atha puruṣottama-yogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

क्षेत्राध्याये क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-भूतयोः प्रकृति-पुरुषयोः स्वरूपꣳ विशोध्य विशुद्धस्यापरिच्छिन्न-ज्ञानैकाकारस्यैव पुरुषस्य प्राकृत-गुण-सङ्ग-प्रवाह-निमित्तो देवाद्य्-आकार-परिणत-प्रकृति-सम्बन्धोऽनादिर् इत्य् उक्तम्। अनन्तरे चाध्याये पुरुषस्य कार्य-कारणयोभयावस्थ-प्रकृति-सम्बन्धो गुण-सङ्ग-मूलो भगवतैव कृत इत्य् उक्त्वा गुण-सङ्ग-प्रकारꣳ स-विस्तरꣳ प्रतिपाद्य गुण-सङ्ग-निवृत्ति-पूर्वकात्म-याथात्म्यावाप्तिश् च भगवद्-भक्ति-मूलेत्य् उक्तम्। इदानीꣳ भजनीयस्य भगवतः क्षराक्षऋआत्मक-बद्ध-मुक्त-विभूतिमत्ताꣳ विभूति-भूतात् क्षराक्षर-पुरुष-द्वयात् निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानतया अत्यन्तोत्कर्षेण विसजातीयस्य भगवतः पुरुषोत्तमत्वꣳ च वक्तुम् आरभते। तत्र तावत् असङ्ग-रूप-शस्त्र-च्छिन्न-बन्धाम् अक्षराख्य-विभूतिꣳ च वक्तुꣳ छेद्य-रूप-बन्धाकारेण विततम् अचित्-परिणाम-विशेषम् अश्वत्थ-वृक्षाकारꣳ कल्पयन् श्री-भगवान् उवाच---

ऊर्ध्व-मूलम् अधः-शाखम् अश्वत्थꣳ प्राहुर् अव्ययम्।

छन्दाꣳसि यस्य पर्णानि यस् तꣳ वेद स वेदवित्॥१॥

यꣳ सꣳसाराख्यम् अश्वत्थम् ऊर्ध्व-मूलम् अधः-शाखम् अव्ययꣳ प्राहुः श्रुतयः--- ऊर्ध्व-मूलोऽवाक्-शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः [क।उ। २।३।१] ऊर्ध्व-मूलम् अवाक्-शाखꣳ वृक्षꣳ यो वेद सम्प्रति [आरण्यके १।११।५] इत्य् आद्याः। सप्त-लोकोपरि निविष्ट-चतुर्-मुखादित्वेन तस्य ऊर्ध्व-मूलत्वम्। पृथिवी-निवासि-सकल-नर-पशु-मृग-पक्षि-कृमि-कीट-पतङ्ग-स्थावरान्ततया अधः-शाखत्वम् असङ्ग-हेतु-भूताद् आसम्यग् ज्ञानोदयात् प्रवाह-रूपेणाच्छेद्यत्वेनाव्ययत्वम्। यस्य चाश्वत्थस्य छन्दाꣳसि पर्णान्य् आहुः। छन्दाꣳसि श्रुतयः। वायव्यꣳ श्वेतम् आलभेत भूति-कामः [यजुः २।१।१], ऐन्द्राग्नम् एकादश-कपालꣳ निर्वपेत् प्रजा-कामः [यजुः २।१] इत्य् आदि श्रुति-प्रतिपादितैः काम्य-कर्मभिर् विवर्धतेऽयꣳ सꣳसार-वृक्षः। इति छन्दाꣳस्य् एवास्य पर्णानि। पत्रैर् हि वृक्षो वर्धते। यस् तम् एवꣳ-भूतम् अश्वत्थꣳ वेद स वेद-वित्, वेदो हि सꣳसार-वृक्षस्य छेदोपायꣳ वदति, छेद्यस्य वृक्षस्य स्वरूप-ज्ञानꣳ छेदनोपाय-ज्ञानोपयोगीति वेद-विद् इत्य् उच्यते॥१५।१॥

तस्य मनुष्यादि-शाखस्य वृक्षस्य तत्-तत्-कर्म-कृतापराश् चाधः-शाखाः पुनर् अपि मनुष्य-पश्व्-आदि-रूपेण प्रसृता भवन्ति। ऊर्ध्वꣳ च गन्धर्व-यक्ष-देवादि-रूपेण प्रसृता भवन्ति। ताश् च गुण-प्रवृद्धा गुणैः सत्त्वादिभिः प्रवृद्धाः, विषय-प्रवालाः शब्दादि-विषय-पल्लवाः। कथम्। इत्य् अत्राह---

अधश् चोर्ध्वꣳ प्रसृतास् तस्य शाखा

गुण-प्रवृद्धा विषय-प्रवालाः।

अधश् च मूलान्य् अनुसन्ततानि

कर्मानुबन्धीनि मनुष्य-लोके॥२॥

ब्रह्म-लोक-मूलस्यास्य वृक्षस्य मनुष्याग्रस्य्आधो मनुष्य-लोके मूलान्य् अनुसन्ततानि तानि च कर्मानुबन्धीनि। कर्माण्य् एवानुबन्धीनि मूलान्य् अधो मनुष्य-लोके च भवतीत्य् अर्थः। मनुष्यत्वावस्थायाꣳ कृतैर् हि कर्मभिर् अधो मनुष्य-पश्व्-आदय ऊर्ध्वꣳ च देवादयो भवन्ति॥१५।२॥

न रूपम् अस्येह तथोपलभ्यते

नान्तो न चादिर् न च सम्प्रतिष्ठा।

अश्वत्थम् एनꣳ सु-विरूढ-मूलम्

असङ्ग-शस्त्रेण दृढेन छित्त्वा॥३॥

ततः पदꣳ तत्-परिमार्गितव्यꣳ

यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः।

तम् एव चाद्यꣳ पुरुषꣳ प्रपद्ये

यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥४॥

अस्य वृक्षस्य चतुर्मुखादित्वेनोर्ध्व-मूलत्वꣳ तत्-सन्तान-परम्परया मनुष्याग्रत्वेनाधः-शाखत्वꣳ मनुष्यत्वे कृतैः कर्मभिर् मूल-भूतैः पुनर् अप्य् अधश् चोर्ध्वꣳ च प्रसृत-शाखत्वम् इति यथेदꣳ रूपꣳ निर्दिष्टꣳ न तथा सꣳसारिभिर् उपलभ्यते। मनुष्योऽहꣳ देव-दत्तस्य पुत्रो यज्ञ-दत्तस्य पिता तद्-अनुरूप-परिग्रहश् चेत्य् एतावन्-मात्रम् उपलभ्यते।

तथास्य वृक्षस्यान्तो विनाशोऽपि गुण-मय-भोगेष्व् असङ्ग-कृत इति नोपलभ्यते तथास्य गुण-सङ्ग एवादिर् इति नोपलभ्यते। तस्य प्रतिष्ठा चानात्मन्य् आत्माभिमान-रूपम् अज्ञानम् इति नोपलभ्यते। प्रतितिष्ठत्य् अस्मिन्न् एवेति ह्य् अज्ञानम् एवास्य प्रतिष्ठा। एनम् उक्त-प्रकारꣳ सुविरूढ-मूलꣳ सुष्ठु विविधꣳ रूढ-मूलम् अश्वत्थꣳ सम्यग्-ज्ञान-मूलेन दृढेन गुण-मय-भोग्आसङ्गाख्येन शस्त्रेण छित्त्वा ततो विषयासङ्गाद् हेतोस् तत् पदꣳ परिमार्गितव्यम् अन्वेषणीयाꣳ य्अस्मिन् गता भूयो न निवर्तन्ते।

