athaikādaśo'dhyāyaḥ viśva-rūpa-darśana-yogaḥ

एवꣳ भक्ति-योग-निष्पत्तये सद्-विवृद्धये च सकलेतर-विलक्षणेन स्वाभाविकेन भगवद्-असाधारणेन कल्याण-गुण-गणेन सह भगवत सर्वात्मत्वम्। तत एव तद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-आत्मकस्य वस्तु-जातस्य तच्-छरीरतया तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तित्वꣳ चोक्तम्। तम् एतꣳ भगवद्-असाधारणꣳ स्वभावꣳ कृत्स्नस्य तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तिताꣳ च भगवत्-सकाशाद् उपश्रुत्य एवम् एवेति निश्चित्य तथा-भूतꣳ भगवन्तꣳ साक्षात्कर्तु-कामोऽर्जुन उवाच। तथैव भगवत्-प्रसादाद् अनन्तरꣳ द्रक्ष्यति। सर्वाश्चर्यमयꣳ देवम् अनन्तꣳ विश्वतो-मुखम् [गीता ११।११], तत्रैकस्थꣳ जगत् कृत्स्नꣳ प्रविभक्तम् अनेकधा [गीता ११।१३] इति हि वक्ष्यते।

मद्-अनुग्रहाय परमꣳ गुह्यम् अध्यात्म-सꣳज्ञितम्।

यत् त्वयोक्तꣳ वचस् तेन मोहोऽयꣳ विगतो मम॥१॥

देहात्माभिमान-रूप-मोहेन मोहितस्य ममानुग्रहैक-प्रयोजनाय परमꣳ गुह्यꣳ परमꣳ रहस्यम् अध्यात्म-सꣳज्ञितम् आत्मनि वक्तव्यꣳ वचो न त्व् एवाहꣳ जातु नासम् [२।१२] इत्य्-आदि। तस्माद् योगी भवार्जुन [६।४६] इत्य् एतद् अन्तꣳ यत् त्वयोक्तम्, तेनायꣳ मम आत्म-विषयो मोहः सर्वो विगतः दूरतो निरस्तः॥११।१॥

भवाप्ययौ हि भूतानाꣳ श्रुतौ विस्तरशो मया।

त्वत्तः कमल-पत्राक्ष माहात्म्यम् अपि चाव्ययम्॥२॥

तथा सप्तम-प्रभृति दशम-पर्यन्तꣳ त्वद्-व्यतिरिक्तानाꣳ सर्वेषाꣳ भूतानाꣳ त्वत्तः परमात्मानो भवाप्ययाव् उत्पत्ति-प्रलयौ विस्तरशो मया श्रुतौ। हे कमल-पत्राक्ष ! तवाव्ययꣳ नित्यꣳ सर्व-चेतनाचेतन-वस्तु-शेषित्वꣳ ज्ञान-बलादि-कल्याण-गुण-गणैस् तव एव परतरत्वꣳ सर्वाधारत्वꣳ चिन्तित-निमिषितादि-सर्व-प्रवृत्तिषु तवैव प्रवर्तयितृत्वम्, इत्य् आदि अपरिमितꣳ माहात्म्यꣳ च श्रुतꣳ हि शब्दो वक्ष्यमाण-दिदृक्षा-द्योतनार्थः॥११।२॥

एवम् एतद् यथात्थ त्वम् आत्मानꣳ परमेश्वर।

द्रष्टुम् इच्छामि ते रूपम् ऐश्वरꣳ पुरुषोत्तम॥३॥

हे परमेश्वर ! एवम् एतद् इत्य् अवधृतꣳ यथात्थ त्वम् आत्मानꣳ ब्रवीषि। पुरुषोत्तम आश्रित-वात्सल्य-जलधे ! तवैश्वरꣳ त्वद्-असाधारणꣳ सर्वस्य प्रशासितृत्वे पालयितृत्वे स्रष्टृत्वे सꣳहर्तृत्वे भर्तृत्वे कल्याण-गुणाकरत्वे परतरत्वे सकलेतर-विसजातीयत्वे चावस्थितꣳ रूपꣳ द्रष्टुम् साक्षात्-कर्तुम् इच्छामि॥११।३॥

मन्यसे यदि तच् छक्यꣳ मया द्रष्टुम् इति प्रभो।

योगेश्वर ततो मे त्वꣳ दर्शयात्मानम् अव्ययम्॥४॥

तत् सर्वस्य स्रष्टृ सर्वस्य प्रशासितृ सर्वस्याधार-भूतꣳ त्वद्-रूपꣳ मया द्रष्टुꣳ शक्यम् इति यदि मन्यसे। ततो योगेश्वर ! योगो ज्ञानादि-कल्याण-गुण-योगः पश्य मे योगम् ऐश्वरम् [गीता ११।८] इति हि वक्ष्यते। त्वद्-व्यतिरिक्तस्य कस्याप्य् असम्भावितानाꣳ ज्ञान-बलैश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजसाꣳ निधे ! आत्मानꣳ त्वाम् अव्ययꣳ मे दर्शय त्वम् अव्ययम् इति क्रिया-विशेषणम्। त्वाꣳ सकलꣳ मे दर्शयेत्य् अर्थः॥११।४॥

एवꣳ कौतूहलान्वितेन हर्ष-गद्गद-कण्ठेन पार्थेन प्रार्थितो भगवान् उवाच---

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।

नाना-विधानि दिव्यानि नाना-वर्णाकृतीनि च॥५॥

पश्य मे सर्वाश्रयाणि रूपाण्य् अथ शतशः सहस्रशश् च नाना-विधानि नाना-प्रकाराणि दिव्यान्य् अप्राकृतानि नाना-वर्णाकृतीनि शुक्ल-कृष्णादि-नाना-वर्णानि नानाकाराणि च पश्य॥११।५॥

पश्यादित्यान् वसून् रुद्रान् अश्विनौ मरुतस् तथा।

बहून्य् अदृष्ट-पूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६॥

ममैकस्मिन् रूपे पश्यादित्यान् द्वादश, वसून् अष्टौ, रुद्रान् एकादश, अश्विनौ द्वौ, मरुतश् चैकोनपञ्चाशतम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्। इह जगति प्रत्यक्ष-दृष्टानि शास्त्र-दृष्टानि च यानि वस्तूनि तानि सर्वाण्य् अन्यान्य् अपि सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु च शास्त्रेष्व् अदृष्ट-पूर्वाणि बहून्य् आश्चर्याणि पश्य॥११।६॥

इहैकस्थꣳ जगत् कृत्स्नꣳ पश्याद्य स-चराचरम्।

मम देहे गुडाकेश यच् चान्यद् द्रष्टुम् इच्छसि॥७॥

इह माम एकस्मिन् देहे तत्रापि एकस्थम् एकदेशस्थꣳ सचराचरꣳ कृत्स्नꣳ जगत् पश्य। यत् चान्यद् द्रष्टुम् इच्छसि तद् अपि एकदेहैकदेशे एव पश्य॥११।७॥

न तु माꣳ शक्यसे द्रष्टुम् अनेनैव स्व-चक्षुषा।

दिव्यꣳ ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगम् ऐश्वरम्॥८॥

अहꣳ मम देहैक-देशे सर्वꣳ जगद् दर्शयिष्यामि, त्वꣳ त्व् अनेन नियमित-परिमित-वस्तु-ग्राहिणा प्राकृतेन स्व-चक्षुषा माꣳ तथा-भूतꣳ सकलेतर-विसजातीयम् अपरिमेयꣳ द्रष्टुꣳ न शक्यसे। तव दिव्यम् अप्राकृतꣳ मद्-दर्शन-साधनꣳ चक्षुर् ददामि। पश्य मे योगम् ऐश्वरꣳ मद्-असाधारणꣳ योगꣳ पश्य। ममानन्त-ज्ञानादि-योगम् अनन्त-विभूति-योगꣳ च पश्येत्य् अर्थः॥११।८॥

सञ्जय उवाच---

एवम् उक्त्वा ततो राजन् महा-योगेश्वरो हरिः।

दर्शयाम् आस पार्थाय परमꣳ रूपम् ऐश्वरम्॥९॥

एवम् उक्त्वा सारथ्येऽवस्थितः पार्थ-मातुल-जो महा-योगेश्वरो हरिर् महाश्चर्य-योगानाम् ईश्वरः पर-ब्रह्म-भूतो नारायणः परमम् ऐश्वरꣳ स्वासाधारणꣳ रूपꣳ पार्थाय पितृ-ष्वसुः पृथायाः पुत्राय दर्शयामास तद् विविध-विचित्र-निखिल-जगद्-आश्रयꣳ विश्वस्य प्रशासितृ च रूपम्॥११।९॥

तच् चेदृशम्---

अनेक-वक्त्र-नयनम् अनेकाद्भुत-दर्शनम्।

अनेक-दिव्याभरणꣳ दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१०॥

दिव्य-माल्याम्बर-धरꣳ दिव्य-गन्धानुलेपनम्।

सर्वाश्चर्य-मयꣳ देवम् अनन्तꣳ विश्वतो-मुखम्॥११॥

देवꣳ द्योतमानम् अनन्तꣳ काल-त्रय-वर्ति-निखिल-जगद्-आश्रयतया देश-काल-परिच्छेदनार्हꣳ विश्वतो-मुखꣳ विश्व-दिग्-वर्ति-मुखꣳ स्वोचित-दिव्याम्बर-गन्ध-माल्याभरणायुधान्वितम्॥११।१०-११॥

ताम् एव देव-शब्द-निर्दिष्टꣳ द्योतमानताꣳ विशिनष्टि---

दिवि सूर्य-सहस्रस्य भवेद् युगपद् उत्थिता।

यदि भाः सदृशी सा स्याद् भासस् तस्य महात्मनः॥१२॥

तेजसोऽपरिमितत्व-दर्शनार्थम् इदम्। अक्षय-तेजः-स्वरूपम् इत्य् अर्थः॥११।१२॥

तत्रैकस्थꣳ जगत् कृत्स्नꣳ प्रविभक्तम् अनेकधा।

अपश्यद् देव-देवस्य शरीरे पाण्डवस् तदा॥१३॥

तत्रानन्तायाम-विस्तारेऽनन्त-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रेऽपरिमित-तेजस्केऽपरिमित-दिव्यायुधोपेते स्वोचितापरिमित-दिव्य-भूषणे दिव्य-माल्याम्बर-धरे दिव्य-गन्धानुलेपनेऽनन्ताश्चर्य-मये देव-देवस्य दिव्ये शरीरेऽनेकाधा प्रविभक्तꣳ ब्रह्मादि-विविध-विचित्र-देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरादि-भोक्तृ-वर्ग-पृथिव्य्-अन्तरिक्ष-स्वर्ग-पातालातल-वितल-सुतलादि-भोग-स्थान-भोग्य-भोगोपकरण-भेद-भिन्नꣳ प्रकृति-पुरुषात्मकꣳ कृत्स्नꣳ जगद् अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८], हन्त ते कथयिष्यामि विभूतीर् आत्मनः शुभाः [गीता १०।१९], अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः [गीता १०।२०], आदित्यानाम् अहꣳ विष्णुः [गीता १०।२१] इत्य्-आदिना, न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतꣳ चराचरम् [गीता १०।३९], विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत् [१०।४२] इत्य् अन्तेन उदितम्। एक-स्थम् एक-देश-स्थꣳ पाण्डावो भगवत्-प्रसाद-लब्ध-तद्-दर्शनानुगुण-दिव्य-चक्षुर् अपश्यत्॥११।१३॥

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्ट-रोमा धनञ्जयः।

प्रणम्य शिरसा देवꣳ कृताञ्जलिर् अभाषत॥१४॥

ततो धनञ्जयः महाश्चर्यस्य कृत्स्नस्य जगतः स्व-देहैक-देशेन आश्रय-भूतꣳ कृत्स्नस्य प्रवर्तयितारꣳ चाश्चर्यतमानन्त-ज्ञानादि-कल्याण-गुण-गणꣳ देवꣳ दृष्ट्वा विस्मयाविष्टे हृष्ट-रोमा शिरसा दण्डावत् प्रणम्य कृताञ्जलिर् अभाषत॥११।१४॥

अर्जुन उवाच---

पश्यामि देवाꣳस् तव देव देहे

सर्वाꣳस् तथा भूत-विशेष-सङ्घान्।

ब्रह्माणम् ईशꣳ कमलासन-स्थम्

ऋषीꣳश् च सर्वान् उरगाꣳश् च दिव्यान्॥१५॥

देव ! तव देहे सर्वान् देवान् पश्यामि। तथा सर्वान् प्राणि-विशेषाणाꣳ सङ्घान्, तथा ब्रह्माणꣳ चतुर्-मुखम् अण्डाधिपतिम्, तथेशꣳ कमलासन-स्थꣳ कमलासने ब्रह्मणि स्थितम् ईशꣳ तन्-मतेऽवस्थितꣳ तथा देवर्षि-प्रमुखान् सर्वान् ऋषीन्, उरगाꣳश् च वासुकि-तक्षकादीन् दीप्तान्॥११।१५॥

अनेक-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रꣳ

पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्त-रूपम्।

नान्तꣳ न मध्यꣳ न पुनस् तवादिꣳ

पश्यामि विश्वेश्वर विश्व-रूप॥१६॥

अनेक-बाहूदर-वक्त्र-नेत्रम् अनन्त-रूपꣳ त्वाꣳ सर्वतः पश्यामि। विश्वेश्वर विश्वस्य नियन्तः ! विश्व-रूप विश्व-शरीर यतस् त्वम् अनन्तः। अतस् तव नान्तꣳ न मध्यꣳ न पुनस् तवादिꣳ च पश्यामि॥११।१६॥

किरीटिनꣳ गदिनꣳ चक्रिणꣳ च

तेजो-राशिꣳ सर्वतो दीप्तिमन्तम्।

पश्यामि त्वाꣳ दुर्निरीक्ष्यꣳ समन्ताद्

दीप्तानलार्क-द्युतिम् अप्रमेयम्॥१७॥

तेजो-राशिꣳ सर्व तो दीप्तिमन्तꣳ समन्ताद् दुर्निरीक्ष्यꣳ दीप्तानलार्क-द्युतिम् अप्रमेयꣳ त्वाꣳ किरीटिनꣳ गदिनꣳ चक्रिणꣳ च पश्यामि॥११।१७॥

