atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

उक्तः कर्म-योगः स-परिकरः। इदानीꣳ ज्ञान-योग-कर्म-योग-साध्यात्मावलोकन-रूप-योगाभ्यास-विधिर् उच्यते। तत्र कर्म-योगस्य निरपेक्ष-योग-साधनत्वꣳ द्रढयितुꣳ ज्ञानाकारः कर्म-योगो योग-शिरस्कोऽनूद्यते।

अनाश्रितः कर्म-फलꣳ कार्यꣳ कर्म करोति यः।

स सन्न्यासी च योगी च न निरग्निर् न चाक्रियः॥१॥

कर्म-फलꣳ स्वर्गादिकम् अनाश्रितः कार्यꣳ कर्मानुष्ठानम् एव कार्यꣳ सर्वात्मनास्मत्-सुहृद्-भूत-परम-पुरुषाराधन-रूपतया कर्मैव मम प्रयोजनꣳ न तत्-साध्यꣳ किञ्चिद् इति यः कर्म करोति, स सन्न्यासी च ज्ञान-योग-निष्ठश् च योगी च कर्म-योग-निष्ठश् च। आत्मावलोकन-रूप-योग-साधन-भूतोभय-निष्ठ इत्य् अर्थः। न निरग्निश् चाक्रियः--- न चोदित-यज्ञादि-कर्मस्व् अप्रवृत्तः, केवल-ज्ञान-निष्ठः। तस्य हि ज्ञान-निष्ठा एव कर्म-योग-निष्ठस्य तूभयम् अस्तीत्य् अभिप्रायः॥६।१॥

उक्त-लक्षणे कर्म-योगे ज्ञानम् अप्य् अस्ति, इत्य् आह---

यꣳ सन्न्यासम् इति प्राहुर् योगꣳ तꣳ विद्धि पाण्डव।

न ह्य् असन्न्यस्त-सङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२॥

ज्ञान-योग इत्य् आत्म-याथात्म्य-ज्ञानम् इति प्राहुस् तꣳ कर्म-योगम् एव विद्धि। तद् उपपादयति, न ह्य् असन्न्यस्त-सङ्कल्पो योगी भवति कश्चन इति। आत्म-याथात्म्यानुसन्धानेनानात्मनि प्रकृतव् आत्म-सङ्कल्पः सन्न्यस्तः परित्यक्तो येन स सन्न्यस्त-सङ्कल्पः, अनेवम्भूताऋ यः सासन्न्यस्त-सङ्कल्पः। न ह्य् उक्तेषु कर्म-योगेष्व् अनेवम्भूतः कश्चन कर्म-योगी भवति। यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्प-वर्जिताः [गीता ४।१९] इति ह्य् उक्तम्॥६।२॥

कर्म-योग एवाप्रमादेन योगꣳ साधयतीत्य् आह---

आरुरुक्षोर् मुनेर् योगꣳ कर्म कारणम् उच्यते।

योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणम् उच्यते॥३॥

योगम् आत्मावलोकनꣳ प्राप्तुम् इच्छोः मुमुक्षोः कर्म-योग एव कारणम् उच्यते। तस्य एव योगारूढस्य प्रतिष्ठित-योगस्य एव शमः कर्म-निवृत्तिः कारणम् उच्यते। यावद् आत्मावलोकन-रूप-मोक्ष-प्राप्तिः, तावत् कर्म कार्यम् इत्य् अर्थः॥६।३॥

कदा प्रतिष्ठित-योगो भवति। इत्य् अत्राह---

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्व् अनुषज्जते।

सर्व-सङ्कल्प-सन्न्यासी योगारूढस् तदोच्यते॥४॥

यदायꣳ योगी आत्मैकानुभव-स्वभावतया इन्द्रियार्थेष्व् आत्म-व्यतिरिक्त-प्राकृत-विषयेषु तत्-सम्बन्धिषु कर्मसु च नानुषज्जते न सङ्गम् अर्हति, तदा हि सर्व-सङ्कल्प-सन्न्यासी योगारूढ इत्य् उच्यते। तस्माद् आरुरुक्षोर् विषयानुभवार्हतया तद्-अननुषङ्गाभ्यास-रूपः कर्म-योग एव निष्पत्ति-कारणम्, अतो विषयाननुषङ्गाभ्यास-रूपꣳ कर्म-योगम् एव आरुरुक्षुः कुर्यात्॥६।४॥

तद् एव आह---

उद्धरेद् आत्मनात्मानꣳ नात्मानम् अवसादयेत्।

आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः॥५॥

आत्मना मनसा विषयाननुषक्तेन मनसा आत्मानम् उद्धरेत्। तद्-विपरीतेन मनसा आत्मानꣳ नावसादयेत्। आत्मैव मन एव ह्य् आत्मनो बन्धुः, तद् एवात्मनो रिपुः॥६।५॥

बन्धुर् आत्मात्मनस् तस्य येनात्मैवात्मना जितः।

अनात्मनस् तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६॥

येन पुरुषेण स्वेनैव स्व-मनो विषयेभ्यो जितꣳ तन्-मनस् तस्य बन्धुः, अनात्मनोऽजित-मनसः स्वकीयम् एव मनः स्वस्य शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तेत, स्व-निःश्रेयस-विपरीते वर्तेत इत्य् अर्थः। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेणापि---