कथम् अनादि-काल-प्रवृत्तो गुण-मय-भोग-सङ्गस् तन्-मूलꣳ च विपरीत-ज्ञानꣳ निवर्तते इत्य् अत्राह--- अज्ञानादि-निवृत्तये तम् एव चाद्यꣳ कृत्स्नस्यादि-भूतम्। मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते स-चराचरम् [गीता ९।१०], अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८], मत्तः परतरꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय [गीता ७।७] इत्य् आदिषूक्तम्। आद्यꣳ पुरुषम् एव शरणꣳ प्रपद्ये तम् एव शरणꣳ प्रपद्येत। यतो यस्मात् कृत्स्नस्य स्रष्टुर् इयꣳ गुण-मय-भोग-सङ्ग-प्रवृत्तिः पुराणी पुरातनी प्रसृता। उक्तꣳ हि मयैव पूर्वम् एतत्---

प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिर् इति वा पाठः। तम् एव चाद्यꣳ पुरुषꣳ प्रपद्य शरणम् उपगम्य। यतोऽज्ञान-निवृत्त्य्-आदेः कृत्स्नस्यैतस्य साधन-भूता प्रवृत्तिः पुराणी पुरातनी प्रसृता। पुरातनानाꣳ मुमुक्षूणाꣳ प्रवृत्तिः पुराणी। पुरातना हि मुमुक्षवो माम् एव शरणम् उपगम्य निर्मुक्त-बन्धाः सञ्जाता इत्य् अर्थः॥१५।३-४॥

निर्मान-मोहा जित-सङ्ग-दोषा

अध्यात्म-नित्या विनिवृत्त-कामाः।

द्वन्द्वैर् विमुक्ताः सुख-दुःख-सꣳज्ञैर्

गच्छन्त्य् अमूढाः पदम् अव्ययꣳ तत्॥५॥

एवꣳ माꣳ शरणम् उपगम्य निर्मान-मोहाः। निर्गतानात्मात्माभिमान-रूप-मोहाः। जित-सङ्ग-दोषाः। जित-गुण-मय-भोग-सङ्गाख्य-दोषाः। अध्यात्म-नित्या आत्मनि यज् ज्ञानꣳ तद् अध्यात्मम् आत्म-ध्यान-निरताः। विनिवृत्त-तद्-इतर-कामाः। सुख-दुःख-सꣳज्ञैर् द्वन्द्वैश् च विमुक्ता अमूढाः आत्मानात्म-स्वभाव-ज्ञास् तद् अव्ययꣳ पदꣳ गच्छन्त्य् अनवच्छिन्न-ज्ञानाकारम् आत्मानꣳ यथावस्थितꣳ प्राप्नुवन्ति। माꣳ शरणम् उपागतानाꣳ मत्-प्रसादाद् एव ताः सर्वाः प्रवृत्तयः सुशक्याः सिद्धि-पर्यन्ता भवन्तीत्य् अर्थः॥१५।५॥

न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।

यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमꣳ मम॥६॥

तद् आत्म-ज्योतिर् न सूर्यो भासयते न शशाङ्को न पावकश् च। ज्ञानम् एव हि सर्वस्य प्रकाशकम्। बाह्यानि तु ज्योतीꣳषि विषयेन्द्रिय-सम्बन्ध-विरोधि-तमो-निरसन-द्वारेण उपकारकाणि। अस्य च प्रकाशको योगस् तद्-विरोधि चानादि-कर्म, तन्-निवर्तनꣳ चोक्तꣳ भगवत्-प्रपत्ति-मूलम् असङ्गादि यद् गत्वा पुनर् न निवर्तन्ते तत् परमꣳ धाम परमꣳ ज्योतिर् मम मदीयꣳ मद्-विभूति-भूतो ममाꣳश इत्य् अर्थः। आदित्यादीनाम् अपि प्रकाशकत्वेन तस्य परमत्वम्। आदित्यादीनि हि ज्योतीꣳषि न ज्ञान-ज्योतिषः प्रकाशकानि, ज्ञानम् एव हि सर्वस्य प्रकाशकम्॥१५।६॥

ममैवाꣳशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः।

मनः-षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृति-स्थानि कर्षति॥७॥

इत्थम् उक्त-स्वरूपः सनातनो ममाꣳश एव सन् कश्चिद् अनादि-कर्म-रूपाविद्यावेष्टन-तिरोहित-स्वरूपो जीव-भूतो जीव-लोके वर्तमानो देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेष-शरीर-स्थानि मनः-षष्ठानीन्द्रियाणि कर्षति। कश्चित् च पूर्वोक्त-मार्गेणास्या अविद्याया मुक्तः स्वेन रूपेणावतिष्ठते। जीव-भूतस् त्व् अतिसङ्कुचित-ज्ञानैश्वर्यः कर्म-लब्ध-प्रकृति-परिणाम-विशेष-रूप-शरीर-स्थानाम् इन्द्रियाणाꣳ मनः-षष्ठानाम् ईश्वरस् तानि कर्मानुगुणम् इतस् ततः कर्षति॥१५।७॥

शरीरꣳ यद् अवाप्नोति यच् चाप्य् उत्क्रामतीश्वरः।

गृहीत्वैतानि सꣳयाति वायुर् गन्धान् इवाशयात्॥८॥

यत् शरीरम् अवाप्नोति, यस्मात् शरीराद् उत्क्रामति, तत्रायम् इन्द्रियाणाम् ईश्वरः एतानि इन्द्रियाणि भूत-सूक्ष्मैः सह गृहीत्वा सꣳयाति। वायुः गन्धान् इव आशयात्। यथा वायुः स्रक्-चन्दन-कस्तूरिकाद्य्-आशयात् तत्-स्थानात् सूक्ष्मावयवैः सह गन्धान् गृहीत्वा अन्यत्र सꣳयाति तद्वद् इत्य् अर्थः॥१५।८॥

कानि पुनस् तानीन्द्रियाणि। इत्य् आह---

श्रोत्रꣳ चक्षुः स्पर्शनꣳ च रसनꣳ घ्राणम् एव च।

अधिष्ठाय मनश् चायꣳ विषयान् उपसेवते॥९॥

एतानि मनः-षष्ठानीन्द्रियाण्य् अधिष्ठाय स्व-स्व-विषय-वृत्त्य्-अनुगुणानि कृत्वा तान् शब्दादीन् विषयान् उपसेवते उपभुङ्क्ते॥१५।९॥

उत्क्रामन्तꣳ स्थितꣳ वापि भुञ्जानꣳ वा गुणान्वितम्।

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञान-चक्षुषः॥१०॥

एवꣳ गुणान्वितꣳ सत्त्वादि-गुण-मय-प्रकृति-परिणाम-विशेष-मनुष्यत्वादि सꣳस्थान-पिण्ड-सꣳसृष्टꣳ पिण्ड-विशेषाद् उत्क्रामन्तꣳ पिण्ड-विशेषेऽवस्थितꣳ वा गुण-मयान् विषयान् भुञ्जानꣳ वा कदाचिद् अपि प्रकृति-परिणाम-विशेष-मनुष्यत्वादि-पिण्डाद् विलक्षणꣳ ज्ञानैकाकारꣳ विमूढा नानुपश्यन्ति। विमूढा मनुष्यत्वादि-पिण्डात्माभिमानिनः।

ज्ञान-चक्षुषस् तु पिण्डात्म-विवेक-विषय-ज्ञानवन्तः सर्वावस्थम् अप्य् एनꣳ विविक्ताकारम् एव पश्यन्ति॥१५।१०॥

यतन्तो योगिनश् चैनꣳ पश्यन्त्य् आत्मन्य् अवस्थितम्।

यतन्तोऽप्य् अकृतात्मानो नैनꣳ पश्यन्त्य् अचेतसः॥११॥

मत्-प्रपत्ति-पूर्वकꣳ कर्म-योगादिषु यतमानास् तैर् निर्मलान्तः-करणा योगिनो योगाख्येन चक्षुषात्मनि शरीरेऽवस्थितम् अपि शरीराद् विविक्तꣳ स्वेन रूपेणावस्थितम् एनꣳ पश्यन्ति। यतमाना अप्य् अकृतात्मानो मत्-प्रपत्ति-विरहिणस् तत एवासꣳस्कृत-मनसस् तत एवाचेतस आत्मावलोकन-समर्थश् चेतो-रहिता नैनꣳ पश्यन्ति॥१५।११॥

