atha bhakti-yogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

भक्ति-योग-निष्ठानाꣳ प्राप्य-भूतस्य परस्य ब्रह्मणो भगवतो नारायणस्य निरङ्कुशैश्वर्यꣳ साक्षात्-कर्तु-कामायार्जुनायानवधिकातिशय-कारुण्यौदार्य-शील्यादि-गुण-सागरेण सत्य-सङ्कल्पेन भगवता स्वैश्वर्यꣳ यथावद् अवस्थितꣳ दर्शितम्। उक्तꣳ च तत्त्वतो भगवज्-ज्ञान-दर्शन-प्राप्तीनाम् ऐकान्तिकात्यन्तिक-भगवद्-भक्त्य्-एक-लभ्यत्वम्। अनन्तरम् आत्म-प्राप्ति-साधन-भूताद् आत्मोपासनाद् भक्ति-रूपस्य भगवद्-उपासनस्य स्व-साध्य-निष्पादने शैघ्र्यात् सुखोपादानत्वाच् च श्रैष्ठ्यꣳ भगवद्-उपासनोपायश् च तद्-अशक्तस्याक्षर-निष्ठता तद्-अपेक्षिताश् चोच्यन्ते। भगवद्-उपासनस्य प्राप्य-भूतोपास्य-श्रैष्ठ्यात्। श्रैष्ठ्यꣳ तु---

एवꣳ सतत-युक्ता ये भक्तास् त्वाꣳ पर्युपासते।

ये चाप्य् अक्षरम् अव्यक्तꣳ तेषाꣳ के योग-वित्तमाः॥१॥

एवꣳ मत्-कर्म-कृत् [११।५५] इत्य्-आदिन्ट्क्तेन प्रकारेण सतत-युक्ता भगवन्तꣳ त्वाम् एव परꣳ प्राप्यꣳ मन्वाना ये भक्तास् त्वाꣳ सकल-विभूति-युक्तम् अनवधिकातिशय-सौन्दर्य-सौशील्य-सार्वज्ञ्य-सत्य-सङ्कल्पत्वाद्य्-अनन्त-गुण-सागरꣳ परिपूर्णम् उपासते, ये चाप्य् अक्षरꣳ प्रत्यग्-आत्म-स्वरूपꣳ तद् एव चाव्यक्तꣳ चक्षुर्-आदि-करणेनानभिव्यक्त-स्वरूपम् उपासते, तेषाम् उभयेषाꣳ के योग-वित्तमाः के स्व-साध्यꣳ प्रति शीघ्र-गामिनः इत्य् अर्थः। भवामि न चिरात् पार्थ मय्य् आवेशित-चेतसाम् [१२।७] इत्य् उत्तरत्र योगवित्तम-त्वꣳ शैघ्र्य-विषयम् इति हि व्यञ्जयिष्यते॥१२।१॥

श्री-भगवान् उवाच

मय्य् आवेश्य मनो ये माꣳ नित्य-युक्ता उपासते।

श्रद्धया परयोपेतास् ते मे युक्ततमा मताः॥२॥

अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मनो मय्य् आवेय श्रद्धया परयोपेता नित्य-युक्ता नित्य-योगꣳ काङ्क्षमाणा ये माम् उपासते, प्राप्य-विषयꣳ मनो मय्य् आवेय ये माम् उपासत इत्य् अर्थः। ते युक्ततमा मे मताः। माꣳ सुखेनाचिरात् प्राप्नुवन्तीत्य् अर्थः॥१२।२॥

ये त्व् अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तꣳ पर्युपासते।

सर्वत्र-गम् अचिन्त्यꣳ च कूटस्थम् अचलꣳ ध्रुवम्॥३॥

सन्नियम्येन्द्रिय-ग्रामꣳ सर्वत्र सम-बुद्धयः।

ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्व-भूत-हिते रताः॥४॥

ये त्व् अक्षरꣳ प्रत्यग्-आत्म-स्वरूपम् अनिर्देश्य-देहाद् अन्यतया देवादि-शब्दानिर्देश्यम्। अतएव चक्षुर्-आदि-करणानभिव्यक्तꣳ सर्वत्र-गम् अचिन्त्यꣳ च सर्वत्र देवादि-देहेषु वर्तमानम् अपि तद्-विसजातीयतया तेन तेन रूपेण चिन्तयितुम् अनर्हम्, तत एव कूट-स्थꣳ सर्व-साधारणꣳ तत्-तद्-देवाद्य्-असाधारणाकारासम्बन्धम् इत्य् अर्थः। अपरिणामित्वेन स्वासाधारणाकारान् न चलति, न च्यवते इत्य् अचलꣳ तत एव ध्रुवꣳ नित्यम् सन्नियम्य इन्द्रिय-ग्रामꣳ चक्षुर्-आदिकम् इन्द्रिय-ग्रामꣳ सर्व-स्व-व्यापारेभ्यः सम्यक् नियम्य सर्वत्र सम-बुद्धयः सर्वत्र देवादि-विषमाकारेषु देहेष्व् अवस्थितेष्व् आत्मसु ज्ञानैकाकारतया सम-बुद्धयः। तत एव सर्व-भूत-हिते रताः सर्व-भूताहित-रतित्वात् निवृत्ताः, सर्व-भूताहित-रतित्वꣳ ह्य् आत्मनो देवादि-विषमाकाराभिमान-निमित्तम्, य एवम् अक्षरम् उपासते तेऽपि माꣳ प्राप्नुवन्त्य् एव। मत्-समानाकारम् असꣳसारिणम् आत्मानꣳ प्राप्नुवन्त्य् एव इत्य् अर्थः। मम साधर्म्यम् आगताः [१४।२] इति वक्ष्यते। श्रूयते च--- निरजनः परमꣳ साम्यमुपैति [मु।उ। ३।१।३] इति।

