atha saptamo'dhyāyaḥ

प्रथमाध्याय-षट्केन परम-प्राप्य-भूतस्य परस्य ब्रह्मणो निरवद्यस्य निखिल-जगद्-एक-कारणस्य सर्वज्ञस्य सर्व-भूतस्य सत्य-सङ्कल्पस्य महा-विभूतेः श्रीमतो नारायणस्य प्राप्त्य्-उपाय-भूतꣳ तद्-उपासनꣳ वक्तुꣳ तद्-अङ्ग-भूतम् आत्म-ज्ञान-पूर्वक-कर्मानुष्ठान-साध्यꣳ प्राप्तुः प्रत्यग्-आत्मनो याथात्म्य-दर्शनम् उक्तम्। इदानीꣳ मध्यमेन षट्केन पर-ब्रह्म-भूत-परम-पुरुष-स्वरूपꣳ तद्-उपासनꣳ च भक्ति-शब्द-वाच्यम् उच्यते। तद् एतद् उत्तरत्र---

उपासनꣳ तु भक्ति-रूपापन्नम् एव परम-प्राप्त्य्-उपाय-भूतम् इति वेदान्त-वाक्य-सिद्धम्। तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति [श्वे।उ। ३।८], तम् एव विद्वान् अमृत इह भवति [नृ।ता।उ। १।१०।६; तै।आ। ३।१।३] इत्य् आदिनाभिहितꣳ वेदनम्। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः [बृ।आ।उ। २।४।५], आत्मानम् एव लोकम् उपासीत [बृ।आ।उ। १।४।१५], सत्त्व-शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृति-लम्भे सर्व-ग्रन्थीनाꣳ विप्रमोक्षः [छा।उ। ७।२६।२],

ऐकार्थ्यात् स्मृति-सन्तान-रूपꣳ दर्शन-समानाकारꣳ ध्यानोपासन-शब्द-वाच्यम् इत्य् अवगम्यते। पुनश् च,

तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम्॥ [मु।उ। ३।२।३]

इति विशेषणात् परेणात्मना वरणीयता-हेतु-भूतꣳ स्मर्यमाण-विषयस्यात्यर्थ-प्रियत्वेन स्वयम् अप्य् अत्यर्थ-प्रिय-रूपꣳ स्मृति-सन्तानम् एवोपासन-शब्द-वाच्यम् इति हि निश्चीयते। तद् एव हि भक्तिर् इत्य् उच्यते। स्नेह-पूर्वम् अनुध्यानꣳ भक्ति इत्य् अभिधीयते [लैङ्गु] इत्य् आदि वचनात्।

अतः तम् एव विद्वान् अमृत इह भवति [नृ।ता।उ। १।१०।६; तै।आ। ३।१।३], नान्यः पन्था विद्यतेऽनयनाय [श्वे।उ। ३।८, ६।१५; तै।आ। ३।१।३],

इत्य् अनयोर् एकार्थत्वꣳ सिद्धꣳ भवति। तत्र सप्तमे तावद् उपास्य-भूत-परम-पुरुष-स्वरूप-याथात्म्यꣳ, प्रकृत्या तत् तिरोधानꣳ, तन्-निवृत्तये भगवत्-प्रपत्तिः। उपासक-विधाभेदः। ज्ञानिनः श्रैष्ठ्यꣳ चोच्यते।

श्री-भगवान् उवाच

मय्य् आसक्तमनाः पार्थ योगꣳ युञ्जन् मदाश्रयः।

असꣳशयꣳ समग्रꣳ माꣳ यथा ज्ञास्यसि तच् छृणु॥१॥

मय्य् आभिमुख्येन आसक्त-मनाः मत्-प्रियत्वातिरेकेण मत्-स्वरूपेण गुणैश् च चेष्टितेन मद्-विभूत्या विश्लेषे सति तत्-क्षणाद् एव विशीर्यमाण-स्वभावतया मयि सुगाढꣳ बद्ध-मनाः, मद्-आश्रयस् तथा स्वयꣳ च मया विना विशीर्यमाणतया मद्-आश्रयो मद्-एकाधारः, मद्-योगꣳ युञ्जन् योक्तुꣳ प्रवृत्तो योग-विषय-भूतꣳ माम् असꣳशयꣳ निःसꣳशयꣳ समग्रꣳ सकलꣳ यथा ज्ञास्यसि येन ज्ञानेनोक्तेन ज्ञास्यसि, तद् ज्ञानम् अवहित-मनाः सृणु॥७।१॥

ज्ञानꣳ तेऽहꣳ स-विज्ञानम् इदꣳ वक्ष्याम्य् अशेषतः।

यज् ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज् ज्ञातव्यम् अवशिष्यते॥२॥

अहꣳ ते मद्-विषयम् इदꣳ ज्ञानꣳ विज्ञानेन सहाशेषतो वक्ष्यामि। विज्ञानꣳ हि विविक्ताकार-विषयꣳ ज्ञानम्, यथाहꣳ मद्-व्यतिरिक्तात् समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-जातात् निखिल-हेय-प्रत्यनीकतया नाना-विधानवधिकातिशया-सख्येकल्याण-गुण-गणानन्तमहाविभूतितया च विविक्त तेन विविक्त-विषय-ज्ञानेन सह मत्-स्वरूप-विषय-ज्ञानꣳ वक्ष्यामि। किꣳ बहुना यद् ज्ञानꣳ ज्ञात्वा मयि पुनर् अन्यद् ज्ञातव्यꣳ नावशिष्यते॥७।२॥

वक्ष्यमाणस्य ज्ञानस्य दुष्प्रापताम् आह---

मनुष्याणाꣳ सहस्रेषु कश् चिद् यतति सिद्धये।

यतताम् अपि सिद्धानाꣳ कश् चिन् माꣳ वेत्ति तत्त्वतः॥३॥

मनुष्याः शास्त्राधिकार-योग्यास् तेषाꣳ सहस्रेषु कचिद् एव सिद्धि-पर्यन्तꣳ यतते। सिद्धि-पर्यन्तꣳ यतमानानाꣳ सहस्रेषु कश्चिद् एव माꣳ विदित्वा मत्तः सिद्धये यतते। मद्-विदाꣳ सहस्रेषु तत्त्वतो यथावत् स्थितꣳ माꣳ वेत्ति न कश्चिद् इत्य् अभिप्रायः। स महात्मा सुदुर्लभः [७।१९] माꣳ तु वेद न कश्चन [७।२६] इति हि वक्ष्यते॥७।३॥

भूमिर् आपोऽनलो वायुः खꣳ मनो बुद्धिर् एव च।

अहङ्कार इतीयꣳ मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा॥४॥

अस्य विचित्रानन्द-भोग्य-भोगोपकरण-भोग-स्थान-रूपेणावस्थितस्य जगतः प्रकृतिर् इयꣳ गन्धादि-गुणक-पृथिव्य्-अप्-तेजो-वाय्व्-आकाशादि-रूपेण मनः-प्रभृतीन्द्रिय-रूपेण च महद्-अङ्कार-रूपेण चाष्टधा भिन्ना मदीया इति विद्धि॥७।४॥

अपरेयम् इतस् त्व् अन्याꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि मे पराम्।

जीव-भूताꣳ महाबाहो ययेदꣳ धार्यते जगत्॥५॥

इयꣳ ममापरा प्रकृतिः। इतस् त्व् अन्याम् इतोऽचेतनायाश् चेतन-भोग्य-भूतायाः प्रकृतेः विसजातीयाकाराꣳ जीव-भूताꣳ परꣳ तस्या भोक्तृत्वेन प्रधान-भूताꣳ चेतन-रूपाꣳ मदीयाꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि ययेदम् अचेतनꣳ कृत्स्नꣳ जगद् धार्यते॥७।५॥

एतद्-योनीनि भूतानि सर्वाणीत्य् उपधारय।

अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा॥६॥

एतच् चेतनाचेतन-समष्टि-रूप-मदीय-प्रकृति-द्वय-योनीनि ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तान्य् उच्चावच-भावेनावस्थितानि चिद्-अचिन्-मिश्राणि सर्वाणि भूतानि मदीयानीत्य् उपधारय। मदीय-प्रकृति-द्वय-योनीनि हि तानि मदीयान्य् एव। तथा प्रकृति-द्वय-योनित्वेन कृत्स्नस्य जगतः, तयोर् द्वयोर् अपि मद्-योनित्वेन मदीयत्वेन च कृत्स्नस्य जगतोऽहम् एव प्रभवः, अहम् एव प्रलयः, अहम् एव च शेषीत्य् उपधारय। तयोश् चिद्-अचित्-समष्टि-भूतयोः प्रकृति-पुरुषयोर् अपि परम-पुरुष-योनित्वꣳ श्रुति-स्मृति-सिद्धम्। महान् अव्यक्ते लीयते ऽव्यक्तम् अक्षरेऽक्षरꣳ तमसि लीयते तमः परे देवे एकीभवति [सु।उ। २] विष्णोः स्वरूपात् परतोदिते द्वे रूपे प्रधानꣳ पुरुषश् च [वि।पु। १।२।२४],

इत्य्-आदिका हि श्रुति-स्मृतयः॥७।६॥

मत्तः परतरꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय।

मयि सर्वम् इदꣳ प्रोतꣳ सूत्रे मणिगणा इव॥७॥

यथा सर्व-कारणस्यापि प्रकृति-द्वयस्य कारणत्वेन सर्वाचेतन-वस्तु-शेषिणश् चेतनस्यापि शेषित्वेन कारणतया शेषितया चाहꣳ परतरः, तथा ज्ञान-शक्ति-बलादि-गुण-योगेन चाहम् एव परतरः। मत्तोऽन्यन् मद्-व्यतिरिक्तꣳ ज्ञान-बलादि-गुणान्तर-योगि किञ्चिद् अपि परतरꣳ नास्ति। सर्वम् इदꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-जातꣳ कार्यावस्थꣳ कारणावस्थꣳ च मच्-छरीर-भूतꣳ सूत्रे मणि-गणवद् आत्मतया अवस्थिते मयि प्रोतम् आश्रितम्। यस्य पृथिवी शरीरम् [बृ।आ।उ। ३।७।३] यस्यात्मा शरीरम् [बृ।आ।उ। ३।७।२२] एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा, दिव्यो देव एको नारायणः [सु।उ। ७] इत्य् आत्म-शरीर-भावेनावस्थानम् च जगद्-ब्रह्मणोर् अन्तर्यामि-ब्राह्मणादिषु सिद्धम्॥७।७॥