त्वम् अक्षरꣳ परमꣳ वेदितव्यꣳ

त्वम् अस्य विश्वस्य परꣳ निधानम्।

त्वम् अव्ययः शाश्वत-धर्म-गोप्ता

सनातनस् त्वꣳ पुरुषो मतो मे॥१८॥

उपनिषत्सु द्वे विद्ये वेदितव्ये [मु।उ। १।१।४] इत्य्-आदिषु वेदितव्यतया निर्दिष्टꣳ परमम् अक्षरꣳ त्वम् एव। अस्य विश्वस्य परꣳ निधानꣳ विश्वस्यास्य परमाधार-भूतस् त्वम् एव। त्वम् अव्ययो व्यय-रहितः। यत्-स्वरूपो यद्-गुणो यद्-विभवश् च त्वꣳ तेनैव रूपेण सर्वदावतिष्ठसे। शाश्वत-धर्म-गोप्ता शाश्वतस्य नित्यस्य वैदिकस्य धर्मस्यैवम् आदिभिर् अवतारैस् त्वम् एव गोप्ता। सनातनस् त्वꣳ पुरुषो मतो मे--- वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् [यजुः ३१।१८; तै।आ। ३।१२।७; श्वे।उ। ३।८] परात् परꣳ पुरुषम् [मु।उ। ३।२।८] इत्य्-आदिषूदितः सनातन-पुरुषस् त्वम् एवेति मे मतो ज्ञातः। यदु-कुल-तिलकस् त्वम् एवꣳ-भूत इदानीꣳ साक्षात्-कृतो मयेत्य् अर्थः॥११।१८॥

अनादि-मध्यान्तम् अनन्त-वीर्यम्

अनन्त-बाहुꣳ शशि-सूर्य-नेत्रम्।

पश्यामि त्वाꣳ दीप्त-हुताश-वक्त्रꣳ

स्व-तेजसा विश्वम् इदꣳ तपन्तम्॥१९॥

अनादि-मध्यान्तम् आदि-मध्यान्त-रहितम्। अनन्त-वीर्यम् अनवधिकातिशय-वीर्यम्, वीर्य-शब्दः प्रदर्शनार्थम्। अनवधिकातिशय-ज्ञान-बलैश्वर्य-शक्ति-तेजसाꣳ निधिम् इत्य् अर्थः। अनन्त-बाहुम् असङ्ख्येय-बाहुम्। सोऽपि प्रदर्शनार्थम्, अनन्त-बाहूदर-पाद-वक्त्रादिकम्। शशि-सूर्य-नेत्रꣳ शशिवत् सूर्यवत् च प्रसाद-प्रताप-युक्त-सर्व-नेत्रम्। देवादीन् अनुकूलान् नमस्कारादि कुर्वाणान् प्रति प्रसादः, तद्-विपरीतान् असुर-राक्षसादीन् प्रति प्रतापः। रक्षाꣳसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्ध-सङ्घाः [११।३६] इति हि वक्ष्यते।

दीप्त-हुताश-वक्त्रꣳ प्रदीप्त-कालानलवत् सꣳहारानुगुण-वक्त्रम्। स्व-तेजसा विश्वम् इदꣳ तपन्तम्--- तेजः पराभिभवन-सामर्थ्यम्, स्वकीयेन तेजसा विश्वम् इदꣳ तपन्तꣳ त्वाꣳ पश्यामि। एवꣳ-भूतꣳ सर्वस्य स्रष्टारम्, सर्वस्याधार-भूतꣳ सर्वस्य प्रशासितारम्, सर्वस्य सꣳहर्तारम्, ज्ञानाद्य्-अपरिमित-गुण-सागरम्, आदि-मध्यान्त-रहितम् एवꣳ-भूत-दिव्य-देहꣳ त्वाꣳ यथोपदेशꣳ साक्षात्-करोमीत्य् अर्थः।

एकस्मिन् दिव्य-देहेऽनेकोदरादिकꣳ कथम्। इत्थम् उपपद्यते--- एकस्मात् कटि-प्रदेशाद् अनन्त-परिमाणाद् ऊर्ध्वम् उद्गता यथोदित-दिव्योदरादयः, अधश् च यथोदित-दिव्य-पादाः, तत्रैकस्मिन् मुखे नेत्र-द्वयम् इति च न विरोधः॥११।१९॥

एवꣳ-भूतꣳ त्वाꣳ दृष्ट्वा देवादयोऽहꣳ च प्रव्यथिता भवामीत्य् आह---

द्याव्-आपृथिव्योर् इदम् अन्तरꣳ हि

व्याप्तꣳ त्वयैकेन दिशश् च सर्वाः।

दृष्ट्वाद्भुतꣳ रूपम् इदꣳ तवोग्रꣳ

लोक-त्रयꣳ प्रव्यथितꣳ महात्मन्॥२०॥

द्यु-शब्दः पृथिवी-शब्दश् च उभाव् उपरितनानाम् अधस्तनानाꣳ च लोकानाꣳ प्रदर्शनार्थम्। द्याव्-आपृथिव्योर् अन्तरम् अवकाशः, यस्मिन् अवकाशे सर्वे लोकास् तिष्ठन्ति, सर्वोऽयम् अवकाशः दिशश् च सर्वास् त्वयैकेन व्याप्ताः।

दृष्ट्वाद्भूतꣳ रूपम् उग्रꣳ तवेदम् अनन्तायाम-विस्तारम् अत्यद्भुतम् आत्युग्रꣳ तव रूपꣳ दृष्ट्वा लोक-त्रयꣳ प्रव्यथितम्--- युद्ध-दिदृक्षयागतेषु ब्रह्मादि-देवासुर-पितृ-गण-सिद्ध-गन्धर्व-यक्ष-राक्षसेषु प्रतिकूलानुकूल-मध्यस्थ-रूपꣳ लोक-त्रयꣳ सर्वꣳ प्रव्यथितम्, अत्यन्त-भीतम्। महात्मन् अपरिच्छेद्य-मनो-वृत्ते !

एतेषाम् अप्य् अर्जुनस्येव विश्वाश्रय-रूप-साक्षात्-कार-साधनꣳ दिव्यꣳ चक्षुर् भगवता दत्तम्। किम्-अर्थम् इति चेत्। अर्जुनाय स्वैश्वर्यꣳ सर्वꣳ प्रदर्शयितुम्। अत इदम् उच्यते--- दृष्ट्वाद्भुतꣳ रूपम् उग्रꣳ तवेदꣳ लोक-त्रयꣳ प्रव्यथितꣳ महात्मन् इति॥११।२०॥

अमी हि त्वा सुर-सङ्घा विशन्ति

केचिद् भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।

स्वस्तीत्य् उक्त्वा महर्षि-सिद्ध-सङ्घाः

स्तुवन्ति त्वाꣳ स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥२१॥

अमी सुर-सङ्घा उत्कृष्टस् त्वाꣳ विश्वाश्रयम् अवलोक्य हृष्ट-मनसस् त्वत्-समीपꣳ विशान्ति। तेष्व् एव केचिद् अत्युग्रम् अत्यद्भुतꣳ च तवाकारम् आलोक्य भीताः प्राञ्जलयः स्व-ज्ञानानुगुणꣳ स्तुति-रूपाणि वाक्यानि गृणन्त्य् उच्चारयन्ति। अपरे महार्षि-सङ्घाः सिद्ध-सङ्घाश् च परावर-तत्त्व-याथात्म्य-विदः स्वस्तीत्य् उक्त्वा पुष्कलाभिर् भगवद्-अनुरूपाभिः स्तुतिभिः स्तुवन्ति॥११।२१॥

रूपꣳ महत् ते बहु-वक्त्र-नेत्रꣳ

महा-बाहो बहु-बाहूरु-पादम्।

बहूदरꣳ बहु-दꣳष्ट्रा-करालꣳ

दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास् तथाहम्॥२३॥

ऊष्मपाः पितर ऊष्म-भागा हि पितरः [तै।ब्रा। १।३।१०] इति श्रुतेः। एते सर्वे विस्मयम् आपन्नास् त्वाꣳ वीक्षन्ते॥११।२२॥

नभः-स्पृशꣳ दीप्तम् अनेक-वर्णꣳ

व्यात्ताननꣳ दीप्त-विशाल-नेत्रम्।

दृष्ट्वा हि त्वाꣳ प्रव्यथितान्तरात्मा

धृतिꣳ न विन्दामि शमꣳ च विष्णो॥२४॥

बह्वीभिः दꣳष्ट्राभिर् अतिभीषणाकारꣳ लोकाः पूर्वोक्ताः प्रतिकूलानुकूल-मध्यस्थास् त्रि-विधाः सर्व एवाहꣳ च तवेदम् ईदृशꣳ रूपꣳ दृष्ट्वातीव व्यथिता भवामः॥११।२३॥

नभः-स्पृशꣳ दीप्तम् अनेक-वर्णꣳ

व्यात्ताननꣳ दीप्त-विशाल-नेत्रम्।

दृष्ट्वा हि त्वाꣳ प्रव्यथितान्तरात्मा

धृतिꣳ न विन्दामि शमꣳ च विष्णो॥२४॥

नभः-शब्दस् तद्-अक्षरे परमे व्योमन् [म।ना।उ। १।२], आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात् [श्वे।उ। ३।८, य।वे। ३१।१८], क्षयꣳ तमस्य रजसः पराके [ऋग्।वे। २।६।२५।५] यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् [ऋग्।वे। ८।९।१७।७] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्ध-त्रिगुण-प्रकृत्य्-अतीत-परम-व्योम-वाची। स-विकारस्य प्रकृति-तत्त्वस्य पुरुषस्य च सर्वावस्थस्य, कृत्स्नस्य आश्रयतया नभः-स्पृशम् इति वचनात्। द्याव्-आपृथिव्योर् इदम् अन्तरꣳ हि व्याप्तम् [११।२०] इति पूर्वोक्तत्वाच् च। दीप्तम् अनेक-वर्णꣳ व्यात्ताननꣳ दीप्त-विशाल-नेत्रꣳ त्वाꣳ दृष्ट्वा प्रव्यथितान्तरात्मा अत्यन्त-भीत-मना धृतिꣳ न विन्दामि, देहस्य धारणꣳ न लभे। मनसश् च इन्द्रियाणाꣳ च शमꣳ न लभे॥११।२४॥

विष्णो व्यापिन् सर्व-व्यापिनम् अतिमात्रम् अत्यद्भुतम् अतिघोरꣳ च त्वाꣳ दृष्ट्वा प्रशिथिलवसर्वावयवो व्याकुलेन्द्रियश् च भवामीत्य् अर्थः।

दꣳष्ट्रा-करालानि च ते मुखानि

दृष्ट्वैव कालानल-सन्निभानि।

दिशो न जाने न लभे च शर्म

प्रसीद देवेश जगन्-निवास॥२५॥

युगान्त-कालानलवत् सर्व-सꣳहारे प्रवृत्तान्य् अतिघोराणि तव मुखानि दृष्ट्वा दिशो न जाने सुखꣳ च न लभे। जगताꣳ निवास देवेशे ब्रह्मादीनाम् ईश्वराणाम् अपि परम-महेश्वरꣳ माꣳ प्रति प्रसन्नो भव। यथाहꣳ प्रकृतिꣳ गतो भवामि, तथा कुर्व् इत्य् अर्थः॥११।२५॥

एवꣳ सर्वस्य जगतः स्वायत्त-स्थिति-प्रवृत्तित्वꣳ दर्शयन् पार्थ-सारथी राज-वेष-च्छद्मनावस्थितानाꣳ धार्तराष्ट्राणाꣳ यौधिष्ठिरेष्व् अनुप्रविष्टानाꣳ चासुराꣳशानाꣳ सꣳहारेण भू-भारावतरणꣳ स्वम् अनीषितꣳ स्वेनैव करिष्यमाणꣳ पार्थाय दर्शयामास। स च पार्थो भगवतः स्रष्टृत्वादिकꣳ सर्वैश्वर्यꣳ साक्षात्-कृत्य तस्मिन् एव भगवति सर्वात्मनि धार्तराष्ट्रादीनाम् उपसꣳहारम् अनागतम् अपि तत्-प्रसाद-लब्धेन दिव्येन चक्षुषा पश्यन्न् इदꣳ प्रोवाच---

अमी च त्वाꣳ धृतराष्ट्रस्य पुत्राः

सर्वे सहैवावनिपाल-सङ्घैः।

भीष्मो द्रोणः सूत-पुत्रस् तथासौ

सहास्मदीयैर् अपि योध-मुख्यैः॥२६॥

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति

दꣳष्ट्रा-करालानि भयानकानि।

केचिद् विलग्ना दशनान्तरेषु

सन्दृश्यन्ते चूर्णितैर् उत्तमाङ्गैः॥२७॥

अमी धृतराष्ट्रस्य पुत्रा दुर्योधनादयः सर्वे भीष्मो द्रोणः सूत-पुत्रः कर्णश् च तत्-पक्षीयैर् अवनि-पाल-समूहैः सर्वैः अस्मदीयैर् अपि कैश्चिद् योध-मुख्यैः सह त्वरमाणा दꣳष्ट्रा-करालाणि भयानकानि तव वक्त्राणि विनाशय विशन्ति। तत्र केचित् चूर्णितैर् उत्तमाङ्गैर् दशनान्तरेषु विलग्नाः सन्दृश्यन्ते॥११।२६-२७॥

यथा नदीनाꣳ बहवोऽम्बु-वेगाः

समुद्रम् एवाभिमुखा द्रवन्ति।

तथा तवामी नर-लोक-वीरा

विशन्ति वक्त्राण्य् अभिविज्वलन्ति॥२८॥

यथा प्रदीप्तꣳ ज्वलनꣳ पतङ्गा

विशन्ति नाशाय समृद्ध-वेगाः।

तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्

तवापि वक्त्राणि समृद्ध-वेगाः॥२९॥

एते राज-लोका बहवो नदीनाम् अम्बु-प्रवाहाः समुद्रम् इव प्रदीप्त-ज्वलनम् इव च शलभास् तव वक्त्राण्य् अभिविज्वलन्ति स्वयम् एव त्वरमाणा आत्म-नाशाय विशन्ति॥११।२८-२९॥