योगारम्भ-योग्यावस्था उच्यते---

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।

शीतोष्ण-सुख-दुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७॥

शीतोष्णसुख-दुःखेषु मानापमानयोश् च जितात्मनः जितमनसः, विकाररहितमनसः। प्रशान्तस्य मनसि परमात्मा समाहितः सम्यगाहितः। स्वरूपेणावस्थितः प्रत्यगात्मा अत्र परमात्मा इत्युच्यते, तस्य एव प्रकृतत्वात्, तस्यापि पूर्वपूर्वास्थापेक्षया परमात्मत्वात्। आत्मा परꣳ समाहित इति वा सम्बन्धः॥६।७॥

ज्ञान-विज्ञान-तृप्तात्मा आत्म-स्वरूप-विषयेण ज्ञानेन तस्य च प्रकृति-विसजातीयाकार-विषयेण विज्ञानेन च तृप्त-मनाः कूटस्थः--- देवाद्य्-अवस्थास्व् अनुवर्तमानः सर्व-साधारण-ज्ञानैकाकारात्मनि स्थितः, तत्रैव विजितेन्द्रियः, सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः--- प्रकृति-विविक्त-स्वरूप-निष्ठतया प्राकृत-वस्तु-विशेषेषु भोग्यत्वाभावात् लोष्टाश्म-काञ्चनेषु सम-प्रयोजनो यः कर्म-योगी स युक्त इत्य् उच्यते---

ज्ञान-विज्ञान-तृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।

युक्त इत्य् उच्यते योगी सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः॥८॥

आत्मावलोकन-रूप-योगाभ्यासार्ह उच्यते॥६।८॥

तथा च---

सुहृन्-मित्रार्य्-उदासीन-मध्यस्थ-द्वेष्य-बन्धुषु।

साधुष्व् अपि च पापेषु सम-बुद्धिर् विशिष्यते॥९॥

वयो-विशेषानङ्गीकारेण स्व-हितैषिणः सुहृदः, स-वयसो हितैषिणो मित्राणि, अरयो निमित्ततोऽनर्थोच्छवः, उभय-हेत्व्-अभावाद् उभय-रहिता उदासीनाः, जन्मत एव उभय-रहिता मध्य-स्थाः, जन्मत एवानिष्टोच्छवो द्वेष्याः, जन्मत एव हितैषिणो बन्धवः, साधवो धर्म-शीलाः, पापाः पप-शीलाः, आत्मैक-प्रयोजनतया सुहृन्-मित्रादिभिः प्रयोजनाभावाद् विरोधाभावाच् च तेषु सम-बुद्धिः, योगाभ्यासार्हत्वे विशिष्यते॥६।९॥

योगी युञ्जीत सततम् आत्मानꣳ रहसि स्थितः।

एकाकी यत-चित्तात्मा निराशीर् अपरिग्रहः॥१०॥

योगी उक्त-प्रकार-कर्म-योग-निष्ठः सततम् अहर्-अहः योग-काले आत्मानꣳ युञ्जीत, आत्मानꣳ युक्तꣳ कुर्वीत। स्व-दर्शन-निष्ठꣳ कुर्वीतेत्य् अर्थः। रहसि जन-वर्जिते निःशब्दे देशे स्थितः, एकाकी तत्रापि न स-द्वितीयः, तत्रापि यत-चित्तात्मा यत-चित्त-मनस्कः, निराशीर् आत्म-व्यतिरिक्ते कृत्स्ने वस्तुनि निरपेक्षः, अपरिग्रहस् तद्-व्यतिरिक्ते कस्मिꣳश्चिद् अपि ममता-रहितः॥६।१०॥

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः।

नात्युच्छ्रितꣳ नातिनीचꣳ चैलाजिन-कुशोत्तरम्॥११॥

तत्रैकाग्रꣳ मनः कृत्वा यत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः।

उपविश्यासने युञ्ज्याद् योगम् आत्म-विशुद्धये॥१२॥

शुचौ देशेऽशुचिभिः पुरुषैर् अनधिष्ठितेऽपरिगृहीते चाशुचिभिर् वस्तुभिर् अस्पृष्टश् च पवित्री-भूते देशे दार्व्-आदि-निर्मितꣳ नात्युच्छ्रितꣳ नातिनीचꣳ चैलाजिन-कुशोत्तरम् आसनꣳ प्रतिष्ठाय तस्मिन् मनः-प्रसाद-करे सापाश्रये उपविश्य योगैकाग्रम् अव्याकुलम् मनः कृत्वा यत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः सर्वात्मनोपसꣳहृत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः आत्म-विशुद्धये बन्ध-विमुक्तये योगꣳ युञ्ज्यात्। आत्मावलोकनꣳ कुर्वीत॥६।११-१२॥

समꣳ काय-शिरो-ग्रीवꣳ धारयन्न् अचलꣳ स्थिरः।

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रꣳ स्वꣳ दिशश् चानवलोकयन्॥१३॥