तथाक्षर-शब्द-निर्दिष्टत् कूटस्थाद् अन्यत्वꣳ परस्य ब्रह्मणो वक्ष्यते। कूटस्थोऽक्षर उच्यते [१५।१६] उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः [१५।१७] इति। अथ परा यथा तद्-अक्षरम् अधिगम्यते [मु।उ। १।१।५] इत्य् अक्षर-विद्यायाꣳ त्व् अक्षर-शब्द-निर्दिष्टꣳ परम् एव ब्रह्म, भूत-योनित्वाद् एव॥१२।३-४॥

क्लेशोऽधिकतरस् तेषाम् अव्यक्तासक्त-चेतसाम्।

अव्यक्ता हि गतिर् दुःखꣳ देहवद्भिर् अवाप्यते॥५॥

तेषाम् अव्यक्तासक्त-चेतसाꣳ क्लेशस् त्व् अधिकतरः। अव्यक्ता हि गतिर् अव्यक्त-विषया मनो-वृत्तिर् देहवद्भिर् देहात्माभिमान-युक्तैर् दुःखेनावाप्यते। देहवन्तो हि देहम् एव आत्मानꣳ मन्यन्ते॥१२।५॥

भगवन्तम् उपसीनानाꣳ युक्ततमत्वꣳ सुव्यक्तम् आह---

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्-पराः।

अनन्येनैव योगेन माꣳ ध्यायन्त उपासते॥६॥

तेषाम् अहꣳ समुद्धर्ता मृत्यु-सꣳसार-सागरात्।

भवामि नचिरात् पार्थ मय्य् आवेशित-चेतसाम्॥७॥

ये तु लौकिकानि देह-यात्रा-शेष-भूतानि देह-धारणार्थानि चाशनादीनि कर्माणि, वैदिकानि च याग-दान-होम-तपः-प्रभृतीनि सर्वाणि स-कारणानि सोद्देश्यान्य् अध्यात्म-चेतसा मयि सन्न्यस्य, मत्-पराः मद्-एक-प्राप्या अनन्येनैव योगेन माꣳ ध्यायन्त उपासते, ध्यानार्चन-प्रणाम-स्तुति-कीर्तनादीनि स्वयम् एवात्यर्थ-प्रियाणि प्राप्य-समानि कुर्वन्तो माम् उपासते इत्य् अर्थः। तेषाꣳ मत्-प्राप्ति-विरोधितया मृत्यु-भूतान् सꣳसाराख्यात् सागराद् अहम् अचिरेण एव कालेन समुद्धर्ता भवामि॥१२।६-७॥

मय्य् एव मन आधत्स्व मयि बुद्धिꣳ निवेशय।

निवसिष्यसि मय्य् एव अत ऊर्ध्वꣳ न सꣳशयः॥८॥

अतोऽतिशयित-पुरुषार्थत्वात् सुलभत्वाद् अचिर-लभ्यत्वाच् च मय्य् एव मन आधत्स्व--- मयि मनः समाधानꣳ कुरु, मयि बुद्धिꣳ निवेशय--- अहम् एव परम-प्राप्य इत्य् अध्यवसायꣳ कुरु। अत ऊर्ध्वꣳ मय्य् एव निवसिष्यसि। अहम् एव परम-प्राप्य इत्य् अध्यवसाय-पूर्वक-मनो-निवेशनानन्तरम् एव मयि निवसिष्यसीत्य् अर्थः॥१२।८॥

अथ चित्तꣳ समाधातुꣳ न शक्नोषि मयि स्थिरम्।

अभ्यास-योगेन ततो माम् इच्छाप्तुꣳ धनञ्जय॥९॥

अथ सहसा एव मयि स्थिरꣳ समाधातुꣳ न शक्नोषि, ततोऽभ्यास-योगेन माम् आप्तुम् इच्छ। स्वाभाविकानवधिकातिशय-सौन्दर्य-सौशील्य-सौहार्द-वात्सल्य-कारुण्य-माधुर्य-गाम्भीर्यौदार्य-शौर्य-वीर्य-पराक्रम-सर्वज्ञत्व-सत्यकामत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-सर्वेश्वरत्व-सकल-कारणत्वाद्य्-असङ्ख्येय-कल्याण-गुण-सागरे निखिल-हेय-प्रत्यनीके मयि निरतिशय-प्रेम-गर्भ-स्मृत्य्-अभ्यास-योगेन स्थिरꣳ चित्त-समाधानꣳ लब्ध्वा माꣳ प्राप्तुम् इच्छ॥१२।९॥

अभ्यासेऽप्य् असमर्थोऽसि मत्-कर्म-परमो भव।

मद्-अर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि॥१०॥

अथैवꣳ-विध-स्मृत्य्-अभ्यासेऽप्य् असमर्थोऽसि मत्-कर्म-परमो भव। मदीयानि कर्माण्य् आलय-निर्माणोद्यान-करण-प्रदीपारोपण-मार्जनाभ्युक्षणोपलेपन-पुष्पापहरण-पूजनोद्वर्तन-नाम-सङ्कीर्तन-प्रदक्षिण-नमस्कार-स्तुत्य्-आदीनि, तान्य् अत्यर्थ-प्रियत्वेन आचर। अत्यर्थ-प्रियत्वेन मद्-अर्थꣳ कर्माणि कुर्वन्न् अप्य् अचिराद् अभ्यास-योग-पूर्विकाꣳ मयि स्थिराꣳ चित्त-स्थितिꣳ लब्ध्वा मत्-प्राप्ति-रूपाꣳ सिद्धिम् अवाप्स्यसि॥१२।१०॥