अतः सर्वस्य परम-पुरुष-शरीरत्वेन आत्म-भूत-परम-पुरुष-प्रकारत्वात् सर्व-प्रकारः परम-पुरुष एवावस्थित इति सर्वैः शब्दैस् तस्य एवाभिधानम् इति तत्-तत्-सामानाधिकरण्येनाह रसोऽहम् इति चतुर्भिः---

रसोऽहम् अप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशि-सूर्ययोः।

प्रणवः सर्व-वेदेषु शब्दः खे पौरुषꣳ नृषु॥८॥

गन्धः पृथिव्याꣳ च तेजश् चास्मि विभावसौ।

जीवनꣳ सर्व-भूतेषु तपश् चास्मि तपस्विषु॥९॥

बीजꣳ माꣳ सर्व-भूतानाꣳ विद्धि पार्थ सनातनम्।

बुद्धिर् बुद्धिमताम् अस्मि तेजस् तेजस्विनाम् अहम्॥१०॥

बलꣳ बलवताꣳ चाहꣳ काम-राग-विवर्जितम्।

धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११॥

एते सर्वे विलक्षणा भावा मत्त एव उत्पन्नाः मच्-छेष-भूता मच्-छरीरतया मय्य् एवावस्थिताः। अतस् तत्-प्रकारोऽहम् एवावस्थितः॥७।८-११॥

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास् तामसाश् च ये।

मत्त एवेति तान् विद्धि न त्व् अहꣳ तेषु ते मयि॥१२॥

किꣳ विशिष्याभिधीयते। सात्त्विका राजसास् तामसाश् च जगति देहत्वेनेन्द्रियत्वेन भोग्यत्वेन तत्-तद्-धेतुत्वेन चावस्थिता ये भावास् तान् सर्वान् मत्त एव उत्पन्नान् विद्धि। ते मच्-छरीरतया मय्य् एवावस्थिता इति च। न त्व् अहꣳ तेषु नाहꣳ कदाचिद् अपि तद्-आयत्त-स्थितिः। अन्यत्रात्मायत्त-स्थितित्वेऽप्य् शरीरस्य शरीरेणात्मनः स्थितव् अप्य् उपकारो विद्यते। मम तु तैर् न कश्चित् तथा-विध उपकारः। केवल-लीलैव प्रयोजनम् इत्य् अर्थः॥७।१२॥

त्रिभिर् गुण-मयैर् भावैर् एभिः सर्वम् इदꣳ जगत्।

मोहितꣳ नाभिजानाति माम् एभ्यः परम् अव्ययम्॥१३॥

तद् एवꣳ चेतनाचेतनात्मकꣳ कृत्स्नꣳ जगन् मदीयꣳ काले काले मत्त एवोत्पद्यते। मयि च प्रलीयते। मय्य् एवावस्थितꣳ मच्-छरीर-भूतꣳ मद्-आत्मकꣳ च, इत्य् अहम् एव कार्यावस्थायाꣳ कारणावस्थायाꣳ च सर्व-शरीरतया सर्व-प्रकारोऽवस्थितः। अतः कारणत्वेन शेषित्वेन च ज्ञानाद्य्-असङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणैश् चाहम् एव सर्वैः प्रकारैः परतरः। मत्तोऽन्यत् केनापि कल्याण-गुण-गणेन परतरꣳ न विद्यते। एवꣳ-भूतꣳ माꣳ त्रिभ्यः सात्त्विक-राजस-तामस-गुण-मयेभ्यो भावेभ्यः परꣳ मद्-असाधारणैः कल्याण-गुण-गणैस् तत्-तद्-भोग्यता-प्रकारैश् च परम् उत्कृष्टतमम् अव्ययꣳ सदैक-रूपम् अपि तैर् एव त्रिभिर् गुण-मयैर् निहीनतरैः क्षण-विध्वꣳसिभिः पूर्व-कर्मानुगुण-देहेन्द्रिय-भाग्यत्वेनावस्थितैः पदार्थैः मोहितꣳ देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मनावस्थितम् इदꣳ जगन् नाभिजानाति॥७।१३॥

कथꣳ स्वत एवानवधिकातिशयानन्दे नित्ये सदैक-रूपे लौकिक-वस्तु-भोग्यता-प्रकारैश् चोत्कृष्टतमे त्वयि स्थितेऽप्य् अत्यन्त-निहीनेषु गुण-मयेष्व् अस्थिरेषु भावेषु सर्वस्य भोक्तृ-वर्गस्य भोग्यत्व-बुद्धिर् उपजायते। इत्य् अत्राह---

दैवी ह्य् एषा गुण-मयी मम माया दुरत्यया।

माम् एव ये प्रपद्यन्ते मायाम् एताꣳ तरन्ति ते॥१४॥

ममैषा गुण-मयी सत्त्व-रजस्-तमो-मयी माया यस्माद् दैवी देवेन क्रीडा-प्रवृत्तेन मयैव निर्मता तस्मात् सर्वैर् दुरत्यया दुरतिक्रमा। अस्याः माया-शब्द-वाच्यत्वम् आसुर-राक्षसास्त्रादीनाम् इव विचित्र-कार्य-करत्वेन। यथा च---

अतो माया-शब्दो न मिथ्यार्थ-वाची। ऐन्द्र-जालिकादिष्व् अपि केनचिद् मन्त्रौषधादिना मिथ्यार्थ-विषयायाः पारमार्थिक्यैव बुद्धेर् उत्पादकत्वेन मायावीति प्रयोगः। तथा मन्त्रौषधादिर् एव च तत्र माया, सर्व-प्रयोगेष्व् अनुगतस्यैकस्य एवाब्दार्थत्वात्। तत्र मिथ्यार्थेषु माया-शब्द-प्रयोगो माया-कार्य-बुद्धि-विषयत्वेनाउपचारिकः। मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत्। एषा गुण-मयी पारमार्थिकी भगवन्-माया एव--- मायाꣳ तु प्रकृतिꣳ विद्यान् मायिनꣳ तु महेश्वरम् [श्वे।उ। ४।१०] इत्य्-आदिष्व् अभिधीयते। अस्याः कार्यꣳ भगवत्-स्वरूप-तिरोधनꣳ स्व-स्वरूप-भोग्यत्व-बुद्धिश् च। अतो भगवन्-मायया मोहितꣳ सर्वꣳ जगद् भगवन्तम् अनवधिकातिशयानन्द-स्वरूपꣳ नाभिजानाति। माया-विमोचनोपायाम् आह--- माम् एव सत्य-सङ्कल्पꣳ परम-कारुणिकम् अनालोचित-विशेषाशेष-लोक-शरण्यꣳ ये शरणꣳ प्रपद्यन्ते त एताꣳ मदीयाꣳ गुण-मयीꣳ मायाꣳ तरन्ति। मायाम् उत्सृज्य माम् एव उपासत इत्य् अर्थः॥७।१४॥

किम् इति भगवद्-उपासनापादिनीꣳ भगवत्-प्रपत्तिꣳ सर्वे न कुर्वन्ति। इत्य् अत्राह---

न माꣳ दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।

माययापहृत-ज्ञाना आसुरꣳ भावम् आश्रिताः॥१५॥

माꣳ दुष्कृतिनः पाप-कर्माणो दुष्कृत-तारतम्याच् चतुर्-विधा न प्रपद्यन्ते मूढा नराधमाः। माययापहृत-ज्ञाना आसुरꣳ भावम् आश्रिता इति। मूढा विपरीत-ज्ञाना पूर्वोक्त-प्रकारेण मत्-स्वरूपापरिज्ञानात् प्राकृतेषु एव विषयेषु सक्ताः पूर्वोक्त-प्रकारेण भगवच्-छेषतैक-रसम् आत्मानꣳ भोग्य-जातꣳ च स्व-शेषतया मन्यमानाः। नराधमाः सामान्येन ज्ञातेऽपि मत्-स्वरूपे मदौन्मुख्यानर्हाः। माययापहृत-ज्ञानास् तु मद्-विषयꣳ मद्-ऐश्वर्य-विषयꣳ च ज्ञानꣳ प्रस्तुतꣳ येषाꣳ तद्-असम्भावनापादिनीभिः कूट-युक्तिभिर् अपहृतꣳ ते तथोक्ताः। आसुरꣳ भावम् आश्रितास् तु मद्-विषयꣳ मद्-ऐश्वर्य-विषयꣳ च ज्ञानꣳ सुदृढम् उपपन्नꣳ येषाꣳ द्वेषायैव भवति ते आसुरꣳ भावम् आश्रिताः। उत्तरोत्तराः पापिष्ठतमाः॥७।१५॥

चतुर्-विधा भजन्ते माꣳ जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।

आर्तो जिज्ञासुर् अर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६॥

सुकृतिनः पुण्य-कर्माणो माꣳ शरणम् उपगम्य माम् एव भजन्ते। ते चे सुकृत-तारतम्येन चतुर्-विधाः। सुकृत-गरीयस्त्वेन प्रतिपत्ति-वैशेष्याद् उत्तरोत्तराधिकतमा भवन्ति। आर्तः प्रतिष्ठा-हीनो भ्रष्टैश्वर्यः पुनस् तत्-प्राप्ति-कामः। अर्हार्थी अप्राप्तैश्वर्यतया ऐश्वर्य-कामः। तयोर् मुख-भेद-मात्रम्, ऐश्वर्य-विषयतयैक्याद् एक एव अधिकारः। जिज्ञासुः प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपावाप्तीच्छुः। ज्ञानम् एवास्य स्वरूपम् इति जिज्ञासुर् इति उक्तम्। ज्ञानी च इतस् त्व् अन्याꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि मे पराम् [गीता ७।५] इत्य् आदिना अभिहित-भगवच्-छेषतैक-रसात्म-स्वरूप-वित् प्रकृति-वियुक्त-केवलात्मनि अपर्यवस्यन् भगवन्तꣳ प्रेप्सुर् भगवन्तꣳ परम-प्राप्यꣳ मन्वानः॥७।१६॥

