atha vibhūti-yogo nāma daśamo'dhyāyaḥ

भक्ति-योगः स-परिकर उक्तः। इदानीꣳ भक्त्य्-उत्पत्तये तद्-विवृद्धये च भगवतो निरङ्कुशैश्वर्यादि-कल्याण-गुण-गणानन्त्यꣳ, कृत्स्नस्य जगतस् तच्-छरीरतया तद्-आत्मकत्वेन तत्-प्रवर्त्यत्वꣳ च प्रपञ्च्यते --

भूय एव महा-बाहो शृणु मे परमꣳ वचः।

यत् तेऽहꣳ प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हित-काम्यया॥१॥

मम माहात्म्यꣳ श्रुत्वा प्रीयमाणाय ते मद्-भक्त्य्-उत्पत्ति-विवृद्धि-रूप-हित-कामनाय भूयो मन्-माहात्म्य-प्रपञ्च-विषयम् एव परमꣳ वचो यद् वक्ष्यामि तद् अवहित-मनाः सृणु॥१०।१॥

न मे विदुः सुर-गणाः प्रभवꣳ न महर्षयः।

अहम् आदिर् हि देवानाꣳ महर्षीणाꣳ च सर्वशः॥२॥

सुर-गणा महर्षयश् चातीन्द्रियार्थ-दर्शिनोऽधिकतर-ज्ञाना अपि मे प्रभवꣳ प्रभावꣳ न विदुः, मम नाम-कर्म-स्वरूप-स्वभावादिकꣳ न जानन्ति। यतस् तेषाꣳ देवानाꣳ महर्षीणाꣳ च सर्वशोऽहम् आदिः, तेषाꣳ स्वरूपस्य ज्ञान-शक्त्य्-आदेश् चाहम् एवादिः। तेषाꣳ देवत्व-देवऋषित्वादि-हेतु-भूत-पुण्यानुगुणꣳ मया दत्तꣳ ज्ञानꣳ परिमितम्, अतस् ते परिमित-ज्ञाना मत्-स्वरूपकादिकꣳ यथावन् न जानन्ति॥१०।२॥

तद् एतद् देवाद्य्-अचिन्त्य-स्वरूप-याथात्म्य-विषय-ज्ञानꣳ भक्त्य्-उत्पत्ति-विरोधि-पाप-विमोचनोपायम् आह---

यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम्।

असꣳमूढः स मर्त्येषु सर्व-पापैः प्रमुच्यते॥३॥

न जायते इत्य् अजः। अनेन विकारि-द्रव्याद् अचेतनात् तत्-सꣳसृष्टत् सꣳसारि-चेतनाच् च विसजातीयत्वम् उक्तम्। सꣳसारि-चेतनस्य हि कर्म-कृताचित्-सꣳसर्गो जन्म। अनादिम् इत्य् अनेन पदेन आदिमतोऽजान् मुक्तात्मनो विसजातीयत्वम् उक्तम्। मुक्तात्मनो ह्य् अजत्वम् आदिमत्, तस्य हेय-सम्बन्धस्य पूर्व-वृत्तत्वात् तद्-अर्हता अस्ति, अतोऽनादिम् इत्य् अनेन तद्-अनर्हतया तत्-प्रत्यनीकतोच्यते। निरवद्यम् [श्वे।उ। ६।१९] इत्य्-आदि-श्रुत्या च।

एवꣳ हेय-सम्बन्ध-प्रत्यनीक-स्वरूपतया तद्-अनर्हꣳ माꣳ लोक-महेश्वरꣳ लोकेश्वराणाम् अपीश्वरꣳ मर्त्येष्व् असꣳमूढो यो वेत्ति। इतर-सजातीयतयैकीकृत्य मोहः सꣳमोहस् तद्-रहितोऽसꣳमूढः स मद्-भक्त्य्-उत्पत्ति-विरोधिभिः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते।

एतद् उक्तꣳ भवति--- लोके मनुष्याणाꣳ राजा इतर-मनुष्य-साजीतयः, केनचित् कर्मणा तद्-आधिपत्यꣳ प्राप्तः। तथा देवानाम् अधिपतिर् अपि। तथा ब्रह्माण्डाधिपतिर् अपीतर-सꣳसारि-सजातीयः। तस्यापि भावना-त्रयान्तर्गतत्वात्। यो ब्रह्माणꣳ विदधाति [श्वे।उ। ६।१८] इति श्रुतेश् च। तथान्येऽपि ये केचनाणिमाद्य्-ऐश्वर्यꣳ प्राप्ताः। अयꣳ तु लोक-महेश्वरः--- कार्य-कारणावस्थाद् अचेतनाद् बद्धान् मुक्ताच् च चेतनाद् ईशितव्यात् सर्वस्मात् निखिल-हेय-प्रत्यनीकानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याणैक-तानतया नियमनैक-स्व-स्वभावतया च विसजातीय इति, इतर-सजातीयामोह-रहितो यो माꣳ वेत्ति स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते इति॥१०।३॥

एवꣳ स्व-स्वभावानुसन्धानेन भक्त्य्-उत्पत्ति-विरोधि-पाप-निरसनꣳ विरोधि-निरसनाद् एवार्थतो भक्त्य्-उत्पत्तिꣳ च प्रतिपाद्यꣳ स्वैश्वर्य-स्व-कल्याण-गुण-गण-प्रपञ्चानुसन्धानेन भक्ति-वृद्धि-प्रकारम् आह---

बुद्धिर् ज्ञानम् असꣳमोहः क्षमा सत्यꣳ दमः शमः।

सुखꣳ दुःखꣳ भवोऽभावो भयꣳ चाभयम् एव च॥४॥

अहिꣳसा समता तुष्टिस् तपो दानꣳ यशोऽयशः।

भवन्ति भावा भूतानाꣳ मत्त एव पृथग्-विधाः॥५॥

बुद्धिर् मनसो निरूपण-सामर्थ्यम्, ज्ञानꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-विशेष-विषयः निश्चयः। असꣳमोहः पूर्व-गृहीताद् रजतादेर् विसजातीये शुक्तिकादि-वस्तुनि सजातीयता-बुद्धि-निवृत्तिः। क्षमा मनो-विकार-हेतौ सत्य् अप्य् अविकृत-मनस्त्वम्। सत्यꣳ यथा-दृष्ट-विषयꣳ भूत-हित-रूपꣳ वचनम्, तद्-अनुगुणा मनो-वृत्तिः इहाभिप्रेता, मनो-वृत्ति-प्रकरणात्। दमो बाह्य-करणानाम् अनर्थ-विषयेभ्यो नियमनम्। शमोऽन्तः-करणस्य तथा नियमनम्। सुखम् आत्मानुकूलानुभवः। दुःखꣳ प्रतिकूलानुभवः। भवो भवनम्। अनुकूलानुभव-हेतुकꣳ मनसो भवनम्। अभावः प्रतिकूलानुभव-हेतुको मनसोऽवसादः। भयम् आगामिनो दुःखस्य हेतु-दर्शनजꣳ दुःखम्, तन्-निवृत्तिर् अभयम्। अहिꣳसा पर-दुःखाहेतुत्वम्। समता आत्मनि सुहृत्सु विपक्षेषु चार्थानर्थयोः सम-मतित्वम्। तुष्टिः सर्वेष्व् आत्मसु दृष्टोषु तोष-स्वभावत्वम्। तपः शास्त्रीयो भोग-सङ्कोच-रूपः कायक्लेशः। दानꣳ स्वकीय-भोग्यानाꣳ परस्मै प्रतिपादनम्। यशो गुणवत्ता-प्रथा, अयशः नैर्गुण्य-प्रथा, कीर्त्य्-अकीर्त्य्-अनुगुण-मनो-वृत्ति-विशेषौ तथा उक्तौ, मनो-वृत्ति-प्रकरणात्। तपो-दाने च तथा। एवम् आद्याः सर्वेषाꣳ भूतानाꣳ भावाः प्रवृत्ति-निवृत्ति-हेतवो मनो-वृत्तयो मत्त एव मत्-सङ्कल्पायत्ता भवन्ति॥१०।४-५॥

सर्वस्य भूत-जातस्य सृष्टि-स्थित्योः प्रवर्तयितारश् च मत्-सङ्कल्पायत्त-प्रवृत्तय इत्य् आह---

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस् तथा।

मद्-भावा मानसा जाता येषाꣳ लोक इमाः प्रजाः॥६॥

पूर्वे सप्त महर्षयोऽतीत-मन्वन्तरे ये भृग्व्-आदयः सप्त महर्षयो नित्य-सृष्टि-प्रवर्तनाय ब्रह्मणो मनसः सम्भवाः नित्य-स्थिति-प्रवर्तनाय ये च सावर्णिका नाम चत्वारो मनवः स्थिता, येषाꣳ सन्तान-मये लोके जाता इमाः सर्वाः प्रजाः, प्रतिक्षणम् आप्रलयाद् अपत्यानाम् उत्पादकाः पालकाश् च भवन्ति, ते भृग्व्-आदयो मनवश् च मद्-भावाः, मम यो भावः स एव येषाꣳ भावस् ते मद्-भावाः, मन्-मते स्थिताः मत्-सङ्कल्पानुवर्तिन इत्य् अर्थः॥१०।६॥

एताꣳ विभूतिꣳ योगꣳ च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।

सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र सꣳशयः॥७॥

विभूतिर् ऐश्वर्यम्। एताꣳ सर्वस्य मद्-आयत्तोत्पत्ति-स्थिति-प्रवृत्ति-रूपाꣳ विभूतिꣳ मम हेय-प्रत्यनीक-कल्याण-गुण-रूपꣳ योगꣳ च यस् तत्त्वतो वेत्ति, सोऽविकम्पेनाप्रकम्पेन भक्ति-योगेन युज्यते, नात्र सꣳशयः। मद्-विभूति-विषयꣳ कल्याण-गुण-विषयꣳ च ज्ञानꣳ भक्ति-योग-वर्धनम् इति स्वयम् एव द्रक्ष्यसीत्य् अभिप्रायः॥१०।७॥

