వేన యాథాత్మ్యṁ చ వర్ణితమ్। అనన్తరమ్ ఉక్తస్య కృత్స్నస్యార్థస్య స్థేమ్నే శాస్త్ర-వశ్యతాṁ వక్తుṁ శాస్త్ర-వశ్య-తద్-విపరీతయోర్ దైవాసుర-సర్గయోర్ విభాగṁ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

అభయṁ సత్త్వ-సṁశుద్ధిర్ జ్ఞాన-యోగ-వ్యవస్థితిః।

దానṁ దమశ్ చ యజ్ఞశ్ చ స్వాధ్యాయస్ తప ఆర్జవమ్॥౧॥

ఇష్టానిష్ట-వియోగ-సṁయోగ-రూపస్య దుఃఖస్య హేతు-దర్శన-జṁ దుఃఖṁ భయమ్, తన్-నివృత్తిర్ అభయమ్। సత్త్వ-సṁశుద్ధిః సత్త్వస్యాన్తః-కరణస్య రజస్-తమోభ్యామ్ అసṁస్పృష్టత్వమ్। జ్ఞాన-యోగ-వ్యవస్థితిః ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూప-వివేక-నిష్ఠా। దానṁ న్యాయార్జిత-ధనస్య పాత్రే ప్రతిపాదనమ్। దమో మనసో విషయోన్ముఖ-నివృత్తి-సṁశీలనమ్। యజ్ఞః ఫలాభిసన్ధి-రహిత-భగవద్-ఆరాధన-రూప-మహాయజ్ఞాద్య్-అనుష్ఠానమ్। స్వాధ్యాయః స-విభూతేర్ భగవతస్ తద్-ఆరాధన-ప్రకారస్య చ ప్రతిపాదకః కృత్స్నో వేద ఇత్య్ అనుసన్ధాయ వేదాభ్యాస-నిష్ఠా। తపః కృచ్ఛ్ర-చాన్ద్రాయణ-ద్వాదశ్య్-ఉపవాసాదేర్ భగవత్-ప్రీణన-కర్మ-యోగ్యతాపాదనస్య కరణమ్॥।౧౬।౧॥

ఆర్జవమ్ మనోవాక్కాయకర్మవృత్తీనామ్ ఏకనిష్ఠా పరేషు।

అహిṁసా సత్యమ్ అక్రోధస్ త్యాగః శాన్తిర్ అపైశునమ్।

దయా భూతేష్వ్ అలోలుప్త్వṁ మార్దవṁ హ్రీర్ అచాపలమ్॥౨॥

అహిṁసా పర-పీడా-వర్జనమ్। సత్యṁ యథా-దృష్టార్థ-గోచర-భూత-హిత-వాక్యమ్। అక్రోధః పర-పీడా-ఫల-చిత్త-వికార-రహితత్వమ్। త్యాగ ఆత్మ-హిత-ప్రత్యనీక-పరిగ్రహ-విమోచనమ్। శాన్తిః ఇన్ద్రియాణాṁ విషయ-ప్రావణ్య-నిరోధ-సṁశీలనమ్। అపైశునṁ పరానర్థ-కర-వాక్య-నివేదనాకరణమ్। దయా భూతేషు సర్వేషు దుఃఖాసహిష్ణుత్వమ్। అలోలుప్త్వమ్ అలోలుపత్వమ్, అలోలుత్వమ్ ఇతి వా పాఠః। విషయేషు నిఃస్పృహత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। మార్దవమ్ అకాఠిన్యమ్। సాధు-జన-సṁశ్లేషార్హతా ఇత్య్ అర్థః। హ్రీర్ అకార్య-కరణే వ్రీడా। అచాపలṁ స్పృహణీయ-విషయ-సన్నిధవ్ అచపలత్వమ్॥౧౬।౨॥