तेषाꣳ ज्ञानी नित्य-युक्त एक-भक्तिर् विशिष्यते।

प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहꣳ स च मम प्रियः॥१७॥

तेषाꣳ ज्ञानी विशिष्यते। कुतः। नित्य-युक्त एक-भक्तिर् इति च। ज्ञानिनो हि मद्-एक-प्राप्यस्य मया योगो नित्यः। इतरयोस् तु यावत् स्वाभिलषित-प्राप्ति मया योगः। तथा ज्ञानिनो मय्य् एकस्मिन् एव भक्तिः। इतरयोस् तु स्वाभिलषिते तत्-साधनत्वेन मयि च। अतः स एव विशिष्यते।

किꣳ च प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहम्। अत्रात्यर्थ-शब्दो अभिधेय-वचनः। ज्ञानिनोऽहꣳ यथा प्रियः, तथा मया सर्वज्ञेन सर्व-शक्तिनाप्य् अभिधातुꣳ न शक्यते इत्य् अर्थः। प्रियत्वस्येयत्ता-रहितत्वात्। यथा ज्ञानिनाम् अग्रेसरस्य प्रह्लादस्य---

इति सोऽपि तथा एव मम प्रियः॥७।१७॥

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतम्।

आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमाꣳ गतिम्॥१८॥

सर्व एवैते माम् एवोपासते इत्य् उदारा वदान्याः। ये मत्तो यत् किञ्चिद् अपि गृह्णान्ति, ते हि मम सर्वस्व-दायिनः। ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतꣳ तद्-आयत्तात्म-धारणोऽहम् इति मन्ये। कस्माद् एवम्। यस्माद् अयꣳ मया विनात्म-धारणासम्भावनया माम् एवानुत्तमꣳ प्राप्यम् आस्थितः। अतस् तेन विना ममाप्य् आत्म-धारणꣳ न सम्भवति। ततो ममाप्य् आत्मा हि सः॥७।१८॥

नाल्प-सङ्ख्यासङ्ख्यातानाꣳ पुण्य-जन्मनाꣳ फलम् इदꣳ यन् मच्-छेषतैक-रसात्म-याथात्म्य-ज्ञान-पूर्वकꣳ मत्-प्रपदनम्। अपि तु---

बहूनाꣳ जन्मनाम् अन्ते ज्ञानवान् माꣳ प्रपद्यते।

वासुदेवः सर्वम् इति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९॥

बहूनाꣳ जन्मनाꣳ पुण्य-जन्मनाम् अन्ते अवसाने वासुदेव-शेषतैक-रसोऽहꣳ तद्-आयत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तिश् च। स चासङ्ख्येयैः कल्याण-गुण-गणैः परतर इति ज्ञानवान् भूत्वा वासुदेव एव मम परम-प्राप्यꣳ प्रापकꣳ चान्यद् अपि यन् मनोरथ-वर्ति स एव मम तत् सर्वम् इति माꣳ यः प्रपद्यते माम् उपास्ते। स महात्मा महा-मनाः सुदुर्लभो दुर्लभतरो लोके।

वासुदेवः सर्वम् इत्य् अस्यायम् एवार्थः। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहम् [७।१७], आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमाꣳ गतिम् [७।१८] इति प्रकमात्। ज्ञानवान् चायम् उक्त-लक्षण एव, अस्यैव पूर्वोक्त-ज्ञानित्वात्। भूमिर् आप इत्य् आरभ्य, अहङ्कार इतीयꣳ मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टाधा। अपरेयम् इतस् त्व् अन्याꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि मे पराꣳ जीव-भूताम् [७।४, ५] इति हि चेतनाचेतनस्य प्रकृति-द्वयस्य परम-पुरुष-शेषतैक-रसतोक्त अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा। मत्तः परतरꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय [७।६, ७] इति आरभ्य, ये चैव सात्त्विका भावा राजसास् तामसाश् च ये। मत्त एवेति तान् विद्धि न त्व् अहꣳ तेषु ते मयि [७।१२] इति प्रकृति-द्वयस्य कार्य-कारणोभयावस्थस्य परम-पुरुषायत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्तित्वꣳ परम-पुरुषस्य च सर्वैः प्रकारैः सर्वस्मात् परतरत्वम् उक्तम्। अतः स एव अत्र ज्ञानी इत्य् उच्यते॥७।१९॥

तस्य ज्ञानिनो दुर्लभत्वम् एवोपपादयति---

कामैस् तैस् तैर् हृत-ज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्य-देवताः।

तꣳ तꣳ नियमम् आस्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२०॥

सर्व एव हि लौकिकाः पुरुषाः स्वया प्रकृत्या पाप-वासनया गुण-मय-भाव-विषयया नियता नित्यान्विताः। तैस् तैः स्व-वासनानुरूपैर् गुण-मयैर् एव कामैर् इच्छा-विषय-भूतैर् हृत-मत्-स्वरूप-विषय-ज्ञानाः। तत्-तत्-काम-सिद्ध्य्-अर्थम् अन्य-देवता मद्-व्यतिरिक्ताः केवलेन्द्रादि-देवताः, तꣳ तꣳ नियमम् आस्थाय तत्-तद्-देवता-विशेष-मात्र-प्रीणनायासाधारणꣳ नियमम् आस्थाय प्रपद्यन्ते ता एव आश्रित्य अर्चयन्ते, न मत्-स्वरूपम् अभिजानन्ति॥७।२०॥

यो यो याꣳ याꣳ तनुꣳ भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति।

तस्य तस्याचलाꣳ श्रद्धाꣳ ताम् एव विदधाम्य् अहम्॥२१॥

ता अपि देवता मदीयास् तनवः। य आदित्ये तिष्ठन्न् आदित्याद् अन्तरो न वेद, यस्यादित्यः शरीरम् [बृ।आ।उ। ३।७।९] इत्य् आदि-श्रुतिभिः प्रतिपादिता मदीयाः तनव इति अजानन्न् अपि यो यो याꣳ याꣳ मदीयाम् इन्द्रादिकाꣳ तनुꣳ भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति, तस्य तस्याजानतोऽपि मत्-तनु-विषयैषा श्रद्धा इत्य् अहम् एवानुसन्धाय ताम् एवाचलाꣳ निर्विघ्नाꣳ विदधाम्य् अहम्॥७।२१॥

स तया श्रद्धया युक्तस् तस्या राधनम् ईहते।

लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२॥

स तया निर्विघ्नया श्रद्धया युक्तस् तस्येन्द्रादेर् आराधनꣳ प्रतीहते चेष्टते। ततो मत्-तनु-भूतेन्द्रादि-देवताराधनात् तान् एव हि स्वाभिलषितान् कामान् मयैव विहितान् लभते। यद्यप्य् आराधन-काले आराध्येन्द्रादयो मदीयास् तनवः। तत एव तद्-अर्चनꣳ च मद्-आराधनम् इति न जानाति। तथापि तस्य वस्तुतो मद्-आराधनत्वाद् आराधकाभिलषितम् अहम् एव विदधामि॥७।२२॥

अन्तवत् तु फलꣳ तेषाꣳ तद् भवत्य् अल्प-मेधसाम्।

देवान् देव-यजो यान्ति मद्-भक्ता यान्ति माम् अपि॥२३॥

तेषाम् अल्प-मेधसाम् अल्प-बुद्धीनाम् इन्द्रादि-मात्र-याजिनाꣳ तद्-आराधन-फलꣳ स्वल्पम् अन्तवच् च भवति। कुतः? देवान् देव-यजो यान्ति यत इन्द्रादीन् देवान् तद्-याजिनो यान्ति। इन्द्रादयो हि परिच्छिन्न-भोगाः परिमित-काल-वर्तिनश् च। ततस् तत्-सायुज्यꣳ प्राप्तास् तैः सह प्रच्यवन्ते। मद्-भक्ता अपि तेषाम् एव कर्मणाꣳ मद्-आराधन-रूपताꣳ ज्ञात्वा परिच्छिन्न-फल-सङ्गꣳ त्यक्त्वा मत्-प्रीणनैक-प्रयोजना माम् एव प्राप्नुवन्ति, न च पुनर् निवर्तन्ते माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते [गीता ८।१६] इति वक्ष्यते॥७।२३॥

इतरे तु सर्व-समाश्रयणीयत्वाय मम मनुष्यादिषु अवतारम् अपि अकिञ्चित्करꣳ कुर्वन्ति इत्याह---

अव्यक्तꣳ व्यक्तिम् आपन्नꣳ मन्यन्ते माम् अबुद्धयः।

परꣳ भावम् अजानन्तो ममाव्ययम् अनुत्तमम्॥२४॥

सर्वैः कर्मभिर् आराध्योऽहꣳ सर्वेश्वरो वाङ्-मनसापरिच्छेद्य-स्वरूप-स्वभावः परम-कारुण्याद् आश्रित-वात्सल्याच् च सर्व-समाश्रयणीयत्वाय अजहत्-स्वभाव एव वसुदेव-सूनुर् अवतीर्ण इति ममैवꣳ परꣳ भावम् अव्ययम् अनुत्तमम् अजानन्तः प्राकृत-राज-सूनु-समानम् इतः पूर्वम् अनभिव्यक्तम् इदानीꣳ कर्म-वशाज् जन्म-विशेषꣳ प्राप्य व्यक्तिम् आपन्नꣳ प्राप्तꣳ माम् अबुद्धयो मन्यन्ते अतो माꣳ न श्रयन्ते, न कर्मभिर् आराधयन्ति च॥७।२४॥