विभूति-ज्ञान-विपाक-रूपाꣳ भक्ति-वृद्धिꣳ दर्शयति---

अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते।

इति मत्वा भजन्ते माꣳ बुधा भाव-समन्विताः॥८॥

अहꣳ सर्वस्य विचित्र-चिद्-अचित्-प्रपञ्चस्य प्रभव उत्पत्ति-कारणम्। सर्वꣳ मत्त एव प्रवर्तते। इतीदꣳ मम स्वाभाविकꣳ निरङ्कुशैश्वर्यꣳ सौशील्य-सौन्दर्य-वात्सल्यादि-कल्याण-गुण-गण-योगꣳ च मत्वा बुधा ज्ञानिनो भाव-समन्विताः माꣳ सर्व-कल्याण-गुणान्वितꣳ भजन्ते। भावो मनो-वृत्ति-विशेषः, मयि स्पृहयालवो माꣳ भजन्त इत्य् अर्थः॥१०।८॥

कथम्।

मच्-चित्ता मद्-गत-प्राणा बोधयन्तः परस्परम्।

कथयन्तश् च माꣳ नित्यꣳ तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९॥

मच्-चित्ता मयि निविष्ट-मनसः, मद्-गत-प्राणाः मद्-गत-जीविताः मया विना आत्म-धारणम् अलभमाना इत्य् अर्थः। स्वैः स्वैर् अनुभूतान् मदीयान् गुणान् परस्परꣳ बोधयन्तः, मदीयानि दिव्यानि रमणीयानि कर्माणि च कथयन्तस् तुष्यन्ति च रमन्ति च। वक्तारस् तद्-वचनेनानन्य-प्रयोजनेन तुष्यन्ति, श्रोतारश् च तच्-छ्रवणेनानवधिकातिशय-प्रियेण रमन्ते॥१०।९॥

तेषाꣳ सतत-युक्तानाꣳ भजताꣳ प्रीति-पूर्वकम्।

ददामि बुद्धि-योगꣳ तꣳ येन माम् उपयान्ति ते॥१०॥

तेषाꣳ सतत-युक्तानाꣳ मयि सतत-योगम् आशꣳसमानानाꣳ माꣳ भजमानानाम् अहꣳ तम् एव बुद्धि-योगꣳ विपाक-दशापन्नꣳ प्रीति-पूर्वकꣳ ददामि येन ते माम् उपयान्ति॥१०।१०॥

किꣳ च---

तेषाम् एवानुकम्पार्थम् अहम् अज्ञान-जꣳ तमः।

नाशयाम्य् आत्म-भाव-स्थो ज्ञान-दीपेन भास्वता॥११॥

तेषाम् एवानुग्रहार्थम् अहम् आत्म-भाव-स्थस् तेषाꣳ मनो-वृत्तौ विषयतयावस्थितो मदीयान् कल्याण-गुण-गणाꣳश् चाविष्कुर्वन् मद्-विषय-ज्ञानाख्येन भास्वता दीपेन ज्ञान-विरोधि-प्राचीन-कर्म-रूपाज्ञान-जꣳ मद्-व्यतिरिक्त-पूर्वाभ्यस्त-विषय-प्रावण्य-रूपꣳ तमो नाशयामि॥१०।११॥

एवꣳ सकलेतर-विसजातीयꣳ भगवद्-असाधारणꣳ सृण्वताꣳ निरतिशयानन्द-जनकꣳ कल्याण-गुण-गण-योगꣳ तदैश्वर्य-विततिꣳ च श्रुत्वा तद्-विस्तारꣳ श्रोतु-कामोऽर्जुन उवाच---

परꣳ ब्रह्म परꣳ धाम पवित्रꣳ परमꣳ भवान्।

पुरुषꣳ शाश्वतꣳ दिव्यम् आदि-देवम् अजꣳ विभुम्॥१२॥

आहुस् त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर् नारदस् तथा।

असितो देवलो व्यासः स्वयꣳ चैव ब्रवीषि मे॥१३॥

परꣳ ब्रह्म परꣳ धाम परमꣳ पवित्रम् इति यꣳ श्रुतयो वदन्ति स हि भवान्। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्य् अभिसꣳविशन्ति, तद् विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति [तै।उ। ३।१], ब्रह्मविद् आप्नोति परम् [तै।उ। २।१], स यो ह वै तत्-परमꣳ ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति [मु।उ। ३।२।९] इति।

तथा परꣳ धाम। धाम-शब्दो ज्योतिर्-वचनः परꣳ ज्योतिः--- अथ यद् अतः परो दिव्यो ज्योतिर् दीप्यते [छा।उ। ३।१३।७], परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते [छा।उ। ८।१२।२], तद् देवा ज्योतिषाꣳ ज्योतिः [बृ।आ।उ। ४।४।१६] इति।

तथा च परमꣳ पवित्रꣳ परमꣳ पावनꣳ स्मर्तुर् अशेष-कल्मषाश्लेष-करꣳ विनाश-करꣳ च। यथा पुष्कर-पलाश आपो न श्लिष्यन्त एवम् एवꣳ-विदि पापꣳ कर्म न श्लिष्यते [छा।उ। ४।१४।३] तद् यथेषीकातूलम् अग्नौ प्रोतꣳ प्रदूयेतैवꣳ हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते [छा।उ। ५।२४।३]।

ऋषयश् च सर्वे परावरतत्त्वयाथात्म्यविदस् त्वाम् एव शाश्वतꣳ दिव्यꣳ पुरुषम् आदि-देवम् अजꣳ विभुम् आहुः। तथैव देवर्षिः नारदोऽसितो देवलो व्यासश् च।

तथा स्वयम् एव ब्रवीषि च---

अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [१०।८] इत्य् अन्तेन॥१०।१२--- १०।१३॥

सर्वम् एतद् ऋतꣳ मन्ये यन् माꣳ वदसि केशव।

न हि ते भगवन् व्यक्तिꣳ विदुर् देवा न दानवाः॥१४॥

अतः सर्वम् एतद् यथावस्थित-वस्तु-कथनꣳ मन्ये न प्रशꣳसाद्य्-अभिप्रायम्। यद् माꣳ प्रत्य् अनन्य-साधारणम् अनवधिकातिशयꣳ स्वाभाविकꣳ तवाइश्वर्यꣳ कल्याण-गुण-गणानन्त्यꣳ च वदसि। अतो भगवन् निरतिशय-ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजसाꣳ निधे ते व्यक्तिꣳ व्यजन-प्रकारꣳ न हि परिमित-ज्ञाना देवा दानवाश् च विदुः॥१०।१४॥

स्वयम् एवात्मनात्मानꣳ वेत्थ त्वꣳ पुरुषोत्तम।

भूत-भावन भूतेश देव-देव जगत्पते॥१५॥

हे पुरुषोत्तम आत्मना आत्मानꣳ त्वꣳ स्वयम् एव स्वेनैव ज्ञानेन वेत्थ। भूत-भावन सर्वेषाꣳ भूतानाम् उत्पादयितः। भूतेश सर्वेषाꣳ भूतानाꣳ नियन्तः। देव-देव दैवतानाम् अपि परम-दैवत, यथा मनुष्य-मृग-पक्षि-सरीसृपादीन् सौन्दर्य-सौशील्यादि-कल्याण-गुण-गणैः दैवतान्य् अतीत्य वर्तन्ते तथा तानि सर्वाणि दैवतान्य् अपि तैस् तैः गुणैर् अतीत्य वर्तमान, जगत्-पते जगत्-स्वामिन्॥१०।१५॥

वक्तुम् अर्हस्य् अशेषेण दिव्या ह्य् आत्म-विभूतयः।

याभिर् विभूतिभिर् लोकान् इमाꣳस् त्वꣳ व्याप्य तिष्ठसि॥१६॥

दिव्यास् त्वद्-असाधारण्यो विभूतयो यास् तास् त्वम् एवाशेषण वक्तुम् अर्हसि त्वम् एव व्यञ्जयेत्य् अर्थः। याभिर् अनन्ताभिर् विभूतिभिर् यैर् नियमन-विशेषैर् युक्त इमान् लोकान् त्वꣳ नियन्तृत्वेन व्याप्य तिष्ठसि॥१०।१६॥

किम्-अर्थꣳ तत्-प्रकाशनम्। इत्य् अपेक्षायाम् आह---

कथꣳ विद्याम् अहꣳ योगिꣳस् त्वाꣳ सदा परिचिन्तयन्।

केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७॥

अहꣳ योगी भक्ति-योग-निष्ठः सन् भक्त्या त्वाꣳ सदा परिचिन्तयन् चिन्तयितुꣳ प्रवृत्तश् चिन्तनीयꣳ त्वाꣳ परिपूर्णैश्वर्यादि-कल्याण-गुण-गणꣳ कथꣳ विद्याम्। पूर्वोक्त-बुद्धि-ज्ञानादि-भाव-व्यतिरिक्तेष्व् अनुक्तेषु केषु केषु च भावेषु मया नियन्तृत्वेन चिन्त्योऽसि॥।१०।१७॥

विस्तरेणात्मनो योगꣳ विभूतिꣳ च जनार्दन।

भूयः कथय तृप्तिर् हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८॥

अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८] इति सङ्क्षेपेणोक्तꣳ तव स्रष्टृत्वादि-योगꣳ विभूतिꣳ नियमनꣳ च भूयो विस्तरेण कथय। त्वयोच्यमानꣳ त्वन्-माहात्म्यामृतꣳ सृण्वतो मे तृप्तिर् नास्ति हि। ममातृप्तिस् त्वयैव विदितेत्य् अभिप्रायः॥१०।१८॥

श्री-भगवान् उवाच---

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्य् आत्म-विभूतयः।

प्राधान्यतः कुरु-श्रेष्ठ नास्त्य् अन्तो विस्तरस्य मे॥१९॥

हे कुरु-श्रेष्ठ मदीयाः कल्याणीर् विभूतीः प्राधान्यतस् ते कथयिष्यामि। प्राधान्य-शब्देनोत्कर्षो विवक्षितः। पुरोधसाꣳ च मुख्यꣳ माम् [१०।२४] इति हि वक्ष्यते। जगत्य् उत्कृष्टः काश्चन विभूतीर् वक्ष्यामि, विस्तरेण वक्तुꣳ श्रोतुꣳ च न शक्यते, तासाम् आनन्त्यात्। विभूतित्वꣳ नाम नियाम्यत्वम्, सर्वेषाꣳ भूतानाꣳ बुद्ध्य्-आदयः पृथग्-विधा भावा मत्त एव भवन्तीत्य् उक्त्वा एताꣳ विभूतिꣳ योगꣳ च मम यो वेत्ति तत्त्वतः [१०।७] इति प्रतिपादनात्। तथा तत्र योग-शब्द-निर्दिष्टꣳ स्रष्टृत्वादिकꣳ विभूति-शब्द-निर्दिष्टꣳ तत्-प्रवर्त्यत्वम् इति युक्तम्। पुनश् च---