प्रशान्तात्मा विगत-भीर् ब्रह्मचारि-व्रते स्थितः।

मनः सꣳयम्य मच्-चित्तो युक्त आसीत मत्-परः॥१४॥

काय-शिरो-ग्रीवꣳ समम् अचलꣳ सापाश्रयतया स्थिरꣳ धारयन् दिशश् चानवलोकयन् स्वꣳ नासिकाग्रꣳ सम्प्रेक्ष्य प्रशान्तात्मा अत्यन्त-निर्वृत-मनाः विगत-भीर् ब्रह्मचर्य-युक्तो मनः सꣳयम्य मच्-चित्तो युक्तोऽवहितो मत्-पर आसीत माम् एव चिन्तयन् आसीत॥६।१३-१४॥

युञ्जन्न् एवꣳ सदात्मानꣳ योगी नियत-मानसः।

शान्तिꣳ निर्वाण-परमाꣳ मत्-सꣳस्थाम् अधिगच्छति॥१५॥

एवꣳ मयि परस्मिन् ब्रह्मणि पुरुषोत्तमे मनसः शुभाश्रये सदात्मानꣳ मनो युञ्जन् नियत-मानसो निश्चल-मानसः मत्-स्पर्श-पवित्रीकृत-मानसतया निश्चल-मानसः मत्-सꣳस्थाꣳ निर्वाण-परमाꣳ शान्तिम् अधिगच्छति निर्वाण-काष्ठा-रूपाꣳ मत्-सꣳस्थाꣳ मयि सꣳस्थिताꣳ शान्तिम् अधिगच्छति॥६।१५॥

एवम् आत्म-योगम् आरभमाणस्य मनो-नैर्मल्य-हेतु-भूताꣳ मनसो भगवति शुभाश्रये स्थितिम् अभिधायान्यद् अपि योगोपकरणम् आह---

नात्यश्नतस् तु योगोऽस्ति न चैकान्तम् अनश्नतः।

न चातिस्वप्न-शीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६॥

अत्यशनानशने योग-विरोधिनी, अतिविहार-विहारौ च तथातिमात्र-स्वप्न-जागर्ये तथा चात्यायासानायासौ॥६।१६॥

युक्ताहार-विहारस्य युक्त-चेष्टस्य कर्मसु।

युक्त-स्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७॥

मिताहार-विहारस्य मितायासस्य मित-स्वप्नावबोधस्य सकल-दुःखहा बन्ध-नाशनो योगः सम्पन्नो भवति॥६।१७॥

यदा विनियतꣳ चित्तम् आत्मन्य् एवावतिष्ठते।

निःस्पृहः सर्व-कामेभ्यो युक्त इत्य् उच्यते तदा॥१८॥

यदा प्रयोजन-विषयꣳ चित्तम् आत्मन्य् एव विनियतꣳ विशेषेण नियतꣳ निरतिशय-प्रयोजनतया तत्रैव नियतꣳ निश्चलम् अवतिष्ठते तदा सर्व-कामेभ्यो निःस्पृहः सन् युक्त इत्य् उच्यते योगार्ह इत्य् उच्यते॥६।१८॥

यथा दीपो निवात-स्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।

योगिनो यत-चित्तस्य युञ्जतो योगम् आत्मनः॥१९॥

निवात-स्थो दीपो यथा नेङ्गते न चलति, अचलः स-प्रभस् तिष्ठति, यत-चित्तस्य निवृत्त-सकलेतर-मनो-वृत्तेर् योगिन आत्मनि योगꣳ युञ्जतः आत्म-स्वरूपस्य सोपमा।

निवात-स्थतया निश्चल-स-प्रभ-दीपवन् निवृत्त-सकलेतर-मनो-वृत्तितया निश्चलो ज्ञान-प्रभ आत्मा तिष्ठतीत्य् अर्थः॥६।१९॥

यत्रोपरमते चित्तꣳ निरुद्धꣳ योग-सेवया।

यत्र चैवात्मनात्मानꣳ पश्यन्न् आत्मनि तुष्यति॥२०॥

योग-सेवायाꣳ हेतुना सर्वत्र निरुद्धꣳ चित्तꣳ यत्र योग उपरमतेऽतिशयित-सुखम् इदम् एवेति रमते, यत्र च योग आत्मना मनसात्मानꣳ पश्यन्न् अन्य-निरपेक्षम् आत्मन्य् एव तुष्यति॥६।२०॥

सुखम् आत्यन्तिकꣳ यत् तद् बुद्धि-ग्राह्यम् अतीन्द्रियम्।

वेत्ति यत्र न चैवायꣳ स्थितश् चलति तत्त्वतः॥२१॥

यत् तद् अतीन्द्रियम् आत्म-बुद्ध्य्-एक-ग्राह्यम् आत्यन्तिकꣳ सुखꣳ यत्र च योगे वेत्त्य् अनुभवति यत्र च योगे स्थितः सुखातिरेकेण तत्त्वतस् तद्-भावात् न चलति॥६।२१॥