कुत एवꣳ न प्रकाशते। इत्य् अत्राह---

नाहꣳ प्रकाशः सर्वस्य योग-माया-समावृतः।

मूढोऽयꣳ नाभिजानाति लोको माम् अजम् अव्ययम्॥२५॥

क्षेत्रज्ञासाधारण-मनुष्यत्वादि-सꣳस्थान-योगाख्य-मायया समावृतोऽहꣳ न सर्वस्य प्रकाशः। मयि मनुष्यत्वादि-सꣳस्थान-दर्शन-मात्रेण मूढोऽयꣳ लोको माम् अति-वाय्व्-इन्द्र-कर्माणम् अतिसूर्याग्नि-तेजसम् उपलभ्यमानम् अप्य् अजम् अव्ययꣳ निखिल-जगद्-एक-कारणꣳ सर्वेश्वरꣳ माꣳ सर्व-समाश्रयणीयत्वाय मनुष्यत्व-सꣳस्थानम् आस्थितꣳ न अभिजानाति॥७।२५॥

वेदाहꣳ समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।

भविष्याणि च भूतानि माꣳ तु वेद न कश्चन॥२६॥

अतीतानि वर्तमानान्य् अनागतानि च सर्वाणि भूतान्य् अहꣳ वेद जानामि। माꣳ तु वेद न कश्चन। मयानुसन्धीयमानेषु काल-त्रय-वर्तिषु भूतेषु माम् एवꣳ-विधꣳ वासुदेवꣳ सर्व-समाश्रयणीयतयावतीर्णꣳ विदित्वा माम् एव समाश्रयम् न कश्चिद् उपलभ्यत इत्य् अर्थः। अतो ज्ञानी सुदर्लभ एव॥७।२६॥

तथा हि---

इच्छा-द्वेष-समुत्थेन द्वन्द्व-मोहेन भारत।

सर्व-भूतानि सꣳमोहꣳ सर्गे यान्ति परन्तप॥२७॥

इच्छा-द्वेषाभ्याꣳ समुत्थेन शीतोष्णादि-द्वन्द्वाख्येन मोहेन सर्व-भूतानि सर्गे जन्म-काल एव सꣳमोहꣳ यान्ति। एतद् उक्तꣳ भवति गुण-मयेषु सुख-दुःखादि-द्वन्द्वेषु पूर्व-पूर्व-जन्मनि यद्-विषयौ इच्छा-द्वेषौ राग-द्वेषाव् अभ्यस्तौ तद्-वासनया पुनर् अपि जन्म-काल एव तद् एव द्वन्द्वाख्यम् इच्छा-द्वेष-विषयत्वेन समुपस्थितꣳ भूतानाꣳ मोहनꣳ भवति तेन मोहेन सर्व-भूतानि सꣳमोहꣳ यान्ति, तद्-विषयेच्छा-द्वेष-स्वभावानि भवन्ति, न मत्-सꣳश्लेष-वियोग-सुख-दुःख-स्वभावानि। ज्ञानी तु मत्-सꣳश्लेष-वियोगैक-सुख-दुःख-स्वभावः, न तत्-स्वभावꣳ किम् अपि भूतꣳ जायते इति॥७।२७॥

येषाꣳ त्व् अन्त-गतꣳ पापꣳ जनानाꣳ पुण्य-कर्मणाम्।

ते द्वन्द्व-मोह-निर्मुक्ता भजन्ते माꣳ दृढ-व्रताः॥२८॥

येषाꣳ त्व् अनेक-जन्मार्जितेनोत्कृष्ट-पुण्य-सञ्चयेन गुण-मयꣳ द्वन्द्वेच्छा-द्वेष-हेतु-भूतꣳ मद्-औन्मुख्य-विरोधि चानादि-काल-प्रवृत्तꣳ पापम् अन्त-गतꣳ क्षीणꣳ ते पूर्वोक्तेन सुकृत-तारतम्येन माꣳ शरणम् अनुप्रपद्य गुण-मयान् मोहाद् विनिर्मुक्ता जरा-मरण-मोक्षाय प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूप-दर्शनाय महते चैश्वर्याय मत्-प्राप्तये च दृढ-व्रता दृढ-सङ्कल्पा माम् एव भजन्ते॥७।२८॥

अत्र तेषाꣳ त्रयाणाꣳ भगवन्तꣳ भजमानानाꣳ ज्ञातव्य-विशेषान् उपादेयाꣳश् च प्रस्तौति---

ज्अरा-मरण-मोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति ये।

ते ब्रह्म तद् विदुः कृत्स्नम् अध्यात्मꣳ कर्म चाखिलम्॥२९॥

जरा-मरण-मोक्षाय प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूप-दर्शनाय माम् आश्रित्य ये यतन्ते ते तद् ब्रह्म विदुः। अध्यात्मꣳ च कृत्स्नꣳ विदुः, कर्म चाखिलꣳ विदुः॥७।२९॥

साधिभूताधिदैवꣳ माꣳ साधियज्ञꣳ च ये विदुः।

प्रयाण-कालेऽपि च माꣳ ते विदुर् युक्त-चेतसः॥३०॥

अत्र य इति पुनर्-निर्देशात् पूर्व-निर्दिष्टेभ्योऽन्ये अधिकारिणो ज्ञायन्ते। साधिभूतꣳ साधिदैवꣳ माम् ऐश्वर्यार्थिनो ये विदुर् इत्य् एतद् अनुवाद-स्वरूपम् अपि अप्राप्तार्थत्वात् तद्-विधायकम् एव। तथा साधियज्ञम् इत्य् अपि त्रयाणाम् अधिकारिणाम् अविशेषेण विधीयते, अर्थ-स्वाभाव्यात् त्रयाणाꣳ हि नित्य-नैमित्तिक-रूप-महा-यज्ञाद्य्-अनुष्ठानम् अवर्जनीयम्।

ते च प्रयाण-कालेऽपि स्वाप्राप्यानुगुणꣳ माꣳ विदुः। ते च इति च-कारात् पूर्वे जरा-मरण-मोक्षाय यतमानाश् च प्रयाण-कालेऽपि विदुः, इति समुच्चीयन्ते। अनेन ज्ञानिनोऽपि अर्थ-स्वाभाव्यात् साधियज्ञꣳ माꣳ विदुः प्रयाण-कालेऽपि स्व-प्राप्यानुगुणꣳ माꣳ विदुर् इत्य् उक्तꣳ भवति॥७।३०॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

**

ప్రథమాధ్యాయ-షట్కేన పరమ-ప్రాప్య-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణో నిరవద్యస్య నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణస్య సర్వజ్ఞస్య సర్వ-భూతస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య మహా-విభూతేః శ్రీమతో నారాయణస్య ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూతṁ తద్-ఉపాసనṁ వక్తుṁ తద్-అఙ్గ-భూతమ్ ఆత్మ-జ్ఞాన-పూర్వక-కర్మానుష్ఠాన-సాధ్యṁ ప్రాప్తుః ప్రత్యగ్-ఆత్మనో యాథాత్మ్య-దర్శనమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీṁ మధ్యమేన షట్కేన పర-బ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుష-స్వరూపṁ తద్-ఉపాసనṁ చ భక్తి-శబ్ద-వాచ్యమ్ ఉచ్యతే। తద్ ఏతద్ ఉత్తరత్ర---

ఉపాసనṁ తు భక్తి-రూపాపన్నమ్ ఏవ పరమ-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూతమ్ ఇతి వేదాన్త-వాక్య-సిద్ధమ్। తమ్ ఏవ విదిత్వాతిమృత్యుమ్ ఏతి [శ్వే।ఉ। ౩।౮], తమ్ ఏవ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి [నృ।తా।ఉ। ౧।౧౦।౬; తై।ఆ। ౩।౧।౩] ఇత్య్ ఆదినాభిహితṁ వేదనమ్। ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మన్తవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౪।౫], ఆత్మానమ్ ఏవ లోకమ్ ఉపాసీత [బృ।ఆ।ఉ। ౧।౪।౧౫], సత్త్వ-శుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః స్మృతి-లమ్భే సర్వ-గ్రన్థీనాṁ విప్రమోక్షః [ఛా।ఉ। ౭।౨౬।౨],

ఐకార్థ్యాత్ స్మృతి-సన్తాన-రూపṁ దర్శన-సమానాకారṁ ధ్యానోపాసన-శబ్ద-వాచ్యమ్ ఇత్య్ అవగమ్యతే। పునశ్ చ,

తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూṁ స్వామ్॥ [ము।ఉ। ౩।౨।౩]

ఇతి విశేషణాత్ పరేణాత్మనా వరణీయతా-హేతు-భూతṁ స్మర్యమాణ-విషయస్యాత్యర్థ-ప్రియత్వేన స్వయమ్ అప్య్ అత్యర్థ-ప్రియ-రూపṁ స్మృతి-సన్తానమ్ ఏవోపాసన-శబ్ద-వాచ్యమ్ ఇతి హి నిశ్చీయతే। తద్ ఏవ హి భక్తిర్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। స్నేహ-పూర్వమ్ అనుధ్యానṁ భక్తి ఇత్య్ అభిధీయతే [లైఙ్గు] ఇత్య్ ఆది వచనాత్।

అతః తమ్ ఏవ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి [నృ।తా।ఉ। ౧।౧౦।౬; తై।ఆ। ౩।౧।౩], నాన్యః పన్థా విద్యతేఽనయనాయ [శ్వే।ఉ। ౩।౮, ౬।౧౫; తై।ఆ। ౩।౧।౩],

ఇత్య్ అనయోర్ ఏకార్థత్వṁ సిద్ధṁ భవతి। తత్ర సప్తమే తావద్ ఉపాస్య-భూత-పరమ-పురుష-స్వరూప-యాథాత్మ్యṁ, ప్రకృత్యా తత్ తిరోధానṁ, తన్-నివృత్తయే భగవత్-ప్రపత్తిః। ఉపాసక-విధాభేదః। జ్ఞానినః శ్రైష్ఠ్యṁ చోచ్యతే।