तत्र सर्व-भूतानाꣳ प्रवर्तन-रूपꣳ नियमनम् आत्मतया अवस्थाय इतीमम् अर्थꣳ योग-शब्द-निर्दिष्टꣳ सर्वस्य स्रष्टृत्वꣳ पालयितृत्वꣳ सꣳहर्तृत्वꣳ चेति सुस्पष्टम् आह---

अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः।

अहम् आदिश् च मध्यꣳ च भूतानाम् अन्त एव च॥२०॥

सर्वेषाꣳ भूतानाम् मम शरीर-भूतानाम् आशये हृदयेऽहम् आत्मतयावस्थितः। आत्मा हि नाम शरीरस्य सर्वात्मनाधारो नियन्ता शेषी च। तथा वक्ष्यते--- सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टे मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ च [१५।१५],

श्रूयते च--- यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यꣳ सर्वाणि भूतानि न विदुः। यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरꣳ। यः सर्वाणि भूतान्य् अन्तरो यमयति। एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [बृ।आ।उ। ३।७।१५] इति, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [शत्ब्र् १४।५।३०] इति च। एवꣳ सर्व-भूतानाम् आत्मतयावस्थितोऽहꣳ तेषाम् आदिर् मध्यꣳ चान्तश् च। तेषाम् उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय-हेतुर् इत्य् अर्थः॥१०।२०॥

एवꣳ भगवतः स्व-विभूति-भूतेषु सर्वेष्व् आत्मतयावस्थानꣳ तत्-तच्-छब्द-सामानाधिकरण्य-निर्देश-हेतुꣳ प्रतिपाद्य विभूति-विशेषाम् सामानाधिकरण्येन व्यपदिशति। भगवत्य् आत्मतयावस्थिते हि सर्वे शब्दास् तस्मिन्न् एव पर्यवस्यन्ति। यथा देवो मनुष्यः पक्षी वृक्ष इत्य् आदयः शब्दाः शरीराणि प्रतिपादयन्तस् तत् तद् आत्मनि पर्यवस्यान्ति। तथा भगवतस् तत्-तद्-आत्मतयावस्थानम् एव तत्-तच्-छब्द-सामानाधिकरण्य-निबन्धनम्, इति विभूत्य्-उपसꣳहारे वक्ष्यति--- न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतꣳ चराचरम् [गीता १०।३९] इति सर्वेषाꣳ स्वेनाविना-भाव-वचनात्। अविना-भावश् चनियाम्यतयेति मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८] इत्य् उपक्रमोदितम्।

आदित्यानाम् अहꣳ विष्णुर् ज्योतिषाꣳ रविर् अꣳशुमान्।

मरीचिर् मरुताम् अस्मि नक्षत्राणाम् अहꣳ शशी॥२१॥

द्वादश-सङ्ख्या-सङ्ख्यातानाम् आदित्यानाꣳ द्वादशो य उत्कृष्टे विष्णुर् नामादित्यः सोऽहम्। ज्योतिषाꣳ जगति प्रकाशकानाꣳ योऽꣳशुमान् रविर् आदित्य-गणः सोऽहम्। मरुताम् उत्कृष्टे मरीचिर् यः सोऽहम् अस्मि। नक्षत्राणाम् अहꣳ शशी। नेयꣳ निर्धारणे षष्ठी। भूतानाम् अस्मि चेतनेतिवत् नक्षत्राणाꣳ पतिर् यश् चन्द्रः सोऽहम् अस्मि॥१०।२१॥

वेदानाꣳ साम-वेदोऽस्मि देवानाम् अस्मि वासवः।

इन्द्रियाणाꣳ मनश् चास्मि भूतानाम् अस्मि चेतना॥२२॥

वेदानाम् ऋग्-यजुः-सामाथर्वणाꣳ य उत्कृष्टः साम-वेदः सोऽहꣳ देवानाम् इन्द्रोऽहम् अस्मि। एकादशानाम् इन्द्रियाणाꣳ यद् उत्कृष्टꣳ मन इन्द्रियꣳ तद् अहम् अस्मि। इयम् अपि न निर्धारणे--- भूतानाꣳ चेतनावताꣳ या चेतना सा अहम् अस्मि॥१०।२२॥

रुद्राणाꣳ शङ्करश् चास्मि वित्तेशो यक्ष-रक्षसाम्।

वसूनाꣳ पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणाम् अहम्॥२३॥

रुद्राणाम् एकादशानाꣳ शङ्करोऽहम् अस्मि। यक्ष-रक्षसाꣳ वैश्रवणोऽहम्, वसूनाम् अष्टनाꣳ पावकोऽहम्। शिखरिणाꣳ शिखर-शोभिनाꣳ पर्वतानाꣳ मध्ये मेरुर् अहम्॥१०।२३॥

पुरोधसाꣳ च मुख्यꣳ माꣳ विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।

सेनानीनाम् अहꣳ स्कन्दः सरसाम् अस्मि सागरः॥२४॥

पुरोधसाम् उत्कृष्टे बृहस्पतिर् यः सोऽहम् अस्मि। सेनातीनाꣳ सेनापतीनाꣳ स्कन्दोऽहम् अस्मि, सरसाꣳ सागरोऽहम् अस्मि॥१०।२४॥

महर्षीणाꣳ भृगुर् अहꣳ गिराम् अस्म्य् एकम् अक्षरम्।

यज्ञानाꣳ जप-यज्ञोऽस्मि स्थावराणाꣳ हिमालयः॥२५॥

महर्षीणाꣳ मरीच्य्-आदीनाꣳ भृगुर् अहम्। अर्थाभिधायिनः शब्दा गिरः, तासाम् एकम् अक्षरꣳ प्रणवोऽहम् अस्मि। यज्ञानाम् उत्कृष्टो जप-यज्ञोऽस्मि, पर्वत-मात्राणाꣳ हिमवान् अहम्॥१०।२५॥

अश्वत्थः सर्व-वृक्षाणाꣳ देवर्षीणाꣳ च नारदः।

गन्धर्वाणाꣳ चित्ररथः सिद्धानाꣳ कपिलो मुनिः॥२६॥

सर्व-वृक्षाणाꣳ मध्ये पूज्योऽश्वत्थ एवाहम्। देवर्षीणाꣳ मध्ये परम-वैष्णवो नारदोऽहम् अस्मि। गन्धर्वाणाꣳ देव-गायकानाꣳ मध्ये चित्ररथोऽस्मि। सिद्धानाꣳ योग-निष्ठानाꣳ परमोपास्यः कपिलोऽहम्॥१०।२६॥

उच्चैःश्रवसम् अश्वानाꣳ विद्धि माम् अमृतोद्भवम्।

ऐरावतꣳ गजेन्द्राणाꣳ नराणाꣳ च नराधिपम्॥२७॥

सर्वेषाम् अश्वानाꣳ मध्येऽमृत-मथनोद्भवम् उच्चैःश्रवसꣳ माꣳ विद्धि। गजेन्द्राणाꣳ सर्वेषाꣳ मध्येऽमृत-मथनोद्भवम् ऐरावतꣳ माꣳ विद्धि। अमृतोद्भवम् इत्य् ऐरावतस्यापि विशेषणम्। नराणाꣳ मध्ये राजानꣳ माꣳ विद्धि॥१०।२७॥

आयुधानाम् अहꣳ वज्रꣳ धेनूनाम् अस्मि काम-धुक्।

प्रजनश् चास्मि कन्दर्पः सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः॥२८॥

आयुधानाꣳ मध्ये वज्रꣳ तद् अहम्। धेनूनाꣳ हविर् दुघानाꣳ मध्ये काम-धुक्, दिव्या सुरभिः। प्रजनः जनन-हेतुः कन्दर्पश् चाहम् अस्मि। सर्पाः एक-शिरसस् तेषाꣳ मध्ये वासुकिर् अस्मि॥१०।२८॥

अनन्तश् चास्मि नागानाꣳ वरुणो यादसाम् अहम्।

पितॄणाम् अर्यमा चास्मि यमः सꣳयमताम् अहम्॥२९॥

नागा बहु-शिरसः, यादाꣳसि जल-वासिनः, तेषाꣳ वरुणोऽहम्। अत्रापि न निर्धारणे षष्ठी, दण्डायताꣳ वैवस्वतोऽहम्॥१०।२९॥

प्रह्लादश् चास्मि दैत्यानाꣳ कालः कलयताम् अहम्।

मृगाणाꣳ च मृगेन्द्रोऽहꣳ वैनतेयश् च पक्षिणाम्॥३०॥

अनर्थ-प्रेप्सुतया गणयताꣳ मध्ये कालः मृत्युर् अहम्॥१०।३०॥

पवनः पवताम् अस्मि रामः शस्त्र-भृताम् अहम्।

झषाणाꣳ मकरश् चास्मि स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी॥३१॥

पवताꣳ गमन-स्वभावानाꣳ पवनोऽहम्। शस्त्र-भृताꣳ रामोऽहम्। शस्त्र-भृत्त्वम् अत्र विभूतिः, अर्थान्तराभावात्। आदित्यादयश् च क्षेत्र-ज्ञा आत्मत्वेनावस्थितस्य भगवतः शरीरतया धर्म-भूता इति शस्त्र-भृत्त्व-स्थानीयाः॥१०।३१॥

सर्गाणाम् आदिर् अन्तश् च मध्यꣳ चैवाहम् अर्जुन।

अध्यात्म-विद्या विद्यानाꣳ वादः प्रवदताम् अहम्॥३२॥

सृज्यन्त इति सर्गाः, तेषाम् आदिः कारणम्। सर्वदा सृज्यमानानाꣳ सर्वेषाꣳ प्राणिनाꣳ तत्र तत्र स्रष्टारोऽहम् एवेत्य् अर्थः। तथान्तः सर्वदा सꣳह्रियमाणानाꣳ तत्र तत्र सꣳहर्तारोऽप्य् अहम् एव। तथा च मध्यꣳ पालनꣳ सर्वदा पाल्यमानानाꣳ पालयितारश् चाहम् एवेत्य् अर्थः। श्रेयः-साधन-भूतानाꣳ विद्यानाꣳ मध्ये परम-निःश्रेयस-साधन-भूता अध्यात्म-विद्याहम् अस्मि। जल्प-वितण्डादि कुर्वताꣳ तत्त्व-निर्णयाय प्रवृत्तो वादो यः सोऽहम्॥१०।३२॥