తేజః క్షమా ధృతిః శౌచమ్ అద్రోహో నాతిమానితా।

భవన్తి సమ్పదṁ దైవీమ్ అభిజాతస్య భారత॥౩॥

తేజః దుర్జనైర్ అనభిభవనీయత్వమ్। క్షమా పర-నిమిత్త-పీడానుభవేఽపి పరేషు తṁ ప్రతి చిత్త-వికారర-హితతా। ధృతిర్ మహత్యామ్ అప్య్ ఆపది కృత్య-కర్తవ్యతావధారణమ్। శౌచṁ బాహ్యాన్తః-కరణానాṁ కృత్య-యోగ్యతా శాస్త్రీయా। అద్రోహః పరేష్వ్ అనుపరోధః। పరేషు స్వచ్ఛన్ద-వృత్తి-నిరోధ-రహితత్వమ్ ఇత్య్ అర్థః। నాతిమానితా అస్థానే గర్వోఽతిమానిత్వమ్, తద్-రహితతా। ఏతే గుణా దైవీṁ సమ్పదమ్ అభిజాతస్య భవన్తి। దేవ-సమ్బన్ధినీ సమ్పత్ దైవీ। దేవా భగవద్-ఆజ్ఞానువృత్తి-శీలాః, తేషాṁ సమ్పత్। సా చ భగవద్-ఆజ్ఞానువృత్తిర్ ఏవ, తామ్ ఆభిజాతస్య తామ్ అభిముఖీ-కృతస్య జాతస్య తాṁ నిర్వర్తయితుṁ జాతస్య భవన్తీత్య్ అర్థః॥౧౬।౩॥

దమ్భో దర్పోఽతిమానశ్ చ క్రోధః పారుష్యమ్ ఏవ చ।

అజ్ఞానṁ చాభిజాతస్య పార్థ సమ్పదమ్ ఆసురీమ్॥౪॥

దమ్భో ధార్మికత్వ-ఖ్యాపనాయ ధర్మానుష్ఠానమ్। దర్పః కృత్యాకృత్యావివేక-కరో విషయానుభవ-నిమిత్తో హర్షః। అతిమానశ్ చ స్వ-విద్యాభిజనాననుగుణోఽభిమానః। క్రోధః పర-పీడా-ఫల-చిత్త-వికారః। పారుష్యṁ సాధూనామ్ ఉద్వేగ-కరః స్వభావః। అజ్ఞానṁ పరావర-తత్త్వ-కృత్యాకృత్యావివేకః। ఏతే స్వభావాః ఆసురీṁ సమ్పదమ్ అభిజాతస్య భవన్తి। అసురా భగవద్-ఆజ్ఞాతివృత్తి-శీలాః॥౧౬।౪॥

దైవీ సమ్పద్ విమోక్షాయ నిబన్ధాయాసురీ మతా।

మా శుచః సమ్పదṁ దైవీమ్ అభిజాతోఽసి పాణ్డవ॥౫॥

దైవీ మదాజ్ఞానువృత్తిరూపా సమ్పద్ విమోక్షాయ బన్ధాత్ ముక్తయే భవతి క్రమేణ మత్-ప్రాప్తయే భవతీత్య్ అర్థః। ఆసురీ మదాజ్ఞాతివృత్తిరూపా సమ్పద్ నిబన్ధాయ భవతి, అధోగతిప్రాప్తయే భవతీత్య్ అర్థః। ఏతత్ శ్రుత్వా స్వప్రకృత్యనిర్ధారణాద్ అతిభీతాయార్జునాయ ఏవమ్ ఆహ--- శోకṁ మా కృథాః। త్వṁ తు దైవీṁ సమ్పదమ్ అభిజాతోఽసి। హే పాణ్డావ ధార్మికాగ్రేసరస్య హి పాణ్డాఏస్ తనయస్ త్వమ్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౧౬।౫॥