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

మయ్య్ ఆసక్తమనాః పార్థ యోగṁ యుఞ్జన్ మదాశ్రయః।

అసṁశయṁ సమగ్రṁ మాṁ యథా జ్ఞాస్యసి తచ్ ఛృణు॥౧॥

మయ్య్ ఆభిముఖ్యేన ఆసక్త-మనాః మత్-ప్రియత్వాతిరేకేణ మత్-స్వరూపేణ గుణైశ్ చ చేష్టితేన మద్-విభూత్యా విశ్లేషే సతి తత్-క్షణాద్ ఏవ విశీర్యమాణ-స్వభావతయా మయి సుగాఢṁ బద్ధ-మనాః, మద్-ఆశ్రయస్ తథా స్వయṁ చ మయా వినా విశీర్యమాణతయా మద్-ఆశ్రయో మద్-ఏకాధారః, మద్-యోగṁ యుఞ్జన్ యోక్తుṁ ప్రవృత్తో యోగ-విషయ-భూతṁ మామ్ అసṁశయṁ నిఃసṁశయṁ సమగ్రṁ సకలṁ యథా జ్ఞాస్యసి యేన జ్ఞానేనోక్తేన జ్ఞాస్యసి, తద్ జ్ఞానమ్ అవహిత-మనాః సృణు॥౭।౧॥

జ్ఞానṁ తేఽహṁ స-విజ్ఞానమ్ ఇదṁ వక్ష్యామ్య్ అశేషతః।

యజ్ జ్ఞాత్వా నేహ భూయోఽన్యజ్ జ్ఞాతవ్యమ్ అవశిష్యతే॥౨॥

అహṁ తే మద్-విషయమ్ ఇదṁ జ్ఞానṁ విజ్ఞానేన సహాశేషతో వక్ష్యామి। విజ్ఞానṁ హి వివిక్తాకార-విషయṁ జ్ఞానమ్, యథాహṁ మద్-వ్యతిరిక్తాత్ సమస్త-చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతాత్ నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీకతయా నానా-విధానవధికాతిశయా-సఖ్యేకల్యాణ-గుణ-గణానన్తమహావిభూతితయా చ వివిక్త తేన వివిక్త-విషయ-జ్ఞానేన సహ మత్-స్వరూప-విషయ-జ్ఞానṁ వక్ష్యామి। కిṁ బహునా యద్ జ్ఞానṁ జ్ఞాత్వా మయి పునర్ అన్యద్ జ్ఞాతవ్యṁ నావశిష్యతే॥౭।౨॥

వక్ష్యమాణస్య జ్ఞానస్య దుష్ప్రాపతామ్ ఆహ---

మనుష్యాణాṁ సహస్రేషు కశ్ చిద్ యతతి సిద్ధయే।

యతతామ్ అపి సిద్ధానాṁ కశ్ చిన్ మాṁ వేత్తి తత్త్వతః॥౩॥

మనుష్యాః శాస్త్రాధికార-యోగ్యాస్ తేషాṁ సహస్రేషు కచిద్ ఏవ సిద్ధి-పర్యన్తṁ యతతే। సిద్ధి-పర్యన్తṁ యతమానానాṁ సహస్రేషు కశ్చిద్ ఏవ మాṁ విదిత్వా మత్తః సిద్ధయే యతతే। మద్-విదాṁ సహస్రేషు తత్త్వతో యథావత్ స్థితṁ మాṁ వేత్తి న కశ్చిద్ ఇత్య్ అభిప్రాయః। స మహాత్మా సుదుర్లభః [౭।౧౯] మాṁ తు వేద న కశ్చన [౭।౨౬] ఇతి హి వక్ష్యతే॥౭।౩॥

భూమిర్ ఆపోఽనలో వాయుః ఖṁ మనో బుద్ధిర్ ఏవ చ।

అహఙ్కార ఇతీయṁ మే భిన్నా ప్రకృతిర్ అష్టధా॥౪॥

అస్య విచిత్రానన్ద-భోగ్య-భోగోపకరణ-భోగ-స్థాన-రూపేణావస్థితస్య జగతః ప్రకృతిర్ ఇయṁ గన్ధాది-గుణక-పృథివ్య్-అప్-తేజో-వాయ్వ్-ఆకాశాది-రూపేణ మనః-ప్రభృతీన్ద్రియ-రూపేణ చ మహద్-అఙ్కార-రూపేణ చాష్టధా భిన్నా మదీయా ఇతి విద్ధి॥౭।౪॥

అపరేయమ్ ఇతస్ త్వ్ అన్యాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి మే పరామ్।

జీవ-భూతాṁ మహాబాహో యయేదṁ ధార్యతే జగత్॥౫॥

ఇయṁ మమాపరా ప్రకృతిః। ఇతస్ త్వ్ అన్యామ్ ఇతోఽచేతనాయాశ్ చేతన-భోగ్య-భూతాయాః ప్రకృతేః విసజాతీయాకారాṁ జీవ-భూతాṁ పరṁ తస్యా భోక్తృత్వేన ప్రధాన-భూతాṁ చేతన-రూపాṁ మదీయాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి యయేదమ్ అచేతనṁ కృత్స్నṁ జగద్ ధార్యతే॥౭।౫॥

ఏతద్-యోనీని భూతాని సర్వాణీత్య్ ఉపధారయ।

అహṁ కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్ తథా॥౬॥

ఏతచ్ చేతనాచేతన-సమష్టి-రూప-మదీయ-ప్రకృతి-ద్వయ-యోనీని బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్తాన్య్ ఉచ్చావచ-భావేనావస్థితాని చిద్-అచిన్-మిశ్రాణి సర్వాణి భూతాని మదీయానీత్య్ ఉపధారయ। మదీయ-ప్రకృతి-ద్వయ-యోనీని హి తాని మదీయాన్య్ ఏవ। తథా ప్రకృతి-ద్వయ-యోనిత్వేన కృత్స్నస్య జగతః, తయోర్ ద్వయోర్ అపి మద్-యోనిత్వేన మదీయత్వేన చ కృత్స్నస్య జగతోఽహమ్ ఏవ ప్రభవః, అహమ్ ఏవ ప్రలయః, అహమ్ ఏవ చ శేషీత్య్ ఉపధారయ। తయోశ్ చిద్-అచిత్-సమష్టి-భూతయోః ప్రకృతి-పురుషయోర్ అపి పరమ-పురుష-యోనిత్వṁ శ్రుతి-స్మృతి-సిద్ధమ్। మహాన్ అవ్యక్తే లీయతే ఽవ్యక్తమ్ అక్షరేఽక్షరṁ తమసి లీయతే తమః పరే దేవే ఏకీభవతి [సు।ఉ। ౨] విష్ణోః స్వరూపాత్ పరతోదితే ద్వే రూపే ప్రధానṁ పురుషశ్ చ [వి।పు। ౧।౨।౨౪],

ఇత్య్-ఆదికా హి శ్రుతి-స్మృతయః॥౭।౬॥

మత్తః పరతరṁ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అస్తి ధనఞ్జయ।

మయి సర్వమ్ ఇదṁ ప్రోతṁ సూత్రే మణిగణా ఇవ॥౭॥

యథా సర్వ-కారణస్యాపి ప్రకృతి-ద్వయస్య కారణత్వేన సర్వాచేతన-వస్తు-శేషిణశ్ చేతనస్యాపి శేషిత్వేన కారణతయా శేషితయా చాహṁ పరతరః, తథా జ్ఞాన-శక్తి-బలాది-గుణ-యోగేన చాహమ్ ఏవ పరతరః। మత్తోఽన్యన్ మద్-వ్యతిరిక్తṁ జ్ఞాన-బలాది-గుణాన్తర-యోగి కిఞ్చిద్ అపి పరతరṁ నాస్తి। సర్వమ్ ఇదṁ చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతṁ కార్యావస్థṁ కారణావస్థṁ చ మచ్-ఛరీర-భూతṁ సూత్రే మణి-గణవద్ ఆత్మతయా అవస్థితే మయి ప్రోతమ్ ఆశ్రితమ్। యస్య పృథివీ శరీరమ్ [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౩] యస్యాత్మా శరీరమ్ [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౨౨] ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా, దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః [సు।ఉ। ౭] ఇత్య్ ఆత్మ-శరీర-భావేనావస్థానమ్ చ జగద్-బ్రహ్మణోర్ అన్తర్యామి-బ్రాహ్మణాదిషు సిద్ధమ్॥౭।౭॥

అతః సర్వస్య పరమ-పురుష-శరీరత్వేన ఆత్మ-భూత-పరమ-పురుష-ప్రకారత్వాత్ సర్వ-ప్రకారః పరమ-పురుష ఏవావస్థిత ఇతి సర్వైః శబ్దైస్ తస్య ఏవాభిధానమ్ ఇతి తత్-తత్-సామానాధికరణ్యేనాహ రసోఽహమ్ ఇతి చతుర్భిః---

రసోఽహమ్ అప్సు కౌన్తేయ ప్రభాస్మి శశి-సూర్యయోః।

ప్రణవః సర్వ-వేదేషు శబ్దః ఖే పౌరుషṁ నృషు॥౮॥

గన్ధః పృథివ్యాṁ చ తేజశ్ చాస్మి విభావసౌ।

జీవనṁ సర్వ-భూతేషు తపశ్ చాస్మి తపస్విషు॥౯॥

బీజṁ మాṁ సర్వ-భూతానాṁ విద్ధి పార్థ సనాతనమ్।

బుద్ధిర్ బుద్ధిమతామ్ అస్మి తేజస్ తేజస్వినామ్ అహమ్॥౧౦॥

బలṁ బలవతాṁ చాహṁ కామ-రాగ-వివర్జితమ్।

ధర్మావిరుద్ధో భూతేషు కామోఽస్మి భరతర్షభ॥౧౧॥

ఏతే సర్వే విలక్షణా భావా మత్త ఏవ ఉత్పన్నాః మచ్-ఛేష-భూతా మచ్-ఛరీరతయా మయ్య్ ఏవావస్థితాః। అతస్ తత్-ప్రకారోఽహమ్ ఏవావస్థితః॥౭।౮-౧౧॥