अक्षराणाम् अकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।

अहम् एवाक्षयः कालो धाताहꣳ विश्वतो-मुखः॥३३॥

अक्षराणाꣳ मध्ये अ-कारो वै सर्वा वाक् [ऐ।पू। ३।६] इति श्रुति-सिद्धः, सर्व-वर्णानाꣳ प्रकृतिर् अ-कारोऽहम्। सामासिकः समास-समूहः। तस्य मध्ये द्वन्द्व-समासोऽहम्। स ह्य् उभय-पदार्थ-प्रधानत्वेनोत्कृष्टः। कला-मुहूर्तादि-मयोऽक्षयः कालोऽहम् एव। सर्वस्य स्रष्ट हिरण्यगर्भश् चतुर्मुखोऽहम्॥१०।३३॥

मृत्युः सर्व-हरश् चाहम् उद्भवश् च भविष्यताम्।

कीर्तिः श्रीर् वाक् च नारीणाꣳ स्मृतिर् मेधा धृतिः क्षमा॥३४॥

सर्व-प्राण-हरो मृत्युश् चाहम्। उत्पत्स्यमानानाम् उद्भवाख्यꣳ कर्म चाहम्, नारीणाꣳ श्रीर् अहꣳ कीर्तिश् चाहꣳ वाक् चाहꣳ स्मृतिश् चाहꣳ मेधा चाहꣳ धृतिश् चाहꣳ क्षमा चाहम्॥१०।३४॥

बृहत्-साम तथा साम्नाꣳ गायत्री छन्दसाम् अहम्।

मासानाꣳ मार्गशीर्षोऽहम् ऋतूनाꣳ कुसुमाकरः॥३५॥

साम्नाꣳ बृहत्-सामाहम्। छन्दसाꣳ गायत्रीम् अहम्। ऋतूनाꣳ कुसुमाकरो वसन्तः॥१०।३५॥

द्यूतꣳ छलयताम् अस्मि तेजस् तेजस्विनाम् अहम्।

जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वꣳ सत्त्ववताम् अहम्॥३६॥

छलꣳ कुर्वताꣳ छलास्पदेष्व् अक्षादि-लक्षणꣳ द्यूतम् अहम्। जेतॄणाꣳ जयोऽस्मि। व्यवसायिनाꣳ व्यवसायोऽस्मि। सत्त्वताꣳ सत्त्वꣳ महा-मनस्त्वम्॥१०।३६॥

वृष्णीनाꣳ वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानाꣳ धनञ्जयः।

मुनीनाम् अप्य् अहꣳ व्यासः कवीनाम् उशना कविः॥३७॥

वसुदेव-सूनुत्वम् अत्र विभूतिः, अर्थान्तराभावाद् एव। पाण्डावानाꣳ धनञ्जयो ऽर्जुनो ऽहम्। मुनयो मननेनार्थ-याथात्म्य-दर्शिनः, तेषाꣳ व्यासोऽहम्। कवयो विपश्चितः॥१०।३७॥

दण्डो दमयताम् अस्मि नीतिर् अस्मि जिगीषताम्।

मौनꣳ चैवास्मि गुह्यानाꣳ ज्ञानꣳ ज्ञानवताम् अहम्॥३८॥

नियमातिक्रमणे दण्डाꣳ कुर्वताꣳ दण्डोऽहम्। विजिगीषूणाꣳ जयोपाय-भूता नीतिर् अस्मि। गुह्यानाꣳ सम्बन्धिषु गोपनेषु मौनम् अस्मि। ज्ञानवताꣳ ज्ञानꣳ चाहम्॥१०।३८॥

यच् चापि सर्व-भूतानाꣳ बीजꣳ तद् अहम् अर्जुन।

न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतꣳ चराचरम्॥३९॥

सर्व-भूतानाꣳ सर्वावस्थावस्थितानाꣳ तत्-तद्-अवस्था-बीज-भूतꣳ प्रतीयमानम् अप्रतीयमानꣳ च यत् तद् अहम् एव। चराचर-सर्व-भूत-जातꣳ मयात्मतयावस्थितेन विना यत् स्यान् न तद् अस्ति। अहम् आत्मा गुडाअकेश सर्व-भूताशाय-स्थितः [१०।२०] इति प्रक्रमात्। न तद् अस्ति विना यत् स्यान् मया भूतꣳ चराचरम् इत्य् अत्राप्य् आत्मतयावस्थानम् एव विवक्षितम्।

सर्व-वस्तु-जातꣳ सर्वावस्थꣳ मयात्म-भूतेन युक्तꣳ स्याद् इत्य् अर्थः। अनेन सर्वस्यास्य सामानाधिकरण्य-निर्देश्यस्य आत्मतया अवस्थितिर् एव हेतुर् इति प्रकटयति॥१०।३९॥

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानाꣳ विभूतीनाꣳ परन्तप।

एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर् विस्तरो मया॥४०॥

मम दिव्यानाꣳ कल्याणीनाꣳ विभूतीनाम् अन्तो नास्ति। एष तु विभूतेर् विस्तरो मया कैश्चिद् उपाधिभिः सङ्क्षेपतः प्रोक्तः॥१०।४०॥

यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वꣳ श्रीमद् ऊर्जितम् एव वा।

तत् तद् एवावगच्छ त्वꣳ मम तेजोऽꣳश-सम्भवम्॥४१॥

यद् यद् विभूतिमद् ईशितव्य-सम्पन्नꣳ भूत-जातꣳ श्रीमत् कान्तिमद् धन-धान्य-समृद्धꣳ वा ऊद्र्जितꣳ कल्याणारम्भेषूद्युक्तꣳ तत् तन् मम तेजोऽꣳश-सम्भवम् इत्य् अवगच्छ॥१०।४१॥

तेजः पराभिभवन-सामर्थ्यम्, ममाचिन्त्य-शक्तेर् नियमन-शक्त्यैक-देश-सम्भवम् इत्य् अर्थः।

अथ वा बहुनैतेन किꣳ ज्ञातेन तवार्जुन।

विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत्॥४२॥

बहुना ऐतेन उच्यमानेन ज्ञानेन किꣳ प्रयोजनम्। इदꣳ चिद्-अचिद्-आत्मकꣳ कृत्स्नꣳ जगत् कार्यावस्थꣳ कारणावस्थꣳ स्थूलꣳ सूक्ष्मꣳ च स्वरूप-सद्-भावे स्थितौ प्रवृत्ति-भेदे च यथा मत्-सङ्कल्पꣳ नातिवर्तेत तथा मम महिम्नोऽयुतायुताꣳशेन विष्टभ्याहम् अवस्थितः। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेण--- यस्यायुतायुताꣳशाꣳशे विश्व-शक्तिर् इयꣳ स्थिता [वि।पु। १।९।५३] इति॥१०।४२॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये दशमोऽध्यायः ॥१०॥

**

భక్తి-యోగః స-పరికర ఉక్తః। ఇదానీṁ భక్త్య్-ఉత్పత్తయే తద్-వివృద్ధయే చ భగవతో నిరఙ్కుశైశ్వర్యాది-కల్యాణ-గుణ-గణానన్త్యṁ, కృత్స్నస్య జగతస్ తచ్-ఛరీరతయా తద్-ఆత్మకత్వేన తత్-ప్రవర్త్యత్వṁ చ ప్రపఞ్చ్యతే --

భూయ ఏవ మహా-బాహో శృణు మే పరమṁ వచః।

యత్ తేఽహṁ ప్రీయమాణాయ వక్ష్యామి హిత-కామ్యయా॥౧॥

మమ మాహాత్మ్యṁ శ్రుత్వా ప్రీయమాణాయ తే మద్-భక్త్య్-ఉత్పత్తి-వివృద్ధి-రూప-హిత-కామనాయ భూయో మన్-మాహాత్మ్య-ప్రపఞ్చ-విషయమ్ ఏవ పరమṁ వచో యద్ వక్ష్యామి తద్ అవహిత-మనాః సృణు॥౧౦।౧॥

న మే విదుః సుర-గణాః ప్రభవṁ న మహర్షయః।

అహమ్ ఆదిర్ హి దేవానాṁ మహర్షీణాṁ చ సర్వశః॥౨॥

సుర-గణా మహర్షయశ్ చాతీన్ద్రియార్థ-దర్శినోఽధికతర-జ్ఞానా అపి మే ప్రభవṁ ప్రభావṁ న విదుః, మమ నామ-కర్మ-స్వరూప-స్వభావాదికṁ న జానన్తి। యతస్ తేషాṁ దేవానాṁ మహర్షీణాṁ చ సర్వశోఽహమ్ ఆదిః, తేషాṁ స్వరూపస్య జ్ఞాన-శక్త్య్-ఆదేశ్ చాహమ్ ఏవాదిః। తేషాṁ దేవత్వ-దేవఋషిత్వాది-హేతు-భూత-పుణ్యానుగుణṁ మయా దత్తṁ జ్ఞానṁ పరిమితమ్, అతస్ తే పరిమిత-జ్ఞానా మత్-స్వరూపకాదికṁ యథావన్ న జానన్తి॥౧౦।౨॥

తద్ ఏతద్ దేవాద్య్-అచిన్త్య-స్వరూప-యాథాత్మ్య-విషయ-జ్ఞానṁ భక్త్య్-ఉత్పత్తి-విరోధి-పాప-విమోచనోపాయమ్ ఆహ---

యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్।

అసṁమూఢః స మర్త్యేషు సర్వ-పాపైః ప్రముచ్యతే॥౩॥

న జాయతే ఇత్య్ అజః। అనేన వికారి-ద్రవ్యాద్ అచేతనాత్ తత్-సṁసృష్టత్ సṁసారి-చేతనాచ్ చ విసజాతీయత్వమ్ ఉక్తమ్। సṁసారి-చేతనస్య హి కర్మ-కృతాచిత్-సṁసర్గో జన్మ। అనాదిమ్ ఇత్య్ అనేన పదేన ఆదిమతోఽజాన్ ముక్తాత్మనో విసజాతీయత్వమ్ ఉక్తమ్। ముక్తాత్మనో హ్య్ అజత్వమ్ ఆదిమత్, తస్య హేయ-సమ్బన్ధస్య పూర్వ-వృత్తత్వాత్ తద్-అర్హతా అస్తి, అతోఽనాదిమ్ ఇత్య్ అనేన తద్-అనర్హతయా తత్-ప్రత్యనీకతోచ్యతే। నిరవద్యమ్ [శ్వే।ఉ। ౬।౧౯] ఇత్య్-ఆది-శ్రుత్యా చ।