एवꣳ रवि-चन्द्राग्नीनाम् इन्द्रिय-सन्निकर्ष-विरोधि-सन्तमस-निरसन-मुखेन इन्द्रियानुग्राहकतया प्रकाशकानाꣳ ज्योतिष्मताम् अपि प्रकाशकꣳ ज्ञान-ज्योतिर् आत्मा मुक्तावस्थो जीवावस्थश् च भगवद्-विभूतिर् इत्य् उक्तꣳ तद् धाम परमꣳ मम [गीता १५।६], ममैवाꣳशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः [गीता १५।७] इति। इदानीम् अचित्-परिणाम-विशेष-भूतम् आदित्यादीनाꣳ ज्योतिष्मताꣳ ज्योतिर् अपि भगवद्-विभूतिर् इत्य् आह---

यद् आदित्य-गतꣳ तेजो जगद् भासयतेऽखिलम्।

यच् चन्द्रमसि यच् चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम्॥१२॥

अखिलस्य जगतो भासकम् एतेषाम् आदित्यादीनाꣳ यत् तेजस् तन् मदीयꣳ तेजस् तैस् तैर् आराधितेन मया तेभ्यो दत्तम् इति विद्धि॥१५।१२॥

पृथिव्याश् च भूत-धारिण्या धारकत्व-शक्तिर् मदीया इत्य् आह---

गाम् आविश्य च भूतानि धारयाम्य् अहम् ओजसा।

पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३॥

अहꣳ पृथिवीम् आविश्य सर्वाणि भूतानि ओजसा ममाप्रतिहत-सामर्थ्येन धारयामि। तथाहम् अमृत-रस-मयः सोमो भूत्वा सर्वोषधीः पुष्णामि॥१५।१३॥

अहꣳ वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनाꣳ देहम् आश्रितः।

प्राणापान-समायुक्तः पचाम्य् अन्नꣳ चतुर्-विधम्॥१४॥

अहꣳ वैश्वानरो जाठरानलो भूत्वा सर्वेषाꣳ प्राणिनाꣳ देहम् आश्रितस् तैर् भुक्तꣳ खाद्य-चोष्य-लेह्य-पेयात्मकꣳ चतुर्विधम् अन्नꣳ प्राणापान-वृत्ति-भेद-समायुक्तः पचामि॥१५।१४॥

अत्र परम-पुरुष-विभूति-भूतौ सोम-वैश्वानरौ अहꣳ सोमो भूत्वा वैश्वानरो भूत्वा इति तत्-सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टौ। तयोश् च सर्वस्य भूत-जातस्य च परम-पुरुष-सामानाधिकरण्य-निर्देशे हेतुम् आह---

सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टो

मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ च।

वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यो

वेदान्त-कृद् वेद-विद् एव चाहम्॥१५॥

तयोः सोम-वैश्वानरयोः सर्वस्य भूत-जातस्य च सकल-प्रवृत्ति-निवृत्ति-मूल-ज्ञानोदय-देशे हृदि सर्वꣳ मत्-सङ्कल्पेन नियच्छन् अहम् आत्मतया सन्निविष्टः। तथा आहुः श्रुतयः--- अन्तः-प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा [तै।आ। ३।११], यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् [बृ।आ।उ। ३।७।३], य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यमयति [बृ।आ।उ। ३।७।२२], पद्म-कोश-प्रतीकाशꣳ हृदयꣳ चाप्य् अधो-मुखम् [तै।ना ११], अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डारीकꣳ वेश्म [छा।उ। ८।१।१] इत्य् आद्याः। स्मृतयश् च--- शास्ता विष्णुर् अशेषस्य जगतो यो जगन्-मयः [वि।पु। १।१७।२०], प्रशासितारꣳ सर्वेषाम् अणीयाꣳसम् अणीयसाम् [मनु १२।१२२], यमो वैवस्वतो राजा यस् तवैष हृदि स्थितः [मनु ८।९२] इत्य् आद्याः।

अतो मत्त एव सर्वेषाꣳ स्मृतिर् जायते, स्मृतिः पूर्वानुभूत-विषयम् अनुभव-सꣳस्कार-मात्र-जꣳ ज्ञानम्। ज्ञानम् इन्द्रिय-लिङ्गागम् अयोगजो वस्तु-निश्चयः, सोऽपि मत्तः। अपोहनꣳ च। अपोहनꣳ ज्ञान-निवृत्तिः। अपोहनम् ऊहनꣳ वा ऊहनम् ऊहः। ऊहो नाम इदꣳ प्रमाणम् इत्थꣳ प्रवर्तितुम् अर्हतीति प्रमाण-प्रवृत्त्य्-अर्हता-विषयꣳ सामग्र्यादि-निरूपण-जन्यꣳ प्रमाणानुग्राहकꣳ ज्ञानम्। ऊहो नाम वितर्कः, स च मत्त एव।

वेदैश् च सर्वैः अहम् एव वेद्यः। अतोऽग्नि-वायु-सूर्य-सोमेन्द्रादीनाꣳ मद्-अन्तर्यामिकत्वेन मद्-आत्मकत्वात् तत्-प्रतिपादन-परैर् अपि सर्वैर् वेदैर् अहम् एव वेद्यः, देव-मनुष्यादि-शब्दैर् जीवात्मा इव। वेदान्त-कृद् वेदानाम् इन्द्रꣳ यजेत् [शत्ब्र् ५।१।६], वरुणꣳ यजेत [शत्ब्र् २।३।३७] इत्य् एवम् आदीनाम् अन्तः फलꣳ फले हि ते सर्वे वेदाः पर्यवस्यन्ति, अन्त-कृत् फल-कृत्, वेदोदित-फलस्य प्रदाता चाहम् एवेत्य् अर्थः। तद् उक्तꣳ पूर्वम् एव--- यो यो याꣳ याꣳ तनुꣳ भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति [गीता ७।२१] इत्य् आरभ्य लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् [गीता ७।२२] इति। अहꣳ हि सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्ता च प्रभुर् एव च [गीता ९।२४] इति च।

वेद-विद् एव चाहम्। वेद-विच् चाहम् एव, एवꣳ मद्-अभिधायिनꣳ वेदम् अहम् एव वेद। इतोऽन्यथा यो वेदार्थꣳ ब्रूते, न स वेद-विद् इत्य् अभिप्रायः॥१५।१५॥

अतो मत्त एव सर्व-वेदानाꣳ सार-भूतम् अर्थꣳ सृणु---

द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६॥

क्षरश् चाक्षर एव च इति द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके प्रथितौ। तत्र क्षर-शब्द-निर्दिष्टः पुरुषो जीव-शब्दाभिलपनीय-ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्त-क्षरण-स्वभावाचित्-सꣳसृष्ट-सर्व-भूतानि। अत्राचित्-सङ्ग-रूपैकोपधिना पुरुष इत्य् एकत्व-निर्देशः। अक्षर-शब्द-निर्दिष्टः कूटस्थः, अचित्-सꣳसर्ग-वियुक्तः, स्वेन रूपेणावस्थितो मुक्तात्मा। स त्व् अचित्-सꣳसर्गाभावाद् अचित्-परिणाम-विशेष-ब्रह्मादि-देह-साधारणो न भवतीति कूटस्थ इत्य् उच्यते। अत्रापि एकत्व-निर्देशोऽचिद्-वियोग-रूपैकोपाधिनाभिहितः। न हीतः पूर्वम् अनादौ काले मुक्त एक एव। यथोक्तम्--- बहवो ज्ञान-तपसा पूता मद्-भावम् आगताः [गीता ४।१०] मम साधर्म्यम् आगताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च [गीता १४।२] इति॥१५।१६॥

उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः।

यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः॥१७॥

उत्तमः पुरुषस् तु ताभ्याꣳ क्षराक्षर-शब्द-निर्दिष्टाभ्याꣳ बद्ध-मुक्त-पुरुषाभ्याम् अन्योऽर्थान्तर-भूतः परमात्मेत्य् उदाहृतः। सर्वासु श्रुतिषु परमात्मेति निर्देशाद् एव ह्य् उत्तमः पुरुषो बद्ध-मुक्त-पुरुषाभ्याम् अर्थान्तर-भूत इत्य् अवगम्यते। कथम्। यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्ति। लोक्यत इति लोकस् तत् त्रयꣳ लोक-त्रयम् अचेतनꣳ तत्-सꣳसृष्टश् चेतनो मुक्तश् चेति प्रमाणावगम्यम् एतत् त्रयꣳ य आत्मतयाविश्य बिभर्ति, स तस्माद् व्याप्याद् भर्तव्याच् चार्थान्तर-भूतः।

इतश् चोक्ताल् लोक-त्रयाद् अर्थान्तर-भूतः। यतः सोऽव्यय ईश्वरश् च। अव्यय-स्वभावो हि व्यय-स्वभावाद् अचेतनात् तत्-सम्बन्धेन तद्-अनुसारिणश् च चेतनाद् अचित्-सम्बन्ध-योग्यता पूर्व-सम्बन्धिनो मुक्ताच् चार्थान्तर-भूत एव, तथैतस्य लोक-त्रयस्येश्वर ईशितव्यात् तस्माद् अर्थान्तर-भूतः॥१५।१७॥

यस्मात् क्षरम् अतीतोऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८॥

यस्माद् एवम् उक्तैः स्वभावैः क्षरꣳ पुरुषम् अतीतोऽहम्, अक्षरान् मुक्ताद् अप्य् उक्तैर् हेतुभिर् उत्कृष्टतमः, अतोऽहꣳ लोके वेदे च पुरुषोत्तम इति प्रथितोऽस्मि। वेदार्थावलोकनाल् लोक इति स्मृतिर् इहोच्यते। श्रुतौ स्मृतौ चेत्य् अर्थः। श्रुतौ तावत्--- परꣳ ज्योति-रूपꣳ सम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः [छा।उ। ८।१२।३] इत्य् आदौ। स्मृतव् अप्य् अꣳशावतारꣳ पुरुषोत्तमस्य ह्य् अनादि-मध्यान्तम् अजस्य विष्णोः [वि।पु। ५।१७।३३] इत्य् आदौ॥१५।१८॥

यो माम् एवम् असꣳमूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।

स सर्व-विद् भजति माꣳ सर्व-भावेन भारत॥१९॥

य एवम् उक्तेन प्रकारेण पुरुषोत्तमꣳ माम् असꣳमूढो जानाति, क्षराक्षर-पुरुषाभ्याम् अव्यय-स्वभावतया व्यापन-भरणैश्वर्यादि-योगेन च विसजातीयꣳ जानाति, स सर्व-विन् मत्-प्राप्त्य्-उपायतया यद् वेदितव्यꣳ तत् सर्वꣳ वेद। भजति माꣳ सर्व-भावेन ये च मत्-प्राप्त्य्-उपायतया मद्-भजन-प्रकारा निर्दिष्टस् तैश् च सर्वैर् भजन-प्रकारैर् माꣳ भजते। सर्वैर् मद्-विषयैर् वेदनैर् मम या प्रीतिर् या च मम सर्वैर् मद्-विषयैर् भजनैर् उभय-विधा सा प्रीतिर् अनेन वेदनेन मम जायते॥१५।१९॥

इत्य् एतत् पुरुषोत्तमत्व-वेदनꣳ पूजयति।

इति गुह्यतमꣳ शास्त्रम् इदम् उक्तꣳ मयानघ।

एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृत-कृत्यश् च भारत॥२०॥

इत्थꣳ मम पुरुषोत्तमत्व-प्रतिपादनꣳ सर्वेषाꣳ गुह्यानाꣳ गुह्यतमम् इदꣳ शास्त्रꣳ त्वम् अनघतया योग्यतम इति कृत्वा मया तव उक्तम्। एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृत-कृत्यश् च माꣳ प्रेप्सुनोपादेया या बुद्धिः सा सर्वा उपात्ता स्यात्। यच् च तेन कर्तव्यम्, तच् च सर्वꣳ कृतꣳ स्याद् इत्य् अर्थः। अनेन श्लोकेनानन्तरोक्तꣳ पुरुषोत्तम-विषयꣳ ज्ञानꣳ शास्त्र-जन्यम् एवैतत् सर्वꣳ करोति। न तु साक्षात्-कार-रूपम् इत्य् उच्यते॥१५।२०॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः॥१५॥

క్షేత్రాధ్యాయే క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ-భూతయోః ప్రకృతి-పురుషయోః స్వరూపṁ విశోధ్య విశుద్ధస్యాపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞానైకాకారస్యైవ పురుషస్య ప్రాకృత-గుణ-సఙ్గ-ప్రవాహ-నిమిత్తో దేవాద్య్-ఆకార-పరిణత-ప్రకృతి-సమ్బన్ధోఽనాదిర్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। అనన్తరే చాధ్యాయే పురుషస్య కార్య-కారణయోభయావస్థ-ప్రకృతి-సమ్బన్ధో గుణ-సఙ్గ-మూలో భగవతైవ కృత ఇత్య్ ఉక్త్వా గుణ-సఙ్గ-ప్రకారṁ స-విస్తరṁ ప్రతిపాద్య గుణ-సఙ్గ-నివృత్తి-పూర్వకాత్మ-యాథాత్మ్యావాప్తిశ్ చ భగవద్-భక్తి-మూలేత్య్ ఉక్తమ్। ఇదానీṁ భజనీయస్య భగవతః క్షరాక్షఋఆత్మక-బద్ధ-ముక్త-విభూతిమత్తాṁ విభూతి-భూతాత్ క్షరాక్షర-పురుష-ద్వయాత్ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానతయా అత్యన్తోత్కర్షేణ విసజాతీయస్య భగవతః పురుషోత్తమత్వṁ చ వక్తుమ్ ఆరభతే। తత్ర తావత్ అసఙ్గ-రూప-శస్త్ర-చ్ఛిన్న-బన్ధామ్ అక్షరాఖ్య-విభూతిṁ చ వక్తుṁ ఛేద్య-రూప-బన్ధాకారేణ వితతమ్ అచిత్-పరిణామ-విశేషమ్ అశ్వత్థ-వృక్షాకారṁ కల్పయన్ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