యే చైవ సాత్త్వికా భావా రాజసాస్ తామసాశ్ చ యే।

మత్త ఏవేతి తాన్ విద్ధి న త్వ్ అహṁ తేషు తే మయి॥౧౨॥

కిṁ విశిష్యాభిధీయతే। సాత్త్వికా రాజసాస్ తామసాశ్ చ జగతి దేహత్వేనేన్ద్రియత్వేన భోగ్యత్వేన తత్-తద్-ధేతుత్వేన చావస్థితా యే భావాస్ తాన్ సర్వాన్ మత్త ఏవ ఉత్పన్నాన్ విద్ధి। తే మచ్-ఛరీరతయా మయ్య్ ఏవావస్థితా ఇతి చ। న త్వ్ అహṁ తేషు నాహṁ కదాచిద్ అపి తద్-ఆయత్త-స్థితిః। అన్యత్రాత్మాయత్త-స్థితిత్వేఽప్య్ శరీరస్య శరీరేణాత్మనః స్థితవ్ అప్య్ ఉపకారో విద్యతే। మమ తు తైర్ న కశ్చిత్ తథా-విధ ఉపకారః। కేవల-లీలైవ ప్రయోజనమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౭।౧౨॥

త్రిభిర్ గుణ-మయైర్ భావైర్ ఏభిః సర్వమ్ ఇదṁ జగత్।

మోహితṁ నాభిజానాతి మామ్ ఏభ్యః పరమ్ అవ్యయమ్॥౧౩॥

తద్ ఏవṁ చేతనాచేతనాత్మకṁ కృత్స్నṁ జగన్ మదీయṁ కాలే కాలే మత్త ఏవోత్పద్యతే। మయి చ ప్రలీయతే। మయ్య్ ఏవావస్థితṁ మచ్-ఛరీర-భూతṁ మద్-ఆత్మకṁ చ, ఇత్య్ అహమ్ ఏవ కార్యావస్థాయాṁ కారణావస్థాయాṁ చ సర్వ-శరీరతయా సర్వ-ప్రకారోఽవస్థితః। అతః కారణత్వేన శేషిత్వేన చ జ్ఞానాద్య్-అసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణైశ్ చాహమ్ ఏవ సర్వైః ప్రకారైః పరతరః। మత్తోఽన్యత్ కేనాపి కల్యాణ-గుణ-గణేన పరతరṁ న విద్యతే। ఏవṁ-భూతṁ మాṁ త్రిభ్యః సాత్త్విక-రాజస-తామస-గుణ-మయేభ్యో భావేభ్యః పరṁ మద్-అసాధారణైః కల్యాణ-గుణ-గణైస్ తత్-తద్-భోగ్యతా-ప్రకారైశ్ చ పరమ్ ఉత్కృష్టతమమ్ అవ్యయṁ సదైక-రూపమ్ అపి తైర్ ఏవ త్రిభిర్ గుణ-మయైర్ నిహీనతరైః క్షణ-విధ్వṁసిభిః పూర్వ-కర్మానుగుణ-దేహేన్ద్రియ-భాగ్యత్వేనావస్థితైః పదార్థైః మోహితṁ దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాత్మనావస్థితమ్ ఇదṁ జగన్ నాభిజానాతి॥౭।౧౩॥

కథṁ స్వత ఏవానవధికాతిశయానన్దే నిత్యే సదైక-రూపే లౌకిక-వస్తు-భోగ్యతా-ప్రకారైశ్ చోత్కృష్టతమే త్వయి స్థితేఽప్య్ అత్యన్త-నిహీనేషు గుణ-మయేష్వ్ అస్థిరేషు భావేషు సర్వస్య భోక్తృ-వర్గస్య భోగ్యత్వ-బుద్ధిర్ ఉపజాయతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

దైవీ హ్య్ ఏషా గుణ-మయీ మమ మాయా దురత్యయా।

మామ్ ఏవ యే ప్రపద్యన్తే మాయామ్ ఏతాṁ తరన్తి తే॥౧౪॥

మమైషా గుణ-మయీ సత్త్వ-రజస్-తమో-మయీ మాయా యస్మాద్ దైవీ దేవేన క్రీడా-ప్రవృత్తేన మయైవ నిర్మతా తస్మాత్ సర్వైర్ దురత్యయా దురతిక్రమా। అస్యాః మాయా-శబ్ద-వాచ్యత్వమ్ ఆసుర-రాక్షసాస్త్రాదీనామ్ ఇవ విచిత్ర-కార్య-కరత్వేన। యథా చ---

అతో మాయా-శబ్దో న మిథ్యార్థ-వాచీ। ఐన్ద్ర-జాలికాదిష్వ్ అపి కేనచిద్ మన్త్రౌషధాదినా మిథ్యార్థ-విషయాయాః పారమార్థిక్యైవ బుద్ధేర్ ఉత్పాదకత్వేన మాయావీతి ప్రయోగః। తథా మన్త్రౌషధాదిర్ ఏవ చ తత్ర మాయా, సర్వ-ప్రయోగేష్వ్ అనుగతస్యైకస్య ఏవాబ్దార్థత్వాత్। తత్ర మిథ్యార్థేషు మాయా-శబ్ద-ప్రయోగో మాయా-కార్య-బుద్ధి-విషయత్వేనాఉపచారికః। మఞ్చాః క్రోశన్తీతివత్। ఏషా గుణ-మయీ పారమార్థికీ భగవన్-మాయా ఏవ--- మాయాṁ తు ప్రకృతిṁ విద్యాన్ మాయినṁ తు మహేశ్వరమ్ [శ్వే।ఉ। ౪।౧౦] ఇత్య్-ఆదిష్వ్ అభిధీయతే। అస్యాః కార్యṁ భగవత్-స్వరూప-తిరోధనṁ స్వ-స్వరూప-భోగ్యత్వ-బుద్ధిశ్ చ। అతో భగవన్-మాయయా మోహితṁ సర్వṁ జగద్ భగవన్తమ్ అనవధికాతిశయానన్ద-స్వరూపṁ నాభిజానాతి। మాయా-విమోచనోపాయామ్ ఆహ--- మామ్ ఏవ సత్య-సఙ్కల్పṁ పరమ-కారుణికమ్ అనాలోచిత-విశేషాశేష-లోక-శరణ్యṁ యే శరణṁ ప్రపద్యన్తే త ఏతాṁ మదీయాṁ గుణ-మయీṁ మాయాṁ తరన్తి। మాయామ్ ఉత్సృజ్య మామ్ ఏవ ఉపాసత ఇత్య్ అర్థః॥౭।౧౪॥

కిమ్ ఇతి భగవద్-ఉపాసనాపాదినీṁ భగవత్-ప్రపత్తిṁ సర్వే న కుర్వన్తి। ఇత్య్ అత్రాహ---

న మాṁ దుష్కృతినో మూఢాః ప్రపద్యన్తే నరాధమాః।

మాయయాపహృత-జ్ఞానా ఆసురṁ భావమ్ ఆశ్రితాః॥౧౫॥

మాṁ దుష్కృతినః పాప-కర్మాణో దుష్కృత-తారతమ్యాచ్ చతుర్-విధా న ప్రపద్యన్తే మూఢా నరాధమాః। మాయయాపహృత-జ్ఞానా ఆసురṁ భావమ్ ఆశ్రితా ఇతి। మూఢా విపరీత-జ్ఞానా పూర్వోక్త-ప్రకారేణ మత్-స్వరూపాపరిజ్ఞానాత్ ప్రాకృతేషు ఏవ విషయేషు సక్తాః పూర్వోక్త-ప్రకారేణ భగవచ్-ఛేషతైక-రసమ్ ఆత్మానṁ భోగ్య-జాతṁ చ స్వ-శేషతయా మన్యమానాః। నరాధమాః సామాన్యేన జ్ఞాతేఽపి మత్-స్వరూపే మదౌన్ముఖ్యానర్హాః। మాయయాపహృత-జ్ఞానాస్ తు మద్-విషయṁ మద్-ఐశ్వర్య-విషయṁ చ జ్ఞానṁ ప్రస్తుతṁ యేషాṁ తద్-అసమ్భావనాపాదినీభిః కూట-యుక్తిభిర్ అపహృతṁ తే తథోక్తాః। ఆసురṁ భావమ్ ఆశ్రితాస్ తు మద్-విషయṁ మద్-ఐశ్వర్య-విషయṁ చ జ్ఞానṁ సుదృఢమ్ ఉపపన్నṁ యేషాṁ ద్వేషాయైవ భవతి తే ఆసురṁ భావమ్ ఆశ్రితాః। ఉత్తరోత్తరాః పాపిష్ఠతమాః॥౭।౧౫॥

చతుర్-విధా భజన్తే మాṁ జనాః సుకృతినోఽర్జున।

ఆర్తో జిజ్ఞాసుర్ అర్థార్థీ జ్ఞానీ చ భరతర్షభ॥౧౬॥

సుకృతినః పుణ్య-కర్మాణో మాṁ శరణమ్ ఉపగమ్య మామ్ ఏవ భజన్తే। తే చే సుకృత-తారతమ్యేన చతుర్-విధాః। సుకృత-గరీయస్త్వేన ప్రతిపత్తి-వైశేష్యాద్ ఉత్తరోత్తరాధికతమా భవన్తి। ఆర్తః ప్రతిష్ఠా-హీనో భ్రష్టైశ్వర్యః పునస్ తత్-ప్రాప్తి-కామః। అర్హార్థీ అప్రాప్తైశ్వర్యతయా ఐశ్వర్య-కామః। తయోర్ ముఖ-భేద-మాత్రమ్, ఐశ్వర్య-విషయతయైక్యాద్ ఏక ఏవ అధికారః। జిజ్ఞాసుః ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూపావాప్తీచ్ఛుః। జ్ఞానమ్ ఏవాస్య స్వరూపమ్ ఇతి జిజ్ఞాసుర్ ఇతి ఉక్తమ్। జ్ఞానీ చ ఇతస్ త్వ్ అన్యాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి మే పరామ్ [గీతా ౭।౫] ఇత్య్ ఆదినా అభిహిత-భగవచ్-ఛేషతైక-రసాత్మ-స్వరూప-విత్ ప్రకృతి-వియుక్త-కేవలాత్మని అపర్యవస్యన్ భగవన్తṁ ప్రేప్సుర్ భగవన్తṁ పరమ-ప్రాప్యṁ మన్వానః॥౭।౧౬॥