ఏవṁ హేయ-సమ్బన్ధ-ప్రత్యనీక-స్వరూపతయా తద్-అనర్హṁ మాṁ లోక-మహేశ్వరṁ లోకేశ్వరాణామ్ అపీశ్వరṁ మర్త్యేష్వ్ అసṁమూఢో యో వేత్తి। ఇతర-సజాతీయతయైకీకృత్య మోహః సṁమోహస్ తద్-రహితోఽసṁమూఢః స మద్-భక్త్య్-ఉత్పత్తి-విరోధిభిః సర్వైః పాపైః ప్రముచ్యతే।

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- లోకే మనుష్యాణాṁ రాజా ఇతర-మనుష్య-సాజీతయః, కేనచిత్ కర్మణా తద్-ఆధిపత్యṁ ప్రాప్తః। తథా దేవానామ్ అధిపతిర్ అపి। తథా బ్రహ్మాణ్డాధిపతిర్ అపీతర-సṁసారి-సజాతీయః। తస్యాపి భావనా-త్రయాన్తర్గతత్వాత్। యో బ్రహ్మాణṁ విదధాతి [శ్వే।ఉ। ౬।౧౮] ఇతి శ్రుతేశ్ చ। తథాన్యేఽపి యే కేచనాణిమాద్య్-ఐశ్వర్యṁ ప్రాప్తాః। అయṁ తు లోక-మహేశ్వరః--- కార్య-కారణావస్థాద్ అచేతనాద్ బద్ధాన్ ముక్తాచ్ చ చేతనాద్ ఈశితవ్యాత్ సర్వస్మాత్ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీకానవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణైక-తానతయా నియమనైక-స్వ-స్వభావతయా చ విసజాతీయ ఇతి, ఇతర-సజాతీయామోహ-రహితో యో మాṁ వేత్తి స సర్వైః పాపైః ప్రముచ్యతే ఇతి॥౧౦।౩॥

ఏవṁ స్వ-స్వభావానుసన్ధానేన భక్త్య్-ఉత్పత్తి-విరోధి-పాప-నిరసనṁ విరోధి-నిరసనాద్ ఏవార్థతో భక్త్య్-ఉత్పత్తిṁ చ ప్రతిపాద్యṁ స్వైశ్వర్య-స్వ-కల్యాణ-గుణ-గణ-ప్రపఞ్చానుసన్ధానేన భక్తి-వృద్ధి-ప్రకారమ్ ఆహ---

బుద్ధిర్ జ్ఞానమ్ అసṁమోహః క్షమా సత్యṁ దమః శమః।

సుఖṁ దుఃఖṁ భవోఽభావో భయṁ చాభయమ్ ఏవ చ॥౪॥

అహిṁసా సమతా తుష్టిస్ తపో దానṁ యశోఽయశః।

భవన్తి భావా భూతానాṁ మత్త ఏవ పృథగ్-విధాః॥౫॥

బుద్ధిర్ మనసో నిరూపణ-సామర్థ్యమ్, జ్ఞానṁ చిద్-అచిద్-వస్తు-విశేష-విషయః నిశ్చయః। అసṁమోహః పూర్వ-గృహీతాద్ రజతాదేర్ విసజాతీయే శుక్తికాది-వస్తుని సజాతీయతా-బుద్ధి-నివృత్తిః। క్షమా మనో-వికార-హేతౌ సత్య్ అప్య్ అవికృత-మనస్త్వమ్। సత్యṁ యథా-దృష్ట-విషయṁ భూత-హిత-రూపṁ వచనమ్, తద్-అనుగుణా మనో-వృత్తిః ఇహాభిప్రేతా, మనో-వృత్తి-ప్రకరణాత్। దమో బాహ్య-కరణానామ్ అనర్థ-విషయేభ్యో నియమనమ్। శమోఽన్తః-కరణస్య తథా నియమనమ్। సుఖమ్ ఆత్మానుకూలానుభవః। దుఃఖṁ ప్రతికూలానుభవః। భవో భవనమ్। అనుకూలానుభవ-హేతుకṁ మనసో భవనమ్। అభావః ప్రతికూలానుభవ-హేతుకో మనసోఽవసాదః। భయమ్ ఆగామినో దుఃఖస్య హేతు-దర్శనజṁ దుఃఖమ్, తన్-నివృత్తిర్ అభయమ్। అహిṁసా పర-దుఃఖాహేతుత్వమ్। సమతా ఆత్మని సుహృత్సు విపక్షేషు చార్థానర్థయోః సమ-మతిత్వమ్। తుష్టిః సర్వేష్వ్ ఆత్మసు దృష్టోషు తోష-స్వభావత్వమ్। తపః శాస్త్రీయో భోగ-సఙ్కోచ-రూపః కాయక్లేశః। దానṁ స్వకీయ-భోగ్యానాṁ పరస్మై ప్రతిపాదనమ్। యశో గుణవత్తా-ప్రథా, అయశః నైర్గుణ్య-ప్రథా, కీర్త్య్-అకీర్త్య్-అనుగుణ-మనో-వృత్తి-విశేషౌ తథా ఉక్తౌ, మనో-వృత్తి-ప్రకరణాత్। తపో-దానే చ తథా। ఏవమ్ ఆద్యాః సర్వేషాṁ భూతానాṁ భావాః ప్రవృత్తి-నివృత్తి-హేతవో మనో-వృత్తయో మత్త ఏవ మత్-సఙ్కల్పాయత్తా భవన్తి॥౧౦।౪-౫॥

సర్వస్య భూత-జాతస్య సృష్టి-స్థిత్యోః ప్రవర్తయితారశ్ చ మత్-సఙ్కల్పాయత్త-ప్రవృత్తయ ఇత్య్ ఆహ---

మహర్షయః సప్త పూర్వే చత్వారో మనవస్ తథా।

మద్-భావా మానసా జాతా యేషాṁ లోక ఇమాః ప్రజాః॥౬॥

పూర్వే సప్త మహర్షయోఽతీత-మన్వన్తరే యే భృగ్వ్-ఆదయః సప్త మహర్షయో నిత్య-సృష్టి-ప్రవర్తనాయ బ్రహ్మణో మనసః సమ్భవాః నిత్య-స్థితి-ప్రవర్తనాయ యే చ సావర్ణికా నామ చత్వారో మనవః స్థితా, యేషాṁ సన్తాన-మయే లోకే జాతా ఇమాః సర్వాః ప్రజాః, ప్రతిక్షణమ్ ఆప్రలయాద్ అపత్యానామ్ ఉత్పాదకాః పాలకాశ్ చ భవన్తి, తే భృగ్వ్-ఆదయో మనవశ్ చ మద్-భావాః, మమ యో భావః స ఏవ యేషాṁ భావస్ తే మద్-భావాః, మన్-మతే స్థితాః మత్-సఙ్కల్పానువర్తిన ఇత్య్ అర్థః॥౧౦।౬॥

ఏతాṁ విభూతిṁ యోగṁ చ మమ యో వేత్తి తత్త్వతః।

సోఽవికమ్పేన యోగేన యుజ్యతే నాత్ర సṁశయః॥౭॥

విభూతిర్ ఐశ్వర్యమ్। ఏతాṁ సర్వస్య మద్-ఆయత్తోత్పత్తి-స్థితి-ప్రవృత్తి-రూపాṁ విభూతిṁ మమ హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణ-గుణ-రూపṁ యోగṁ చ యస్ తత్త్వతో వేత్తి, సోఽవికమ్పేనాప్రకమ్పేన భక్తి-యోగేన యుజ్యతే, నాత్ర సṁశయః। మద్-విభూతి-విషయṁ కల్యాణ-గుణ-విషయṁ చ జ్ఞానṁ భక్తి-యోగ-వర్ధనమ్ ఇతి స్వయమ్ ఏవ ద్రక్ష్యసీత్య్ అభిప్రాయః॥౧౦।౭॥

విభూతి-జ్ఞాన-విపాక-రూపాṁ భక్తి-వృద్ధిṁ దర్శయతి---

అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే।

ఇతి మత్వా భజన్తే మాṁ బుధా భావ-సమన్వితాః॥౮॥

అహṁ సర్వస్య విచిత్ర-చిద్-అచిత్-ప్రపఞ్చస్య ప్రభవ ఉత్పత్తి-కారణమ్। సర్వṁ మత్త ఏవ ప్రవర్తతే। ఇతీదṁ మమ స్వాభావికṁ నిరఙ్కుశైశ్వర్యṁ సౌశీల్య-సౌన్దర్య-వాత్సల్యాది-కల్యాణ-గుణ-గణ-యోగṁ చ మత్వా బుధా జ్ఞానినో భావ-సమన్వితాః మాṁ సర్వ-కల్యాణ-గుణాన్వితṁ భజన్తే। భావో మనో-వృత్తి-విశేషః, మయి స్పృహయాలవో మాṁ భజన్త ఇత్య్ అర్థః॥౧౦।౮॥

కథమ్।

మచ్-చిత్తా మద్-గత-ప్రాణా బోధయన్తః పరస్పరమ్।

కథయన్తశ్ చ మాṁ నిత్యṁ తుష్యన్తి చ రమన్తి చ॥౯॥

మచ్-చిత్తా మయి నివిష్ట-మనసః, మద్-గత-ప్రాణాః మద్-గత-జీవితాః మయా వినా ఆత్మ-ధారణమ్ అలభమానా ఇత్య్ అర్థః। స్వైః స్వైర్ అనుభూతాన్ మదీయాన్ గుణాన్ పరస్పరṁ బోధయన్తః, మదీయాని దివ్యాని రమణీయాని కర్మాణి చ కథయన్తస్ తుష్యన్తి చ రమన్తి చ। వక్తారస్ తద్-వచనేనానన్య-ప్రయోజనేన తుష్యన్తి, శ్రోతారశ్ చ తచ్-ఛ్రవణేనానవధికాతిశయ-ప్రియేణ రమన్తే॥౧౦।౯॥