ద్వౌ భూత-సర్గౌ లోకేఽస్మిన్ దైవ ఆసుర ఏవ చ।

దైవో విస్తరశః ప్రోక్త ఆసురṁ పార్థ మే శృణు॥౬॥

అస్మిన్ కర్మ-లోకే కర్మ-కరాణాṁ భూతానాṁ సర్గౌ ద్వౌ ద్వి-విధౌ, దైవశ్ చాసురశ్ చ ఇతి। సర్గ ఉత్పత్తిః। ప్రాచీన-పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-వశాద్ భగవద్-ఆజ్ఞానువృత్తి-తద్-విపరీత-కరణాయ ఉత్పత్తి-కాలే ఏవ విభాగేన భూతాన్య్ ఉత్పద్యన్తే ఇత్య్ అర్థః। తత్ర దైవః సర్గో విస్తరశః ప్రోక్తః। దేవానాṁ మద్-ఆజ్ఞానువర్తి-శీలానామ్ ఉత్పత్తిర్ యద్-ఆచార-కరణార్థా। స ఆచారః కర్మ-యోగ-జ్ఞాన-యోగ-భక్తి-యోగ-రూపో విస్తరశః ప్రోక్తః। అసురాణాṁ సర్గశ్ చ యద్-ఆచార-కరణార్థస్ తమ్ ఆచారṁ మే సృణు, మమ సకాశాచ్ ఛృణు॥౧౬।౬॥

ప్రవృత్తిṁ చ నివృత్తిṁ చ జనా న విదుర్ ఆసురాః।

న శౌచṁ నాపి చాచారో న సత్యṁ తేషు విద్యతే॥౭॥

ప్రవృత్తిṁ చ నివృత్తిṁ చాభ్యుదయ-సాధనṁ మోక్ష-సాధనṁ చ వైదికṁ ధర్మమ్ ఆసురా న విదుర్ న జానన్తి। న చ శౌచṁ వైదిక-కర్మ-యోగ్యత్వṁ శాస్త్ర-సిద్ధమ్। తద్ బాహ్యమ్ ఆభ్యన్తరṁ చాసురేషు న విద్యతే। నాపి చాచారః, తద్ బాహ్యాభ్యన్తర-శౌచṁ యేన సన్ధ్యా-వన్దనాదినాచారేణ జాయతే, సాప్య్ ఆచారస్ తేషు న విద్యతే। తథోక్తమ్--- సత్ధ్యా-హీనోఽశుచి-నిత్యమ్ అనర్హః సర్వ-కర్మసు [దక్ష-స్మృతి ౨।౨౩] ఇతి॥౧౬।౭॥

కిṁ చ---

అసత్యమ్ అప్రతిష్ఠṁ తే జగద్ ఆహుర్ అనీశ్వరమ్।

అపరస్పర-సమ్భూతṁ కిమ్ అన్యత్ కామ-హైతుకమ్॥౮॥

అసత్యṁ జగద్ ఏతత్ సత్య-శబ్ద-నిర్దిష్ట-బ్రహ్మ-కార్యతయా బ్రహ్మాత్మకమ్ ఇతి నాహుః। అప్రతిష్ఠṁ తథా బ్రహ్మణి ప్రతిష్ఠితమ్ ఇతి న వదన్తి। బ్రహ్మణానన్తేన ధృతా హి పృథివీ, సర్వాన్ లోకాన్ బిభర్తి। యథోక్తమ్---

అనీశ్వరṁ సత్య-సఙ్కల్పేన పర-బ్రహ్మణా సర్వేశ్వరేణ మయైతన్ నియమితమ్ ఇతి చ వదన్తి। అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮] ఇతి హ్య్ ఉక్తమ్। వదన్తి చైవమ్। అపరస్పర-సమ్భూతṁ కిమ్ అన్యత్। యోషిత్-పురుషయోః పరస్పర-సమ్బన్ధేన జాతమ్ ఇదṁ మనుష్య-పశ్వ్-ఆదికమ్ ఉపలభ్యతే। అనేవṁ-భూతṁ కిమ్ అన్యద్ ఉపలభ్యతే। కిఞ్చిద్ అపి నోపలభ్యతే ఇత్య్ అర్థః। అతః సర్వమ్ ఇదṁ జగత్ కామ-హేతుకమ్ ఇతి॥౧౬।౮॥