अथैतद् अप्य् अशक्तोऽसि कर्तुꣳ मद्-योगम् आश्रितः।

सर्व-कर्म-फल-त्यागꣳ ततः कुरु यतात्मवान्॥११॥

अथ मद्-योगम् आश्रित्यैतद् अपि कर्तुꣳ न शक्नोषि, मद्-गुणानुसन्धान-कृतꣳ मद्-एक-प्रियत्वाकारꣳ भक्ति-योगम् आश्रित्य भक्ति-योगाङ्ग-रूपम् एतद् मत्-कर्मापि कर्तुꣳ न शकनोषि। ततोऽक्षर-योगम् आत्म-स्वभावानुसन्धान-रूपꣳ पर-भक्ति-जननꣳ पूर्व-षट्कोदितम् आश्रित्य तद्-उपायतया सर्व-कर्म-फल-त्यागꣳ कुरु। मत्-प्रियत्वेन मद्-एक-प्राप्यता-बुद्धिर् हि प्रक्षीणाशेष-पापस्यैव जायते। यतात्मवान् यत-मनस्कः। ततोऽनभिसꣳहित-फलेन मद्-आराधन-रूपेणानुष्ठितेन कर्मणा सिद्धेनात्म-ज्ञानेन निवृत्ताविद्यादि-सर्व-तिरोधाने मच्-छेषतैक-स्वरूपे प्रत्यग्-आत्मनि साक्षात्-कृते सति मयि परा भक्तिः स्वयम् एवोत्पद्यते।

तथा च वक्ष्यते--- स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्चय सिद्धिꣳ विन्दति मानवः [१८।४६] इत्य् आरभ्य,

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्म-भूयाय कल्पते।

श्रेयो हि ज्ञानम् अभ्यासाज् ज्ञानाद् ध्यानꣳ विशिष्यते।

ध्यानात् कर्म-फल-त्यागस् त्यागाच् छान्तिर् अनन्तरम्॥१२॥

अत्यर्थ-प्रीति-विरहितात् कर्कश-रूपात् स्मृत्य्-अभ्यासाद् अक्षर-याथात्म्यानुसन्धान-पूर्वकꣳ तद्-आपरोक्ष्य-ज्ञानम् एवात्म-हितत्वे विशिष्यते। आत्मापरोक्ष्य-ज्ञानाद् अप्य् अनिष्पन्न-रूपात् तद्-उपाय-भूतात्म-ध्यानम् एवात्म-हितत्वे विशिष्यते। तद्-ध्यानाद् अप्य् अनिष्पन्न-रूपात् तद्-उपाय-भूतꣳ फल-त्यागेनानुष्ठितꣳ कर्मैव विशिष्यते।

अनभिसꣳहित-फलाद् अनुष्ठितात् कर्मणोऽनन्तरम् एव निरस्त-पापतया मनसः शान्तिर् भविष्यति। शान्ते मनस्य् आत्म-ध्यानꣳ सम्पत्स्यते। ध्यानाज् ज्ञानꣳ ज्ञानाच् च तद्-आपरोक्ष्यꣳ तद्-आपरोक्ष्यात् परा भक्तिः। इति भक्ति-योगाभ्यासाशक्तस्य आत्म-निष्ठा एव श्रेयसी। आत्म-निष्ठस्याप्य् अशान्त-मनसो निष्ठा-प्राप्तयेऽन्तर्-गतात्म-ज्ञानानभिसꣳहित-फल-कर्म-निष्ठा एव श्रेयसी इत्य् अर्थः॥१२।१२॥

अनभिसꣳहित-फल-कर्म-निष्ठस्योपादेयान् गुणान् आह---

अद्वेष्टा सर्व-भूतानाꣳ मैत्रः करुण एव च।

निर्ममो निरहङ्कारः सम-दुःख-सुखः क्षमी॥१३॥

सन्तुष्टः सततꣳ योगी यतात्मा दृढ-निश्चयः।

मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिर् यो मद्-भक्तः स मे प्रियः॥१४॥

अद्वेष्टा सर्व-भूतानाꣳ विद्विषताम् अपकुर्वताम् अपि सर्वेषाꣳ भूतानाम् अद्वेष्टा मद्-अपराधानुगुणम् ईश्वर-प्रेरितान्य् एतानि भूतानि द्विषन्त्य् अपकुर्वन्ति चेत्य् अनुसन्दधानः। तेषु द्विषत्स्व् अपकुर्वत्सु च सर्व-भूतेषु मैत्रीꣳ मतिꣳ कुर्वन् मैत्रः। तेष्व् एव दुःखितेषु करुणाꣳ कुर्वन् करुणः। निर्ममो देहेन्द्रियेषु तत्-सम्बन्धिषु च निर्ममः। निरहङ्कारो देहात्माभिमान-रहितः। तत एव सम-दुःख-सुखः सुख-दुःखागमयोः साङ्कल्पिकयोर् हर्षोद्वेग-रहितः। क्षमी स्पर्श-प्रभवयोर् अवर्जनीययोर् अपि तयोर् विकार-रहितः। सन्तुष्टः यदृच्छोपनतेन येन केनापि देह-धारण-द्रव्येन सन्तुष्टः। सततꣳ योगी सततꣳ प्रकृति-वियुक्तात्मानुसन्धान-परः। यतात्मा नियमित-मनो-वृत्तिः। दृढ-निश्चयः अध्यात्म-शास्त्रोदितेष्व् अर्थेषु दृढ-निश्चयः। मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिर् भगवान् वासुदेव एवानभिसꣳहित-फलेनानुष्ठितेन कर्मणाराध्यते। आराधितश् च ममात्मापरोक्ष्यꣳ साधयिष्यतीति मय्य् अर्पित-मनो-बुद्धिः। एवꣳ-भूतो मद्-भक्तः एवꣳ-भूतेन कर्म-योगेन माꣳ भजमानो यः स मे प्रियः॥१२।१३-१४॥

यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः।

हर्षामर्ष-भयोद्वेगैर् मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५॥

यस्मात् कर्म-निष्ठात् पुरुषान् निमित्त-भूताल् लोको नोद्विजते, यो लोकोद्वेग-करꣳ कर्म किञ्चिद् अपि न करोतीत्य् अर्थः। लोकाच् च निमित्त-भूताद् यो नोद्विजते, यम् उद्दिश्य सर्व-लोको नोद्वेग-करꣳ कर्म करोति, सर्वाविरोधित्व-निश्चयात्। अतएव कञ्चन प्रति हर्षेण, कञ्चन प्रत्य् अमर्षेण, कञ्चन प्रति भयेन, कञ्चन प्रत्य् उद्वेगेन मुक्तः। एवꣳ-भूतः यः सोऽपि मे प्रियः॥१२।१५॥