తేషాṁ సతత-యుక్తానాṁ భజతాṁ ప్రీతి-పూర్వకమ్।

దదామి బుద్ధి-యోగṁ తṁ యేన మామ్ ఉపయాన్తి తే॥౧౦॥

తేషాṁ సతత-యుక్తానాṁ మయి సతత-యోగమ్ ఆశṁసమానానాṁ మాṁ భజమానానామ్ అహṁ తమ్ ఏవ బుద్ధి-యోగṁ విపాక-దశాపన్నṁ ప్రీతి-పూర్వకṁ దదామి యేన తే మామ్ ఉపయాన్తి॥౧౦।౧౦॥

కిṁ చ---

తేషామ్ ఏవానుకమ్పార్థమ్ అహమ్ అజ్ఞాన-జṁ తమః।

నాశయామ్య్ ఆత్మ-భావ-స్థో జ్ఞాన-దీపేన భాస్వతా॥౧౧॥

తేషామ్ ఏవానుగ్రహార్థమ్ అహమ్ ఆత్మ-భావ-స్థస్ తేషాṁ మనో-వృత్తౌ విషయతయావస్థితో మదీయాన్ కల్యాణ-గుణ-గణాṁశ్ చావిష్కుర్వన్ మద్-విషయ-జ్ఞానాఖ్యేన భాస్వతా దీపేన జ్ఞాన-విరోధి-ప్రాచీన-కర్మ-రూపాజ్ఞాన-జṁ మద్-వ్యతిరిక్త-పూర్వాభ్యస్త-విషయ-ప్రావణ్య-రూపṁ తమో నాశయామి॥౧౦।౧౧॥

ఏవṁ సకలేతర-విసజాతీయṁ భగవద్-అసాధారణṁ సృణ్వతాṁ నిరతిశయానన్ద-జనకṁ కల్యాణ-గుణ-గణ-యోగṁ తదైశ్వర్య-వితతిṁ చ శ్రుత్వా తద్-విస్తారṁ శ్రోతు-కామోఽర్జున ఉవాచ---

పరṁ బ్రహ్మ పరṁ ధామ పవిత్రṁ పరమṁ భవాన్।

పురుషṁ శాశ్వతṁ దివ్యమ్ ఆది-దేవమ్ అజṁ విభుమ్॥౧౨॥

ఆహుస్ త్వామ్ ఋషయః సర్వే దేవర్షిర్ నారదస్ తథా।

అసితో దేవలో వ్యాసః స్వయṁ చైవ బ్రవీషి మే॥౧౩॥

పరṁ బ్రహ్మ పరṁ ధామ పరమṁ పవిత్రమ్ ఇతి యṁ శ్రుతయో వదన్తి స హి భవాన్। యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే, యేన జాతాని జీవన్తి, యత్ ప్రయన్త్య్ అభిసṁవిశన్తి, తద్ విజిజ్ఞాసస్వ తద్ బ్రహ్మేతి [తై।ఉ। ౩।౧], బ్రహ్మవిద్ ఆప్నోతి పరమ్ [తై।ఉ। ౨।౧], స యో హ వై తత్-పరమṁ బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి [ము।ఉ। ౩।౨।౯] ఇతి।

తథా పరṁ ధామ। ధామ-శబ్దో జ్యోతిర్-వచనః పరṁ జ్యోతిః--- అథ యద్ అతః పరో దివ్యో జ్యోతిర్ దీప్యతే [ఛా।ఉ। ౩।౧౩।౭], పరṁ జ్యోతిర్ ఉపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యతే [ఛా।ఉ। ౮।౧౨।౨], తద్ దేవా జ్యోతిషాṁ జ్యోతిః [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౪।౧౬] ఇతి।

తథా చ పరమṁ పవిత్రṁ పరమṁ పావనṁ స్మర్తుర్ అశేష-కల్మషాశ్లేష-కరṁ వినాశ-కరṁ చ। యథా పుష్కర-పలాశ ఆపో న శ్లిష్యన్త ఏవమ్ ఏవṁ-విది పాపṁ కర్మ న శ్లిష్యతే [ఛా।ఉ। ౪।౧౪।౩] తద్ యథేషీకాతూలమ్ అగ్నౌ ప్రోతṁ ప్రదూయేతైవṁ హాస్య సర్వే పాప్మానః ప్రదూయన్తే [ఛా।ఉ। ౫।౨౪।౩]।

ఋషయశ్ చ సర్వే పరావరతత్త్వయాథాత్మ్యవిదస్ త్వామ్ ఏవ శాశ్వతṁ దివ్యṁ పురుషమ్ ఆది-దేవమ్ అజṁ విభుమ్ ఆహుః। తథైవ దేవర్షిః నారదోఽసితో దేవలో వ్యాసశ్ చ।

తథా స్వయమ్ ఏవ బ్రవీషి చ---

అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [౧౦।౮] ఇత్య్ అన్తేన॥౧౦।౧౨--- ౧౦।౧౩॥

సర్వమ్ ఏతద్ ఋతṁ మన్యే యన్ మాṁ వదసి కేశవ।

న హి తే భగవన్ వ్యక్తిṁ విదుర్ దేవా న దానవాః॥౧౪॥

అతః సర్వమ్ ఏతద్ యథావస్థిత-వస్తు-కథనṁ మన్యే న ప్రశṁసాద్య్-అభిప్రాయమ్। యద్ మాṁ ప్రత్య్ అనన్య-సాధారణమ్ అనవధికాతిశయṁ స్వాభావికṁ తవాఇశ్వర్యṁ కల్యాణ-గుణ-గణానన్త్యṁ చ వదసి। అతో భగవన్ నిరతిశయ-జ్ఞాన-శక్తి-బలైశ్వర్య-వీర్య-తేజసాṁ నిధే తే వ్యక్తిṁ వ్యజన-ప్రకారṁ న హి పరిమిత-జ్ఞానా దేవా దానవాశ్ చ విదుః॥౧౦।౧౪॥

స్వయమ్ ఏవాత్మనాత్మానṁ వేత్థ త్వṁ పురుషోత్తమ।

భూత-భావన భూతేశ దేవ-దేవ జగత్పతే॥౧౫॥

హే పురుషోత్తమ ఆత్మనా ఆత్మానṁ త్వṁ స్వయమ్ ఏవ స్వేనైవ జ్ఞానేన వేత్థ। భూత-భావన సర్వేషాṁ భూతానామ్ ఉత్పాదయితః। భూతేశ సర్వేషాṁ భూతానాṁ నియన్తః। దేవ-దేవ దైవతానామ్ అపి పరమ-దైవత, యథా మనుష్య-మృగ-పక్షి-సరీసృపాదీన్ సౌన్దర్య-సౌశీల్యాది-కల్యాణ-గుణ-గణైః దైవతాన్య్ అతీత్య వర్తన్తే తథా తాని సర్వాణి దైవతాన్య్ అపి తైస్ తైః గుణైర్ అతీత్య వర్తమాన, జగత్-పతే జగత్-స్వామిన్॥౧౦।౧౫॥

వక్తుమ్ అర్హస్య్ అశేషేణ దివ్యా హ్య్ ఆత్మ-విభూతయః।

యాభిర్ విభూతిభిర్ లోకాన్ ఇమాṁస్ త్వṁ వ్యాప్య తిష్ఠసి॥౧౬॥

దివ్యాస్ త్వద్-అసాధారణ్యో విభూతయో యాస్ తాస్ త్వమ్ ఏవాశేషణ వక్తుమ్ అర్హసి త్వమ్ ఏవ వ్యఞ్జయేత్య్ అర్థః। యాభిర్ అనన్తాభిర్ విభూతిభిర్ యైర్ నియమన-విశేషైర్ యుక్త ఇమాన్ లోకాన్ త్వṁ నియన్తృత్వేన వ్యాప్య తిష్ఠసి॥౧౦।౧౬॥

కిమ్-అర్థṁ తత్-ప్రకాశనమ్। ఇత్య్ అపేక్షాయామ్ ఆహ---

కథṁ విద్యామ్ అహṁ యోగిṁస్ త్వాṁ సదా పరిచిన్తయన్।

కేషు కేషు చ భావేషు చిన్త్యోఽసి భగవన్ మయా॥౧౭॥

అహṁ యోగీ భక్తి-యోగ-నిష్ఠః సన్ భక్త్యా త్వాṁ సదా పరిచిన్తయన్ చిన్తయితుṁ ప్రవృత్తశ్ చిన్తనీయṁ త్వాṁ పరిపూర్ణైశ్వర్యాది-కల్యాణ-గుణ-గణṁ కథṁ విద్యామ్। పూర్వోక్త-బుద్ధి-జ్ఞానాది-భావ-వ్యతిరిక్తేష్వ్ అనుక్తేషు కేషు కేషు చ భావేషు మయా నియన్తృత్వేన చిన్త్యోఽసి॥।౧౦।౧౭॥

విస్తరేణాత్మనో యోగṁ విభూతిṁ చ జనార్దన।

భూయః కథయ తృప్తిర్ హి శృణ్వతో నాస్తి మేఽమృతమ్॥౧౮॥

అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮] ఇతి సఙ్క్షేపేణోక్తṁ తవ స్రష్టృత్వాది-యోగṁ విభూతిṁ నియమనṁ చ భూయో విస్తరేణ కథయ। త్వయోచ్యమానṁ త్వన్-మాహాత్మ్యామృతṁ సృణ్వతో మే తృప్తిర్ నాస్తి హి। మమాతృప్తిస్ త్వయైవ విదితేత్య్ అభిప్రాయః॥౧౦।౧౮॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

హన్త తే కథయిష్యామి దివ్యా హ్య్ ఆత్మ-విభూతయః।

ప్రాధాన్యతః కురు-శ్రేష్ఠ నాస్త్య్ అన్తో విస్తరస్య మే॥౧౯॥

హే కురు-శ్రేష్ఠ మదీయాః కల్యాణీర్ విభూతీః ప్రాధాన్యతస్ తే కథయిష్యామి। ప్రాధాన్య-శబ్దేనోత్కర్షో వివక్షితః। పురోధసాṁ చ ముఖ్యṁ మామ్ [౧౦।౨౪] ఇతి హి వక్ష్యతే। జగత్య్ ఉత్కృష్టః కాశ్చన విభూతీర్ వక్ష్యామి, విస్తరేణ వక్తుṁ శ్రోతుṁ చ న శక్యతే, తాసామ్ ఆనన్త్యాత్। విభూతిత్వṁ నామ నియామ్యత్వమ్, సర్వేషాṁ భూతానాṁ బుద్ధ్య్-ఆదయః పృథగ్-విధా భావా మత్త ఏవ భవన్తీత్య్ ఉక్త్వా ఏతాṁ విభూతిṁ యోగṁ చ మమ యో వేత్తి తత్త్వతః [౧౦।౭] ఇతి ప్రతిపాదనాత్। తథా తత్ర యోగ-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ స్రష్టృత్వాదికṁ విభూతి-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ తత్-ప్రవర్త్యత్వమ్ ఇతి యుక్తమ్। పునశ్ చ---