తేషాṁ జ్ఞానీ నిత్య-యుక్త ఏక-భక్తిర్ విశిష్యతే।

ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహṁ స చ మమ ప్రియః॥౧౭॥

తేషాṁ జ్ఞానీ విశిష్యతే। కుతః। నిత్య-యుక్త ఏక-భక్తిర్ ఇతి చ। జ్ఞానినో హి మద్-ఏక-ప్రాప్యస్య మయా యోగో నిత్యః। ఇతరయోస్ తు యావత్ స్వాభిలషిత-ప్రాప్తి మయా యోగః। తథా జ్ఞానినో మయ్య్ ఏకస్మిన్ ఏవ భక్తిః। ఇతరయోస్ తు స్వాభిలషితే తత్-సాధనత్వేన మయి చ। అతః స ఏవ విశిష్యతే।

కిṁ చ ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహమ్। అత్రాత్యర్థ-శబ్దో అభిధేయ-వచనః। జ్ఞానినోఽహṁ యథా ప్రియః, తథా మయా సర్వజ్ఞేన సర్వ-శక్తినాప్య్ అభిధాతుṁ న శక్యతే ఇత్య్ అర్థః। ప్రియత్వస్యేయత్తా-రహితత్వాత్। యథా జ్ఞానినామ్ అగ్రేసరస్య ప్రహ్లాదస్య---

ఇతి సోఽపి తథా ఏవ మమ ప్రియః॥౭।౧౭॥

ఉదారాః సర్వ ఏవైతే జ్ఞానీ త్వ్ ఆత్మైవ మే మతమ్।

ఆస్థితః స హి యుక్తాత్మా మామ్ ఏవానుత్తమాṁ గతిమ్॥౧౮॥

సర్వ ఏవైతే మామ్ ఏవోపాసతే ఇత్య్ ఉదారా వదాన్యాః। యే మత్తో యత్ కిఞ్చిద్ అపి గృహ్ణాన్తి, తే హి మమ సర్వస్వ-దాయినః। జ్ఞానీ త్వ్ ఆత్మైవ మే మతṁ తద్-ఆయత్తాత్మ-ధారణోఽహమ్ ఇతి మన్యే। కస్మాద్ ఏవమ్। యస్మాద్ అయṁ మయా వినాత్మ-ధారణాసమ్భావనయా మామ్ ఏవానుత్తమṁ ప్రాప్యమ్ ఆస్థితః। అతస్ తేన వినా మమాప్య్ ఆత్మ-ధారణṁ న సమ్భవతి। తతో మమాప్య్ ఆత్మా హి సః॥౭।౧౮॥

నాల్ప-సఙ్ఖ్యాసఙ్ఖ్యాతానాṁ పుణ్య-జన్మనాṁ ఫలమ్ ఇదṁ యన్ మచ్-ఛేషతైక-రసాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-పూర్వకṁ మత్-ప్రపదనమ్। అపి తు---

బహూనాṁ జన్మనామ్ అన్తే జ్ఞానవాన్ మాṁ ప్రపద్యతే।

వాసుదేవః సర్వమ్ ఇతి స మహాత్మా సుదుర్లభః॥౧౯॥

బహూనాṁ జన్మనాṁ పుణ్య-జన్మనామ్ అన్తే అవసానే వాసుదేవ-శేషతైక-రసోఽహṁ తద్-ఆయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిశ్ చ। స చాసఙ్ఖ్యేయైః కల్యాణ-గుణ-గణైః పరతర ఇతి జ్ఞానవాన్ భూత్వా వాసుదేవ ఏవ మమ పరమ-ప్రాప్యṁ ప్రాపకṁ చాన్యద్ అపి యన్ మనోరథ-వర్తి స ఏవ మమ తత్ సర్వమ్ ఇతి మాṁ యః ప్రపద్యతే మామ్ ఉపాస్తే। స మహాత్మా మహా-మనాః సుదుర్లభో దుర్లభతరో లోకే।

వాసుదేవః సర్వమ్ ఇత్య్ అస్యాయమ్ ఏవార్థః। ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహమ్ [౭।౧౭], ఆస్థితః స హి యుక్తాత్మా మామ్ ఏవానుత్తమాṁ గతిమ్ [౭।౧౮] ఇతి ప్రకమాత్। జ్ఞానవాన్ చాయమ్ ఉక్త-లక్షణ ఏవ, అస్యైవ పూర్వోక్త-జ్ఞానిత్వాత్। భూమిర్ ఆప ఇత్య్ ఆరభ్య, అహఙ్కార ఇతీయṁ మే భిన్నా ప్రకృతిర్ అష్టాధా। అపరేయమ్ ఇతస్ త్వ్ అన్యాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి మే పరాṁ జీవ-భూతామ్ [౭।౪, ౫] ఇతి హి చేతనాచేతనస్య ప్రకృతి-ద్వయస్య పరమ-పురుష-శేషతైక-రసతోక్త అహṁ కృత్స్నస్య జగతః ప్రభవః ప్రలయస్ తథా। మత్తః పరతరṁ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అస్తి ధనఞ్జయ [౭।౬, ౭] ఇతి ఆరభ్య, యే చైవ సాత్త్వికా భావా రాజసాస్ తామసాశ్ చ యే। మత్త ఏవేతి తాన్ విద్ధి న త్వ్ అహṁ తేషు తే మయి [౭।౧౨] ఇతి ప్రకృతి-ద్వయస్య కార్య-కారణోభయావస్థస్య పరమ-పురుషాయత్త-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తిత్వṁ పరమ-పురుషస్య చ సర్వైః ప్రకారైః సర్వస్మాత్ పరతరత్వమ్ ఉక్తమ్। అతః స ఏవ అత్ర జ్ఞానీ ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౭।౧౯॥

తస్య జ్ఞానినో దుర్లభత్వమ్ ఏవోపపాదయతి---

కామైస్ తైస్ తైర్ హృత-జ్ఞానాః ప్రపద్యన్తేఽన్య-దేవతాః।

తṁ తṁ నియమమ్ ఆస్థాయ ప్రకృత్యా నియతాః స్వయా॥౨౦॥

సర్వ ఏవ హి లౌకికాః పురుషాః స్వయా ప్రకృత్యా పాప-వాసనయా గుణ-మయ-భావ-విషయయా నియతా నిత్యాన్వితాః। తైస్ తైః స్వ-వాసనానురూపైర్ గుణ-మయైర్ ఏవ కామైర్ ఇచ్ఛా-విషయ-భూతైర్ హృత-మత్-స్వరూప-విషయ-జ్ఞానాః। తత్-తత్-కామ-సిద్ధ్య్-అర్థమ్ అన్య-దేవతా మద్-వ్యతిరిక్తాః కేవలేన్ద్రాది-దేవతాః, తṁ తṁ నియమమ్ ఆస్థాయ తత్-తద్-దేవతా-విశేష-మాత్ర-ప్రీణనాయాసాధారణṁ నియమమ్ ఆస్థాయ ప్రపద్యన్తే తా ఏవ ఆశ్రిత్య అర్చయన్తే, న మత్-స్వరూపమ్ అభిజానన్తి॥౭।౨౦॥

యో యో యాṁ యాṁ తనుṁ భక్తః శ్రద్ధయార్చితుమ్ ఇచ్ఛతి।

తస్య తస్యాచలాṁ శ్రద్ధాṁ తామ్ ఏవ విదధామ్య్ అహమ్॥౨౧॥

తా అపి దేవతా మదీయాస్ తనవః। య ఆదిత్యే తిష్ఠన్న్ ఆదిత్యాద్ అన్తరో న వేద, యస్యాదిత్యః శరీరమ్ [బృ।ఆ।ఉ। ౩।౭।౯] ఇత్య్ ఆది-శ్రుతిభిః ప్రతిపాదితా మదీయాః తనవ ఇతి అజానన్న్ అపి యో యో యాṁ యాṁ మదీయామ్ ఇన్ద్రాదికాṁ తనుṁ భక్తః శ్రద్ధయార్చితుమ్ ఇచ్ఛతి, తస్య తస్యాజానతోఽపి మత్-తను-విషయైషా శ్రద్ధా ఇత్య్ అహమ్ ఏవానుసన్ధాయ తామ్ ఏవాచలాṁ నిర్విఘ్నాṁ విదధామ్య్ అహమ్॥౭।౨౧॥

స తయా శ్రద్ధయా యుక్తస్ తస్యా రాధనమ్ ఈహతే।

లభతే చ తతః కామాన్ మయైవ విహితాన్ హి తాన్॥౨౨॥

స తయా నిర్విఘ్నయా శ్రద్ధయా యుక్తస్ తస్యేన్ద్రాదేర్ ఆరాధనṁ ప్రతీహతే చేష్టతే। తతో మత్-తను-భూతేన్ద్రాది-దేవతారాధనాత్ తాన్ ఏవ హి స్వాభిలషితాన్ కామాన్ మయైవ విహితాన్ లభతే। యద్యప్య్ ఆరాధన-కాలే ఆరాధ్యేన్ద్రాదయో మదీయాస్ తనవః। తత ఏవ తద్-అర్చనṁ చ మద్-ఆరాధనమ్ ఇతి న జానాతి। తథాపి తస్య వస్తుతో మద్-ఆరాధనత్వాద్ ఆరాధకాభిలషితమ్ అహమ్ ఏవ విదధామి॥౭।౨౨॥