यꣳ लब्ध्वा चापरꣳ लाभꣳ मन्यते नाधिकꣳ ततः।

यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२॥

यꣳ योगꣳ लब्ध्वा योगाद् विरतस् तम् एव काङ्क्षमाणो नापरꣳ लाभꣳ मन्यते, यस्मिन् च योगे स्थितोऽविरतोऽपि गुणवत्-पुत्र-वियोगादिना गुरुणापि दुःखेन न विचाल्यते॥६।२२॥

तꣳ विद्याद् दुःख-सꣳयोग-वियोगꣳ योग-सꣳज्ञितम्।

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्ण-चेतसा॥२३॥

तꣳ दुःख-सꣳयोग-वियोगꣳ दुःख-सꣳयोग-प्रत्यनीकाकारꣳ योग-शब्दाभिधेयꣳ ज्ञानꣳ विद्यात्, स एवम्भूतो योग इत्य् आरम्भ-दशायाꣳ निश्चयेनानिर्विण्ण-चेतसा हृष्ट-चेतसा योगो योक्तव्यः॥६।२३॥

सङ्कल्प-प्रभवान् कामाꣳस् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः।

मनसैवेन्द्रिय-ग्रामꣳ विनियम्य समन्ततः॥२४॥

शनैः शनैर् उपरमेद् बुद्ध्या धृति-गृहीतया।

आत्मसꣳस्थꣳ मनः कृत्वा न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत्॥२५॥

स्पर्शजाः सङ्कल्पजाश् चेति द्वि-विधाः कामाः स्पर्शजाः शीतोष्णादयः, सङ्कल्पजाः पुत्र-पौत्र-क्षेत्रादयः, तत्र सङ्कल्प-प्रभवाः स्वरूपेण एव त्यक्तुꣳ शक्याः, तान् सर्वान् मनसा एव तद्-अनन्वयानुसन्धानेन त्यक्त्वा स्पर्शजेष्व् अवर्जनीयेषु तन्-निमित्त-हर्षोद्वेगौ त्यक्त्वा समन्ततः सर्वस्माद् विषयात् सर्वम् इन्द्रिय-ग्रामꣳ विनियम्य शनैः शनैः धृति-गृहीतया विवेक-विषयया बुद्ध्या सर्वस्माद् आत्म-व्यतिरिक्ताद् उपरम्य आत्म-सꣳस्थꣳ मनः कृत्वा न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत्॥६।२४-२५॥

यतो यतो निश्चरति मनश् चञ्चलम् अस्थिरम्।

ततस् ततो नियम्यैतद् आत्मन्य् एव वशꣳ नयेत्॥२६॥

चल-स्वभावतया आत्मन्य् अस्थिरꣳ मनो यतो यतो विषय-प्रावण्य-हेतोर् बहिर् निश्चरति ततस् ततो यत्नेन मनो नियम्य आत्मन्य् एवातिशयित-सुख-भावनया वशꣳ नयेत्॥६।२६॥

प्रशान्त-मनसꣳ ह्य् एनꣳ योगिनꣳ सुखम् उत्तमम्।

उपैति शान्त-रजसꣳ ब्रह्म-भूतम् अकल्मषम्॥२७॥

प्रशान्त-मनसम् आत्मनि निश्चल-मनसम् आत्म-न्यस्त-मनसꣳ तत एव हेतोर् दग्धाशेष-कल्मषꣳ तत एव शान्त-रजसꣳ विनष्ट-रजो-गुणꣳ तत एव ब्रह्म-भूतꣳ स्व-स्वरूपेणावस्थितम् एनꣳ योगिनम् आत्मानुभव-रूपम् उत्तमꣳ सुखम् उपैति, हीति हेतौ, उत्तम-सुख-रूपम् उपैतीत्य् अर्थः॥६।२७॥

युञ्जन्न् एवꣳ सदात्मानꣳ योगी विगत-कल्मषः।

सुखेन ब्रह्म-सꣳस्पर्शम् अत्यन्तꣳ सुखम् अश्नुते॥२८॥

एवम् उक्त-प्रकारेणात्मानꣳ युञ्जन् तेनैव विगत-प्राचीन-समस्त-कल्मषो ब्रह्म-सꣳस्पर्शो ब्रह्मानुभव-रूपꣳ सुखम् अत्यन्तम् अपरिमितꣳ सुखेनानायासेन सदा अश्नुते॥६।२८॥

अथ योग-विपाक-दशा चतुष्-प्रकारा उच्यते---

सर्व-भूत-स्थम् आत्मानꣳ सर्व-भूतानि चात्मनि।

ईक्षते योग-युक्तात्मा सर्वत्र सम-दर्शनः॥२९॥

स्वात्मनः परेषाꣳ च भूतानाꣳ प्रकृति-वियुक्त-स्वरूपाणाꣳ ज्ञानैकाकारतया साम्याद् वैषम्यस्य च प्रकृति-गतत्वाद् योग-युक्तात्मा प्रकृति-वियुक्तेष्व् आत्मसु सर्वत्र ज्ञानैकाकारतया सम-दर्शनः सर्व-भूत-स्थꣳ स्वात्मानꣳ सर्व-भूतानि च स्वात्मनि ईक्षते। सर्व-भूत-समानाकारꣳ स्वात्मानꣳ स्वात्म-समानाकाराणि च सर्व-भूतानि पश्यतीत्य् अर्थः॥६।२९॥