తత్ర సర్వ-భూతానాṁ ప్రవర్తన-రూపṁ నియమనమ్ ఆత్మతయా అవస్థాయ ఇతీమమ్ అర్థṁ యోగ-శబ్ద-నిర్దిష్టṁ సర్వస్య స్రష్టృత్వṁ పాలయితృత్వṁ సṁహర్తృత్వṁ చేతి సుస్పష్టమ్ ఆహ---

అహమ్ ఆత్మా గుడాకేశ సర్వ-భూతాశయ-స్థితః।

అహమ్ ఆదిశ్ చ మధ్యṁ చ భూతానామ్ అన్త ఏవ చ॥౨౦॥

సర్వేషాṁ భూతానామ్ మమ శరీర-భూతానామ్ ఆశయే హృదయేఽహమ్ ఆత్మతయావస్థితః। ఆత్మా హి నామ శరీరస్య సర్వాత్మనాధారో నియన్తా శేషీ చ। తథా వక్ష్యతే--- సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టే మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ [౧౫।౧౫],

శ్రూయతే చ--- యః సర్వేషు భూతేషు తిష్ఠన్ సర్వేభ్యో భూతేభ్యోఽన్తరో యṁ సర్వాణి భూతాని న విదుః। యస్య సర్వాణి భూతాని శరీరṁ। యః సర్వాణి భూతాన్య్ అన్తరో యమయతి। ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౧౫] ఇతి, య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [శత్బ్ర్ ౧౪।౫।౩౦] ఇతి చ। ఏవṁ సర్వ-భూతానామ్ ఆత్మతయావస్థితోఽహṁ తేషామ్ ఆదిర్ మధ్యṁ చాన్తశ్ చ। తేషామ్ ఉత్పత్తి-స్థితి-ప్రలయ-హేతుర్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౦।౨౦॥

ఏవṁ భగవతః స్వ-విభూతి-భూతేషు సర్వేష్వ్ ఆత్మతయావస్థానṁ తత్-తచ్-ఛబ్ద-సామానాధికరణ్య-నిర్దేశ-హేతుṁ ప్రతిపాద్య విభూతి-విశేషామ్ సామానాధికరణ్యేన వ్యపదిశతి। భగవత్య్ ఆత్మతయావస్థితే హి సర్వే శబ్దాస్ తస్మిన్న్ ఏవ పర్యవస్యన్తి। యథా దేవో మనుష్యః పక్షీ వృక్ష ఇత్య్ ఆదయః శబ్దాః శరీరాణి ప్రతిపాదయన్తస్ తత్ తద్ ఆత్మని పర్యవస్యాన్తి। తథా భగవతస్ తత్-తద్-ఆత్మతయావస్థానమ్ ఏవ తత్-తచ్-ఛబ్ద-సామానాధికరణ్య-నిబన్ధనమ్, ఇతి విభూత్య్-ఉపసṁహారే వక్ష్యతి--- న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతṁ చరాచరమ్ [గీతా ౧౦।౩౯] ఇతి సర్వేషాṁ స్వేనావినా-భావ-వచనాత్। అవినా-భావశ్ చనియామ్యతయేతి మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮] ఇత్య్ ఉపక్రమోదితమ్।

ఆదిత్యానామ్ అహṁ విష్ణుర్ జ్యోతిషాṁ రవిర్ అṁశుమాన్।

మరీచిర్ మరుతామ్ అస్మి నక్షత్రాణామ్ అహṁ శశీ॥౨౧॥

ద్వాదశ-సఙ్ఖ్యా-సఙ్ఖ్యాతానామ్ ఆదిత్యానాṁ ద్వాదశో య ఉత్కృష్టే విష్ణుర్ నామాదిత్యః సోఽహమ్। జ్యోతిషాṁ జగతి ప్రకాశకానాṁ యోఽṁశుమాన్ రవిర్ ఆదిత్య-గణః సోఽహమ్। మరుతామ్ ఉత్కృష్టే మరీచిర్ యః సోఽహమ్ అస్మి। నక్షత్రాణామ్ అహṁ శశీ। నేయṁ నిర్ధారణే షష్ఠీ। భూతానామ్ అస్మి చేతనేతివత్ నక్షత్రాణాṁ పతిర్ యశ్ చన్ద్రః సోఽహమ్ అస్మి॥౧౦।౨౧॥

వేదానాṁ సామ-వేదోఽస్మి దేవానామ్ అస్మి వాసవః।

ఇన్ద్రియాణాṁ మనశ్ చాస్మి భూతానామ్ అస్మి చేతనా॥౨౨॥

వేదానామ్ ఋగ్-యజుః-సామాథర్వణాṁ య ఉత్కృష్టః సామ-వేదః సోఽహṁ దేవానామ్ ఇన్ద్రోఽహమ్ అస్మి। ఏకాదశానామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ యద్ ఉత్కృష్టṁ మన ఇన్ద్రియṁ తద్ అహమ్ అస్మి। ఇయమ్ అపి న నిర్ధారణే--- భూతానాṁ చేతనావతాṁ యా చేతనా సా అహమ్ అస్మి॥౧౦।౨౨॥

రుద్రాణాṁ శఙ్కరశ్ చాస్మి విత్తేశో యక్ష-రక్షసామ్।

వసూనాṁ పావకశ్చాస్మి మేరుః శిఖరిణామ్ అహమ్॥౨౩॥

రుద్రాణామ్ ఏకాదశానాṁ శఙ్కరోఽహమ్ అస్మి। యక్ష-రక్షసాṁ వైశ్రవణోఽహమ్, వసూనామ్ అష్టనాṁ పావకోఽహమ్। శిఖరిణాṁ శిఖర-శోభినాṁ పర్వతానాṁ మధ్యే మేరుర్ అహమ్॥౧౦।౨౩॥

పురోధసాṁ చ ముఖ్యṁ మాṁ విద్ధి పార్థ బృహస్పతిమ్।

సేనానీనామ్ అహṁ స్కన్దః సరసామ్ అస్మి సాగరః॥౨౪॥

పురోధసామ్ ఉత్కృష్టే బృహస్పతిర్ యః సోఽహమ్ అస్మి। సేనాతీనాṁ సేనాపతీనాṁ స్కన్దోఽహమ్ అస్మి, సరసాṁ సాగరోఽహమ్ అస్మి॥౧౦।౨౪॥

మహర్షీణాṁ భృగుర్ అహṁ గిరామ్ అస్మ్య్ ఏకమ్ అక్షరమ్।

యజ్ఞానాṁ జప-యజ్ఞోఽస్మి స్థావరాణాṁ హిమాలయః॥౨౫॥

మహర్షీణాṁ మరీచ్య్-ఆదీనాṁ భృగుర్ అహమ్। అర్థాభిధాయినః శబ్దా గిరః, తాసామ్ ఏకమ్ అక్షరṁ ప్రణవోఽహమ్ అస్మి। యజ్ఞానామ్ ఉత్కృష్టో జప-యజ్ఞోఽస్మి, పర్వత-మాత్రాణాṁ హిమవాన్ అహమ్॥౧౦।౨౫॥

అశ్వత్థః సర్వ-వృక్షాణాṁ దేవర్షీణాṁ చ నారదః।

గన్ధర్వాణాṁ చిత్రరథః సిద్ధానాṁ కపిలో మునిః॥౨౬॥

సర్వ-వృక్షాణాṁ మధ్యే పూజ్యోఽశ్వత్థ ఏవాహమ్। దేవర్షీణాṁ మధ్యే పరమ-వైష్ణవో నారదోఽహమ్ అస్మి। గన్ధర్వాణాṁ దేవ-గాయకానాṁ మధ్యే చిత్రరథోఽస్మి। సిద్ధానాṁ యోగ-నిష్ఠానాṁ పరమోపాస్యః కపిలోఽహమ్॥౧౦।౨౬॥

ఉచ్చైఃశ్రవసమ్ అశ్వానాṁ విద్ధి మామ్ అమృతోద్భవమ్।

ఐరావతṁ గజేన్ద్రాణాṁ నరాణాṁ చ నరాధిపమ్॥౨౭॥

సర్వేషామ్ అశ్వానాṁ మధ్యేఽమృత-మథనోద్భవమ్ ఉచ్చైఃశ్రవసṁ మాṁ విద్ధి। గజేన్ద్రాణాṁ సర్వేషాṁ మధ్యేఽమృత-మథనోద్భవమ్ ఐరావతṁ మాṁ విద్ధి। అమృతోద్భవమ్ ఇత్య్ ఐరావతస్యాపి విశేషణమ్। నరాణాṁ మధ్యే రాజానṁ మాṁ విద్ధి॥౧౦।౨౭॥

ఆయుధానామ్ అహṁ వజ్రṁ ధేనూనామ్ అస్మి కామ-ధుక్।

ప్రజనశ్ చాస్మి కన్దర్పః సర్పాణామ్ అస్మి వాసుకిః॥౨౮॥

ఆయుధానాṁ మధ్యే వజ్రṁ తద్ అహమ్। ధేనూనాṁ హవిర్ దుఘానాṁ మధ్యే కామ-ధుక్, దివ్యా సురభిః। ప్రజనః జనన-హేతుః కన్దర్పశ్ చాహమ్ అస్మి। సర్పాః ఏక-శిరసస్ తేషాṁ మధ్యే వాసుకిర్ అస్మి॥౧౦।౨౮॥

అనన్తశ్ చాస్మి నాగానాṁ వరుణో యాదసామ్ అహమ్।

పితౄణామ్ అర్యమా చాస్మి యమః సṁయమతామ్ అహమ్॥౨౯॥

నాగా బహు-శిరసః, యాదాṁసి జల-వాసినః, తేషాṁ వరుణోఽహమ్। అత్రాపి న నిర్ధారణే షష్ఠీ, దణ్డాయతాṁ వైవస్వతోఽహమ్॥౧౦।౨౯॥