ఊర్ధ్వ-మూలమ్ అధః-శాఖమ్ అశ్వత్థṁ ప్రాహుర్ అవ్యయమ్।

ఛన్దాṁసి యస్య పర్ణాని యస్ తṁ వేద స వేదవిత్॥౧॥

యṁ సṁసారాఖ్యమ్ అశ్వత్థమ్ ఊర్ధ్వ-మూలమ్ అధః-శాఖమ్ అవ్యయṁ ప్రాహుః శ్రుతయః--- ఊర్ధ్వ-మూలోఽవాక్-శాఖ ఏషోఽశ్వత్థః సనాతనః [క।ఉ। ౨।౩।౧] ఊర్ధ్వ-మూలమ్ అవాక్-శాఖṁ వృక్షṁ యో వేద సమ్ప్రతి [ఆరణ్యకే ౧।౧౧।౫] ఇత్య్ ఆద్యాః। సప్త-లోకోపరి నివిష్ట-చతుర్-ముఖాదిత్వేన తస్య ఊర్ధ్వ-మూలత్వమ్। పృథివీ-నివాసి-సకల-నర-పశు-మృగ-పక్షి-కృమి-కీట-పతఙ్గ-స్థావరాన్తతయా అధః-శాఖత్వమ్ అసఙ్గ-హేతు-భూతాద్ ఆసమ్యగ్ జ్ఞానోదయాత్ ప్రవాహ-రూపేణాచ్ఛేద్యత్వేనావ్యయత్వమ్। యస్య చాశ్వత్థస్య ఛన్దాṁసి పర్ణాన్య్ ఆహుః। ఛన్దాṁసి శ్రుతయః। వాయవ్యṁ శ్వేతమ్ ఆలభేత భూతి-కామః [యజుః ౨।౧।౧], ఐన్ద్రాగ్నమ్ ఏకాదశ-కపాలṁ నిర్వపేత్ ప్రజా-కామః [యజుః ౨।౧] ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-ప్రతిపాదితైః కామ్య-కర్మభిర్ వివర్ధతేఽయṁ సṁసార-వృక్షః। ఇతి ఛన్దాṁస్య్ ఏవాస్య పర్ణాని। పత్రైర్ హి వృక్షో వర్ధతే। యస్ తమ్ ఏవṁ-భూతమ్ అశ్వత్థṁ వేద స వేద-విత్, వేదో హి సṁసార-వృక్షస్య ఛేదోపాయṁ వదతి, ఛేద్యస్య వృక్షస్య స్వరూప-జ్ఞానṁ ఛేదనోపాయ-జ్ఞానోపయోగీతి వేద-విద్ ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౧౫।౧॥

తస్య మనుష్యాది-శాఖస్య వృక్షస్య తత్-తత్-కర్మ-కృతాపరాశ్ చాధః-శాఖాః పునర్ అపి మనుష్య-పశ్వ్-ఆది-రూపేణ ప్రసృతా భవన్తి। ఊర్ధ్వṁ చ గన్ధర్వ-యక్ష-దేవాది-రూపేణ ప్రసృతా భవన్తి। తాశ్ చ గుణ-ప్రవృద్ధా గుణైః సత్త్వాదిభిః ప్రవృద్ధాః, విషయ-ప్రవాలాః శబ్దాది-విషయ-పల్లవాః। కథమ్। ఇత్య్ అత్రాహ---

అధశ్ చోర్ధ్వṁ ప్రసృతాస్ తస్య శాఖా

గుణ-ప్రవృద్ధా విషయ-ప్రవాలాః।

అధశ్ చ మూలాన్య్ అనుసన్తతాని

కర్మానుబన్ధీని మనుష్య-లోకే॥౨॥

బ్రహ్మ-లోక-మూలస్యాస్య వృక్షస్య మనుష్యాగ్రస్య్ఆధో మనుష్య-లోకే మూలాన్య్ అనుసన్తతాని తాని చ కర్మానుబన్ధీని। కర్మాణ్య్ ఏవానుబన్ధీని మూలాన్య్ అధో మనుష్య-లోకే చ భవతీత్య్ అర్థః। మనుష్యత్వావస్థాయాṁ కృతైర్ హి కర్మభిర్ అధో మనుష్య-పశ్వ్-ఆదయ ఊర్ధ్వṁ చ దేవాదయో భవన్తి॥౧౫।౨॥

న రూపమ్ అస్యేహ తథోపలభ్యతే

నాన్తో న చాదిర్ న చ సమ్ప్రతిష్ఠా।

అశ్వత్థమ్ ఏనṁ సు-విరూఢ-మూలమ్

అసఙ్గ-శస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా॥౩॥

తతః పదṁ తత్-పరిమార్గితవ్యṁ

యస్మిన్ గతా న నివర్తన్తి భూయః।

తమ్ ఏవ చాద్యṁ పురుషṁ ప్రపద్యే

యతః ప్రవృత్తిః ప్రసృతా పురాణీ॥౪॥

అస్య వృక్షస్య చతుర్ముఖాదిత్వేనోర్ధ్వ-మూలత్వṁ తత్-సన్తాన-పరమ్పరయా మనుష్యాగ్రత్వేనాధః-శాఖత్వṁ మనుష్యత్వే కృతైః కర్మభిర్ మూల-భూతైః పునర్ అప్య్ అధశ్ చోర్ధ్వṁ చ ప్రసృత-శాఖత్వమ్ ఇతి యథేదṁ రూపṁ నిర్దిష్టṁ న తథా సṁసారిభిర్ ఉపలభ్యతే। మనుష్యోఽహṁ దేవ-దత్తస్య పుత్రో యజ్ఞ-దత్తస్య పితా తద్-అనురూప-పరిగ్రహశ్ చేత్య్ ఏతావన్-మాత్రమ్ ఉపలభ్యతే।

తథాస్య వృక్షస్యాన్తో వినాశోఽపి గుణ-మయ-భోగేష్వ్ అసఙ్గ-కృత ఇతి నోపలభ్యతే తథాస్య గుణ-సఙ్గ ఏవాదిర్ ఇతి నోపలభ్యతే। తస్య ప్రతిష్ఠా చానాత్మన్య్ ఆత్మాభిమాన-రూపమ్ అజ్ఞానమ్ ఇతి నోపలభ్యతే। ప్రతితిష్ఠత్య్ అస్మిన్న్ ఏవేతి హ్య్ అజ్ఞానమ్ ఏవాస్య ప్రతిష్ఠా। ఏనమ్ ఉక్త-ప్రకారṁ సువిరూఢ-మూలṁ సుష్ఠు వివిధṁ రూఢ-మూలమ్ అశ్వత్థṁ సమ్యగ్-జ్ఞాన-మూలేన దృఢేన గుణ-మయ-భోగ్ఆసఙ్గాఖ్యేన శస్త్రేణ ఛిత్త్వా తతో విషయాసఙ్గాద్ హేతోస్ తత్ పదṁ పరిమార్గితవ్యమ్ అన్వేషణీయాṁ య్అస్మిన్ గతా భూయో న నివర్తన్తే।

కథమ్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తో గుణ-మయ-భోగ-సఙ్గస్ తన్-మూలṁ చ విపరీత-జ్ఞానṁ నివర్తతే ఇత్య్ అత్రాహ--- అజ్ఞానాది-నివృత్తయే తమ్ ఏవ చాద్యṁ కృత్స్నస్యాది-భూతమ్। మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే స-చరాచరమ్ [గీతా ౯।౧౦], అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮], మత్తః పరతరṁ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అస్తి ధనఞ్జయ [గీతా ౭।౭] ఇత్య్ ఆదిషూక్తమ్। ఆద్యṁ పురుషమ్ ఏవ శరణṁ ప్రపద్యే తమ్ ఏవ శరణṁ ప్రపద్యేత। యతో యస్మాత్ కృత్స్నస్య స్రష్టుర్ ఇయṁ గుణ-మయ-భోగ-సఙ్గ-ప్రవృత్తిః పురాణీ పురాతనీ ప్రసృతా। ఉక్తṁ హి మయైవ పూర్వమ్ ఏతత్---

ప్రపద్యే యతః ప్రవృత్తిర్ ఇతి వా పాఠః। తమ్ ఏవ చాద్యṁ పురుషṁ ప్రపద్య శరణమ్ ఉపగమ్య। యతోఽజ్ఞాన-నివృత్త్య్-ఆదేః కృత్స్నస్యైతస్య సాధన-భూతా ప్రవృత్తిః పురాణీ పురాతనీ ప్రసృతా। పురాతనానాṁ ముముక్షూణాṁ ప్రవృత్తిః పురాణీ। పురాతనా హి ముముక్షవో మామ్ ఏవ శరణమ్ ఉపగమ్య నిర్ముక్త-బన్ధాః సఞ్జాతా ఇత్య్ అర్థః॥౧౫।౩-౪॥