अनपेक्षः शुचिर् दक्ष उदासीनो गत-व्यथः।

सर्वारम्भ-परित्यागी यो मद्-भक्तः स मे प्रियः॥१६॥

अनपेक्ष आत्म-व्यतिरिक्ते कृत्स्ने वस्तुन्य् अनपेक्षः। शुचिः शास्त्र-विहित-द्रव्य-वर्धित-कायः। दक्षः शास्त्रीय-क्रियोपादान-समर्थोऽन्यत्र उदासीनः। गत-व्यथः शास्त्रीय-क्रिया-निर्वृत्ताव् अवर्जनीय-शीतोष्ण-परुष-स्पर्शादि-दुःखेषु व्यथा-रहितः। सर्वारम्भ-परित्यागी शास्त्रीय-व्यतिरिक्त-सर्व-कर्मारम्भ-परित्यागी। य एवꣳ-भूतो मद्-भक्तः स मे प्रियः॥१२।१६॥

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।

शुभाशुभ-परित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७॥

यो न हृष्यति यन् मनुष्याणाꣳ हर्ष-निमित्तꣳ प्रिय-जातꣳ तत् प्राप्य यः कर्म-योगी न हृष्यति, यच् चाप्रियꣳ तत् प्राप्य यो न द्वेष्टि, यच् च मनुष्याणाꣳ शोक-निमित्तꣳ भार्या-पुत्र-वित्त-क्षयादिकꣳ, तत् प्राप्य न शोचति। तथा-विधम् अप्राप्तꣳ च न काङ्क्षति यच् च मनुष्याणाꣳ हर्ष-निमित्त-भार्या-वित्तादि, तद् अप्राप्तꣳ च न काङ्क्षतीत्य् अर्थः। शुभाशुभ-परित्यागी पापवत् पुण्यस्यापि बन्ध-हेतुत्वाविशेषाद् उभय-परित्यागी। यः एवꣳ-भूतो भक्तिमान् स मे प्रियः॥१२।१७॥

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।

शीतोष्ण-सुख-दुःखेषु समः सङ्ग-विवर्जितः॥१८॥

तुल्य-निन्दा-स्तुतिर् मौनी सन्तुष्टो येन केनचित्।

अनिकेतः स्थिर-मतिर् भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९॥

अद्वेष्टा सर्व-भूतानाम् [१२।१३] इत्य् आदिना शत्रु-मित्रादिषु द्वेषादि-रहितत्वम् उक्तम्। अत्र तेषु सन्निहितेष्व् अपि सम-चित्तत्वम्, ततोऽप्य् अतिरिक्तो विशेष उच्यते। आत्मनि स्थिर-मतित्वेन निकेतनादिष्व् असक्त इत्य् अनिकेतः। तत एव मानापमानादिष्व् अपि समः। य एवꣳ-भूतो भक्तिमान् स मे प्रियः॥१२।१८-१९॥

अस्माद् आत्म-निष्ठात् मद्-भक्ति-योग-निष्ठस्य श्रैष्ठ्यꣳ प्रतिपादयन् यथोपक्रमम् उपसꣳहरति---

ये तु धर्म्यामृतम् इदꣳ यथोक्तꣳ पर्युपासते।

श्रद्दधाना मत्-परमा भक्तास् तेऽतीव मे प्रियाः॥२०॥

धर्म्यꣳ चामृतꣳ चेति धर्म्यामृतꣳ। ये तु प्राप्य-समꣳ प्रापकꣳ भक्ति-योगꣳ यथोक्तꣳ मय्य् आवेश्य मनो ये माम् [१२।२] इत्य् आदिनोक्तेन प्रकारेण उपासते, ते भक्ता अतितराꣳ मे प्रियाः॥१२।२०॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये द्वादशोऽध्यायः॥१२॥

**

భక్తి-యోగ-నిష్ఠానాṁ ప్రాప్య-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణో భగవతో నారాయణస్య నిరఙ్కుశైశ్వర్యṁ సాక్షాత్-కర్తు-కామాయార్జునాయానవధికాతిశయ-కారుణ్యౌదార్య-శీల్యాది-గుణ-సాగరేణ సత్య-సఙ్కల్పేన భగవతా స్వైశ్వర్యṁ యథావద్ అవస్థితṁ దర్శితమ్। ఉక్తṁ చ తత్త్వతో భగవజ్-జ్ఞాన-దర్శన-ప్రాప్తీనామ్ ఐకాన్తికాత్యన్తిక-భగవద్-భక్త్య్-ఏక-లభ్యత్వమ్। అనన్తరమ్ ఆత్మ-ప్రాప్తి-సాధన-భూతాద్ ఆత్మోపాసనాద్ భక్తి-రూపస్య భగవద్-ఉపాసనస్య స్వ-సాధ్య-నిష్పాదనే శైఘ్ర్యాత్ సుఖోపాదానత్వాచ్ చ శ్రైష్ఠ్యṁ భగవద్-ఉపాసనోపాయశ్ చ తద్-అశక్తస్యాక్షర-నిష్ఠతా తద్-అపేక్షితాశ్ చోచ్యన్తే। భగవద్-ఉపాసనస్య ప్రాప్య-భూతోపాస్య-శ్రైష్ఠ్యాత్। శ్రైష్ఠ్యṁ తు---