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्

लोकान् समग्रान् वदनैर् ज्वलद्भिः।

तेजोभिर् आपूर्य जगत् समग्रꣳ

भासस् तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥३०॥

राज-लोकान् समग्रान् ज्वलद्भिर् वदनैर् ग्रसमानः कोप-वेगेन तद्-रुधिरावसिक्तम् ओष्ठ-पुटादिकꣳ लेलिह्यसे पुनः पुनर् लेहनꣳ करोषि। तवातिघोरा भासो रश्मयस् तेजोभिः स्वकीयैः प्रकाशैर् जगत् समग्रम् आपूर्य प्रतपन्ति॥११।३०॥

दर्शयात्मानम् अव्ययम् [११।४] इति तवैश्वर्यꣳ निरङ्कुशꣳ साक्षात्-कर्तुꣳ प्रार्थि तेन भवता निरङ्कुशम् ऐश्वर्यꣳ दर्शयता अतिघोर-रूपम् इदम् आविष्कृतम्---

आख्याहि मे को भवान् उग्र-रूपो

नमोऽस्तु ते देव-वर प्रसीद।

विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यꣳ

न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥३१॥

अतिघोर-रूपः को भवान्। किꣳ कर्तुꣳ प्रवृत्तः। इति भवन्तꣳ ज्ञातुम् इच्छामि। तवाभिप्रेताꣳ प्रवृत्तिꣳ न जानामि। एतद् आख्याहि मे। नमोऽस्तु ते देव-वर प्रसीद--- नमस् तेऽस्तु सर्वेश्वर एवꣳ कर्तुम् अनेनाभिप्रायेण इदꣳ सꣳहर्तृ-रूपम् आविष्कृतम् इत्य् उक्त्वा प्रसन्न-रूपश् च भव॥११।३१॥

आश्रित-वात्सल्यातिरेकेण विश्वैश्वर्यꣳ दर्शयतो भवतो घोर-रूपाविष्कारे कोऽभिप्रायः। इति पृष्टे भगवान् पार्थ-सारथिः स्वाभिप्रायम् आह। पार्थोद्योगेन विनापि धार्तराष्ट्र-प्रमुखम् अशेषꣳ राज-लोकꣳ निहन्तुम् अहम् एव प्रवृत्तः, इति ज्ञापनाय मम घोर-रूपाविष्कारः। तज्-ज्ञापनꣳ च पार्थम् उद्योजयितुम् इति श्री-भगवान् उवाच---

कालोऽस्मि लोक-क्षय-कृत् प्रवृद्धो

लोकान् समाहर्तुम् इह प्रवृत्तः।

ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे

येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥३२॥

कलयति गणयतीति कालः। सर्वेषाꣳ धार्तराष्ट्र-प्रमुखानाꣳ राज-लोकानाम् आयुर्-अवसानꣳ गणयन् अहꣳ तत्-क्षय-कृद् घोर-रूपेण प्रवृद्धो राज-लोकान् समाहर्तुम् आभिमुख्येन सꣳहर्तुम् इह प्रवृत्तोऽस्मि। अतो मत्-सङ्कल्पाद् एव त्वाम् ऋतेऽपि त्वद्-उद्योगम् ऋतेऽप्य् एते धार्तराष्ट्र-प्रमुखतस् तव प्रत्यनीकेषु येऽवस्थिता योधास् ते सर्वे न भविष्यन्ति विनङ्क्ष्यन्ति॥११।३२॥

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशो लभस्व

जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यꣳ समृद्धम्।

मयैवैते निहताः पूर्वम् एव

निमित्त-मात्रꣳ भव सव्यसाचिन्॥३३॥

तस्मात् त्वꣳ तान् प्रति युद्धायोत्तिष्ठ। तान् शत्रून् जित्वा यशो लभस्व। धर्म्यꣳ राज्यꣳ च समृद्धꣳ भुङ्क्ष्व। मयैवैते कृतापराधाः पूर्वम् एव निहताः, हनने विनियुक्ताः। त्वꣳ तु तेषाꣳ हनने निमित्त-मात्रꣳ भव। मया हन्यमानानाꣳ शस्त्रादि-स्थानीयो भव। सव्यसाचिन् ! षच समवाये [धातु १।१०२२] सव्येन शर-सचन-शीलः सव्यसाची। सव्येनापि करेण शर-समवाय-करः। कर-द्वयेन योद्धुꣳ समर्थ इत्य् अर्थः॥११।३३॥

द्रोणꣳ च भीष्मꣳ च जयद्रथꣳ च

कर्णꣳ तथान्यान् अपि योध-वीरान्।

मया हताꣳस् त्वꣳ जहि मा व्यथिष्ठा

युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥३४॥

द्रोण-भीष्म-कर्णादीन् कृतापराधतया मयैव हनने विनियुक्तान् त्वꣳ जहि, त्वꣳ हन्याः। एतान् गुरून् बन्धून् चान्यान् अपि भोग-सक्तान् कथꣳ हनिष्यामि। इति मा व्यथिष्ठाः, तान् उद्दिश्य धर्माधर्म-भयेन बन्धु-स्नेहेन कारुण्येन च मा व्यथाꣳ कृथाः। यतस् ते कृतापराधाः। मयैव हनने विनियुक्ताः, अतो निर्विशङ्को युध्यस्व। रणे सपत्नान् जेतासि, जेष्यसि। नैतेषाꣳ वधे नृशꣳसता-गन्धः, अपि तु जय एव लभ्यत इत्य् अर्थः॥११।३४॥

सञ्जय उवाच---

एतच् छ्रुत्वा वचनꣳ केशवस्य

कृताञ्जलिर् वेपमानः किरीटी।

नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णꣳ

स-गद्गदꣳ भीत-भीतः प्रणम्य॥३५॥

एतद् आश्रित-वात्सल्य-जलधेः केशवस्य वचनꣳ श्रुत्वार्जुनस् तस्मै नमस्कृत्य भीत-भीतोऽतिभीतो भूयस् तꣳ प्रणम्य कृताञ्जलिर् वेपमानः किरीटी स-गद्गदम् आह॥११।३५॥

अर्जुन उवाच---

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या

जगत् प्रहृष्यत्य् अनुरज्यते च।

रक्षाꣳसि भीतानि दिशो द्रवन्ति

सर्वे नमस्यन्ति च सिद्ध-सङ्घाः॥३६॥

स्थाने युक्तम्, यद् एतद् युद्ध-दिदृक्षया आगतम् अशेषꣳ देव-गन्धर्व-सिद्ध-यक्ष-विद्याधर-किन्नर-किम्पुरुषादिकꣳ जगत् त्वत्-प्रसादात् त्वाꣳ सर्वेश्वरम् अवलोक्य तव प्रकीर्त्या सर्वꣳ प्रहृष्यत्य् अनुरज्यते च। यत् च त्वाम् अवलोक्य रक्षाꣳसि भीतानि सर्वा दिशः प्रद्रवन्ति। सर्वे सिद्ध-सङ्घाः सिद्धाद्य्-अनुकूल-सङ्घा नमस्यन्ति च। तद् एतत् सर्वꣳ युक्तम् इति पूर्वेण सम्बन्धः॥११।३६॥

युक्तताम् एवोपपादयति---

कस्माच् च ते न नमेरन् महात्मन्

गरीयसे ब्रह्मणोऽप्य् आदि-कर्त्रे।

अनन्त देवेश जगन्-निवास

त्वम् अक्षरꣳ सद् असत् तत्-परꣳ यत्॥३७॥

महात्मन् ! ते तुभ्यꣳ गरीयसे ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याप्य् आदि-भूताय कर्त्रे, हिरण्यगर्भादयः कस्माद् हेतोर् न नमस्कुर्युः। अनन्त देवेश जगन्-निवास त्वम् एवाक्षरम् न क्षरतीत्य् अक्षरꣳ जीवात्म-तत्त्वम्। न जायते म्रियते वा विपश्चित् [क।उ। १।२।१८] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्धो जीवात्मा हि न क्षरति।

सद् असच् च त्वम् एव, सद्-असच्-छब्द-निर्दिष्टꣳ कार्य-कारण-भावेनावस्थितꣳ प्रकृति-तत्त्वम्, नाम-रूप-विभागवत्तया कार्यावस्थꣳ सच्-छब्द-निर्दिष्टꣳ तद्-अनर्हतया कारणावस्थम् असच्-छब्द-निर्दिष्टꣳ च त्वम् एव। तत्-परꣳ यत् तस्मात् प्रकृतेः प्रकृति-सम्बन्धिनश् च जीवात्मनः परम् अन्यन् मुक्तात्म-तत्त्वꣳ यत् तद् अपि त्वम् एव॥११।३७॥

अतः---

त्वम् आदि-देवः पुरुषः पुराणस्

त्वम् अस्य विश्वस्य परꣳ निधानम्।

वेत्तासि वेद्यꣳ च परꣳ च धाम

त्वया ततꣳ विश्वम् अनन्त-रूप॥३८॥

त्वम् आदि-देवः पुरुषः पुराणः। त्वम् अस्य विश्वस्य परꣳ निधानम्, निधीयते त्वयि विश्वम् इति त्वम् अस्य विश्वस्य परꣳ निधानम्, विश्वस्य शरीर-भूतस्यात्मतया परमाधार-भूतस् त्वम् एव इत्य् अर्थः। जगति सर्वो वेदिता वेद्यꣳ च सर्वꣳ त्वम् एव, एवꣳ सर्वात्मतयावस्थितस् त्वम् एव परꣳ च धाम स्थानꣳ प्राप्य-स्थानम् इत्य् अर्थः। त्वया ततꣳ विश्वम् अनन्त-रूप त्वयात्मत्वेन विश्वꣳ चिद्-अचिन्-मिश्रꣳ जगत् ततꣳ व्याप्तम्॥११।३८॥

अतस् त्वम् एव वाय्व्-आदि-शब्द-वाच्य इत्य् आह---

वायुर् यमोऽग्निर् वरुणः शशाङ्कः

प्रजापतिस् त्वꣳ प्रपितामहश् च।

नमो नमस् तेऽस्तु सहस्र-कृत्वः

पुनश् च भूयोऽपि नमो नमस् ते॥३९॥

सर्वेषाꣳ प्रपितामहस् त्वम् एव, पितामहादयश् च। सर्वासाꣳ प्रजानाꣳ पितरः प्रजापतयः प्रजापतीनाꣳ पिता हिरण्यगर्भः प्रजानाꣳ पितामहः, हिरण्यगर्भस्यापि पिता त्वꣳ प्रजानाꣳ प्रपितामहः। पितामहादीनाम् आत्मतया तत्-तच्-छब्द-वाच्यस् त्वम् एवेत्य् अर्थः॥११।३९॥

अत्यद्भुताकारꣳ भगवन्तꣳ दृष्ट्वा हर्षोत्फुल्ल-नयनोऽत्यन्त-साध्वसावनतः सर्वतो नमस्करोति---

नमः पुरस्ताद् अथ पृष्ठतस् ते

नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।

अनन्त-वीर्यामित-विक्रमस् त्वꣳ

सर्वꣳ समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥४०॥

अनन्त-वीर्यामित-विक्रमस् त्वꣳ सर्वम् आत्मतया समाप्नोषि ततः सर्वोऽसि। यतस् त्वꣳ सर्वꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-जातम् आत्मतया समाप्नोषि। अतः सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तु-जातस्य त्वच्-छरीरतया त्वत्-प्रकारत्वात् सर्व-प्रकारस् त्वम् एव सर्व-शब्द-वाच्योऽसीत्य् अर्थः। त्वम् अक्षरꣳ सद् असत् [गीता ११।३७] वायुर् यमोऽग्निः [गीता ११।३९] इत्य्-आदि-सर्व-सामानाधिकरण्य-निर्देशस्यात्मतया व्याप्तिर् एव हेतुर् इति सुव्यक्तम् उक्तम्। त्वया ततꣳ विश्वम् अनन्त-रूप [गीता ११।३८] सर्वꣳ समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः इति च॥११।४०॥

सखेति मत्वा प्रसभꣳ यद् उक्तꣳ

हे कृष्ण हे यादव हे सखेति।

अजानता महिमानꣳ तवेदꣳ

मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥४१॥

यच् चावहासार्थम् असत्कृतोऽसि

विहार-शय्यासन-भोजनेषु।

एकोऽथ वाप्य् अच्युत तत्-समक्षꣳ

तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम्॥४२॥

तवानन्त-वीर्यत्वामित-विक्रमत्व-सर्वान्तर्-आत्मत्व-स्रष्टृत्वादिको यो महिमा तम् इमम् अजानतया मया प्रमादान् मोहात् प्रणयेन चिर-परिचयेन वा सखेति मम वयस्य इति मत्वा, हे कृष्ण हे यादव हे सखे ! इति त्वयि प्रसभꣳ विनयापेतꣳ यद् उक्तꣳ यच् च परिहासार्थꣳ सर्वदैव सत्-कारार्हस् त्वम् असत्कृतोऽसि, विहार-शय्यासन-भोजनेषु च सह-कृतेष्व् एकान्ते वा समक्षꣳ वा यद् असत्कृतोऽसि, तत् सर्वꣳ त्वाम् अप्रमेयम् अहꣳ क्षामये॥११।४१-४२॥

पितासि लोकस्य चराचरस्य

त्वम् अस्य पूज्यश् च गुरुर् गरीयान्।

न त्वत्-समोऽस्त्य् अभ्यधिकः कुतोऽन्यो

लोक-त्रयेऽप्य् अप्रतिम-प्रभाव॥४३॥

अप्रतिम-प्रभावस् त्वम् अस्य सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य पिता अस्य् अस्य लोकस्य गुरुश् चासि। अतस् त्वम् अस्य चराचरस्य लोकस्य गरीयान् पूज्यतमः। न त्वत्-समोऽस्त्य् अभ्यधिकः कुतोऽन्यः। लोक-त्रयेऽपि त्वद्-अन्यः कारुण्यादिना केनापि गुणेन न त्वत्-समोऽस्ति कुतोऽभ्यधिकः॥११।४३॥

यस्मात् त्वꣳ सर्वस्य पिता पूज्यतमो गुरुश् च कारुण्यादि-गुणैश् च सर्वाधिकोऽसि---

तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायꣳ

प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम्।

पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः

प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥४४॥

तस्मात् त्वाम् ईशम् ईड्यꣳ प्रणम्य प्रणिधाय च कायꣳ प्रसादये। यथा कृतापराधस्यापि पुत्रस्य यथा च सख्युः प्रणाम-पूर्वकꣳ प्रार्थितः पिता सखा वा प्रसीदति, तथा त्वꣳ परम-कारुणिकः प्रियः प्रियाय मे सर्वꣳ सोढुम् अर्हसि॥११।४४॥