एकस्मिन्न् आत्मनि दृष्टो सर्वस्य आत्म-वस्तुनस् तत्-साम्यात् सर्वम् आत्म-वस्तु दृष्टꣳ भवतीत्य् अर्थः। सर्वत्र सम-दर्शनः इति वचनात् योऽयꣳ योगस् त्वया प्रोक्तः साम्येन [गीता ६।३३] इत्य् अनुभाषणाच् च निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म [गीता ५।१९] इति वचनाच् च।

यो माꣳ पश्यति सर्वत्र सर्वꣳ च मयि पश्यति।

तस्याहꣳ न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३०॥

ततो विपाक-दशाम् आपन्नो मम साधर्म्यम् उपागतो निरजनः परमꣳ साम्यम् उपैति [मु।उ। ३।१।३] इत्य् उच्यमानꣳ सर्वस्यात्म-वस्तुनो विधूत-पुण्य-पापस्य स्वरूपेणावस्थितस्य मत्-साम्यꣳ पश्यन् यः सर्वत्रात्म-वस्तुनि माꣳ पश्यति, सर्वम् आत्म-वस्तु च मयि पश्यति, अन्योन्य-साम्याद् अन्यतर-दर्शनेनान्यतरद् अपीदृशम् इति पश्यति, तस्य स्वात्म-स्वरूपꣳ पश्यतोऽहꣳ तत्-साम्यात् न प्रणश्यामि, नादर्शनम् उपयामि, ममापि माꣳ पश्यतः, मत्-साम्यात् स्वात्मानꣳ मत्-समम् अवलोकयन् स नादर्शनम् उपयाति॥६।३०॥

ततो विपाक-दशाम् आह---

सर्व-भूत-स्थितꣳ यो माꣳ भजत्य् एकत्वम् आस्थितः।

सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१॥

योग-दशायाꣳ सर्व-भूत-स्थितꣳ माम् असङ्कुचित-ज्ञानैकाकारतयैकत्वम् आस्थितः प्राकृत-भेद-परित्यागेन सुदृढꣳ यो भजते स योगी व्युत्थान-कालेऽपि यथा तथा वर्तमानः स्वात्मानꣳ सर्व-भूतानि च पश्यन् मयि वर्तते माम् एव पश्यति। स्वात्मनि सर्व-भूतेषु च सर्वदा मत्-साम्यम् एव पश्यतीत्य् अर्थः॥६।३१॥

ततोऽपि काष्ठाम् आह---

आत्मौपम्येन सर्वत्र समꣳ पश्यति योऽर्जुन।

सुखꣳ वा यदि वा दुःखꣳ स योगी परमो मतः॥३२॥

आत्मनश् चान्येषाꣳ चात्मनाम् असङ्कुचित-ज्ञानैकाकारतया औपम्येन स्वात्मनि चान्येषु सर्वत्र वर्तमानꣳ पुत्र-जन्मादि-रूपꣳ सुखꣳ तन्-मरणादि-रूपꣳ च दुःखम् असम्बन्ध-साम्यात् समꣳ यः पश्यति पर-पुत्र-जन्म-मरणादि-समꣳ स्व-पुत्र-जन्म-मरणादिकꣳ यः पश्यतीत्य् अर्थः। स योगी परम-योग-काष्ठꣳ गतो मतः॥६।३२॥

अर्जुन उवाच

योऽयꣳ योगस् त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।

एतस्याहꣳ न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिꣳ स्थिराम्॥३३॥

योऽयꣳ देव-मनुष्यादि-भेदेन जीवेश्वर-भेदेन चात्यन्त-भिन्नतया एतावन्तꣳ कालम् अनुभूतेषु सर्वेष्व् आत्मसु ज्ञानैकाकारतया परस्पर-साम्येनाकर्म-वश्यतया च ईश्वर-साम्येन सर्वत्र सम-दर्शन-रूपो योगस् त्वयोक्तः। एतस्य योगस्य स्थिराꣳ स्थितिꣳ न पश्यामि मनसश् चञ्चलत्वात्॥६।३३॥

चञ्चलꣳ हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।

तस्याहꣳ निग्रहꣳ मन्ये वायोर् इव सुदुष्करम्॥३४॥

तथा ह्य् अनवरताभ्यस्त-विषयेष्व् अपि स्वत एव चञ्चलꣳ पुरुषेणैकत्र स्थापयितुम् अशक्यꣳ मनः पुरुषꣳ बलात् प्रमथ्य दृढम् अन्यत्र चरति। तस्य स्वाभ्यस्त-विषयेष्व् अपि चञ्चल-स्वभावस्य मनसस् तद्-विपरीताकारात्मनि स्थापयितुꣳ निग्रहꣳ प्रतिकूल-गतेर् महावातस्य व्यञ्जनादिनेव सुदुष्करम् अहꣳ मन्ये। मनो-निग्रहोपायो वक्तव्य इत्य् अभिप्रायः॥६।३४॥