ఏవṁ సతత-యుక్తా యే భక్తాస్ త్వాṁ పర్యుపాసతే।

యే చాప్య్ అక్షరమ్ అవ్యక్తṁ తేషాṁ కే యోగ-విత్తమాః॥౧॥

ఏవṁ మత్-కర్మ-కృత్ [౧౧।౫౫] ఇత్య్-ఆదిన్ట్క్తేన ప్రకారేణ సతత-యుక్తా భగవన్తṁ త్వామ్ ఏవ పరṁ ప్రాప్యṁ మన్వానా యే భక్తాస్ త్వాṁ సకల-విభూతి-యుక్తమ్ అనవధికాతిశయ-సౌన్దర్య-సౌశీల్య-సార్వజ్ఞ్య-సత్య-సఙ్కల్పత్వాద్య్-అనన్త-గుణ-సాగరṁ పరిపూర్ణమ్ ఉపాసతే, యే చాప్య్ అక్షరṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మ-స్వరూపṁ తద్ ఏవ చావ్యక్తṁ చక్షుర్-ఆది-కరణేనానభివ్యక్త-స్వరూపమ్ ఉపాసతే, తేషామ్ ఉభయేషాṁ కే యోగ-విత్తమాః కే స్వ-సాధ్యṁ ప్రతి శీఘ్ర-గామినః ఇత్య్ అర్థః। భవామి న చిరాత్ పార్థ మయ్య్ ఆవేశిత-చేతసామ్ [౧౨।౭] ఇత్య్ ఉత్తరత్ర యోగవిత్తమ-త్వṁ శైఘ్ర్య-విషయమ్ ఇతి హి వ్యఞ్జయిష్యతే॥౧౨।౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

మయ్య్ ఆవేశ్య మనో యే మాṁ నిత్య-యుక్తా ఉపాసతే।

శ్రద్ధయా పరయోపేతాస్ తే మే యుక్తతమా మతాః॥౨॥

అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మనో మయ్య్ ఆవేయ శ్రద్ధయా పరయోపేతా నిత్య-యుక్తా నిత్య-యోగṁ కాఙ్క్షమాణా యే మామ్ ఉపాసతే, ప్రాప్య-విషయṁ మనో మయ్య్ ఆవేయ యే మామ్ ఉపాసత ఇత్య్ అర్థః। తే యుక్తతమా మే మతాః। మాṁ సుఖేనాచిరాత్ ప్రాప్నువన్తీత్య్ అర్థః॥౧౨।౨॥

యే త్వ్ అక్షరమ్ అనిర్దేశ్యమ్ అవ్యక్తṁ పర్యుపాసతే।

సర్వత్ర-గమ్ అచిన్త్యṁ చ కూటస్థమ్ అచలṁ ధ్రువమ్॥౩॥

సన్నియమ్యేన్ద్రియ-గ్రామṁ సర్వత్ర సమ-బుద్ధయః।

తే ప్రాప్నువన్తి మామ్ ఏవ సర్వ-భూత-హితే రతాః॥౪॥

యే త్వ్ అక్షరṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మ-స్వరూపమ్ అనిర్దేశ్య-దేహాద్ అన్యతయా దేవాది-శబ్దానిర్దేశ్యమ్। అతఏవ చక్షుర్-ఆది-కరణానభివ్యక్తṁ సర్వత్ర-గమ్ అచిన్త్యṁ చ సర్వత్ర దేవాది-దేహేషు వర్తమానమ్ అపి తద్-విసజాతీయతయా తేన తేన రూపేణ చిన్తయితుమ్ అనర్హమ్, తత ఏవ కూట-స్థṁ సర్వ-సాధారణṁ తత్-తద్-దేవాద్య్-అసాధారణాకారాసమ్బన్ధమ్ ఇత్య్ అర్థః। అపరిణామిత్వేన స్వాసాధారణాకారాన్ న చలతి, న చ్యవతే ఇత్య్ అచలṁ తత ఏవ ధ్రువṁ నిత్యమ్ సన్నియమ్య ఇన్ద్రియ-గ్రామṁ చక్షుర్-ఆదికమ్ ఇన్ద్రియ-గ్రామṁ సర్వ-స్వ-వ్యాపారేభ్యః సమ్యక్ నియమ్య సర్వత్ర సమ-బుద్ధయః సర్వత్ర దేవాది-విషమాకారేషు దేహేష్వ్ అవస్థితేష్వ్ ఆత్మసు జ్ఞానైకాకారతయా సమ-బుద్ధయః। తత ఏవ సర్వ-భూత-హితే రతాః సర్వ-భూతాహిత-రతిత్వాత్ నివృత్తాః, సర్వ-భూతాహిత-రతిత్వṁ హ్య్ ఆత్మనో దేవాది-విషమాకారాభిమాన-నిమిత్తమ్, య ఏవమ్ అక్షరమ్ ఉపాసతే తేఽపి మాṁ ప్రాప్నువన్త్య్ ఏవ। మత్-సమానాకారమ్ అసṁసారిణమ్ ఆత్మానṁ ప్రాప్నువన్త్య్ ఏవ ఇత్య్ అర్థః। మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః [౧౪।౨] ఇతి వక్ష్యతే। శ్రూయతే చ--- నిరజనః పరమṁ సామ్యముపైతి [ము।ఉ। ౩।౧।౩] ఇతి।

తథాక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టత్ కూటస్థాద్ అన్యత్వṁ పరస్య బ్రహ్మణో వక్ష్యతే। కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే [౧౫।౧౬] ఉత్తమః పురుషస్ త్వ్ అన్యః [౧౫।౧౭] ఇతి। అథ పరా యథా తద్-అక్షరమ్ అధిగమ్యతే [ము।ఉ। ౧।౧।౫] ఇత్య్ అక్షర-విద్యాయాṁ త్వ్ అక్షర-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ పరమ్ ఏవ బ్రహ్మ, భూత-యోనిత్వాద్ ఏవ॥౧౨।౩-౪॥

క్లేశోఽధికతరస్ తేషామ్ అవ్యక్తాసక్త-చేతసామ్।

అవ్యక్తా హి గతిర్ దుఃఖṁ దేహవద్భిర్ అవాప్యతే॥౫॥

తేషామ్ అవ్యక్తాసక్త-చేతసాṁ క్లేశస్ త్వ్ అధికతరః। అవ్యక్తా హి గతిర్ అవ్యక్త-విషయా మనో-వృత్తిర్ దేహవద్భిర్ దేహాత్మాభిమాన-యుక్తైర్ దుఃఖేనావాప్యతే। దేహవన్తో హి దేహమ్ ఏవ ఆత్మానṁ మన్యన్తే॥౧౨।౫॥