अदृष्ट-पूर्वꣳ हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा

भयेन च प्रव्यथितꣳ मनो मे।

तद् एव मे दर्शय देव रूपꣳ

प्रसीद देवेश जगन्-निवास॥४५॥

अदृष्ट-पूर्वम् अत्यद्भुतम् अत्युग्रꣳ च तव रूपꣳ दृष्ट्वा हृषितोऽस्मि प्रीतोऽस्मि, भयेन प्रव्यथितꣳ च मे मनः, अतस् तद् एव तव सुप्रसन्नꣳ रूपꣳ मे दर्शय। प्रसीद देवेश जगन्-निवास मयि प्रसादꣳ कुरु देवानाꣳ ब्रह्मादीनाम् अपि ईश निखिल-जगद्-आश्रय-भूत॥११।४५॥

किरीटिनꣳ गदिनꣳ चक्र-हस्तम्

इच्छामि त्वाꣳ द्रष्टुम् अहꣳ तथैव।

तेनैव रूपेण चतुर्-भुजेन

सहस्र-बाहो भव विश्व-मूर्ते॥४६॥

तथैव पूर्ववत् किरीटिनꣳ गदिनꣳ चक्र-हस्तꣳ त्वाꣳ द्रष्टुम् इच्छामि, अतस् तेनैव पूर्व-सिद्धेन चतुर्-भुजेन रूपेण युक्तो भव सहस्र-बाहो विश्व-मूर्ते इदानीꣳ सहस्र-बाहुत्वेन विश्व-शरीरत्वेन दृश्यमान-रूपस् त्वꣳ तेनैव रूपेण युक्तो भवेत्य् अर्थः॥११।४६॥

श्री-भगवान् उवाच---

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदꣳ

रूपꣳ परꣳ दर्शितम् आत्म-योगात्।

तेजो-मयꣳ विश्वम् अनन्तम्

आद्यꣳ यन् मे त्वद्-अन्येन न दृष्ट-पूर्वम्॥४७॥

यत् मे तेजो-मयꣳ तेजो-राशिꣳ विश्वꣳ सर्वात्म-भूतम् अनन्तम् अन्त-रहितम्। प्रदर्शनार्थम् इदम्, आदि-मध्यान्त-रहितम्। आद्यꣳ मद्-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य आदि-भूतꣳ त्वद्-अन्येन केनापि न दृष्ट-पूर्वꣳ रूपꣳ तद् इदꣳ प्रसन्नेन मया मद्-भक्ताय ते दर्शितम् आत्म-योगाद् आत्मनः सत्य-सङ्कल्पत्व-योगात्॥११।४७॥

अनन्य-भक्ति-व्यतिरिक्तैः सर्वैर् अप्य् उपायैर् यथावद् अवस्थितोऽहꣳ द्रष्टुꣳ न शक्य इत्य् आह---

न वेद यज्ञाध्ययनैर् न दानैर्

न च क्रियाभिर् न तपोभिर् उग्रैः।

एवꣳ-रूपः शक्य अहꣳ नृ-लोके

द्रष्टुꣳ त्वद्-अन्येन कुरु-प्रवीर॥४८॥

एवꣳ-रूपो यथावस्थितोऽहꣳ मयि भक्ति-मतस् त्वत्तोऽन्येनैकान्तिकात्यन्तिक-भक्ति-रहितेन केनापि पुरुषेण केवलैर् वेद-यज्ञादिभिर् द्रष्टुꣳ न शक्यः॥११।४८॥

मा ते व्यथा मा च विमूढ-भावो

दृष्ट्वा रूपꣳ घोरम् ईदृङ् ममेदम्।

व्यपेत-भीः प्रीत-मनाः पुनस् त्वꣳ

तद् एव मे रूपम् इदꣳ प्रपश्य॥४९॥

ईदृश-घोर-रूप-दर्शनेन ते या व्यथा, यश् च विमूढ-भावो वर्तते, तद् उभयꣳ मा भूत्, त्वयाभ्यस्त-पूर्वम् एव सौम्य-रूपꣳ दर्शयामि, तद् एवेदꣳ मम रूपꣳ प्रपश्य॥११।४९॥

सञ्जय उवाच---

इत्य् अर्जुनꣳ वासुदेवस् तथोक्त्वा

स्वकꣳ रूपꣳ दर्शयाम् आस भूयः।

आश्वासयाम् आस च भीतम् एनꣳ

भूत्वा पुनः सौम्य-वपुर् महात्मा॥५०॥

एवꣳ पाण्डु-तनयꣳ भगवान् वसुदेव-सूनुर् उक्त्वा भूयः स्वकीयम् एव चतुर्-भुज-रूपꣳ दर्शयामास, अपरिचित-स्वरूप-दर्शनेन भीतम् एवꣳ पुनर् अपि परिचित-सौम्य-वपुर् भूत्वा आश्वासयामास च, महात्मा सत्य-सङ्कल्पः।

अस्य सर्वेश्वरस्य परम-पुरुषस्य परस्य ब्रह्मणो जगद्-उपकृति-मर्त्यस्य वसुदेव-सूनोश् चतुर्-भुजम् एव स्वकीयꣳ रूपꣳ कꣳसाद् भीत-वसुदेव-प्रार्थनेन आ-कꣳस-वधात् पूर्वꣳ भुज-द्वयम् उपसꣳहृतꣳ पश्चाद् आविष्कृतꣳ च।

शिशुपालस्यापि द्विषतोऽनवरत-भावना-विषयꣳ चतुर्-भुजम् एव वसुदेव-सूनो रूपम् उदार-पीवर चतुर्-बाहुꣳ शङ्ख-चक्र-गदाधरम् [वि।पु। ४।१५।१०] इति। अतः पार्थेनात्र तेनैव रूपेण चतुर्-भुजेन [गीता ११।४६] इत्य् उच्यते॥११।५०॥

अर्जुन उवाच---

दृष्ट्वेदꣳ मानुषꣳ रूपꣳ तव सौम्यꣳ जनार्दन।

इदानीम् अस्मि सꣳवृत्तः स-चेताः प्रकृतिꣳ गतः॥५१॥

अनवधिकातिशय-सौन्दर्य-सौकुमार्य-लावण्यादि-युक्तꣳ तवैवासाधारणꣳ मनुष्यत्व-सꣳस्थान-सꣳस्थितम् अतिसौम्यम् इदꣳ तव रूपꣳ दृष्ट्वा स-चेताः सꣳवृत्तोऽस्मि, प्रकृतिꣳ गतश् च॥११।५१॥

श्री-भगवान् उवाच---

सुदुर्दर्शम् इदꣳ रूपꣳ दृष्टवान् असि यन् मम।

देवा अप्य् अस्य रूपस्य नित्यꣳ दर्शन-काङ्क्षिणः॥५२॥

ममेदꣳ सर्वस्य प्रशासनेऽवस्थितꣳ सर्वाश्रयꣳ सर्व-कारण-भूतꣳ रूपꣳ यत् दृष्टवान् असि, तत् सुदुर्दर्शो न केनापि द्रष्टुꣳ शक्यम्। अस्य रूपस्य देवा अपि नित्यꣳ दर्शन-काङ्क्षिणः, न तु दृष्टवन्तः॥११।५२॥

कुतः। इत्य् अत्राह---

नाहꣳ वेदैर् न तपसा न दानेन न चेज्यया।

शक्य एवꣳ-विधो द्रष्टुꣳ दृष्टवान् असि माꣳ यथा॥५३॥

भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवꣳ-विधोऽर्जुन।

ज्ञातुꣳ द्रष्टुꣳ च तत्त्वेन प्रवेष्टुꣳ च परन्तप॥५४॥

वेदैर् अध्यापन-प्रवचनाध्ययन-श्रवण-जप-विषयैर् याग-दान-होम-तपोभिश् च मद्-भक्ति-रहितैः केवलैर् यथावद् अवस्थितोऽहꣳ द्रष्टुꣳ न शक्यः। अनन्यया तु भक्त्या तत्त्वतः शास्त्रैर् ज्ञातुꣳ तत्त्वतः साक्षात्-कर्तुꣳ तत्त्वतः प्रवेष्टुꣳ च शक्यः। तथा च श्रुतिः---

मत्-कर्म-कृन् मत्-परमो मद्-भक्तः सङ्ग-वर्जितः।

निर्वैरः सर्व-भूतेषु यः स माम् एति पाण्डव॥५५॥

वेदाध्ययनादीनि सर्वाणि कर्माणि मद्-आराधन-रूपाणीति यः करोति स मत्-कर्म-कृत्। मत्-परमः--- सर्वेषाम् आरम्भाणाम् अहम् एव परमोद्देश्यो यस्य स मत्-परमः। मद्-भक्तः--- अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मत्-कीर्तन-स्तुति-ध्यानार्चन-प्रणामादिभिर् विनात्म-धारणम् अलभमानो मद्-एक-प्रयोजनतया यः सततꣳ तानि करोति स मद्-भक्तः।

सङ्ग-वर्जितः--- मद्-एक-प्रियत्वेनेतर-सङ्गम् असहमानो निर्वैरः सर्व-भूतेषु--- मत्-सꣳश्लेष-वियोगैक-सुख-दुःख-स्वभावत्वात् स्व-दुःखस्य स्वापराध-निमित्तत्वानुसन्धानाच् च सर्व-भूतानाꣳ परम-पुरुष-पर-तन्त्रत्वानुसन्धानाच् च सर्व-भूतेषु वैर-निमित्ताभावात् तेषु निर्वैरः। य एवꣳ-भूतः स माम् एति, माꣳ यथावद् अवस्थितꣳ प्राप्नोति। निरस्ताविद्याद्य्-अशेष-दोष-गन्धो मद्-एकानुभवो भवतीत्य् अर्थः॥११।५५॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये एकादशोऽध्यायः॥११॥

**

ఏవṁ భక్తి-యోగ-నిష్పత్తయే సద్-వివృద్ధయే చ సకలేతర-విలక్షణేన స్వాభావికేన భగవద్-అసాధారణేన కల్యాణ-గుణ-గణేన సహ భగవత సర్వాత్మత్వమ్। తత ఏవ తద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య వస్తు-జాతస్య తచ్-ఛరీరతయా తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వṁ చోక్తమ్। తమ్ ఏతṁ భగవద్-అసాధారణṁ స్వభావṁ కృత్స్నస్య తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తితాṁ చ భగవత్-సకాశాద్ ఉపశ్రుత్య ఏవమ్ ఏవేతి నిశ్చిత్య తథా-భూతṁ భగవన్తṁ సాక్షాత్కర్తు-కామోఽర్జున ఉవాచ। తథైవ భగవత్-ప్రసాదాద్ అనన్తరṁ ద్రక్ష్యతి। సర్వాశ్చర్యమయṁ దేవమ్ అనన్తṁ విశ్వతో-ముఖమ్ [గీతా ౧౧।౧౧], తత్రైకస్థṁ జగత్ కృత్స్నṁ ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా [గీతా ౧౧।౧౩] ఇతి హి వక్ష్యతే।

మద్-అనుగ్రహాయ పరమṁ గుహ్యమ్ అధ్యాత్మ-సṁజ్ఞితమ్।

యత్ త్వయోక్తṁ వచస్ తేన మోహోఽయṁ విగతో మమ॥౧॥

దేహాత్మాభిమాన-రూప-మోహేన మోహితస్య మమానుగ్రహైక-ప్రయోజనాయ పరమṁ గుహ్యṁ పరమṁ రహస్యమ్ అధ్యాత్మ-సṁజ్ఞితమ్ ఆత్మని వక్తవ్యṁ వచో న త్వ్ ఏవాహṁ జాతు నాసమ్ [౨।౧౨] ఇత్య్-ఆది। తస్మాద్ యోగీ భవార్జున [౬।౪౬] ఇత్య్ ఏతద్ అన్తṁ యత్ త్వయోక్తమ్, తేనాయṁ మమ ఆత్మ-విషయో మోహః సర్వో విగతః దూరతో నిరస్తః॥౧౧।౧॥

భవాప్యయౌ హి భూతానాṁ శ్రుతౌ విస్తరశో మయా।

త్వత్తః కమల-పత్రాక్ష మాహాత్మ్యమ్ అపి చావ్యయమ్॥౨॥

తథా సప్తమ-ప్రభృతి దశమ-పర్యన్తṁ త్వద్-వ్యతిరిక్తానాṁ సర్వేషాṁ భూతానాṁ త్వత్తః పరమాత్మానో భవాప్యయావ్ ఉత్పత్తి-ప్రలయౌ విస్తరశో మయా శ్రుతౌ। హే కమల-పత్రాక్ష ! తవావ్యయṁ నిత్యṁ సర్వ-చేతనాచేతన-వస్తు-శేషిత్వṁ జ్ఞాన-బలాది-కల్యాణ-గుణ-గణైస్ తవ ఏవ పరతరత్వṁ సర్వాధారత్వṁ చిన్తిత-నిమిషితాది-సర్వ-ప్రవృత్తిషు తవైవ ప్రవర్తయితృత్వమ్, ఇత్య్ ఆది అపరిమితṁ మాహాత్మ్యṁ చ శ్రుతṁ హి శబ్దో వక్ష్యమాణ-దిదృక్షా-ద్యోతనార్థః॥౧౧।౨॥

ఏవమ్ ఏతద్ యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానṁ పరమేశ్వర।

ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛామి తే రూపమ్ ఐశ్వరṁ పురుషోత్తమ॥౩॥

హే పరమేశ్వర ! ఏవమ్ ఏతద్ ఇత్య్ అవధృతṁ యథాత్థ త్వమ్ ఆత్మానṁ బ్రవీషి। పురుషోత్తమ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధే ! తవైశ్వరṁ త్వద్-అసాధారణṁ సర్వస్య ప్రశాసితృత్వే పాలయితృత్వే స్రష్టృత్వే సṁహర్తృత్వే భర్తృత్వే కల్యాణ-గుణాకరత్వే పరతరత్వే సకలేతర-విసజాతీయత్వే చావస్థితṁ రూపṁ ద్రష్టుమ్ సాక్షాత్-కర్తుమ్ ఇచ్ఛామి॥౧౧।౩॥