నిర్మాన-మోహా జిత-సఙ్గ-దోషా

అధ్యాత్మ-నిత్యా వినివృత్త-కామాః।

ద్వన్ద్వైర్ విముక్తాః సుఖ-దుఃఖ-సṁజ్ఞైర్

గచ్ఛన్త్య్ అమూఢాః పదమ్ అవ్యయṁ తత్॥౫॥

ఏవṁ మాṁ శరణమ్ ఉపగమ్య నిర్మాన-మోహాః। నిర్గతానాత్మాత్మాభిమాన-రూప-మోహాః। జిత-సఙ్గ-దోషాః। జిత-గుణ-మయ-భోగ-సఙ్గాఖ్య-దోషాః। అధ్యాత్మ-నిత్యా ఆత్మని యజ్ జ్ఞానṁ తద్ అధ్యాత్మమ్ ఆత్మ-ధ్యాన-నిరతాః। వినివృత్త-తద్-ఇతర-కామాః। సుఖ-దుఃఖ-సṁజ్ఞైర్ ద్వన్ద్వైశ్ చ విముక్తా అమూఢాః ఆత్మానాత్మ-స్వభావ-జ్ఞాస్ తద్ అవ్యయṁ పదṁ గచ్ఛన్త్య్ అనవచ్ఛిన్న-జ్ఞానాకారమ్ ఆత్మానṁ యథావస్థితṁ ప్రాప్నువన్తి। మాṁ శరణమ్ ఉపాగతానాṁ మత్-ప్రసాదాద్ ఏవ తాః సర్వాః ప్రవృత్తయః సుశక్యాః సిద్ధి-పర్యన్తా భవన్తీత్య్ అర్థః॥౧౫।౫॥

న తద్ భాసయతే సూర్యో న శశాఙ్కో న పావకః।

యద్ గత్వా న నివర్తన్తే తద్ ధామ పరమṁ మమ॥౬॥

తద్ ఆత్మ-జ్యోతిర్ న సూర్యో భాసయతే న శశాఙ్కో న పావకశ్ చ। జ్ఞానమ్ ఏవ హి సర్వస్య ప్రకాశకమ్। బాహ్యాని తు జ్యోతీṁషి విషయేన్ద్రియ-సమ్బన్ధ-విరోధి-తమో-నిరసన-ద్వారేణ ఉపకారకాణి। అస్య చ ప్రకాశకో యోగస్ తద్-విరోధి చానాది-కర్మ, తన్-నివర్తనṁ చోక్తṁ భగవత్-ప్రపత్తి-మూలమ్ అసఙ్గాది యద్ గత్వా పునర్ న నివర్తన్తే తత్ పరమṁ ధామ పరమṁ జ్యోతిర్ మమ మదీయṁ మద్-విభూతి-భూతో మమాṁశ ఇత్య్ అర్థః। ఆదిత్యాదీనామ్ అపి ప్రకాశకత్వేన తస్య పరమత్వమ్। ఆదిత్యాదీని హి జ్యోతీṁషి న జ్ఞాన-జ్యోతిషః ప్రకాశకాని, జ్ఞానమ్ ఏవ హి సర్వస్య ప్రకాశకమ్॥౧౫।౬॥

మమైవాṁశో జీవ-లోకే జీవ-భూతః సనాతనః।

మనః-షష్ఠానీన్ద్రియాణి ప్రకృతి-స్థాని కర్షతి॥౭॥

ఇత్థమ్ ఉక్త-స్వరూపః సనాతనో మమాṁశ ఏవ సన్ కశ్చిద్ అనాది-కర్మ-రూపావిద్యావేష్టన-తిరోహిత-స్వరూపో జీవ-భూతో జీవ-లోకే వర్తమానో దేవ-మనుష్యాది-ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-శరీర-స్థాని మనః-షష్ఠానీన్ద్రియాణి కర్షతి। కశ్చిత్ చ పూర్వోక్త-మార్గేణాస్యా అవిద్యాయా ముక్తః స్వేన రూపేణావతిష్ఠతే। జీవ-భూతస్ త్వ్ అతిసఙ్కుచిత-జ్ఞానైశ్వర్యః కర్మ-లబ్ధ-ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-రూప-శరీర-స్థానామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ మనః-షష్ఠానామ్ ఈశ్వరస్ తాని కర్మానుగుణమ్ ఇతస్ తతః కర్షతి॥౧౫।౭॥

శరీరṁ యద్ అవాప్నోతి యచ్ చాప్య్ ఉత్క్రామతీశ్వరః।

గృహీత్వైతాని సṁయాతి వాయుర్ గన్ధాన్ ఇవాశయాత్॥౮॥

యత్ శరీరమ్ అవాప్నోతి, యస్మాత్ శరీరాద్ ఉత్క్రామతి, తత్రాయమ్ ఇన్ద్రియాణామ్ ఈశ్వరః ఏతాని ఇన్ద్రియాణి భూత-సూక్ష్మైః సహ గృహీత్వా సṁయాతి। వాయుః గన్ధాన్ ఇవ ఆశయాత్। యథా వాయుః స్రక్-చన్దన-కస్తూరికాద్య్-ఆశయాత్ తత్-స్థానాత్ సూక్ష్మావయవైః సహ గన్ధాన్ గృహీత్వా అన్యత్ర సṁయాతి తద్వద్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౫।౮॥

కాని పునస్ తానీన్ద్రియాణి। ఇత్య్ ఆహ---

శ్రోత్రṁ చక్షుః స్పర్శనṁ చ రసనṁ ఘ్రాణమ్ ఏవ చ।

అధిష్ఠాయ మనశ్ చాయṁ విషయాన్ ఉపసేవతే॥౯॥

ఏతాని మనః-షష్ఠానీన్ద్రియాణ్య్ అధిష్ఠాయ స్వ-స్వ-విషయ-వృత్త్య్-అనుగుణాని కృత్వా తాన్ శబ్దాదీన్ విషయాన్ ఉపసేవతే ఉపభుఙ్క్తే॥౧౫।౯॥

ఉత్క్రామన్తṁ స్థితṁ వాపి భుఞ్జానṁ వా గుణాన్వితమ్।

విమూఢా నానుపశ్యన్తి పశ్యన్తి జ్ఞాన-చక్షుషః॥౧౦॥

ఏవṁ గుణాన్వితṁ సత్త్వాది-గుణ-మయ-ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-మనుష్యత్వాది సṁస్థాన-పిణ్డ-సṁసృష్టṁ పిణ్డ-విశేషాద్ ఉత్క్రామన్తṁ పిణ్డ-విశేషేఽవస్థితṁ వా గుణ-మయాన్ విషయాన్ భుఞ్జానṁ వా కదాచిద్ అపి ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-మనుష్యత్వాది-పిణ్డాద్ విలక్షణṁ జ్ఞానైకాకారṁ విమూఢా నానుపశ్యన్తి। విమూఢా మనుష్యత్వాది-పిణ్డాత్మాభిమానినః।

జ్ఞాన-చక్షుషస్ తు పిణ్డాత్మ-వివేక-విషయ-జ్ఞానవన్తః సర్వావస్థమ్ అప్య్ ఏనṁ వివిక్తాకారమ్ ఏవ పశ్యన్తి॥౧౫।౧౦॥

యతన్తో యోగినశ్ చైనṁ పశ్యన్త్య్ ఆత్మన్య్ అవస్థితమ్।

యతన్తోఽప్య్ అకృతాత్మానో నైనṁ పశ్యన్త్య్ అచేతసః॥౧౧॥

మత్-ప్రపత్తి-పూర్వకṁ కర్మ-యోగాదిషు యతమానాస్ తైర్ నిర్మలాన్తః-కరణా యోగినో యోగాఖ్యేన చక్షుషాత్మని శరీరేఽవస్థితమ్ అపి శరీరాద్ వివిక్తṁ స్వేన రూపేణావస్థితమ్ ఏనṁ పశ్యన్తి। యతమానా అప్య్ అకృతాత్మానో మత్-ప్రపత్తి-విరహిణస్ తత ఏవాసṁస్కృత-మనసస్ తత ఏవాచేతస ఆత్మావలోకన-సమర్థశ్ చేతో-రహితా నైనṁ పశ్యన్తి॥౧౫।౧౧॥