श्री-भगवान् उवाच

असꣳशयꣳ महाबाहो मनो दुर्णिग्रहꣳ चलम्।

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५॥

चल-स्वभावतया मनो दुर्निग्रहम् एवेत्य् अत्र न सꣳशयः, तथाप्य् आत्मनो गुणाकरत्वाभ्यास-जनिताभिमुख्येनात्म-व्यतिरिक्तेषु विषयेष्व् अपि दोषाकरत्व-दर्शन-जनित-वैतृष्ण्येन च कथञ्चिद् गृह्यते॥६।३५॥

असꣳयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।

वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुम् उपायतः॥३६॥

असꣳयतात्मनाजित-मनसा महता अपि बलेन योगो दुष्प्राप एव। उपायतस् तु वश्यात्मना पूर्वोक्तेन मद्-आराधन-रूपेणान्तर्-गत-ज्ञानेन कर्मणा जित-मनसा यतमानेनायम् एव सम-दर्शन-रूपो योगोऽवाप्तुꣳ शक्यः॥६।३६॥

अथ नेहाभिक्रम-नाशोऽस्ति [गीता २।४०] इत्य् आदाव् एव श्रुतꣳ योग-माहात्म्यꣳ यथावत् श्रोतुम् अर्जुनः पृच्छति। अन्तर्-गतात्म-ज्ञानतया योग-शिरस्कतया च हि कर्म-योगस्य माहात्म्यꣳ तत्रोदितꣳ तच् च योग-माहात्म्यम् एव अर्जुन उवाच---

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच् चलितमानसः।

अप्राप्य योग-सꣳसिद्धिꣳ काꣳ गतिꣳ कृष्ण गच्छति॥३७॥

श्रद्धया योगे प्रवृत्तो दृढतराभ्यास-रूप-यत्न-वैकल्येन योग-सꣳसिद्धिम् अप्राप्य योगाच् चलित-मानसः काꣳ गतिꣳ गच्छति॥६।३७॥

कच्चिन् नोभय-विभ्रष्टश् छिन्नाभ्रम् इव नश्यति।

अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८॥

उभय-विभ्रष्टोऽयꣳ छिन्नाभ्रम् इव कच्चिन् न नश्यति यथा मेघ-शकलः पूर्वस्मात् महतो मेघाच् छिन्नः परꣳ महान्तꣳ मेघम् अप्राप्य मध्ये विनष्टे भवति, तथा एव कच्चित् न नश्यति, कथम् उभय-विभ्रष्टतया, अप्रतिष्ठो विमूढो ब्रह्मणाः पथीति, यथावस्थितꣳ स्वर्गादि-साधन-भूतꣳ कर्म फलाभिसन्धि-रहितस्यास्य पुरुषस्य स्व-फल-साधनत्वेन प्रतिष्ठा न भवतीत्य् अप्रतिष्ठः। प्रक्रान्ते ब्रह्मणः पथि विमूढस् तस्मात् पथः प्रच्युतः, अत उभय-भ्रष्टतया किम् अयꣳ नश्यत्य् एव, उत न नश्यति॥६।३८॥

एतन् मे सꣳशयꣳ कृष्ण छेत्तुम् अर्हस्य् अशेषतः।

त्वद्-अन्यः सꣳशयस्यास्य छेत्ता न ह्य् उपपद्यते॥३९॥

तम् एनꣳ सꣳशयम् अशेषतश् छेत्तुम् अर्हसि स्वतः प्रत्यक्षेण युगपत् सर्वꣳ सर्वदा स्वत एव पश्यतस् त्वत्तोऽन्यः सꣳशयस्यास्य छेत्ता न ह्य् उपपद्यते॥६।३९॥

श्री-भगवान् उवाच

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते।

न हि कल्याण-कृत् कश्चिद् दुर्गतिꣳ तात गच्छति॥४०॥

श्रद्धया योगे प्रक्रान्तस्य तस्मात् प्रच्युतस्य इह चामुत्र च विनाशः न विद्यते, प्राकृत-स्वर्गादि-भोगानुभवे ब्रह्मानुभवे चाभिलषितानवाप्ति-रूपः प्रत्यवायाख्योऽनिष्टावाप्ति-रूपश् च विनाशो न विद्यत इत्य् अर्थः। न हि निरतिशय-कल्याण-रूप-योग-कृत् कश्चित् काल-त्रयेऽपि दुर्गतिꣳ गच्छति॥६।४०॥

कथम् अयꣳ भविष्यति। इत्य् अत्राह---

प्राप्य पुण्य-कृताꣳ लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः।

शुचीनाꣳ श्रीमताꣳ गेहे योग-भ्रष्टोऽभिजायते॥४१॥

यज्-जातीय-भोगाभिकाङ्क्षया योगात् प्रच्युतोऽयम् अतिपुण्य-कृताꣳ प्राप्यान् लोकान् प्राप्य तज्-जातीयान् अतिकल्याण-भोगान् ज्ञानोपाय-योग-माहात्म्याद् एव भुजानो यावात् तद्-भोग-तृष्णावसानꣳ शाश्वतीः समास् तत्रोषित्वा तस्मिन् भोगे वितृष्णः शुचीनाꣳ श्रीमताꣳ योगोपक्रम-योग्यानाꣳ कुले योगोपक्रमे भ्रष्टे योग-माहात्म्याज् जायते॥६।४१॥