మన్యసే యది తచ్ ఛక్యṁ మయా ద్రష్టుమ్ ఇతి ప్రభో।

యోగేశ్వర తతో మే త్వṁ దర్శయాత్మానమ్ అవ్యయమ్॥౪॥

తత్ సర్వస్య స్రష్టృ సర్వస్య ప్రశాసితృ సర్వస్యాధార-భూతṁ త్వద్-రూపṁ మయా ద్రష్టుṁ శక్యమ్ ఇతి యది మన్యసే। తతో యోగేశ్వర ! యోగో జ్ఞానాది-కల్యాణ-గుణ-యోగః పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్ [గీతా ౧౧।౮] ఇతి హి వక్ష్యతే। త్వద్-వ్యతిరిక్తస్య కస్యాప్య్ అసమ్భావితానాṁ జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-వీర్య-శక్తి-తేజసాṁ నిధే ! ఆత్మానṁ త్వామ్ అవ్యయṁ మే దర్శయ త్వమ్ అవ్యయమ్ ఇతి క్రియా-విశేషణమ్। త్వాṁ సకలṁ మే దర్శయేత్య్ అర్థః॥౧౧।౪॥

ఏవṁ కౌతూహలాన్వితేన హర్ష-గద్గద-కణ్ఠేన పార్థేన ప్రార్థితో భగవాన్ ఉవాచ---

పశ్య మే పార్థ రూపాణి శతశోఽథ సహస్రశః।

నానా-విధాని దివ్యాని నానా-వర్ణాకృతీని చ॥౫॥

పశ్య మే సర్వాశ్రయాణి రూపాణ్య్ అథ శతశః సహస్రశశ్ చ నానా-విధాని నానా-ప్రకారాణి దివ్యాన్య్ అప్రాకృతాని నానా-వర్ణాకృతీని శుక్ల-కృష్ణాది-నానా-వర్ణాని నానాకారాణి చ పశ్య॥౧౧।౫॥

పశ్యాదిత్యాన్ వసూన్ రుద్రాన్ అశ్వినౌ మరుతస్ తథా।

బహూన్య్ అదృష్ట-పూర్వాణి పశ్యాశ్చర్యాణి భారత॥౬॥

మమైకస్మిన్ రూపే పశ్యాదిత్యాన్ ద్వాదశ, వసూన్ అష్టౌ, రుద్రాన్ ఏకాదశ, అశ్వినౌ ద్వౌ, మరుతశ్ చైకోనపఞ్చాశతమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్। ఇహ జగతి ప్రత్యక్ష-దృష్టాని శాస్త్ర-దృష్టాని చ యాని వస్తూని తాని సర్వాణ్య్ అన్యాన్య్ అపి సర్వేషు లోకేషు సర్వేషు చ శాస్త్రేష్వ్ అదృష్ట-పూర్వాణి బహూన్య్ ఆశ్చర్యాణి పశ్య॥౧౧।౬॥

ఇహైకస్థṁ జగత్ కృత్స్నṁ పశ్యాద్య స-చరాచరమ్।

మమ దేహే గుడాకేశ యచ్ చాన్యద్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛసి॥౭॥

ఇహ మామ ఏకస్మిన్ దేహే తత్రాపి ఏకస్థమ్ ఏకదేశస్థṁ సచరాచరṁ కృత్స్నṁ జగత్ పశ్య। యత్ చాన్యద్ ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛసి తద్ అపి ఏకదేహైకదేశే ఏవ పశ్య॥౧౧।౭॥

న తు మాṁ శక్యసే ద్రష్టుమ్ అనేనైవ స్వ-చక్షుషా।

దివ్యṁ దదామి తే చక్షుః పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్॥౮॥

అహṁ మమ దేహైక-దేశే సర్వṁ జగద్ దర్శయిష్యామి, త్వṁ త్వ్ అనేన నియమిత-పరిమిత-వస్తు-గ్రాహిణా ప్రాకృతేన స్వ-చక్షుషా మాṁ తథా-భూతṁ సకలేతర-విసజాతీయమ్ అపరిమేయṁ ద్రష్టుṁ న శక్యసే। తవ దివ్యమ్ అప్రాకృతṁ మద్-దర్శన-సాధనṁ చక్షుర్ దదామి। పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరṁ మద్-అసాధారణṁ యోగṁ పశ్య। మమానన్త-జ్ఞానాది-యోగమ్ అనన్త-విభూతి-యోగṁ చ పశ్యేత్య్ అర్థః॥౧౧।౮॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఏవమ్ ఉక్త్వా తతో రాజన్ మహా-యోగేశ్వరో హరిః।

దర్శయామ్ ఆస పార్థాయ పరమṁ రూపమ్ ఐశ్వరమ్॥౯॥

ఏవమ్ ఉక్త్వా సారథ్యేఽవస్థితః పార్థ-మాతుల-జో మహా-యోగేశ్వరో హరిర్ మహాశ్చర్య-యోగానామ్ ఈశ్వరః పర-బ్రహ్మ-భూతో నారాయణః పరమమ్ ఐశ్వరṁ స్వాసాధారణṁ రూపṁ పార్థాయ పితృ-ష్వసుః పృథాయాః పుత్రాయ దర్శయామాస తద్ వివిధ-విచిత్ర-నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయṁ విశ్వస్య ప్రశాసితృ చ రూపమ్॥౧౧।౯॥

తచ్ చేదృశమ్---

అనేక-వక్త్ర-నయనమ్ అనేకాద్భుత-దర్శనమ్।

అనేక-దివ్యాభరణṁ దివ్యానేకోద్యతాయుధమ్॥౧౦॥

దివ్య-మాల్యామ్బర-ధరṁ దివ్య-గన్ధానులేపనమ్।

సర్వాశ్చర్య-మయṁ దేవమ్ అనన్తṁ విశ్వతో-ముఖమ్॥౧౧॥

దేవṁ ద్యోతమానమ్ అనన్తṁ కాల-త్రయ-వర్తి-నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయతయా దేశ-కాల-పరిచ్ఛేదనార్హṁ విశ్వతో-ముఖṁ విశ్వ-దిగ్-వర్తి-ముఖṁ స్వోచిత-దివ్యామ్బర-గన్ధ-మాల్యాభరణాయుధాన్వితమ్॥౧౧।౧౦-౧౧॥

తామ్ ఏవ దేవ-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ ద్యోతమానతాṁ విశినష్టి---

దివి సూర్య-సహస్రస్య భవేద్ యుగపద్ ఉత్థితా।

యది భాః సదృశీ సా స్యాద్ భాసస్ తస్య మహాత్మనః॥౧౨॥

తేజసోఽపరిమితత్వ-దర్శనార్థమ్ ఇదమ్। అక్షయ-తేజః-స్వరూపమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౧౨॥

తత్రైకస్థṁ జగత్ కృత్స్నṁ ప్రవిభక్తమ్ అనేకధా।

అపశ్యద్ దేవ-దేవస్య శరీరే పాణ్డవస్ తదా॥౧౩॥

తత్రానన్తాయామ-విస్తారేఽనన్త-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రేఽపరిమిత-తేజస్కేఽపరిమిత-దివ్యాయుధోపేతే స్వోచితాపరిమిత-దివ్య-భూషణే దివ్య-మాల్యామ్బర-ధరే దివ్య-గన్ధానులేపనేఽనన్తాశ్చర్య-మయే దేవ-దేవస్య దివ్యే శరీరేఽనేకాధా ప్రవిభక్తṁ బ్రహ్మాది-వివిధ-విచిత్ర-దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాది-భోక్తృ-వర్గ-పృథివ్య్-అన్తరిక్ష-స్వర్గ-పాతాలాతల-వితల-సుతలాది-భోగ-స్థాన-భోగ్య-భోగోపకరణ-భేద-భిన్నṁ ప్రకృతి-పురుషాత్మకṁ కృత్స్నṁ జగద్ అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮], హన్త తే కథయిష్యామి విభూతీర్ ఆత్మనః శుభాః [గీతా ౧౦।౧౯], అహమ్ ఆత్మా గుడాకేశ సర్వ-భూతాశయ-స్థితః [గీతా ౧౦।౨౦], ఆదిత్యానామ్ అహṁ విష్ణుః [గీతా ౧౦।౨౧] ఇత్య్-ఆదినా, న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతṁ చరాచరమ్ [గీతా ౧౦।౩౯], విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్ [౧౦।౪౨] ఇత్య్ అన్తేన ఉదితమ్। ఏక-స్థమ్ ఏక-దేశ-స్థṁ పాణ్డావో భగవత్-ప్రసాద-లబ్ధ-తద్-దర్శనానుగుణ-దివ్య-చక్షుర్ అపశ్యత్॥౧౧।౧౩॥

తతః స విస్మయావిష్టో హృష్ట-రోమా ధనఞ్జయః।

ప్రణమ్య శిరసా దేవṁ కృతాఞ్జలిర్ అభాషత॥౧౪॥

తతో ధనఞ్జయః మహాశ్చర్యస్య కృత్స్నస్య జగతః స్వ-దేహైక-దేశేన ఆశ్రయ-భూతṁ కృత్స్నస్య ప్రవర్తయితారṁ చాశ్చర్యతమానన్త-జ్ఞానాది-కల్యాణ-గుణ-గణṁ దేవṁ దృష్ట్వా విస్మయావిష్టే హృష్ట-రోమా శిరసా దణ్డావత్ ప్రణమ్య కృతాఞ్జలిర్ అభాషత॥౧౧।౧౪॥

అర్జున ఉవాచ---

పశ్యామి దేవాṁస్ తవ దేవ దేహే

సర్వాṁస్ తథా భూత-విశేష-సఙ్ఘాన్।

బ్రహ్మాణమ్ ఈశṁ కమలాసన-స్థమ్

ఋషీṁశ్ చ సర్వాన్ ఉరగాṁశ్ చ దివ్యాన్॥౧౫॥

దేవ ! తవ దేహే సర్వాన్ దేవాన్ పశ్యామి। తథా సర్వాన్ ప్రాణి-విశేషాణాṁ సఙ్ఘాన్, తథా బ్రహ్మాణṁ చతుర్-ముఖమ్ అణ్డాధిపతిమ్, తథేశṁ కమలాసన-స్థṁ కమలాసనే బ్రహ్మణి స్థితమ్ ఈశṁ తన్-మతేఽవస్థితṁ తథా దేవర్షి-ప్రముఖాన్ సర్వాన్ ఋషీన్, ఉరగాṁశ్ చ వాసుకి-తక్షకాదీన్ దీప్తాన్॥౧౧।౧౫॥

అనేక-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రṁ

పశ్యామి త్వా సర్వతోఽనన్త-రూపమ్।

నాన్తṁ న మధ్యṁ న పునస్ తవాదిṁ

పశ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వ-రూప॥౧౬॥

అనేక-బాహూదర-వక్త్ర-నేత్రమ్ అనన్త-రూపṁ త్వాṁ సర్వతః పశ్యామి। విశ్వేశ్వర విశ్వస్య నియన్తః ! విశ్వ-రూప విశ్వ-శరీర యతస్ త్వమ్ అనన్తః। అతస్ తవ నాన్తṁ న మధ్యṁ న పునస్ తవాదిṁ చ పశ్యామి॥౧౧।౧౬॥

కిరీటినṁ గదినṁ చక్రిణṁ చ

తేజో-రాశిṁ సర్వతో దీప్తిమన్తమ్।

పశ్యామి త్వాṁ దుర్నిరీక్ష్యṁ సమన్తాద్

దీప్తానలార్క-ద్యుతిమ్ అప్రమేయమ్॥౧౭॥

తేజో-రాశిṁ సర్వ తో దీప్తిమన్తṁ సమన్తాద్ దుర్నిరీక్ష్యṁ దీప్తానలార్క-ద్యుతిమ్ అప్రమేయṁ త్వాṁ కిరీటినṁ గదినṁ చక్రిణṁ చ పశ్యామి॥౧౧।౧౭॥

త్వమ్ అక్షరṁ పరమṁ వేదితవ్యṁ

త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరṁ నిధానమ్।

త్వమ్ అవ్యయః శాశ్వత-ధర్మ-గోప్తా

సనాతనస్ త్వṁ పురుషో మతో మే॥౧౮॥

ఉపనిషత్సు ద్వే విద్యే వేదితవ్యే [ము।ఉ। ౧।౧।౪] ఇత్య్-ఆదిషు వేదితవ్యతయా నిర్దిష్టṁ పరమమ్ అక్షరṁ త్వమ్ ఏవ। అస్య విశ్వస్య పరṁ నిధానṁ విశ్వస్యాస్య పరమాధార-భూతస్ త్వమ్ ఏవ। త్వమ్ అవ్యయో వ్యయ-రహితః। యత్-స్వరూపో యద్-గుణో యద్-విభవశ్ చ త్వṁ తేనైవ రూపేణ సర్వదావతిష్ఠసే। శాశ్వత-ధర్మ-గోప్తా శాశ్వతస్య నిత్యస్య వైదికస్య ధర్మస్యైవమ్ ఆదిభిర్ అవతారైస్ త్వమ్ ఏవ గోప్తా। సనాతనస్ త్వṁ పురుషో మతో మే--- వేదాహమ్ ఏతṁ పురుషṁ మహాన్తమ్ [యజుః ౩౧।౧౮; తై।ఆ। ౩।౧౨।౭; శ్వే।ఉ। ౩।౮] పరాత్ పరṁ పురుషమ్ [ము।ఉ। ౩।౨।౮] ఇత్య్-ఆదిషూదితః సనాతన-పురుషస్ త్వమ్ ఏవేతి మే మతో జ్ఞాతః। యదు-కుల-తిలకస్ త్వమ్ ఏవṁ-భూత ఇదానీṁ సాక్షాత్-కృతో మయేత్య్ అర్థః॥౧౧।౧౮॥