ఏవṁ రవి-చన్ద్రాగ్నీనామ్ ఇన్ద్రియ-సన్నికర్ష-విరోధి-సన్తమస-నిరసన-ముఖేన ఇన్ద్రియానుగ్రాహకతయా ప్రకాశకానాṁ జ్యోతిష్మతామ్ అపి ప్రకాశకṁ జ్ఞాన-జ్యోతిర్ ఆత్మా ముక్తావస్థో జీవావస్థశ్ చ భగవద్-విభూతిర్ ఇత్య్ ఉక్తṁ తద్ ధామ పరమṁ మమ [గీతా ౧౫।౬], మమైవాṁశో జీవ-లోకే జీవ-భూతః సనాతనః [గీతా ౧౫।౭] ఇతి। ఇదానీమ్ అచిత్-పరిణామ-విశేష-భూతమ్ ఆదిత్యాదీనాṁ జ్యోతిష్మతాṁ జ్యోతిర్ అపి భగవద్-విభూతిర్ ఇత్య్ ఆహ---

యద్ ఆదిత్య-గతṁ తేజో జగద్ భాసయతేఽఖిలమ్।

యచ్ చన్ద్రమసి యచ్ చాగ్నౌ తత్ తేజో విద్ధి మామకమ్॥౧౨॥

అఖిలస్య జగతో భాసకమ్ ఏతేషామ్ ఆదిత్యాదీనాṁ యత్ తేజస్ తన్ మదీయṁ తేజస్ తైస్ తైర్ ఆరాధితేన మయా తేభ్యో దత్తమ్ ఇతి విద్ధి॥౧౫।౧౨॥

పృథివ్యాశ్ చ భూత-ధారిణ్యా ధారకత్వ-శక్తిర్ మదీయా ఇత్య్ ఆహ---

గామ్ ఆవిశ్య చ భూతాని ధారయామ్య్ అహమ్ ఓజసా।

పుష్ణామి చౌషధీః సర్వాః సోమో భూత్వా రసాత్మకః॥౧౩॥

అహṁ పృథివీమ్ ఆవిశ్య సర్వాణి భూతాని ఓజసా మమాప్రతిహత-సామర్థ్యేన ధారయామి। తథాహమ్ అమృత-రస-మయః సోమో భూత్వా సర్వోషధీః పుష్ణామి॥౧౫।౧౩॥

అహṁ వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాṁ దేహమ్ ఆశ్రితః।

ప్రాణాపాన-సమాయుక్తః పచామ్య్ అన్నṁ చతుర్-విధమ్॥౧౪॥

అహṁ వైశ్వానరో జాఠరానలో భూత్వా సర్వేషాṁ ప్రాణినాṁ దేహమ్ ఆశ్రితస్ తైర్ భుక్తṁ ఖాద్య-చోష్య-లేహ్య-పేయాత్మకṁ చతుర్విధమ్ అన్నṁ ప్రాణాపాన-వృత్తి-భేద-సమాయుక్తః పచామి॥౧౫।౧౪॥

అత్ర పరమ-పురుష-విభూతి-భూతౌ సోమ-వైశ్వానరౌ అహṁ సోమో భూత్వా వైశ్వానరో భూత్వా ఇతి తత్-సామానాధికరణ్యేన నిర్దిష్టౌ। తయోశ్ చ సర్వస్య భూత-జాతస్య చ పరమ-పురుష-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశే హేతుమ్ ఆహ---

సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టో

మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ।

వేదైశ్ చ సర్వైర్ అహమ్ ఏవ వేద్యో

వేదాన్త-కృద్ వేద-విద్ ఏవ చాహమ్॥౧౫॥

తయోః సోమ-వైశ్వానరయోః సర్వస్య భూత-జాతస్య చ సకల-ప్రవృత్తి-నివృత్తి-మూల-జ్ఞానోదయ-దేశే హృది సర్వṁ మత్-సఙ్కల్పేన నియచ్ఛన్ అహమ్ ఆత్మతయా సన్నివిష్టః। తథా ఆహుః శ్రుతయః--- అన్తః-ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా [తై।ఆ। ౩।౧౧], యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩], య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమయతి [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౨౨], పద్మ-కోశ-ప్రతీకాశṁ హృదయṁ చాప్య్ అధో-ముఖమ్ [తై।నా ౧౧], అథ యద్ ఇదమ్ అస్మిన్ బ్రహ్మ-పురే దహరṁ పుణ్డారీకṁ వేశ్మ [ఛా।ఉ। ౮।౧।౧] ఇత్య్ ఆద్యాః। స్మృతయశ్ చ--- శాస్తా విష్ణుర్ అశేషస్య జగతో యో జగన్-మయః [వి।పు। ౧।౧౭।౨౦], ప్రశాసితారṁ సర్వేషామ్ అణీయాṁసమ్ అణీయసామ్ [మను ౧౨।౧౨౨], యమో వైవస్వతో రాజా యస్ తవైష హృది స్థితః [మను ౮।౯౨] ఇత్య్ ఆద్యాః।

అతో మత్త ఏవ సర్వేషాṁ స్మృతిర్ జాయతే, స్మృతిః పూర్వానుభూత-విషయమ్ అనుభవ-సṁస్కార-మాత్ర-జṁ జ్ఞానమ్। జ్ఞానమ్ ఇన్ద్రియ-లిఙ్గాగమ్ అయోగజో వస్తు-నిశ్చయః, సోఽపి మత్తః। అపోహనṁ చ। అపోహనṁ జ్ఞాన-నివృత్తిః। అపోహనమ్ ఊహనṁ వా ఊహనమ్ ఊహః। ఊహో నామ ఇదṁ ప్రమాణమ్ ఇత్థṁ ప్రవర్తితుమ్ అర్హతీతి ప్రమాణ-ప్రవృత్త్య్-అర్హతా-విషయṁ సామగ్ర్యాది-నిరూపణ-జన్యṁ ప్రమాణానుగ్రాహకṁ జ్ఞానమ్। ఊహో నామ వితర్కః, స చ మత్త ఏవ।

వేదైశ్ చ సర్వైః అహమ్ ఏవ వేద్యః। అతోఽగ్ని-వాయు-సూర్య-సోమేన్ద్రాదీనాṁ మద్-అన్తర్యామికత్వేన మద్-ఆత్మకత్వాత్ తత్-ప్రతిపాదన-పరైర్ అపి సర్వైర్ వేదైర్ అహమ్ ఏవ వేద్యః, దేవ-మనుష్యాది-శబ్దైర్ జీవాత్మా ఇవ। వేదాన్త-కృద్ వేదానామ్ ఇన్ద్రṁ యజేత్ [శత్బ్ర్ ౫।౧।౬], వరుణṁ యజేత [శత్బ్ర్ ౨।౩।౩౭] ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదీనామ్ అన్తః ఫలṁ ఫలే హి తే సర్వే వేదాః పర్యవస్యన్తి, అన్త-కృత్ ఫల-కృత్, వేదోదిత-ఫలస్య ప్రదాతా చాహమ్ ఏవేత్య్ అర్థః। తద్ ఉక్తṁ పూర్వమ్ ఏవ--- యో యో యాṁ యాṁ తనుṁ భక్తః శ్రద్ధయార్చితుమ్ ఇచ్ఛతి [గీతా ౭।౨౧] ఇత్య్ ఆరభ్య లభతే చ తతః కామాన్ మయైవ విహితాన్ హి తాన్ [గీతా ౭।౨౨] ఇతి। అహṁ హి సర్వ-యజ్ఞానాṁ భోక్తా చ ప్రభుర్ ఏవ చ [గీతా ౯।౨౪] ఇతి చ।

వేద-విద్ ఏవ చాహమ్। వేద-విచ్ చాహమ్ ఏవ, ఏవṁ మద్-అభిధాయినṁ వేదమ్ అహమ్ ఏవ వేద। ఇతోఽన్యథా యో వేదార్థṁ బ్రూతే, న స వేద-విద్ ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౧౫।౧౫॥