భగవన్తమ్ ఉపసీనానాṁ యుక్తతమత్వṁ సువ్యక్తమ్ ఆహ---

యే తు సర్వాణి కర్మాణి మయి సన్న్యస్య మత్-పరాః।

అనన్యేనైవ యోగేన మాṁ ధ్యాయన్త ఉపాసతే॥౬॥

తేషామ్ అహṁ సముద్ధర్తా మృత్యు-సṁసార-సాగరాత్।

భవామి నచిరాత్ పార్థ మయ్య్ ఆవేశిత-చేతసామ్॥౭॥

యే తు లౌకికాని దేహ-యాత్రా-శేష-భూతాని దేహ-ధారణార్థాని చాశనాదీని కర్మాణి, వైదికాని చ యాగ-దాన-హోమ-తపః-ప్రభృతీని సర్వాణి స-కారణాని సోద్దేశ్యాన్య్ అధ్యాత్మ-చేతసా మయి సన్న్యస్య, మత్-పరాః మద్-ఏక-ప్రాప్యా అనన్యేనైవ యోగేన మాṁ ధ్యాయన్త ఉపాసతే, ధ్యానార్చన-ప్రణామ-స్తుతి-కీర్తనాదీని స్వయమ్ ఏవాత్యర్థ-ప్రియాణి ప్రాప్య-సమాని కుర్వన్తో మామ్ ఉపాసతే ఇత్య్ అర్థః। తేషాṁ మత్-ప్రాప్తి-విరోధితయా మృత్యు-భూతాన్ సṁసారాఖ్యాత్ సాగరాద్ అహమ్ అచిరేణ ఏవ కాలేన సముద్ధర్తా భవామి॥౧౨।౬-౭॥

మయ్య్ ఏవ మన ఆధత్స్వ మయి బుద్ధిṁ నివేశయ।

నివసిష్యసి మయ్య్ ఏవ అత ఊర్ధ్వṁ న సṁశయః॥౮॥

అతోఽతిశయిత-పురుషార్థత్వాత్ సులభత్వాద్ అచిర-లభ్యత్వాచ్ చ మయ్య్ ఏవ మన ఆధత్స్వ--- మయి మనః సమాధానṁ కురు, మయి బుద్ధిṁ నివేశయ--- అహమ్ ఏవ పరమ-ప్రాప్య ఇత్య్ అధ్యవసాయṁ కురు। అత ఊర్ధ్వṁ మయ్య్ ఏవ నివసిష్యసి। అహమ్ ఏవ పరమ-ప్రాప్య ఇత్య్ అధ్యవసాయ-పూర్వక-మనో-నివేశనానన్తరమ్ ఏవ మయి నివసిష్యసీత్య్ అర్థః॥౧౨।౮॥

అథ చిత్తṁ సమాధాతుṁ న శక్నోషి మయి స్థిరమ్।

అభ్యాస-యోగేన తతో మామ్ ఇచ్ఛాప్తుṁ ధనఞ్జయ॥౯॥

అథ సహసా ఏవ మయి స్థిరṁ సమాధాతుṁ న శక్నోషి, తతోఽభ్యాస-యోగేన మామ్ ఆప్తుమ్ ఇచ్ఛ। స్వాభావికానవధికాతిశయ-సౌన్దర్య-సౌశీల్య-సౌహార్ద-వాత్సల్య-కారుణ్య-మాధుర్య-గామ్భీర్యౌదార్య-శౌర్య-వీర్య-పరాక్రమ-సర్వజ్ఞత్వ-సత్యకామత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సర్వేశ్వరత్వ-సకల-కారణత్వాద్య్-అసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-సాగరే నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీకే మయి నిరతిశయ-ప్రేమ-గర్భ-స్మృత్య్-అభ్యాస-యోగేన స్థిరṁ చిత్త-సమాధానṁ లబ్ధ్వా మాṁ ప్రాప్తుమ్ ఇచ్ఛ॥౧౨।౯॥

అభ్యాసేఽప్య్ అసమర్థోఽసి మత్-కర్మ-పరమో భవ।

మద్-అర్థమ్ అపి కర్మాణి కుర్వన్ సిద్ధిమ్ అవాప్స్యసి॥౧౦॥

అథైవṁ-విధ-స్మృత్య్-అభ్యాసేఽప్య్ అసమర్థోఽసి మత్-కర్మ-పరమో భవ। మదీయాని కర్మాణ్య్ ఆలయ-నిర్మాణోద్యాన-కరణ-ప్రదీపారోపణ-మార్జనాభ్యుక్షణోపలేపన-పుష్పాపహరణ-పూజనోద్వర్తన-నామ-సఙ్కీర్తన-ప్రదక్షిణ-నమస్కార-స్తుత్య్-ఆదీని, తాన్య్ అత్యర్థ-ప్రియత్వేన ఆచర। అత్యర్థ-ప్రియత్వేన మద్-అర్థṁ కర్మాణి కుర్వన్న్ అప్య్ అచిరాద్ అభ్యాస-యోగ-పూర్వికాṁ మయి స్థిరాṁ చిత్త-స్థితిṁ లబ్ధ్వా మత్-ప్రాప్తి-రూపాṁ సిద్ధిమ్ అవాప్స్యసి॥౧౨।౧౦॥

అథైతద్ అప్య్ అశక్తోఽసి కర్తుṁ మద్-యోగమ్ ఆశ్రితః।

సర్వ-కర్మ-ఫల-త్యాగṁ తతః కురు యతాత్మవాన్॥౧౧॥

అథ మద్-యోగమ్ ఆశ్రిత్యైతద్ అపి కర్తుṁ న శక్నోషి, మద్-గుణానుసన్ధాన-కృతṁ మద్-ఏక-ప్రియత్వాకారṁ భక్తి-యోగమ్ ఆశ్రిత్య భక్తి-యోగాఙ్గ-రూపమ్ ఏతద్ మత్-కర్మాపి కర్తుṁ న శకనోషి। తతోఽక్షర-యోగమ్ ఆత్మ-స్వభావానుసన్ధాన-రూపṁ పర-భక్తి-జననṁ పూర్వ-షట్కోదితమ్ ఆశ్రిత్య తద్-ఉపాయతయా సర్వ-కర్మ-ఫల-త్యాగṁ కురు। మత్-ప్రియత్వేన మద్-ఏక-ప్రాప్యతా-బుద్ధిర్ హి ప్రక్షీణాశేష-పాపస్యైవ జాయతే। యతాత్మవాన్ యత-మనస్కః। తతోఽనభిసṁహిత-ఫలేన మద్-ఆరాధన-రూపేణానుష్ఠితేన కర్మణా సిద్ధేనాత్మ-జ్ఞానేన నివృత్తావిద్యాది-సర్వ-తిరోధానే మచ్-ఛేషతైక-స్వరూపే ప్రత్యగ్-ఆత్మని సాక్షాత్-కృతే సతి మయి పరా భక్తిః స్వయమ్ ఏవోత్పద్యతే।