అనాది-మధ్యాన్తమ్ అనన్త-వీర్యమ్

అనన్త-బాహుṁ శశి-సూర్య-నేత్రమ్।

పశ్యామి త్వాṁ దీప్త-హుతాశ-వక్త్రṁ

స్వ-తేజసా విశ్వమ్ ఇదṁ తపన్తమ్॥౧౯॥

అనాది-మధ్యాన్తమ్ ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్। అనన్త-వీర్యమ్ అనవధికాతిశయ-వీర్యమ్, వీర్య-శబ్దః ప్రదర్శనార్థమ్। అనవధికాతిశయ-జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-శక్తి-తేజసాṁ నిధిమ్ ఇత్య్ అర్థః। అనన్త-బాహుమ్ అసఙ్ఖ్యేయ-బాహుమ్। సోఽపి ప్రదర్శనార్థమ్, అనన్త-బాహూదర-పాద-వక్త్రాదికమ్। శశి-సూర్య-నేత్రṁ శశివత్ సూర్యవత్ చ ప్రసాద-ప్రతాప-యుక్త-సర్వ-నేత్రమ్। దేవాదీన్ అనుకూలాన్ నమస్కారాది కుర్వాణాన్ ప్రతి ప్రసాదః, తద్-విపరీతాన్ అసుర-రాక్షసాదీన్ ప్రతి ప్రతాపః। రక్షాṁసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధ-సఙ్ఘాః [౧౧।౩౬] ఇతి హి వక్ష్యతే।

దీప్త-హుతాశ-వక్త్రṁ ప్రదీప్త-కాలానలవత్ సṁహారానుగుణ-వక్త్రమ్। స్వ-తేజసా విశ్వమ్ ఇదṁ తపన్తమ్--- తేజః పరాభిభవన-సామర్థ్యమ్, స్వకీయేన తేజసా విశ్వమ్ ఇదṁ తపన్తṁ త్వాṁ పశ్యామి। ఏవṁ-భూతṁ సర్వస్య స్రష్టారమ్, సర్వస్యాధార-భూతṁ సర్వస్య ప్రశాసితారమ్, సర్వస్య సṁహర్తారమ్, జ్ఞానాద్య్-అపరిమిత-గుణ-సాగరమ్, ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్ ఏవṁ-భూత-దివ్య-దేహṁ త్వాṁ యథోపదేశṁ సాక్షాత్-కరోమీత్య్ అర్థః।

ఏకస్మిన్ దివ్య-దేహేఽనేకోదరాదికṁ కథమ్। ఇత్థమ్ ఉపపద్యతే--- ఏకస్మాత్ కటి-ప్రదేశాద్ అనన్త-పరిమాణాద్ ఊర్ధ్వమ్ ఉద్గతా యథోదిత-దివ్యోదరాదయః, అధశ్ చ యథోదిత-దివ్య-పాదాః, తత్రైకస్మిన్ ముఖే నేత్ర-ద్వయమ్ ఇతి చ న విరోధః॥౧౧।౧౯॥

ఏవṁ-భూతṁ త్వాṁ దృష్ట్వా దేవాదయోఽహṁ చ ప్రవ్యథితా భవామీత్య్ ఆహ---

ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ ఇదమ్ అన్తరṁ హి

వ్యాప్తṁ త్వయైకేన దిశశ్ చ సర్వాః।

దృష్ట్వాద్భుతṁ రూపమ్ ఇదṁ తవోగ్రṁ

లోక-త్రయṁ ప్రవ్యథితṁ మహాత్మన్॥౨౦॥

ద్యు-శబ్దః పృథివీ-శబ్దశ్ చ ఉభావ్ ఉపరితనానామ్ అధస్తనానాṁ చ లోకానాṁ ప్రదర్శనార్థమ్। ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ అన్తరమ్ అవకాశః, యస్మిన్ అవకాశే సర్వే లోకాస్ తిష్ఠన్తి, సర్వోఽయమ్ అవకాశః దిశశ్ చ సర్వాస్ త్వయైకేన వ్యాప్తాః।

దృష్ట్వాద్భూతṁ రూపమ్ ఉగ్రṁ తవేదమ్ అనన్తాయామ-విస్తారమ్ అత్యద్భుతమ్ ఆత్యుగ్రṁ తవ రూపṁ దృష్ట్వా లోక-త్రయṁ ప్రవ్యథితమ్--- యుద్ధ-దిదృక్షయాగతేషు బ్రహ్మాది-దేవాసుర-పితృ-గణ-సిద్ధ-గన్ధర్వ-యక్ష-రాక్షసేషు ప్రతికూలానుకూల-మధ్యస్థ-రూపṁ లోక-త్రయṁ సర్వṁ ప్రవ్యథితమ్, అత్యన్త-భీతమ్। మహాత్మన్ అపరిచ్ఛేద్య-మనో-వృత్తే !

ఏతేషామ్ అప్య్ అర్జునస్యేవ విశ్వాశ్రయ-రూప-సాక్షాత్-కార-సాధనṁ దివ్యṁ చక్షుర్ భగవతా దత్తమ్। కిమ్-అర్థమ్ ఇతి చేత్। అర్జునాయ స్వైశ్వర్యṁ సర్వṁ ప్రదర్శయితుమ్। అత ఇదమ్ ఉచ్యతే--- దృష్ట్వాద్భుతṁ రూపమ్ ఉగ్రṁ తవేదṁ లోక-త్రయṁ ప్రవ్యథితṁ మహాత్మన్ ఇతి॥౧౧।౨౦॥

అమీ హి త్వా సుర-సఙ్ఘా విశన్తి

కేచిద్ భీతాః ప్రాఞ్జలయో గృణన్తి।

స్వస్తీత్య్ ఉక్త్వా మహర్షి-సిద్ధ-సఙ్ఘాః

స్తువన్తి త్వాṁ స్తుతిభిః పుష్కలాభిః॥౨౧॥

అమీ సుర-సఙ్ఘా ఉత్కృష్టస్ త్వాṁ విశ్వాశ్రయమ్ అవలోక్య హృష్ట-మనసస్ త్వత్-సమీపṁ విశాన్తి। తేష్వ్ ఏవ కేచిద్ అత్యుగ్రమ్ అత్యద్భుతṁ చ తవాకారమ్ ఆలోక్య భీతాః ప్రాఞ్జలయః స్వ-జ్ఞానానుగుణṁ స్తుతి-రూపాణి వాక్యాని గృణన్త్య్ ఉచ్చారయన్తి। అపరే మహార్షి-సఙ్ఘాః సిద్ధ-సఙ్ఘాశ్ చ పరావర-తత్త్వ-యాథాత్మ్య-విదః స్వస్తీత్య్ ఉక్త్వా పుష్కలాభిర్ భగవద్-అనురూపాభిః స్తుతిభిః స్తువన్తి॥౧౧।౨౧॥

రూపṁ మహత్ తే బహు-వక్త్ర-నేత్రṁ

మహా-బాహో బహు-బాహూరు-పాదమ్।

బహూదరṁ బహు-దṁష్ట్రా-కరాలṁ

దృష్ట్వా లోకాః ప్రవ్యథితాస్ తథాహమ్॥౨౩॥

ఊష్మపాః పితర ఊష్మ-భాగా హి పితరః [తై।బ్రా। ౧।౩।౧౦] ఇతి శ్రుతేః। ఏతే సర్వే విస్మయమ్ ఆపన్నాస్ త్వాṁ వీక్షన్తే॥౧౧।౨౨॥

నభః-స్పృశṁ దీప్తమ్ అనేక-వర్ణṁ

వ్యాత్తాననṁ దీప్త-విశాల-నేత్రమ్।

దృష్ట్వా హి త్వాṁ ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా

ధృతిṁ న విన్దామి శమṁ చ విష్ణో॥౨౪॥

బహ్వీభిః దṁష్ట్రాభిర్ అతిభీషణాకారṁ లోకాః పూర్వోక్తాః ప్రతికూలానుకూల-మధ్యస్థాస్ త్రి-విధాః సర్వ ఏవాహṁ చ తవేదమ్ ఈదృశṁ రూపṁ దృష్ట్వాతీవ వ్యథితా భవామః॥౧౧।౨౩॥

నభః-స్పృశṁ దీప్తమ్ అనేక-వర్ణṁ

వ్యాత్తాననṁ దీప్త-విశాల-నేత్రమ్।

దృష్ట్వా హి త్వాṁ ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా

ధృతిṁ న విన్దామి శమṁ చ విష్ణో॥౨౪॥

నభః-శబ్దస్ తద్-అక్షరే పరమే వ్యోమన్ [మ।నా।ఉ। ౧।౨], ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసః పరస్తాత్ [శ్వే।ఉ। ౩।౮, య।వే। ౩౧।౧౮], క్షయṁ తమస్య రజసః పరాకే [ఋగ్।వే। ౨।౬।౨౫।౫] యో అస్యాధ్యక్షః పరమే వ్యోమన్ [ఋగ్।వే। ౮।౯।౧౭।౭] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధ-త్రిగుణ-ప్రకృత్య్-అతీత-పరమ-వ్యోమ-వాచీ। స-వికారస్య ప్రకృతి-తత్త్వస్య పురుషస్య చ సర్వావస్థస్య, కృత్స్నస్య ఆశ్రయతయా నభః-స్పృశమ్ ఇతి వచనాత్। ద్యావ్-ఆపృథివ్యోర్ ఇదమ్ అన్తరṁ హి వ్యాప్తమ్ [౧౧।౨౦] ఇతి పూర్వోక్తత్వాచ్ చ। దీప్తమ్ అనేక-వర్ణṁ వ్యాత్తాననṁ దీప్త-విశాల-నేత్రṁ త్వాṁ దృష్ట్వా ప్రవ్యథితాన్తరాత్మా అత్యన్త-భీత-మనా ధృతిṁ న విన్దామి, దేహస్య ధారణṁ న లభే। మనసశ్ చ ఇన్ద్రియాణాṁ చ శమṁ న లభే॥౧౧।౨౪॥

విష్ణో వ్యాపిన్ సర్వ-వ్యాపినమ్ అతిమాత్రమ్ అత్యద్భుతమ్ అతిఘోరṁ చ త్వాṁ దృష్ట్వా ప్రశిథిలవసర్వావయవో వ్యాకులేన్ద్రియశ్ చ భవామీత్య్ అర్థః।

దṁష్ట్రా-కరాలాని చ తే ముఖాని

దృష్ట్వైవ కాలానల-సన్నిభాని।

దిశో న జానే న లభే చ శర్మ

ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస॥౨౫॥

యుగాన్త-కాలానలవత్ సర్వ-సṁహారే ప్రవృత్తాన్య్ అతిఘోరాణి తవ ముఖాని దృష్ట్వా దిశో న జానే సుఖṁ చ న లభే। జగతాṁ నివాస దేవేశే బ్రహ్మాదీనామ్ ఈశ్వరాణామ్ అపి పరమ-మహేశ్వరṁ మాṁ ప్రతి ప్రసన్నో భవ। యథాహṁ ప్రకృతిṁ గతో భవామి, తథా కుర్వ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౨౫॥

ఏవṁ సర్వస్య జగతః స్వాయత్త-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వṁ దర్శయన్ పార్థ-సారథీ రాజ-వేష-చ్ఛద్మనావస్థితానాṁ ధార్తరాష్ట్రాణాṁ యౌధిష్ఠిరేష్వ్ అనుప్రవిష్టానాṁ చాసురాṁశానాṁ సṁహారేణ భూ-భారావతరణṁ స్వమ్ అనీషితṁ స్వేనైవ కరిష్యమాణṁ పార్థాయ దర్శయామాస। స చ పార్థో భగవతః స్రష్టృత్వాదికṁ సర్వైశ్వర్యṁ సాక్షాత్-కృత్య తస్మిన్ ఏవ భగవతి సర్వాత్మని ధార్తరాష్ట్రాదీనామ్ ఉపసṁహారమ్ అనాగతమ్ అపి తత్-ప్రసాద-లబ్ధేన దివ్యేన చక్షుషా పశ్యన్న్ ఇదṁ ప్రోవాచ---

అమీ చ త్వాṁ ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః

సర్వే సహైవావనిపాల-సఙ్ఘైః।

భీష్మో ద్రోణః సూత-పుత్రస్ తథాసౌ

సహాస్మదీయైర్ అపి యోధ-ముఖ్యైః॥౨౬॥

వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశన్తి

దṁష్ట్రా-కరాలాని భయానకాని।

కేచిద్ విలగ్నా దశనాన్తరేషు

సన్దృశ్యన్తే చూర్ణితైర్ ఉత్తమాఙ్గైః॥౨౭॥

అమీ ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రా దుర్యోధనాదయః సర్వే భీష్మో ద్రోణః సూత-పుత్రః కర్ణశ్ చ తత్-పక్షీయైర్ అవని-పాల-సమూహైః సర్వైః అస్మదీయైర్ అపి కైశ్చిద్ యోధ-ముఖ్యైః సహ త్వరమాణా దṁష్ట్రా-కరాలాణి భయానకాని తవ వక్త్రాణి వినాశయ విశన్తి। తత్ర కేచిత్ చూర్ణితైర్ ఉత్తమాఙ్గైర్ దశనాన్తరేషు విలగ్నాః సన్దృశ్యన్తే॥౧౧।౨౬-౨౭॥

యథా నదీనాṁ బహవోఽమ్బు-వేగాః

సముద్రమ్ ఏవాభిముఖా ద్రవన్తి।

తథా తవామీ నర-లోక-వీరా

విశన్తి వక్త్రాణ్య్ అభివిజ్వలన్తి॥౨౮॥

యథా ప్రదీప్తṁ జ్వలనṁ పతఙ్గా

విశన్తి నాశాయ సమృద్ధ-వేగాః।

తథైవ నాశాయ విశన్తి లోకాస్

తవాపి వక్త్రాణి సమృద్ధ-వేగాః॥౨౯॥

ఏతే రాజ-లోకా బహవో నదీనామ్ అమ్బు-ప్రవాహాః సముద్రమ్ ఇవ ప్రదీప్త-జ్వలనమ్ ఇవ చ శలభాస్ తవ వక్త్రాణ్య్ అభివిజ్వలన్తి స్వయమ్ ఏవ త్వరమాణా ఆత్మ-నాశాయ విశన్తి॥౧౧।౨౮-౨౯॥

లేలిహ్యసే గ్రసమానః సమన్తాల్

లోకాన్ సమగ్రాన్ వదనైర్ జ్వలద్భిః।

తేజోభిర్ ఆపూర్య జగత్ సమగ్రṁ

భాసస్ తవోగ్రాః ప్రతపన్తి విష్ణో॥౩౦॥

రాజ-లోకాన్ సమగ్రాన్ జ్వలద్భిర్ వదనైర్ గ్రసమానః కోప-వేగేన తద్-రుధిరావసిక్తమ్ ఓష్ఠ-పుటాదికṁ లేలిహ్యసే పునః పునర్ లేహనṁ కరోషి। తవాతిఘోరా భాసో రశ్మయస్ తేజోభిః స్వకీయైః ప్రకాశైర్ జగత్ సమగ్రమ్ ఆపూర్య ప్రతపన్తి॥౧౧।౩౦॥