ఏతాṁ దృష్టిమ్ అవష్టభ్య నష్టాత్మానోఽల్ప-బుద్ధయః।

ప్రభవన్త్య్ ఉగ్ర-కర్మాణః క్షయాయ జగతోఽహితాః॥౯॥

ఏతాṁ దృష్టిమ్ అవష్టభ్య అవలమ్బ్య నష్టాత్మానః అదృష్ట-దేహాతిరిక్తాత్మానః అల్ప-బుద్ధయః ఘటాదివజ్ జ్ఞేయ-భూతే దేహే జ్ఞాతృత్వేన దేహ-వ్యతిరిక్త ఆత్మా నోపలభ్యత ఇతి వివేకాకుశలాః। ఉగ్ర-కర్మాణః సర్వేషాṁ హిṁసకా జగతః క్షయాయ ప్రభవన్తి॥౧౬।౯॥

కామమ్ ఆశ్రిత్య దుష్పూరṁ దమ్భ-మాన-మదాన్వితాః।

మోహాద్ గృహీత్వాసద్-గ్రాహాన్ ప్రవర్తన్తేఽశుచివ్రతాః॥౧౦॥

దుష్పూరṁ దుష్ప్రాప-విషయṁ కామమ్ ఆశ్రిత్య తత్-సిషాధయిషయా మోహాద్ అజ్ఞానాద్ అసద్-గ్రాహాన్ అన్యాయ-గృహీతాన్ అసత్-పరిగ్రహాన్ గృహీత్వా అశుచి-వ్రతాః అశాస్త్ర-విహిత-వ్రత-యుక్తాః, దమ్భ-మాన-మదాన్వితాః ప్రవర్తన్తే॥౧౬।౧౦॥

చిన్తామ్ అపరిమేయాṁ చ ప్రలయాన్తామ్ ఉపాశ్రితాః।

కామోపభోగ-పరమా ఏతావద్ ఇతి నిశ్చితాః॥౧౧॥

అద్య శ్వో వా ముమూర్షవశ్ చిన్తామ్ అపరిమేయాṁ చ అపరిచ్ఛేద్యాṁ ప్రలయాన్తాṁ ప్రాకృత-ప్రలయావధి-కాల-సాధ్య-విషయామ్ ఉపాశ్రితాః। తథా కామోపభోగ-పరమాః కామోపభోగ ఏవ పరమ-పురుషార్థ ఇతి మన్వానాః। ఏతావద్ ఇతి నిశ్చితాః, ఇతోఽధికః పురుషార్థో న విద్యత ఇతి సఞ్జాత-నిశ్చయాః॥౧౬।౧౧॥

ఆశా-పాశ-శతైర్ బద్ధాః కామ-క్రోధ-పరాయణాః।

ఈహన్తే కామ-భోగార్థమ్ అన్యాయేనార్థ-సఞ్చయాన్॥౧౨॥

ఆశా-పాశ-శతైః ఆశాఖ్య-పాశ-శతైర్ బద్ధాః కామ-క్రోధ-పరాయణాః కామ-క్రోధైక-నిష్ఠాః। కామ-భోగార్థమ్ అన్యాయేనార్థ-సఞ్చయాన్ ప్రతి ఈహన్తే॥౧౬।౧౨॥

ఇదమ్ అద్య మయా లబ్ధమ్ ఇదṁ ప్రాప్స్యే మనోరథమ్।

ఇదమ్ అస్తీదమ్ అపి మే భవిష్యతి పునర్ ధనమ్॥౧౩॥

ఇదṁ క్షేత్ర-పుత్రాదికṁ సర్వṁ మయా మత్-సామర్థ్యేనైవ లబ్ధమ్, నాదృష్టాదినా, ఇమṁ చ మనోరథమ్ అహమ్ ఏవ ప్రాప్స్యే, నాదృష్టాది-సహితః। ఇదṁ ధనṁ మత్-సామర్థ్యేన లబ్ధṁ మేఽస్తి, ఇదమ్ అపి పునర్ మే మత్-సామర్థ్యేనైవ భవిష్యతి॥౧౬।౧౩॥