అన్తవత్ తు ఫలṁ తేషాṁ తద్ భవత్య్ అల్ప-మేధసామ్।

దేవాన్ దేవ-యజో యాన్తి మద్-భక్తా యాన్తి మామ్ అపి॥౨౩॥

తేషామ్ అల్ప-మేధసామ్ అల్ప-బుద్ధీనామ్ ఇన్ద్రాది-మాత్ర-యాజినాṁ తద్-ఆరాధన-ఫలṁ స్వల్పమ్ అన్తవచ్ చ భవతి। కుతః? దేవాన్ దేవ-యజో యాన్తి యత ఇన్ద్రాదీన్ దేవాన్ తద్-యాజినో యాన్తి। ఇన్ద్రాదయో హి పరిచ్ఛిన్న-భోగాః పరిమిత-కాల-వర్తినశ్ చ। తతస్ తత్-సాయుజ్యṁ ప్రాప్తాస్ తైః సహ ప్రచ్యవన్తే। మద్-భక్తా అపి తేషామ్ ఏవ కర్మణాṁ మద్-ఆరాధన-రూపతాṁ జ్ఞాత్వా పరిచ్ఛిన్న-ఫల-సఙ్గṁ త్యక్త్వా మత్-ప్రీణనైక-ప్రయోజనా మామ్ ఏవ ప్రాప్నువన్తి, న చ పునర్ నివర్తన్తే మామ్ ఉపేత్య తు కౌన్తేయ పునర్ జన్మ న విద్యతే [గీతా ౮।౧౬] ఇతి వక్ష్యతే॥౭।౨౩॥

ఇతరే తు సర్వ-సమాశ్రయణీయత్వాయ మమ మనుష్యాదిషు అవతారమ్ అపి అకిఞ్చిత్కరṁ కుర్వన్తి ఇత్యాహ---

అవ్యక్తṁ వ్యక్తిమ్ ఆపన్నṁ మన్యన్తే మామ్ అబుద్ధయః।

పరṁ భావమ్ అజానన్తో మమావ్యయమ్ అనుత్తమమ్॥౨౪॥

సర్వైః కర్మభిర్ ఆరాధ్యోఽహṁ సర్వేశ్వరో వాఙ్-మనసాపరిచ్ఛేద్య-స్వరూప-స్వభావః పరమ-కారుణ్యాద్ ఆశ్రిత-వాత్సల్యాచ్ చ సర్వ-సమాశ్రయణీయత్వాయ అజహత్-స్వభావ ఏవ వసుదేవ-సూనుర్ అవతీర్ణ ఇతి మమైవṁ పరṁ భావమ్ అవ్యయమ్ అనుత్తమమ్ అజానన్తః ప్రాకృత-రాజ-సూను-సమానమ్ ఇతః పూర్వమ్ అనభివ్యక్తమ్ ఇదానీṁ కర్మ-వశాజ్ జన్మ-విశేషṁ ప్రాప్య వ్యక్తిమ్ ఆపన్నṁ ప్రాప్తṁ మామ్ అబుద్ధయో మన్యన్తే అతో మాṁ న శ్రయన్తే, న కర్మభిర్ ఆరాధయన్తి చ॥౭।౨౪॥

కుత ఏవṁ న ప్రకాశతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

నాహṁ ప్రకాశః సర్వస్య యోగ-మాయా-సమావృతః।

మూఢోఽయṁ నాభిజానాతి లోకో మామ్ అజమ్ అవ్యయమ్॥౨౫॥

క్షేత్రజ్ఞాసాధారణ-మనుష్యత్వాది-సṁస్థాన-యోగాఖ్య-మాయయా సమావృతోఽహṁ న సర్వస్య ప్రకాశః। మయి మనుష్యత్వాది-సṁస్థాన-దర్శన-మాత్రేణ మూఢోఽయṁ లోకో మామ్ అతి-వాయ్వ్-ఇన్ద్ర-కర్మాణమ్ అతిసూర్యాగ్ని-తేజసమ్ ఉపలభ్యమానమ్ అప్య్ అజమ్ అవ్యయṁ నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణṁ సర్వేశ్వరṁ మాṁ సర్వ-సమాశ్రయణీయత్వాయ మనుష్యత్వ-సṁస్థానమ్ ఆస్థితṁ న అభిజానాతి॥౭।౨౫॥

వేదాహṁ సమతీతాని వర్తమానాని చార్జున।

భవిష్యాణి చ భూతాని మాṁ తు వేద న కశ్చన॥౨౬॥

అతీతాని వర్తమానాన్య్ అనాగతాని చ సర్వాణి భూతాన్య్ అహṁ వేద జానామి। మాṁ తు వేద న కశ్చన। మయానుసన్ధీయమానేషు కాల-త్రయ-వర్తిషు భూతేషు మామ్ ఏవṁ-విధṁ వాసుదేవṁ సర్వ-సమాశ్రయణీయతయావతీర్ణṁ విదిత్వా మామ్ ఏవ సమాశ్రయమ్ న కశ్చిద్ ఉపలభ్యత ఇత్య్ అర్థః। అతో జ్ఞానీ సుదర్లభ ఏవ॥౭।౨౬॥

తథా హి---

ఇచ్ఛా-ద్వేష-సముత్థేన ద్వన్ద్వ-మోహేన భారత।

సర్వ-భూతాని సṁమోహṁ సర్గే యాన్తి పరన్తప॥౨౭॥

ఇచ్ఛా-ద్వేషాభ్యాṁ సముత్థేన శీతోష్ణాది-ద్వన్ద్వాఖ్యేన మోహేన సర్వ-భూతాని సర్గే జన్మ-కాల ఏవ సṁమోహṁ యాన్తి। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి గుణ-మయేషు సుఖ-దుఃఖాది-ద్వన్ద్వేషు పూర్వ-పూర్వ-జన్మని యద్-విషయౌ ఇచ్ఛా-ద్వేషౌ రాగ-ద్వేషావ్ అభ్యస్తౌ తద్-వాసనయా పునర్ అపి జన్మ-కాల ఏవ తద్ ఏవ ద్వన్ద్వాఖ్యమ్ ఇచ్ఛా-ద్వేష-విషయత్వేన సముపస్థితṁ భూతానాṁ మోహనṁ భవతి తేన మోహేన సర్వ-భూతాని సṁమోహṁ యాన్తి, తద్-విషయేచ్ఛా-ద్వేష-స్వభావాని భవన్తి, న మత్-సṁశ్లేష-వియోగ-సుఖ-దుఃఖ-స్వభావాని। జ్ఞానీ తు మత్-సṁశ్లేష-వియోగైక-సుఖ-దుఃఖ-స్వభావః, న తత్-స్వభావṁ కిమ్ అపి భూతṁ జాయతే ఇతి॥౭।౨౭॥

యేషాṁ త్వ్ అన్త-గతṁ పాపṁ జనానాṁ పుణ్య-కర్మణామ్।

తే ద్వన్ద్వ-మోహ-నిర్ముక్తా భజన్తే మాṁ దృఢ-వ్రతాః॥౨౮॥

యేషాṁ త్వ్ అనేక-జన్మార్జితేనోత్కృష్ట-పుణ్య-సఞ్చయేన గుణ-మయṁ ద్వన్ద్వేచ్ఛా-ద్వేష-హేతు-భూతṁ మద్-ఔన్ముఖ్య-విరోధి చానాది-కాల-ప్రవృత్తṁ పాపమ్ అన్త-గతṁ క్షీణṁ తే పూర్వోక్తేన సుకృత-తారతమ్యేన మాṁ శరణమ్ అనుప్రపద్య గుణ-మయాన్ మోహాద్ వినిర్ముక్తా జరా-మరణ-మోక్షాయ ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూప-దర్శనాయ మహతే చైశ్వర్యాయ మత్-ప్రాప్తయే చ దృఢ-వ్రతా దృఢ-సఙ్కల్పా మామ్ ఏవ భజన్తే॥౭।౨౮॥

అత్ర తేషాṁ త్రయాణాṁ భగవన్తṁ భజమానానాṁ జ్ఞాతవ్య-విశేషాన్ ఉపాదేయాṁశ్ చ ప్రస్తౌతి---

జ్అరా-మరణ-మోక్షాయ మామ్ ఆశ్రిత్య యతన్తి యే।

తే బ్రహ్మ తద్ విదుః కృత్స్నమ్ అధ్యాత్మṁ కర్మ చాఖిలమ్॥౨౯॥

జరా-మరణ-మోక్షాయ ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూప-దర్శనాయ మామ్ ఆశ్రిత్య యే యతన్తే తే తద్ బ్రహ్మ విదుః। అధ్యాత్మṁ చ కృత్స్నṁ విదుః, కర్మ చాఖిలṁ విదుః॥౭।౨౯॥

సాధిభూతాధిదైవṁ మాṁ సాధియజ్ఞṁ చ యే విదుః।

ప్రయాణ-కాలేఽపి చ మాṁ తే విదుర్ యుక్త-చేతసః॥౩౦॥

అత్ర య ఇతి పునర్-నిర్దేశాత్ పూర్వ-నిర్దిష్టేభ్యోఽన్యే అధికారిణో జ్ఞాయన్తే। సాధిభూతṁ సాధిదైవṁ మామ్ ఐశ్వర్యార్థినో యే విదుర్ ఇత్య్ ఏతద్ అనువాద-స్వరూపమ్ అపి అప్రాప్తార్థత్వాత్ తద్-విధాయకమ్ ఏవ। తథా సాధియజ్ఞమ్ ఇత్య్ అపి త్రయాణామ్ అధికారిణామ్ అవిశేషేణ విధీయతే, అర్థ-స్వాభావ్యాత్ త్రయాణాṁ హి నిత్య-నైమిత్తిక-రూప-మహా-యజ్ఞాద్య్-అనుష్ఠానమ్ అవర్జనీయమ్।

తే చ ప్రయాణ-కాలేఽపి స్వాప్రాప్యానుగుణṁ మాṁ విదుః। తే చ ఇతి చ-కారాత్ పూర్వే జరా-మరణ-మోక్షాయ యతమానాశ్ చ ప్రయాణ-కాలేఽపి విదుః, ఇతి సముచ్చీయన్తే। అనేన జ్ఞానినోఽపి అర్థ-స్వాభావ్యాత్ సాధియజ్ఞṁ మాṁ విదుః ప్రయాణ-కాలేఽపి స్వ-ప్రాప్యానుగుణṁ మాṁ విదుర్ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి॥౭।౩౦॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే సప్తమోఽధ్యాయః ॥౭॥

**