తథా చ వక్ష్యతే--- స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చయ సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః [౧౮।౪౬] ఇత్య్ ఆరభ్య,

విముచ్య నిర్మమః శాన్తో బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే।

శ్రేయో హి జ్ఞానమ్ అభ్యాసాజ్ జ్ఞానాద్ ధ్యానṁ విశిష్యతే।

ధ్యానాత్ కర్మ-ఫల-త్యాగస్ త్యాగాచ్ ఛాన్తిర్ అనన్తరమ్॥౧౨॥

అత్యర్థ-ప్రీతి-విరహితాత్ కర్కశ-రూపాత్ స్మృత్య్-అభ్యాసాద్ అక్షర-యాథాత్మ్యానుసన్ధాన-పూర్వకṁ తద్-ఆపరోక్ష్య-జ్ఞానమ్ ఏవాత్మ-హితత్వే విశిష్యతే। ఆత్మాపరోక్ష్య-జ్ఞానాద్ అప్య్ అనిష్పన్న-రూపాత్ తద్-ఉపాయ-భూతాత్మ-ధ్యానమ్ ఏవాత్మ-హితత్వే విశిష్యతే। తద్-ధ్యానాద్ అప్య్ అనిష్పన్న-రూపాత్ తద్-ఉపాయ-భూతṁ ఫల-త్యాగేనానుష్ఠితṁ కర్మైవ విశిష్యతే।

అనభిసṁహిత-ఫలాద్ అనుష్ఠితాత్ కర్మణోఽనన్తరమ్ ఏవ నిరస్త-పాపతయా మనసః శాన్తిర్ భవిష్యతి। శాన్తే మనస్య్ ఆత్మ-ధ్యానṁ సమ్పత్స్యతే। ధ్యానాజ్ జ్ఞానṁ జ్ఞానాచ్ చ తద్-ఆపరోక్ష్యṁ తద్-ఆపరోక్ష్యాత్ పరా భక్తిః। ఇతి భక్తి-యోగాభ్యాసాశక్తస్య ఆత్మ-నిష్ఠా ఏవ శ్రేయసీ। ఆత్మ-నిష్ఠస్యాప్య్ అశాన్త-మనసో నిష్ఠా-ప్రాప్తయేఽన్తర్-గతాత్మ-జ్ఞానానభిసṁహిత-ఫల-కర్మ-నిష్ఠా ఏవ శ్రేయసీ ఇత్య్ అర్థః॥౧౨।౧౨॥

అనభిసṁహిత-ఫల-కర్మ-నిష్ఠస్యోపాదేయాన్ గుణాన్ ఆహ---

అద్వేష్టా సర్వ-భూతానాṁ మైత్రః కరుణ ఏవ చ।

నిర్మమో నిరహఙ్కారః సమ-దుఃఖ-సుఖః క్షమీ॥౧౩॥

సన్తుష్టః సతతṁ యోగీ యతాత్మా దృఢ-నిశ్చయః।

మయ్య్ అర్పిత-మనో-బుద్ధిర్ యో మద్-భక్తః స మే ప్రియః॥౧౪॥

అద్వేష్టా సర్వ-భూతానాṁ విద్విషతామ్ అపకుర్వతామ్ అపి సర్వేషాṁ భూతానామ్ అద్వేష్టా మద్-అపరాధానుగుణమ్ ఈశ్వర-ప్రేరితాన్య్ ఏతాని భూతాని ద్విషన్త్య్ అపకుర్వన్తి చేత్య్ అనుసన్దధానః। తేషు ద్విషత్స్వ్ అపకుర్వత్సు చ సర్వ-భూతేషు మైత్రీṁ మతిṁ కుర్వన్ మైత్రః। తేష్వ్ ఏవ దుఃఖితేషు కరుణాṁ కుర్వన్ కరుణః। నిర్మమో దేహేన్ద్రియేషు తత్-సమ్బన్ధిషు చ నిర్మమః। నిరహఙ్కారో దేహాత్మాభిమాన-రహితః। తత ఏవ సమ-దుఃఖ-సుఖః సుఖ-దుఃఖాగమయోః సాఙ్కల్పికయోర్ హర్షోద్వేగ-రహితః। క్షమీ స్పర్శ-ప్రభవయోర్ అవర్జనీయయోర్ అపి తయోర్ వికార-రహితః। సన్తుష్టః యదృచ్ఛోపనతేన యేన కేనాపి దేహ-ధారణ-ద్రవ్యేన సన్తుష్టః। సతతṁ యోగీ సతతṁ ప్రకృతి-వియుక్తాత్మానుసన్ధాన-పరః। యతాత్మా నియమిత-మనో-వృత్తిః। దృఢ-నిశ్చయః అధ్యాత్మ-శాస్త్రోదితేష్వ్ అర్థేషు దృఢ-నిశ్చయః। మయ్య్ అర్పిత-మనో-బుద్ధిర్ భగవాన్ వాసుదేవ ఏవానభిసṁహిత-ఫలేనానుష్ఠితేన కర్మణారాధ్యతే। ఆరాధితశ్ చ మమాత్మాపరోక్ష్యṁ సాధయిష్యతీతి మయ్య్ అర్పిత-మనో-బుద్ధిః। ఏవṁ-భూతో మద్-భక్తః ఏవṁ-భూతేన కర్మ-యోగేన మాṁ భజమానో యః స మే ప్రియః॥౧౨।౧౩-౧౪॥