అసౌ మయా హతః శత్రుర్ హనిష్యే చాపరాన్ అపి।

ఈశ్వరోఽహమ్ అహṁ భోగీ సిద్ధోఽహṁ బలవాన్ సుఖీ॥౧౪॥

అసౌ మయా బలవతా హతః శత్రుః। అపరాన్ అపి శత్రూన్ అహṁ శూరో ధీరశ్ చ హనిష్యే। కిమత్ర మన్దధీభిః దుర్బలైః పరికల్పితేనాదృష్టదిపరికరేణ। తథా చ ఈశ్వరోఽహṁ స్వాధీనోఽహమ్ అన్యేషాṁ చాహమ్ ఏవ నియన్తా। అహṁ భోగీ స్వత ఏవాహṁ భోగీ, నాదృష్టదిభిః। సిద్ధోఽహమ్--- స్వతః సిద్ధోఽహమ్ న కస్మాచ్-చిద్ అదృష్టదేః। తథా స్వత ఏవ బలవాన్ స్వత ఏవ సుఖీ॥౧౬।౧౪॥

ఆఢ్యోఽభిజనవాన్ అస్మి కోఽన్యోఽస్తి సదృశో మయా।

యక్ష్యే దాస్యామి మోదిష్య ఇత్య్ అజ్ఞాన-విమోహితాః॥౧౫॥

అహṁ స్వతశ్ చ ఆఢ¬ః అస్మి, అభిజనవాన్ అస్మి। స్వత ఏవ ఉత్తమ-కులే ప్రసూతోఽస్మి। అస్మిన్ లోకే మయా సదృశకోఽన్యః స్వ-సామర్థ్య-లబ్ధ-సర్వ-విభవో విద్యతే। అహṁ స్వయమ్ ఏవయక్ష్యే, దాస్యామి, మోదిష్యతే ఇత్య్ అజ్ఞాన-విమోహితాః ఈశ్వరానుగ్రహ-నిరపేక్షేణ స్వేనైవ యాగ-దానాదికṁ కర్తుṁ శక్యమ్ ఇత్య్ అజ్ఞాన-విమోహితా మన్యన్తే॥౧౬।౧౫॥

అనేక-చిత్త-విభ్రాన్తా మోహ-జాల-సమావృతాః।

ప్రసక్తాః కామ-భోగేషు పతన్తి నరకేఽశుచౌ॥౧౬॥

అదృష్టేశ్వరాది-సహకారమ్ ఋతే స్వేనైవ సర్వṁ కర్తుṁ శక్యమ్ ఇతి కృత్వా ఏవṁ కుర్యామ్ ఏతచ్ చ కుర్యామ్ అన్యత్ చ కుర్యామ్ ఇత్య్ అనేక-చిత్త-విభ్రాన్తాః--- అనేక-చిత్తతయా విభ్రాన్తాః। ఏవṁ-రూపేణ మోహ-జాలేన సమావృతాః। కామ-భోగేషు ప్రకర్షేణ సక్తాః। మధ్యే మృతాః అశుచౌ నరకే పతన్తి॥౧౬।౧౬॥

ఆత్మ-సమ్భావితాః స్తబ్ధా ధన-మాన-మదాన్వితాః।

యజన్తే నామ-యజ్ఞైస్ తే దమ్భేనావిధి-పూర్వకమ్॥౧౭॥

ఆత్మ-సమ్భావితాః ఆత్మనా ఏవ సమ్భావితాః ఆత్మనా ఏవ ఆత్మానṁ సమ్భావయన్తీత్య్ అర్థః। స్తబ్ధాః పరిపూర్ణṁ మన్యమానా న కిఞ్చిత్ కుర్వాణాః, కథమ్। ధన-మాన-మదాన్వితాః--- ధనేన విద్యాభిజనాభిమానేన చ జనిత-మదాన్వితాః। నామ-యజ్ఞైః నామ-ప్రయోజనైర్ యష్ట ఇతి నామ-మాత్ర-ప్రయోజనైర్ యజ్ఞైర్ యజన్తే, తద్ అపి దమ్భేన హేతునా యష్టృత్వ-ఖ్యాపనాయ, అవిధి-పూర్వకమ్ అయథా-చోదనṁ యజన్తే॥౧౬।౧౭॥