अथ वा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम्।

एतद् धि दुर्लभतरꣳ लोके जन्म यद् ईदृशम्॥४२॥

परिपक्व-योगश् चलितश् चेद् योगिनाꣳ धीमताꣳ योगꣳ कुर्वताꣳ स्वयम् एव, योगोपदेष्टॄणाꣳ कुले भवति। तद् एतद् उभय-विधꣳ योग-योग्यानाꣳ योगिनाꣳ च कुले जन्म लोके प्राकृतानाꣳ दुर्लभतरम्, एतत् तु योग-माहात्म्य-कृतम्॥६।४२॥

तत्र तꣳ बुद्धि-सꣳयोगꣳ लभते पौर्वदेहिकम्।

यतते च ततो भूयः सꣳसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३॥

तत्र जन्मनि तम् एव पौर्व-दैहिकꣳ योग-विषयꣳ बुद्धि-सꣳयोगꣳ लभते। ततः स्पुत-प्रबुद्धवद् भूयः सꣳसिद्धौ यतते। यथा नान्तराय-हतो भवति, तथा यतते॥६।४३॥

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्य् अवशोऽपि सः।

जिज्ञासुर् अपि योगस्य शब्द-ब्रह्मातिवर्तते॥४४॥

तेन पूर्वाभ्यासेन पूर्वेण योग-विषयेणाभ्यासेन स योग-भ्रष्टे ह्य् अवशोऽपि योग एव ह्रियते, प्रसिद्धꣳ हि एतद् योग-माहात्म्यम् इत्य् अर्थः। अप्रवृत्त-योगो योग-जिज्ञासुर् अपि ततश् चलित-मानसः पुनर् अपि ताम् एव जिज्ञासाꣳ प्राप्य कर्म-योगादिकꣳ योगम् अनुष्ठाय शब्द-ब्रह्मातिवर्तते।

शब्द-ब्रह्म देव-मनुष्य-पृथिव्य्-अन्तरिक्ष-स्वर्गादि-शब्दाभिलाप-योग्यꣳ ब्रह्म प्रकृतिः, प्रकृति-सम्बन्धाद् विमुक्तो देव-मनुष्यादि-शब्दाभिलापानर्हꣳ ज्ञानानन्दैकतानम् आत्मानꣳ प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥६।४४॥

यत एवꣳ योग-माहात्म्यम्, ततः---

प्रयत्नाद् यतमानस् तु योगी सꣳशुद्ध-किल्बिषः।

अनेक-जन्म-सꣳसिद्धस् ततो याति पराꣳ गतिम्॥४५॥

अनेक-जन्मार्जित-पुण्य-सञ्चयैः सꣳशुद्ध-किल्बिषः सꣳसिद्धः सञ्जातः प्रयत्नाद् यतमानस् तु योगी चलितोऽपि पुनः पराꣳ गतिꣳ यात्य् एव॥६।४५॥

अतिशयित-पुरुषार्थ-निष्ठतया योगिनः सर्वस्माद् आधिक्यम् आह---

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।

कर्मिभ्यश् चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६॥

केवल-तपोभिर् यः पुरुषार्थः साध्यते आत्म-ज्ञान-व्यतिरिक्तैर् ज्ञानैश् च यः, यश् च केवलैर् अश्वमेधादिभिः कर्मभिः, तेभ्यः सर्वेभ्योऽधिक-पुरुषार्थ-साधनत्वात् योगस्य तपस्विभ्यो ज्ञानिभ्यः कर्मिभ्यश् चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥६।४६॥

तद् एवꣳ पर-विद्याङ्ग-भूतꣳ प्रजापति-वाक्योदितꣳ प्रत्यग्-आत्म-दर्शनम् उक्तम्। अथ पर-विद्याꣳ प्रस्तौति---

योगिनाम् अपि सर्वेषाꣳ मद्-गतेनान्तरात्मना।

श्रद्धावान् भजते यो माꣳ स मे युक्ततमो मतः॥४७॥

योगिनाम् इति पञ्चम्य्-अर्थो षष्ठी। सर्व-भूत-स्थम् इत्य्-आदिना चतुर्-विधा-योगिनः प्रतिपादिताः, तेष्व् अनन्तर्गतत्वाद् वक्ष्यमाणस्य योगिनः, न निर्धारणे षष्ठी सम्भवति।

अपि सर्वेषाम् इति सर्व-शब्द-निर्दिष्टस् तपस्वि-प्रभृतयः, तत्राप्य् उक्तेन न्यायेन पञ्चम्य्-अर्थो ग्रहीतव्यः, योगिभ्योऽपि सर्वेभ्यो वक्ष्यमाणो योगी युक्ततमः, तद्-अपेक्षया अवरत्वे तपस्वि-प्रभृतीनाꣳ योगिनाꣳ च न कश्चिद् विशेष इत्य् अर्थः। मेर्व्-अपेक्षया सर्वापाणाम् इव यद्यपि सर्वापेष्व् अन्योन्य-न्यूनाधिक-भावो विद्यते, तथापि मेर्व्-अपेक्षया अवरत्व-निर्देशः समानः।