దర్శయాత్మానమ్ అవ్యయమ్ [౧౧।౪] ఇతి తవైశ్వర్యṁ నిరఙ్కుశṁ సాక్షాత్-కర్తుṁ ప్రార్థి తేన భవతా నిరఙ్కుశమ్ ఐశ్వర్యṁ దర్శయతా అతిఘోర-రూపమ్ ఇదమ్ ఆవిష్కృతమ్---

ఆఖ్యాహి మే కో భవాన్ ఉగ్ర-రూపో

నమోఽస్తు తే దేవ-వర ప్రసీద।

విజ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి భవన్తమ్ ఆద్యṁ

న హి ప్రజానామి తవ ప్రవృత్తిమ్॥౩౧॥

అతిఘోర-రూపః కో భవాన్। కిṁ కర్తుṁ ప్రవృత్తః। ఇతి భవన్తṁ జ్ఞాతుమ్ ఇచ్ఛామి। తవాభిప్రేతాṁ ప్రవృత్తిṁ న జానామి। ఏతద్ ఆఖ్యాహి మే। నమోఽస్తు తే దేవ-వర ప్రసీద--- నమస్ తేఽస్తు సర్వేశ్వర ఏవṁ కర్తుమ్ అనేనాభిప్రాయేణ ఇదṁ సṁహర్తృ-రూపమ్ ఆవిష్కృతమ్ ఇత్య్ ఉక్త్వా ప్రసన్న-రూపశ్ చ భవ॥౧౧।౩౧॥

ఆశ్రిత-వాత్సల్యాతిరేకేణ విశ్వైశ్వర్యṁ దర్శయతో భవతో ఘోర-రూపావిష్కారే కోఽభిప్రాయః। ఇతి పృష్టే భగవాన్ పార్థ-సారథిః స్వాభిప్రాయమ్ ఆహ। పార్థోద్యోగేన వినాపి ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖమ్ అశేషṁ రాజ-లోకṁ నిహన్తుమ్ అహమ్ ఏవ ప్రవృత్తః, ఇతి జ్ఞాపనాయ మమ ఘోర-రూపావిష్కారః। తజ్-జ్ఞాపనṁ చ పార్థమ్ ఉద్యోజయితుమ్ ఇతి శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

కాలోఽస్మి లోక-క్షయ-కృత్ ప్రవృద్ధో

లోకాన్ సమాహర్తుమ్ ఇహ ప్రవృత్తః।

ఋతేఽపి త్వా న భవిష్యన్తి సర్వే

యేఽవస్థితాః ప్రత్యనీకేషు యోధాః॥౩౨॥

కలయతి గణయతీతి కాలః। సర్వేషాṁ ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖానాṁ రాజ-లోకానామ్ ఆయుర్-అవసానṁ గణయన్ అహṁ తత్-క్షయ-కృద్ ఘోర-రూపేణ ప్రవృద్ధో రాజ-లోకాన్ సమాహర్తుమ్ ఆభిముఖ్యేన సṁహర్తుమ్ ఇహ ప్రవృత్తోఽస్మి। అతో మత్-సఙ్కల్పాద్ ఏవ త్వామ్ ఋతేఽపి త్వద్-ఉద్యోగమ్ ఋతేఽప్య్ ఏతే ధార్తరాష్ట్ర-ప్రముఖతస్ తవ ప్రత్యనీకేషు యేఽవస్థితా యోధాస్ తే సర్వే న భవిష్యన్తి వినఙ్క్ష్యన్తి॥౧౧।౩౨॥

తస్మాత్ త్వమ్ ఉత్తిష్ఠ యశో లభస్వ

జిత్వా శత్రూన్ భుఙ్క్ష్వ రాజ్యṁ సమృద్ధమ్।

మయైవైతే నిహతాః పూర్వమ్ ఏవ

నిమిత్త-మాత్రṁ భవ సవ్యసాచిన్॥౩౩॥

తస్మాత్ త్వṁ తాన్ ప్రతి యుద్ధాయోత్తిష్ఠ। తాన్ శత్రూన్ జిత్వా యశో లభస్వ। ధర్మ్యṁ రాజ్యṁ చ సమృద్ధṁ భుఙ్క్ష్వ। మయైవైతే కృతాపరాధాః పూర్వమ్ ఏవ నిహతాః, హననే వినియుక్తాః। త్వṁ తు తేషాṁ హననే నిమిత్త-మాత్రṁ భవ। మయా హన్యమానానాṁ శస్త్రాది-స్థానీయో భవ। సవ్యసాచిన్ ! షచ సమవాయే [ధాతు ౧।౧౦౨౨] సవ్యేన శర-సచన-శీలః సవ్యసాచీ। సవ్యేనాపి కరేణ శర-సమవాయ-కరః। కర-ద్వయేన యోద్ధుṁ సమర్థ ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౩॥

ద్రోణṁ చ భీష్మṁ చ జయద్రథṁ చ

కర్ణṁ తథాన్యాన్ అపి యోధ-వీరాన్।

మయా హతాṁస్ త్వṁ జహి మా వ్యథిష్ఠా

యుధ్యస్వ జేతాసి రణే సపత్నాన్॥౩౪॥

ద్రోణ-భీష్మ-కర్ణాదీన్ కృతాపరాధతయా మయైవ హననే వినియుక్తాన్ త్వṁ జహి, త్వṁ హన్యాః। ఏతాన్ గురూన్ బన్ధూన్ చాన్యాన్ అపి భోగ-సక్తాన్ కథṁ హనిష్యామి। ఇతి మా వ్యథిష్ఠాః, తాన్ ఉద్దిశ్య ధర్మాధర్మ-భయేన బన్ధు-స్నేహేన కారుణ్యేన చ మా వ్యథాṁ కృథాః। యతస్ తే కృతాపరాధాః। మయైవ హననే వినియుక్తాః, అతో నిర్విశఙ్కో యుధ్యస్వ। రణే సపత్నాన్ జేతాసి, జేష్యసి। నైతేషాṁ వధే నృశṁసతా-గన్ధః, అపి తు జయ ఏవ లభ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౪॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఏతచ్ ఛ్రుత్వా వచనṁ కేశవస్య

కృతాఞ్జలిర్ వేపమానః కిరీటీ।

నమస్కృత్వా భూయ ఏవాహ కృష్ణṁ

స-గద్గదṁ భీత-భీతః ప్రణమ్య॥౩౫॥

ఏతద్ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధేః కేశవస్య వచనṁ శ్రుత్వార్జునస్ తస్మై నమస్కృత్య భీత-భీతోఽతిభీతో భూయస్ తṁ ప్రణమ్య కృతాఞ్జలిర్ వేపమానః కిరీటీ స-గద్గదమ్ ఆహ॥౧౧।౩౫॥

అర్జున ఉవాచ---

స్థానే హృషీకేశ తవ ప్రకీర్త్యా

జగత్ ప్రహృష్యత్య్ అనురజ్యతే చ।

రక్షాṁసి భీతాని దిశో ద్రవన్తి

సర్వే నమస్యన్తి చ సిద్ధ-సఙ్ఘాః॥౩౬॥

స్థానే యుక్తమ్, యద్ ఏతద్ యుద్ధ-దిదృక్షయా ఆగతమ్ అశేషṁ దేవ-గన్ధర్వ-సిద్ధ-యక్ష-విద్యాధర-కిన్నర-కిమ్పురుషాదికṁ జగత్ త్వత్-ప్రసాదాత్ త్వాṁ సర్వేశ్వరమ్ అవలోక్య తవ ప్రకీర్త్యా సర్వṁ ప్రహృష్యత్య్ అనురజ్యతే చ। యత్ చ త్వామ్ అవలోక్య రక్షాṁసి భీతాని సర్వా దిశః ప్రద్రవన్తి। సర్వే సిద్ధ-సఙ్ఘాః సిద్ధాద్య్-అనుకూల-సఙ్ఘా నమస్యన్తి చ। తద్ ఏతత్ సర్వṁ యుక్తమ్ ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః॥౧౧।౩౬॥

యుక్తతామ్ ఏవోపపాదయతి---

కస్మాచ్ చ తే న నమేరన్ మహాత్మన్

గరీయసే బ్రహ్మణోఽప్య్ ఆది-కర్త్రే।

అనన్త దేవేశ జగన్-నివాస

త్వమ్ అక్షరṁ సద్ అసత్ తత్-పరṁ యత్॥౩౭॥

మహాత్మన్ ! తే తుభ్యṁ గరీయసే బ్రహ్మణో హిరణ్యగర్భస్యాప్య్ ఆది-భూతాయ కర్త్రే, హిరణ్యగర్భాదయః కస్మాద్ హేతోర్ న నమస్కుర్యుః। అనన్త దేవేశ జగన్-నివాస త్వమ్ ఏవాక్షరమ్ న క్షరతీత్య్ అక్షరṁ జీవాత్మ-తత్త్వమ్। న జాయతే మ్రియతే వా విపశ్చిత్ [క।ఉ। ౧।౨।౧౮] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధో జీవాత్మా హి న క్షరతి।

సద్ అసచ్ చ త్వమ్ ఏవ, సద్-అసచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టṁ కార్య-కారణ-భావేనావస్థితṁ ప్రకృతి-తత్త్వమ్, నామ-రూప-విభాగవత్తయా కార్యావస్థṁ సచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టṁ తద్-అనర్హతయా కారణావస్థమ్ అసచ్-ఛబ్ద-నిర్దిష్టṁ చ త్వమ్ ఏవ। తత్-పరṁ యత్ తస్మాత్ ప్రకృతేః ప్రకృతి-సమ్బన్ధినశ్ చ జీవాత్మనః పరమ్ అన్యన్ ముక్తాత్మ-తత్త్వṁ యత్ తద్ అపి త్వమ్ ఏవ॥౧౧।౩౭॥

అతః---

త్వమ్ ఆది-దేవః పురుషః పురాణస్

త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరṁ నిధానమ్।

వేత్తాసి వేద్యṁ చ పరṁ చ ధామ

త్వయా తతṁ విశ్వమ్ అనన్త-రూప॥౩౮॥

త్వమ్ ఆది-దేవః పురుషః పురాణః। త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరṁ నిధానమ్, నిధీయతే త్వయి విశ్వమ్ ఇతి త్వమ్ అస్య విశ్వస్య పరṁ నిధానమ్, విశ్వస్య శరీర-భూతస్యాత్మతయా పరమాధార-భూతస్ త్వమ్ ఏవ ఇత్య్ అర్థః। జగతి సర్వో వేదితా వేద్యṁ చ సర్వṁ త్వమ్ ఏవ, ఏవṁ సర్వాత్మతయావస్థితస్ త్వమ్ ఏవ పరṁ చ ధామ స్థానṁ ప్రాప్య-స్థానమ్ ఇత్య్ అర్థః। త్వయా తతṁ విశ్వమ్ అనన్త-రూప త్వయాత్మత్వేన విశ్వṁ చిద్-అచిన్-మిశ్రṁ జగత్ తతṁ వ్యాప్తమ్॥౧౧।౩౮॥

అతస్ త్వమ్ ఏవ వాయ్వ్-ఆది-శబ్ద-వాచ్య ఇత్య్ ఆహ---

వాయుర్ యమోఽగ్నిర్ వరుణః శశాఙ్కః

ప్రజాపతిస్ త్వṁ ప్రపితామహశ్ చ।

నమో నమస్ తేఽస్తు సహస్ర-కృత్వః

పునశ్ చ భూయోఽపి నమో నమస్ తే॥౩౯॥

సర్వేషాṁ ప్రపితామహస్ త్వమ్ ఏవ, పితామహాదయశ్ చ। సర్వాసాṁ ప్రజానాṁ పితరః ప్రజాపతయః ప్రజాపతీనాṁ పితా హిరణ్యగర్భః ప్రజానాṁ పితామహః, హిరణ్యగర్భస్యాపి పితా త్వṁ ప్రజానాṁ ప్రపితామహః। పితామహాదీనామ్ ఆత్మతయా తత్-తచ్-ఛబ్ద-వాచ్యస్ త్వమ్ ఏవేత్య్ అర్థః॥౧౧।౩౯॥

అత్యద్భుతాకారṁ భగవన్తṁ దృష్ట్వా హర్షోత్ఫుల్ల-నయనోఽత్యన్త-సాధ్వసావనతః సర్వతో నమస్కరోతి---

నమః పురస్తాద్ అథ పృష్ఠతస్ తే

నమోఽస్తు తే సర్వత ఏవ సర్వ।

అనన్త-వీర్యామిత-విక్రమస్ త్వṁ

సర్వṁ సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః॥౪౦॥

అనన్త-వీర్యామిత-విక్రమస్ త్వṁ సర్వమ్ ఆత్మతయా సమాప్నోషి తతః సర్వోఽసి। యతస్ త్వṁ సర్వṁ చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతమ్ ఆత్మతయా సమాప్నోషి। అతః సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతస్య త్వచ్-ఛరీరతయా త్వత్-ప్రకారత్వాత్ సర్వ-ప్రకారస్ త్వమ్ ఏవ సర్వ-శబ్ద-వాచ్యోఽసీత్య్ అర్థః। త్వమ్ అక్షరṁ సద్ అసత్ [గీతా ౧౧।౩౭] వాయుర్ యమోఽగ్నిః [గీతా ౧౧।౩౯] ఇత్య్-ఆది-సర్వ-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశస్యాత్మతయా వ్యాప్తిర్ ఏవ హేతుర్ ఇతి సువ్యక్తమ్ ఉక్తమ్। త్వయా తతṁ విశ్వమ్ అనన్త-రూప [గీతా ౧౧।౩౮] సర్వṁ సమాప్నోషి తతోఽసి సర్వః ఇతి చ॥౧౧।౪౦॥