ప్రహ్లాదశ్ చాస్మి దైత్యానాṁ కాలః కలయతామ్ అహమ్।

మృగాణాṁ చ మృగేన్ద్రోఽహṁ వైనతేయశ్ చ పక్షిణామ్॥౩౦॥

అనర్థ-ప్రేప్సుతయా గణయతాṁ మధ్యే కాలః మృత్యుర్ అహమ్॥౧౦।౩౦॥

పవనః పవతామ్ అస్మి రామః శస్త్ర-భృతామ్ అహమ్।

ఝషాణాṁ మకరశ్ చాస్మి స్రోతసామ్ అస్మి జాహ్నవీ॥౩౧॥

పవతాṁ గమన-స్వభావానాṁ పవనోఽహమ్। శస్త్ర-భృతాṁ రామోఽహమ్। శస్త్ర-భృత్త్వమ్ అత్ర విభూతిః, అర్థాన్తరాభావాత్। ఆదిత్యాదయశ్ చ క్షేత్ర-జ్ఞా ఆత్మత్వేనావస్థితస్య భగవతః శరీరతయా ధర్మ-భూతా ఇతి శస్త్ర-భృత్త్వ-స్థానీయాః॥౧౦।౩౧॥

సర్గాణామ్ ఆదిర్ అన్తశ్ చ మధ్యṁ చైవాహమ్ అర్జున।

అధ్యాత్మ-విద్యా విద్యానాṁ వాదః ప్రవదతామ్ అహమ్॥౩౨॥

సృజ్యన్త ఇతి సర్గాః, తేషామ్ ఆదిః కారణమ్। సర్వదా సృజ్యమానానాṁ సర్వేషాṁ ప్రాణినాṁ తత్ర తత్ర స్రష్టారోఽహమ్ ఏవేత్య్ అర్థః। తథాన్తః సర్వదా సṁహ్రియమాణానాṁ తత్ర తత్ర సṁహర్తారోఽప్య్ అహమ్ ఏవ। తథా చ మధ్యṁ పాలనṁ సర్వదా పాల్యమానానాṁ పాలయితారశ్ చాహమ్ ఏవేత్య్ అర్థః। శ్రేయః-సాధన-భూతానాṁ విద్యానాṁ మధ్యే పరమ-నిఃశ్రేయస-సాధన-భూతా అధ్యాత్మ-విద్యాహమ్ అస్మి। జల్ప-వితణ్డాది కుర్వతాṁ తత్త్వ-నిర్ణయాయ ప్రవృత్తో వాదో యః సోఽహమ్॥౧౦।౩౨॥

అక్షరాణామ్ అకారోఽస్మి ద్వన్ద్వః సామాసికస్య చ।

అహమ్ ఏవాక్షయః కాలో ధాతాహṁ విశ్వతో-ముఖః॥౩౩॥

అక్షరాణాṁ మధ్యే అ-కారో వై సర్వా వాక్ [ఐ।పూ। ౩।౬] ఇతి శ్రుతి-సిద్ధః, సర్వ-వర్ణానాṁ ప్రకృతిర్ అ-కారోఽహమ్। సామాసికః సమాస-సమూహః। తస్య మధ్యే ద్వన్ద్వ-సమాసోఽహమ్। స హ్య్ ఉభయ-పదార్థ-ప్రధానత్వేనోత్కృష్టః। కలా-ముహూర్తాది-మయోఽక్షయః కాలోఽహమ్ ఏవ। సర్వస్య స్రష్ట హిరణ్యగర్భశ్ చతుర్ముఖోఽహమ్॥౧౦।౩౩॥

మృత్యుః సర్వ-హరశ్ చాహమ్ ఉద్భవశ్ చ భవిష్యతామ్।

కీర్తిః శ్రీర్ వాక్ చ నారీణాṁ స్మృతిర్ మేధా ధృతిః క్షమా॥౩౪॥

సర్వ-ప్రాణ-హరో మృత్యుశ్ చాహమ్। ఉత్పత్స్యమానానామ్ ఉద్భవాఖ్యṁ కర్మ చాహమ్, నారీణాṁ శ్రీర్ అహṁ కీర్తిశ్ చాహṁ వాక్ చాహṁ స్మృతిశ్ చాహṁ మేధా చాహṁ ధృతిశ్ చాహṁ క్షమా చాహమ్॥౧౦।౩౪॥

బృహత్-సామ తథా సామ్నాṁ గాయత్రీ ఛన్దసామ్ అహమ్।

మాసానాṁ మార్గశీర్షోఽహమ్ ఋతూనాṁ కుసుమాకరః॥౩౫॥

సామ్నాṁ బృహత్-సామాహమ్। ఛన్దసాṁ గాయత్రీమ్ అహమ్। ఋతూనాṁ కుసుమాకరో వసన్తః॥౧౦।౩౫॥

ద్యూతṁ ఛలయతామ్ అస్మి తేజస్ తేజస్వినామ్ అహమ్।

జయోఽస్మి వ్యవసాయోఽస్మి సత్త్వṁ సత్త్వవతామ్ అహమ్॥౩౬॥

ఛలṁ కుర్వతాṁ ఛలాస్పదేష్వ్ అక్షాది-లక్షణṁ ద్యూతమ్ అహమ్। జేతౄణాṁ జయోఽస్మి। వ్యవసాయినాṁ వ్యవసాయోఽస్మి। సత్త్వతాṁ సత్త్వṁ మహా-మనస్త్వమ్॥౧౦।౩౬॥

వృష్ణీనాṁ వాసుదేవోఽస్మి పాణ్డవానాṁ ధనఞ్జయః।

మునీనామ్ అప్య్ అహṁ వ్యాసః కవీనామ్ ఉశనా కవిః॥౩౭॥

వసుదేవ-సూనుత్వమ్ అత్ర విభూతిః, అర్థాన్తరాభావాద్ ఏవ। పాణ్డావానాṁ ధనఞ్జయో ఽర్జునో ఽహమ్। మునయో మననేనార్థ-యాథాత్మ్య-దర్శినః, తేషాṁ వ్యాసోఽహమ్। కవయో విపశ్చితః॥౧౦।౩౭॥

దణ్డో దమయతామ్ అస్మి నీతిర్ అస్మి జిగీషతామ్।

మౌనṁ చైవాస్మి గుహ్యానాṁ జ్ఞానṁ జ్ఞానవతామ్ అహమ్॥౩౮॥

నియమాతిక్రమణే దణ్డాṁ కుర్వతాṁ దణ్డోఽహమ్। విజిగీషూణాṁ జయోపాయ-భూతా నీతిర్ అస్మి। గుహ్యానాṁ సమ్బన్ధిషు గోపనేషు మౌనమ్ అస్మి। జ్ఞానవతాṁ జ్ఞానṁ చాహమ్॥౧౦।౩౮॥

యచ్ చాపి సర్వ-భూతానాṁ బీజṁ తద్ అహమ్ అర్జున।

న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతṁ చరాచరమ్॥౩౯॥

సర్వ-భూతానాṁ సర్వావస్థావస్థితానాṁ తత్-తద్-అవస్థా-బీజ-భూతṁ ప్రతీయమానమ్ అప్రతీయమానṁ చ యత్ తద్ అహమ్ ఏవ। చరాచర-సర్వ-భూత-జాతṁ మయాత్మతయావస్థితేన వినా యత్ స్యాన్ న తద్ అస్తి। అహమ్ ఆత్మా గుడాఅకేశ సర్వ-భూతాశాయ-స్థితః [౧౦।౨౦] ఇతి ప్రక్రమాత్। న తద్ అస్తి వినా యత్ స్యాన్ మయా భూతṁ చరాచరమ్ ఇత్య్ అత్రాప్య్ ఆత్మతయావస్థానమ్ ఏవ వివక్షితమ్।

సర్వ-వస్తు-జాతṁ సర్వావస్థṁ మయాత్మ-భూతేన యుక్తṁ స్యాద్ ఇత్య్ అర్థః। అనేన సర్వస్యాస్య సామానాధికరణ్య-నిర్దేశ్యస్య ఆత్మతయా అవస్థితిర్ ఏవ హేతుర్ ఇతి ప్రకటయతి॥౧౦।౩౯॥

నాన్తోఽస్తి మమ దివ్యానాṁ విభూతీనాṁ పరన్తప।

ఏష తూద్దేశతః ప్రోక్తో విభూతేర్ విస్తరో మయా॥౪౦॥

మమ దివ్యానాṁ కల్యాణీనాṁ విభూతీనామ్ అన్తో నాస్తి। ఏష తు విభూతేర్ విస్తరో మయా కైశ్చిద్ ఉపాధిభిః సఙ్క్షేపతః ప్రోక్తః॥౧౦।౪౦॥

యద్ యద్ విభూతిమత్ సత్త్వṁ శ్రీమద్ ఊర్జితమ్ ఏవ వా।

తత్ తద్ ఏవావగచ్ఛ త్వṁ మమ తేజోఽṁశ-సమ్భవమ్॥౪౧॥

యద్ యద్ విభూతిమద్ ఈశితవ్య-సమ్పన్నṁ భూత-జాతṁ శ్రీమత్ కాన్తిమద్ ధన-ధాన్య-సమృద్ధṁ వా ఊద్ర్జితṁ కల్యాణారమ్భేషూద్యుక్తṁ తత్ తన్ మమ తేజోఽṁశ-సమ్భవమ్ ఇత్య్ అవగచ్ఛ॥౧౦।౪౧॥

తేజః పరాభిభవన-సామర్థ్యమ్, మమాచిన్త్య-శక్తేర్ నియమన-శక్త్యైక-దేశ-సమ్భవమ్ ఇత్య్ అర్థః।

అథ వా బహునైతేన కిṁ జ్ఞాతేన తవార్జున।

విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్॥౪౨॥

బహునా ఐతేన ఉచ్యమానేన జ్ఞానేన కిṁ ప్రయోజనమ్। ఇదṁ చిద్-అచిద్-ఆత్మకṁ కృత్స్నṁ జగత్ కార్యావస్థṁ కారణావస్థṁ స్థూలṁ సూక్ష్మṁ చ స్వరూప-సద్-భావే స్థితౌ ప్రవృత్తి-భేదే చ యథా మత్-సఙ్కల్పṁ నాతివర్తేత తథా మమ మహిమ్నోఽయుతాయుతాṁశేన విష్టభ్యాహమ్ అవస్థితః। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణ--- యస్యాయుతాయుతాṁశాṁశే విశ్వ-శక్తిర్ ఇయṁ స్థితా [వి।పు। ౧।౯।౫౩] ఇతి॥౧౦।౪౨॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే దశమోఽధ్యాయః ॥౧౦॥

**