తే చ ఈదృగ్-భూతా యజన్తే ఇత్య్ ఆహ---

అహఙ్కారṁ బలṁ దర్పṁ కామṁ క్రోధṁ చ సṁశ్రితాః।

మామ్ ఆత్మ-పర-దేహేషు ప్రద్విషన్తోఽభ్యసూయకాః॥౧౮॥

అనన్యాపేక్షోఽహమ్ ఏవ సర్వṁ కరోమీత్య్ ఏవṁ-రూపమ్ అహఙ్కారమ్ ఆశ్రితాః, తథా సర్వస్య కరణే మద్-బలమ్ ఏవ పర్యాప్తమ్ ఇతి చ బలమ్, అతో మత్-సదృశో న కశ్చిద్ అస్తీతి చ దర్పమ్, ఏవṁ-భూతస్య మమ కామ-మాత్రేణ సర్వṁ సమ్పత్స్యతే ఇతి కామమ్, మమ యేఽనిష్ట-కారిణస్ తాన్ సర్వాన్ హనిష్యామీతి చ క్రోధమ్, ఏవమ్ ఏతాన్ సṁశ్రితాః స్వ-దేహేషు పర-దేహేషు చావస్థితṁ సర్వస్య కారయితారṁ పురుషోత్తమṁ మామ్ అభ్యసూయకాః ప్రద్విషన్తః కుయుక్తిభిర్ మత్-స్థితౌ దోషమ్ ఆవిష్కుర్వన్తో మామ్ అసహమానాః, అహఙ్కారాదికాన్ సṁశ్రితాః, యాగాదికṁ సర్వṁ క్రియా-జాతṁ కుర్వతే ఇత్య్ అర్థః॥౧౬।౧౮॥

తాన్ అహṁ ద్విషతః క్రూరాన్ సṁసారేషు నరాధమాన్।

క్షిపామ్య్ అజస్రమ్ అశుభాన్ ఆసురీష్వ్ ఏవ యోనిషు॥౧౯॥

య ఏవṁ మాṁ ద్విషన్తి తాన్ క్రూరాన్ నరాధమాన్ అశుభాన్ అహమ్ అజస్రṁ సṁసారేషు జన్మ-జరా-మరణాది-రూపేణ పరివర్తమానేషు సన్తానేషు, తత్రాప్య్ ఆసురీషు ఏవ యోనిషు క్షిపామి। మద్-ఆనుకూల్య-ప్రత్యనీకేషు ఏవ జన్మసు క్షిపామి। తత్-తజ్-జన్మ-ప్రాప్త్య్-అనుగుణ-ప్రవృత్తి-హేతు-భూత-బుద్ధిషు క్రూరాస్వ్ అహమ్ ఏవ సṁయోజయామీత్య్ అర్థః॥౧౬।౧౯॥

ఆసురీṁ యోనిమ్ ఆపన్నా మూఢా జన్మని జన్మని।

మామ్ అప్రాప్యైవ కౌన్తేయ తతో యాన్త్య్ అధమాṁ గతిమ్॥౨౦॥

మద్-ఆనుకూల్య-ప్రత్యనీక-జన్మాపన్నాః పునర్ అపి జన్మని జన్మని మూఢా మద్-విపరీత-జ్ఞానాః మామ్ అప్రాప్య ఏవṁ "అస్తి భగవాన్ వాసుదేవః సర్వేశ్వరః" ఇతి జ్ఞానమ్ అప్రాప్య, తతస్ తతో జన్మనోఽధమామ్ ఏవ గతిṁ యాన్తి॥౧౬।౨౦॥