సఖేతి మత్వా ప్రసభṁ యద్ ఉక్తṁ

హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖేతి।

అజానతా మహిమానṁ తవేదṁ

మయా ప్రమాదాత్ ప్రణయేన వాపి॥౪౧॥

యచ్ చావహాసార్థమ్ అసత్కృతోఽసి

విహార-శయ్యాసన-భోజనేషు।

ఏకోఽథ వాప్య్ అచ్యుత తత్-సమక్షṁ

తత్ క్షామయే త్వామ్ అహమ్ అప్రమేయమ్॥౪౨॥

తవానన్త-వీర్యత్వామిత-విక్రమత్వ-సర్వాన్తర్-ఆత్మత్వ-స్రష్టృత్వాదికో యో మహిమా తమ్ ఇమమ్ అజానతయా మయా ప్రమాదాన్ మోహాత్ ప్రణయేన చిర-పరిచయేన వా సఖేతి మమ వయస్య ఇతి మత్వా, హే కృష్ణ హే యాదవ హే సఖే ! ఇతి త్వయి ప్రసభṁ వినయాపేతṁ యద్ ఉక్తṁ యచ్ చ పరిహాసార్థṁ సర్వదైవ సత్-కారార్హస్ త్వమ్ అసత్కృతోఽసి, విహార-శయ్యాసన-భోజనేషు చ సహ-కృతేష్వ్ ఏకాన్తే వా సమక్షṁ వా యద్ అసత్కృతోఽసి, తత్ సర్వṁ త్వామ్ అప్రమేయమ్ అహṁ క్షామయే॥౧౧।౪౧-౪౨॥

పితాసి లోకస్య చరాచరస్య

త్వమ్ అస్య పూజ్యశ్ చ గురుర్ గరీయాన్।

న త్వత్-సమోఽస్త్య్ అభ్యధికః కుతోఽన్యో

లోక-త్రయేఽప్య్ అప్రతిమ-ప్రభావ॥౪౩॥

అప్రతిమ-ప్రభావస్ త్వమ్ అస్య సర్వస్య చరాచరస్య లోకస్య పితా అస్య్ అస్య లోకస్య గురుశ్ చాసి। అతస్ త్వమ్ అస్య చరాచరస్య లోకస్య గరీయాన్ పూజ్యతమః। న త్వత్-సమోఽస్త్య్ అభ్యధికః కుతోఽన్యః। లోక-త్రయేఽపి త్వద్-అన్యః కారుణ్యాదినా కేనాపి గుణేన న త్వత్-సమోఽస్తి కుతోఽభ్యధికః॥౧౧।౪౩॥

యస్మాత్ త్వṁ సర్వస్య పితా పూజ్యతమో గురుశ్ చ కారుణ్యాది-గుణైశ్ చ సర్వాధికోఽసి---

తస్మాత్ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ కాయṁ

ప్రసాదయే త్వామ్ అహమ్ ఈశమ్ ఈడ్యమ్।

పితేవ పుత్రస్య సఖేవ సఖ్యుః

ప్రియః ప్రియాయార్హసి దేవ సోఢుమ్॥౪౪॥

తస్మాత్ త్వామ్ ఈశమ్ ఈడ్యṁ ప్రణమ్య ప్రణిధాయ చ కాయṁ ప్రసాదయే। యథా కృతాపరాధస్యాపి పుత్రస్య యథా చ సఖ్యుః ప్రణామ-పూర్వకṁ ప్రార్థితః పితా సఖా వా ప్రసీదతి, తథా త్వṁ పరమ-కారుణికః ప్రియః ప్రియాయ మే సర్వṁ సోఢుమ్ అర్హసి॥౧౧।౪౪॥

అదృష్ట-పూర్వṁ హృషితోఽస్మి దృష్ట్వా

భయేన చ ప్రవ్యథితṁ మనో మే।

తద్ ఏవ మే దర్శయ దేవ రూపṁ

ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస॥౪౫॥

అదృష్ట-పూర్వమ్ అత్యద్భుతమ్ అత్యుగ్రṁ చ తవ రూపṁ దృష్ట్వా హృషితోఽస్మి ప్రీతోఽస్మి, భయేన ప్రవ్యథితṁ చ మే మనః, అతస్ తద్ ఏవ తవ సుప్రసన్నṁ రూపṁ మే దర్శయ। ప్రసీద దేవేశ జగన్-నివాస మయి ప్రసాదṁ కురు దేవానాṁ బ్రహ్మాదీనామ్ అపి ఈశ నిఖిల-జగద్-ఆశ్రయ-భూత॥౧౧।౪౫॥

కిరీటినṁ గదినṁ చక్ర-హస్తమ్

ఇచ్ఛామి త్వాṁ ద్రష్టుమ్ అహṁ తథైవ।

తేనైవ రూపేణ చతుర్-భుజేన

సహస్ర-బాహో భవ విశ్వ-మూర్తే॥౪౬॥

తథైవ పూర్వవత్ కిరీటినṁ గదినṁ చక్ర-హస్తṁ త్వాṁ ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛామి, అతస్ తేనైవ పూర్వ-సిద్ధేన చతుర్-భుజేన రూపేణ యుక్తో భవ సహస్ర-బాహో విశ్వ-మూర్తే ఇదానీṁ సహస్ర-బాహుత్వేన విశ్వ-శరీరత్వేన దృశ్యమాన-రూపస్ త్వṁ తేనైవ రూపేణ యుక్తో భవేత్య్ అర్థః॥౧౧।౪౬॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

మయా ప్రసన్నేన తవార్జునేదṁ

రూపṁ పరṁ దర్శితమ్ ఆత్మ-యోగాత్।

తేజో-మయṁ విశ్వమ్ అనన్తమ్

ఆద్యṁ యన్ మే త్వద్-అన్యేన న దృష్ట-పూర్వమ్॥౪౭॥

యత్ మే తేజో-మయṁ తేజో-రాశిṁ విశ్వṁ సర్వాత్మ-భూతమ్ అనన్తమ్ అన్త-రహితమ్। ప్రదర్శనార్థమ్ ఇదమ్, ఆది-మధ్యాన్త-రహితమ్। ఆద్యṁ మద్-వ్యతిరిక్తస్య కృత్స్నస్య ఆది-భూతṁ త్వద్-అన్యేన కేనాపి న దృష్ట-పూర్వṁ రూపṁ తద్ ఇదṁ ప్రసన్నేన మయా మద్-భక్తాయ తే దర్శితమ్ ఆత్మ-యోగాద్ ఆత్మనః సత్య-సఙ్కల్పత్వ-యోగాత్॥౧౧।౪౭॥

అనన్య-భక్తి-వ్యతిరిక్తైః సర్వైర్ అప్య్ ఉపాయైర్ యథావద్ అవస్థితోఽహṁ ద్రష్టుṁ న శక్య ఇత్య్ ఆహ---

న వేద యజ్ఞాధ్యయనైర్ న దానైర్

న చ క్రియాభిర్ న తపోభిర్ ఉగ్రైః।

ఏవṁ-రూపః శక్య అహṁ నృ-లోకే

ద్రష్టుṁ త్వద్-అన్యేన కురు-ప్రవీర॥౪౮॥

ఏవṁ-రూపో యథావస్థితోఽహṁ మయి భక్తి-మతస్ త్వత్తోఽన్యేనైకాన్తికాత్యన్తిక-భక్తి-రహితేన కేనాపి పురుషేణ కేవలైర్ వేద-యజ్ఞాదిభిర్ ద్రష్టుṁ న శక్యః॥౧౧।౪౮॥

మా తే వ్యథా మా చ విమూఢ-భావో

దృష్ట్వా రూపṁ ఘోరమ్ ఈదృఙ్ మమేదమ్।

వ్యపేత-భీః ప్రీత-మనాః పునస్ త్వṁ

తద్ ఏవ మే రూపమ్ ఇదṁ ప్రపశ్య॥౪౯॥

ఈదృశ-ఘోర-రూప-దర్శనేన తే యా వ్యథా, యశ్ చ విమూఢ-భావో వర్తతే, తద్ ఉభయṁ మా భూత్, త్వయాభ్యస్త-పూర్వమ్ ఏవ సౌమ్య-రూపṁ దర్శయామి, తద్ ఏవేదṁ మమ రూపṁ ప్రపశ్య॥౧౧।౪౯॥

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఇత్య్ అర్జునṁ వాసుదేవస్ తథోక్త్వా

స్వకṁ రూపṁ దర్శయామ్ ఆస భూయః।

ఆశ్వాసయామ్ ఆస చ భీతమ్ ఏనṁ

భూత్వా పునః సౌమ్య-వపుర్ మహాత్మా॥౫౦॥

ఏవṁ పాణ్డు-తనయṁ భగవాన్ వసుదేవ-సూనుర్ ఉక్త్వా భూయః స్వకీయమ్ ఏవ చతుర్-భుజ-రూపṁ దర్శయామాస, అపరిచిత-స్వరూప-దర్శనేన భీతమ్ ఏవṁ పునర్ అపి పరిచిత-సౌమ్య-వపుర్ భూత్వా ఆశ్వాసయామాస చ, మహాత్మా సత్య-సఙ్కల్పః।

అస్య సర్వేశ్వరస్య పరమ-పురుషస్య పరస్య బ్రహ్మణో జగద్-ఉపకృతి-మర్త్యస్య వసుదేవ-సూనోశ్ చతుర్-భుజమ్ ఏవ స్వకీయṁ రూపṁ కṁసాద్ భీత-వసుదేవ-ప్రార్థనేన ఆ-కṁస-వధాత్ పూర్వṁ భుజ-ద్వయమ్ ఉపసṁహృతṁ పశ్చాద్ ఆవిష్కృతṁ చ।

శిశుపాలస్యాపి ద్విషతోఽనవరత-భావనా-విషయṁ చతుర్-భుజమ్ ఏవ వసుదేవ-సూనో రూపమ్ ఉదార-పీవర చతుర్-బాహుṁ శఙ్ఖ-చక్ర-గదాధరమ్ [వి।పు। ౪।౧౫।౧౦] ఇతి। అతః పార్థేనాత్ర తేనైవ రూపేణ చతుర్-భుజేన [గీతా ౧౧।౪౬] ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౧౧।౫౦॥

అర్జున ఉవాచ---

దృష్ట్వేదṁ మానుషṁ రూపṁ తవ సౌమ్యṁ జనార్దన।

ఇదానీమ్ అస్మి సṁవృత్తః స-చేతాః ప్రకృతిṁ గతః॥౫౧॥

అనవధికాతిశయ-సౌన్దర్య-సౌకుమార్య-లావణ్యాది-యుక్తṁ తవైవాసాధారణṁ మనుష్యత్వ-సṁస్థాన-సṁస్థితమ్ అతిసౌమ్యమ్ ఇదṁ తవ రూపṁ దృష్ట్వా స-చేతాః సṁవృత్తోఽస్మి, ప్రకృతిṁ గతశ్ చ॥౧౧।౫౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

సుదుర్దర్శమ్ ఇదṁ రూపṁ దృష్టవాన్ అసి యన్ మమ।

దేవా అప్య్ అస్య రూపస్య నిత్యṁ దర్శన-కాఙ్క్షిణః॥౫౨॥

మమేదṁ సర్వస్య ప్రశాసనేఽవస్థితṁ సర్వాశ్రయṁ సర్వ-కారణ-భూతṁ రూపṁ యత్ దృష్టవాన్ అసి, తత్ సుదుర్దర్శో న కేనాపి ద్రష్టుṁ శక్యమ్। అస్య రూపస్య దేవా అపి నిత్యṁ దర్శన-కాఙ్క్షిణః, న తు దృష్టవన్తః॥౧౧।౫౨॥

కుతః। ఇత్య్ అత్రాహ---

నాహṁ వేదైర్ న తపసా న దానేన న చేజ్యయా।

శక్య ఏవṁ-విధో ద్రష్టుṁ దృష్టవాన్ అసి మాṁ యథా॥౫౩॥

భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్య అహమ్ ఏవṁ-విధోఽర్జున।

జ్ఞాతుṁ ద్రష్టుṁ చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుṁ చ పరన్తప॥౫౪॥

వేదైర్ అధ్యాపన-ప్రవచనాధ్యయన-శ్రవణ-జప-విషయైర్ యాగ-దాన-హోమ-తపోభిశ్ చ మద్-భక్తి-రహితైః కేవలైర్ యథావద్ అవస్థితోఽహṁ ద్రష్టుṁ న శక్యః। అనన్యయా తు భక్త్యా తత్త్వతః శాస్త్రైర్ జ్ఞాతుṁ తత్త్వతః సాక్షాత్-కర్తుṁ తత్త్వతః ప్రవేష్టుṁ చ శక్యః। తథా చ శ్రుతిః---

మత్-కర్మ-కృన్ మత్-పరమో మద్-భక్తః సఙ్గ-వర్జితః।

నిర్వైరః సర్వ-భూతేషు యః స మామ్ ఏతి పాణ్డవ॥౫౫॥

వేదాధ్యయనాదీని సర్వాణి కర్మాణి మద్-ఆరాధన-రూపాణీతి యః కరోతి స మత్-కర్మ-కృత్। మత్-పరమః--- సర్వేషామ్ ఆరమ్భాణామ్ అహమ్ ఏవ పరమోద్దేశ్యో యస్య స మత్-పరమః। మద్-భక్తః--- అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మత్-కీర్తన-స్తుతి-ధ్యానార్చన-ప్రణామాదిభిర్ వినాత్మ-ధారణమ్ అలభమానో మద్-ఏక-ప్రయోజనతయా యః సతతṁ తాని కరోతి స మద్-భక్తః।

సఙ్గ-వర్జితః--- మద్-ఏక-ప్రియత్వేనేతర-సఙ్గమ్ అసహమానో నిర్వైరః సర్వ-భూతేషు--- మత్-సṁశ్లేష-వియోగైక-సుఖ-దుఃఖ-స్వభావత్వాత్ స్వ-దుఃఖస్య స్వాపరాధ-నిమిత్తత్వానుసన్ధానాచ్ చ సర్వ-భూతానాṁ పరమ-పురుష-పర-తన్త్రత్వానుసన్ధానాచ్ చ సర్వ-భూతేషు వైర-నిమిత్తాభావాత్ తేషు నిర్వైరః। య ఏవṁ-భూతః స మామ్ ఏతి, మాṁ యథావద్ అవస్థితṁ ప్రాప్నోతి। నిరస్తావిద్యాద్య్-అశేష-దోష-గన్ధో మద్-ఏకానుభవో భవతీత్య్ అర్థః॥౧౧।౫౫॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే ఏకాదశోఽధ్యాయః॥౧౧॥

**