అతో మత్త ఏవ సర్వ-వేదానాṁ సార-భూతమ్ అర్థṁ సృణు---

ద్వావ్ ఇమౌ పురుషౌ లోకే క్షరశ్ చాక్షర ఏవ చ।

క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే॥౧౬॥

క్షరశ్ చాక్షర ఏవ చ ఇతి ద్వావ్ ఇమౌ పురుషౌ లోకే ప్రథితౌ। తత్ర క్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టః పురుషో జీవ-శబ్దాభిలపనీయ-బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్త-క్షరణ-స్వభావాచిత్-సṁసృష్ట-సర్వ-భూతాని। అత్రాచిత్-సఙ్గ-రూపైకోపధినా పురుష ఇత్య్ ఏకత్వ-నిర్దేశః। అక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టః కూటస్థః, అచిత్-సṁసర్గ-వియుక్తః, స్వేన రూపేణావస్థితో ముక్తాత్మా। స త్వ్ అచిత్-సṁసర్గాభావాద్ అచిత్-పరిణామ-విశేష-బ్రహ్మాది-దేహ-సాధారణో న భవతీతి కూటస్థ ఇత్య్ ఉచ్యతే। అత్రాపి ఏకత్వ-నిర్దేశోఽచిద్-వియోగ-రూపైకోపాధినాభిహితః। న హీతః పూర్వమ్ అనాదౌ కాలే ముక్త ఏక ఏవ। యథోక్తమ్--- బహవో జ్ఞాన-తపసా పూతా మద్-భావమ్ ఆగతాః [గీతా ౪।౧౦] మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః। సర్గేఽపి నోపజాయన్తే ప్రలయే న వ్యథన్తి చ [గీతా ౧౪।౨] ఇతి॥౧౫।౧౬॥

ఉత్తమః పురుషస్ త్వ్ అన్యః పరమాత్మేత్య్ ఉదాహృతః।

యో లోక-త్రయమ్ ఆవిశ్య బిభర్త్య్ అవ్యయ ఈశ్వరః॥౧౭॥

ఉత్తమః పురుషస్ తు తాభ్యాṁ క్షరాక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టాభ్యాṁ బద్ధ-ముక్త-పురుషాభ్యామ్ అన్యోఽర్థాన్తర-భూతః పరమాత్మేత్య్ ఉదాహృతః। సర్వాసు శ్రుతిషు పరమాత్మేతి నిర్దేశాద్ ఏవ హ్య్ ఉత్తమః పురుషో బద్ధ-ముక్త-పురుషాభ్యామ్ అర్థాన్తర-భూత ఇత్య్ అవగమ్యతే। కథమ్। యో లోక-త్రయమ్ ఆవిశ్య బిభర్తి। లోక్యత ఇతి లోకస్ తత్ త్రయṁ లోక-త్రయమ్ అచేతనṁ తత్-సṁసృష్టశ్ చేతనో ముక్తశ్ చేతి ప్రమాణావగమ్యమ్ ఏతత్ త్రయṁ య ఆత్మతయావిశ్య బిభర్తి, స తస్మాద్ వ్యాప్యాద్ భర్తవ్యాచ్ చార్థాన్తర-భూతః।

ఇతశ్ చోక్తాల్ లోక-త్రయాద్ అర్థాన్తర-భూతః। యతః సోఽవ్యయ ఈశ్వరశ్ చ। అవ్యయ-స్వభావో హి వ్యయ-స్వభావాద్ అచేతనాత్ తత్-సమ్బన్ధేన తద్-అనుసారిణశ్ చ చేతనాద్ అచిత్-సమ్బన్ధ-యోగ్యతా పూర్వ-సమ్బన్ధినో ముక్తాచ్ చార్థాన్తర-భూత ఏవ, తథైతస్య లోక-త్రయస్యేశ్వర ఈశితవ్యాత్ తస్మాద్ అర్థాన్తర-భూతః॥౧౫।౧౭॥

యస్మాత్ క్షరమ్ అతీతోఽహమ్ అక్షరాద్ అపి చోత్తమః।

అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః॥౧౮॥

యస్మాద్ ఏవమ్ ఉక్తైః స్వభావైః క్షరṁ పురుషమ్ అతీతోఽహమ్, అక్షరాన్ ముక్తాద్ అప్య్ ఉక్తైర్ హేతుభిర్ ఉత్కృష్టతమః, అతోఽహṁ లోకే వేదే చ పురుషోత్తమ ఇతి ప్రథితోఽస్మి। వేదార్థావలోకనాల్ లోక ఇతి స్మృతిర్ ఇహోచ్యతే। శ్రుతౌ స్మృతౌ చేత్య్ అర్థః। శ్రుతౌ తావత్--- పరṁ జ్యోతి-రూపṁ సమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే స ఉత్తమః పురుషః [ఛా।ఉ। ౮।౧౨।౩] ఇత్య్ ఆదౌ। స్మృతవ్ అప్య్ అṁశావతారṁ పురుషోత్తమస్య హ్య్ అనాది-మధ్యాన్తమ్ అజస్య విష్ణోః [వి।పు। ౫।౧౭।౩౩] ఇత్య్ ఆదౌ॥౧౫।౧౮॥

యో మామ్ ఏవమ్ అసṁమూఢో జానాతి పురుషోత్తమమ్।

స సర్వ-విద్ భజతి మాṁ సర్వ-భావేన భారత॥౧౯॥

య ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ పురుషోత్తమṁ మామ్ అసṁమూఢో జానాతి, క్షరాక్షర-పురుషాభ్యామ్ అవ్యయ-స్వభావతయా వ్యాపన-భరణైశ్వర్యాది-యోగేన చ విసజాతీయṁ జానాతి, స సర్వ-విన్ మత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయతయా యద్ వేదితవ్యṁ తత్ సర్వṁ వేద। భజతి మాṁ సర్వ-భావేన యే చ మత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయతయా మద్-భజన-ప్రకారా నిర్దిష్టస్ తైశ్ చ సర్వైర్ భజన-ప్రకారైర్ మాṁ భజతే। సర్వైర్ మద్-విషయైర్ వేదనైర్ మమ యా ప్రీతిర్ యా చ మమ సర్వైర్ మద్-విషయైర్ భజనైర్ ఉభయ-విధా సా ప్రీతిర్ అనేన వేదనేన మమ జాయతే॥౧౫।౧౯॥

ఇత్య్ ఏతత్ పురుషోత్తమత్వ-వేదనṁ పూజయతి।

ఇతి గుహ్యతమṁ శాస్త్రమ్ ఇదమ్ ఉక్తṁ మయానఘ।

ఏతద్ బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్ స్యాత్ కృత-కృత్యశ్ చ భారత॥౨౦॥

ఇత్థṁ మమ పురుషోత్తమత్వ-ప్రతిపాదనṁ సర్వేషాṁ గుహ్యానాṁ గుహ్యతమమ్ ఇదṁ శాస్త్రṁ త్వమ్ అనఘతయా యోగ్యతమ ఇతి కృత్వా మయా తవ ఉక్తమ్। ఏతద్ బుద్ధ్వా బుద్ధిమాన్ స్యాత్ కృత-కృత్యశ్ చ మాṁ ప్రేప్సునోపాదేయా యా బుద్ధిః సా సర్వా ఉపాత్తా స్యాత్। యచ్ చ తేన కర్తవ్యమ్, తచ్ చ సర్వṁ కృతṁ స్యాద్ ఇత్య్ అర్థః। అనేన శ్లోకేనానన్తరోక్తṁ పురుషోత్తమ-విషయṁ జ్ఞానṁ శాస్త్ర-జన్యమ్ ఏవైతత్ సర్వṁ కరోతి। న తు సాక్షాత్-కార-రూపమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౧౫।౨౦॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే పఞ్చదశోఽధ్యాయః॥౧౫॥