అస్య ఆసుర-స్వభావస్య ఆత్మ-నాశస్య మూల-హేతుమ్ ఆహ---

త్రి-విధṁ నరకస్యేదṁ ద్వారṁ నాశనమ్ ఆత్మనః।

కామః క్రోధస్ తథా లోభస్ తస్మాద్ ఏతత్ త్రయṁ త్యజేత్॥౨౧॥

అస్యాసుర-స్వభావ-రూపస్య నరకస్య ఏతత్ త్రివిధṁ ద్వారṁ తత్ చాత్మనో నాశనమ్। కామః క్రోధః లోభ ఇతి। త్రయాణాṁ స్వరూపṁ పూర్వమ్ ఏవ వ్యాఖ్యాతమ్। ద్వారṁ మార్గో హేతుః ఇత్య్ అర్థః। తస్మాత్ ఏతత్ త్రయṁ త్యజేత్। తస్మాద్ అతిఘోర-నరక-హేతుత్వాత్ కామ-క్రోధ-లోభానామ్ ఏతత్ త్రితయṁ దూరతః పరిత్యజేత్॥౧౬।౨౧॥

ఏతైర్ విముక్తః కౌన్తేయ తమో-ద్వారైస్ త్రిభిర్ నరః।

ఆచరత్య్ ఆత్మనః శ్రేయస్ తతో యాతి పరాṁ గతిమ్॥౨౨॥

ఏతైః కామ-క్రోధ-లోభైస్ తమో-ద్వారైర్ మద్-విపరీత-జ్ఞాన-హేతుభిః విముక్తః నర ఆత్మనః శ్రేయ ఆచరతి। లబ్ధ-మద్-విషయ-జ్ఞానో మద్-ఆనుకూల్యే ప్రవర్తతే। తతో మామ్ ఏవ పరాṁ గతిṁ యాతి॥౧౬।౨౨॥

శాస్త్రానాదరోఽస్య నరకస్య ప్రధాన-హేతుః ఇత్య్ ఆహ---

యః శాస్త్ర-విధిమ్ ఉత్సృజ్య వర్తతే కామ-కారతః।

న స సిద్ధిమ్ అవాప్నోతి న సుఖṁ న పరాṁ గతిమ్॥౨౩॥

శాస్త్రṁ వేదాః విధిర్ అనుశాసనṁ వేదాఖ్యṁ మద్-అనుశాసనమ్ ఉత్సృజ్య యః కామ-కారతో వర్తతే స్వచ్ఛన్దానుగుణ-మార్గేణ వర్తతే, న స సిద్ధిమ్ అవాప్నోతి, న కామ్ అప్య్ ఆముష్మికీṁ సిద్ధిమ్ అవాప్నోతి। న సుఖమ్ ఐహికమ్ అపి కిఞ్చిద్ అవాప్నోతి। న పరాṁ గతిమ్। కుతః పరాṁ గతిṁ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౧౬।౨౩॥

తస్మాచ్ ఛాస్త్రṁ ప్రమాణṁ తే కార్యాకార్య-వ్యవస్థితౌ।

జ్ఞాత్వా శాస్త్ర-విధానోక్తṁ కర్మ కర్తుమ్ ఇహార్హసి॥౨౪॥

తస్మాత్ కార్యాకార్య-వ్యవస్థితావ్ ఉపాదేయానుపాదేయ-వ్యవస్థాయాṁ శాస్త్రమ్ ఏవ తవ ప్రమాణమ్। ధర్మ-శాస్త్రేతిహాస-పురాణాద్య్-ఉపబృṁహితా వేదా యద్ ఏవ పురుషోత్తమాఖ్యṁ పరṁ తత్త్వṁ తత్-ప్రీణన-రూపṁ తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూతṁ చ కర్మావబోధయన్తి। తత్ శాస్త్ర-విధానోక్తṁ తత్త్వṁ కర్మ చ జ్ఞాత్వా యథావద్ అన్యూనాతిరిక్తṁ విజ్ఞాయ కర్తుṁ త్వమ్ అర్హసి తద్ ఏవ ఉపాదాతుమ్ అర్హసి॥౧౬।౨౪॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే షోడశోఽధ్యాయః॥౧౬॥

**