యస్మాన్ నోద్విజతే లోకో లోకాన్ నోద్విజతే చ యః।

హర్షామర్ష-భయోద్వేగైర్ ముక్తో యః స చ మే ప్రియః॥౧౫॥

యస్మాత్ కర్మ-నిష్ఠాత్ పురుషాన్ నిమిత్త-భూతాల్ లోకో నోద్విజతే, యో లోకోద్వేగ-కరṁ కర్మ కిఞ్చిద్ అపి న కరోతీత్య్ అర్థః। లోకాచ్ చ నిమిత్త-భూతాద్ యో నోద్విజతే, యమ్ ఉద్దిశ్య సర్వ-లోకో నోద్వేగ-కరṁ కర్మ కరోతి, సర్వావిరోధిత్వ-నిశ్చయాత్। అతఏవ కఞ్చన ప్రతి హర్షేణ, కఞ్చన ప్రత్య్ అమర్షేణ, కఞ్చన ప్రతి భయేన, కఞ్చన ప్రత్య్ ఉద్వేగేన ముక్తః। ఏవṁ-భూతః యః సోఽపి మే ప్రియః॥౧౨।౧౫॥

అనపేక్షః శుచిర్ దక్ష ఉదాసీనో గత-వ్యథః।

సర్వారమ్భ-పరిత్యాగీ యో మద్-భక్తః స మే ప్రియః॥౧౬॥

అనపేక్ష ఆత్మ-వ్యతిరిక్తే కృత్స్నే వస్తున్య్ అనపేక్షః। శుచిః శాస్త్ర-విహిత-ద్రవ్య-వర్ధిత-కాయః। దక్షః శాస్త్రీయ-క్రియోపాదాన-సమర్థోఽన్యత్ర ఉదాసీనః। గత-వ్యథః శాస్త్రీయ-క్రియా-నిర్వృత్తావ్ అవర్జనీయ-శీతోష్ణ-పరుష-స్పర్శాది-దుఃఖేషు వ్యథా-రహితః। సర్వారమ్భ-పరిత్యాగీ శాస్త్రీయ-వ్యతిరిక్త-సర్వ-కర్మారమ్భ-పరిత్యాగీ। య ఏవṁ-భూతో మద్-భక్తః స మే ప్రియః॥౧౨।౧౬॥

యో న హృష్యతి న ద్వేష్టి న శోచతి న కాఙ్క్షతి।

శుభాశుభ-పరిత్యాగీ భక్తిమాన్ యః స మే ప్రియః॥౧౭॥

యో న హృష్యతి యన్ మనుష్యాణాṁ హర్ష-నిమిత్తṁ ప్రియ-జాతṁ తత్ ప్రాప్య యః కర్మ-యోగీ న హృష్యతి, యచ్ చాప్రియṁ తత్ ప్రాప్య యో న ద్వేష్టి, యచ్ చ మనుష్యాణాṁ శోక-నిమిత్తṁ భార్యా-పుత్ర-విత్త-క్షయాదికṁ, తత్ ప్రాప్య న శోచతి। తథా-విధమ్ అప్రాప్తṁ చ న కాఙ్క్షతి యచ్ చ మనుష్యాణాṁ హర్ష-నిమిత్త-భార్యా-విత్తాది, తద్ అప్రాప్తṁ చ న కాఙ్క్షతీత్య్ అర్థః। శుభాశుభ-పరిత్యాగీ పాపవత్ పుణ్యస్యాపి బన్ధ-హేతుత్వావిశేషాద్ ఉభయ-పరిత్యాగీ। యః ఏవṁ-భూతో భక్తిమాన్ స మే ప్రియః॥౧౨।౧౭॥

సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ తథా మానాపమానయోః।

శీతోష్ణ-సుఖ-దుఃఖేషు సమః సఙ్గ-వివర్జితః॥౧౮॥

తుల్య-నిన్దా-స్తుతిర్ మౌనీ సన్తుష్టో యేన కేనచిత్।

అనికేతః స్థిర-మతిర్ భక్తిమాన్ మే ప్రియో నరః॥౧౯॥

అద్వేష్టా సర్వ-భూతానామ్ [౧౨।౧౩] ఇత్య్ ఆదినా శత్రు-మిత్రాదిషు ద్వేషాది-రహితత్వమ్ ఉక్తమ్। అత్ర తేషు సన్నిహితేష్వ్ అపి సమ-చిత్తత్వమ్, తతోఽప్య్ అతిరిక్తో విశేష ఉచ్యతే। ఆత్మని స్థిర-మతిత్వేన నికేతనాదిష్వ్ అసక్త ఇత్య్ అనికేతః। తత ఏవ మానాపమానాదిష్వ్ అపి సమః। య ఏవṁ-భూతో భక్తిమాన్ స మే ప్రియః॥౧౨।౧౮-౧౯॥

అస్మాద్ ఆత్మ-నిష్ఠాత్ మద్-భక్తి-యోగ-నిష్ఠస్య శ్రైష్ఠ్యṁ ప్రతిపాదయన్ యథోపక్రమమ్ ఉపసṁహరతి---

యే తు ధర్మ్యామృతమ్ ఇదṁ యథోక్తṁ పర్యుపాసతే।

శ్రద్దధానా మత్-పరమా భక్తాస్ తేఽతీవ మే ప్రియాః॥౨౦॥

ధర్మ్యṁ చామృతṁ చేతి ధర్మ్యామృతṁ। యే తు ప్రాప్య-సమṁ ప్రాపకṁ భక్తి-యోగṁ యథోక్తṁ మయ్య్ ఆవేశ్య మనో యే మామ్ [౧౨।౨] ఇత్య్ ఆదినోక్తేన ప్రకారేణ ఉపాసతే, తే భక్తా అతితరాṁ మే ప్రియాః॥౧౨।౨౦॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే ద్వాదశోఽధ్యాయః॥౧౨॥

**