मत्-प्रियत्वातिरेकेणानन्य-साधारण-स्वभावतया मद्-गतेनान्तरात्मना मनसा बाह्याभ्यन्तर-सकल-वृत्ति-विशेषाश्रय-भूतꣳ मनो ह्य् अन्तरात्मा, अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन मया विना स्व-धारणा-लाभात् मद्-गतेन मनसा श्रद्धावान् अत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन क्षण-मात्र-वियोगासहतयाम् अप्राप्ति-प्रवृत्तौ त्वरावान् यो माꣳ भजते। माꣳ विचित्रानन्त-भोग्य-भोक्तृ-वर्ग-भोगोपकरण-भोग-स्थान-परिपूर्ण-निखिल-जगद्-उदय-विभव-लय-लीलम् अस्पृष्ट-शेष-दोषानवधिकातिशय-ज्ञान-बलैश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजः-प्रभृत्य्-असङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गण-निधिꣳ स्वाभिमतानुरूपैक-रूपाचिन्त्य-दिव्याद्भुत-नित्य-निरवद्य्-अनिरतिशयौज्ज्वल्य-सौन्दर्य-सौगन्ध्य-सौकुमार्य-लावण्य-यौवनाद्य्-अनन्त-गुण-निधि-दिव्य-रूपꣳ वाङ्-मनसापरिच्छेद्य-स्वरूप-स्वभावम् अपार-कारुण्य-सौशील्य-वात्सल्यौदार्यैश्वर्य-महोदधिम् अनालोचित-विशेषाशेष-लोक-शरण्यꣳ प्रणतार्ति-हरम् आश्रित-वात्सल्यैक-जलधिम् अखिल-मनुज-नयन-विषयताꣳ गतम् अजहत्-स्व-स्वभावꣳ वसुदेव-गृहेऽवतीर्णम् अनवधिकातिशय-तेजसा निखिलꣳ जगद् भासयन्तम् आत्म-कान्त्या विश्वम् आप्यायन्तꣳ भजते, सेवत उपासत इत्य् अर्थः। स मे युक्ततमो मतः, स सर्वेभ्यः श्रेष्ठतम इति सर्वꣳ सर्वदा यथावस्थितꣳ स्वत एव साक्षात्-कुर्वन् अहꣳ मन्ये॥६।४७॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये षष्ठोऽध्यायः॥६॥

**

ఉక్తః కర్మ-యోగః స-పరికరః। ఇదానీṁ జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగ-సాధ్యాత్మావలోకన-రూప-యోగాభ్యాస-విధిర్ ఉచ్యతే। తత్ర కర్మ-యోగస్య నిరపేక్ష-యోగ-సాధనత్వṁ ద్రఢయితుṁ జ్ఞానాకారః కర్మ-యోగో యోగ-శిరస్కోఽనూద్యతే।

అనాశ్రితః కర్మ-ఫలṁ కార్యṁ కర్మ కరోతి యః।

స సన్న్యాసీ చ యోగీ చ న నిరగ్నిర్ న చాక్రియః॥౧॥

కర్మ-ఫలṁ స్వర్గాదికమ్ అనాశ్రితః కార్యṁ కర్మానుష్ఠానమ్ ఏవ కార్యṁ సర్వాత్మనాస్మత్-సుహృద్-భూత-పరమ-పురుషారాధన-రూపతయా కర్మైవ మమ ప్రయోజనṁ న తత్-సాధ్యṁ కిఞ్చిద్ ఇతి యః కర్మ కరోతి, స సన్న్యాసీ చ జ్ఞాన-యోగ-నిష్ఠశ్ చ యోగీ చ కర్మ-యోగ-నిష్ఠశ్ చ। ఆత్మావలోకన-రూప-యోగ-సాధన-భూతోభయ-నిష్ఠ ఇత్య్ అర్థః। న నిరగ్నిశ్ చాక్రియః--- న చోదిత-యజ్ఞాది-కర్మస్వ్ అప్రవృత్తః, కేవల-జ్ఞాన-నిష్ఠః। తస్య హి జ్ఞాన-నిష్ఠా ఏవ కర్మ-యోగ-నిష్ఠస్య తూభయమ్ అస్తీత్య్ అభిప్రాయః॥౬।౧॥

ఉక్త-లక్షణే కర్మ-యోగే జ్ఞానమ్ అప్య్ అస్తి, ఇత్య్ ఆహ---

యṁ సన్న్యాసమ్ ఇతి ప్రాహుర్ యోగṁ తṁ విద్ధి పాణ్డవ।

న హ్య్ అసన్న్యస్త-సఙ్కల్పో యోగీ భవతి కశ్చన॥౨॥

జ్ఞాన-యోగ ఇత్య్ ఆత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్ ఇతి ప్రాహుస్ తṁ కర్మ-యోగమ్ ఏవ విద్ధి। తద్ ఉపపాదయతి, న హ్య్ అసన్న్యస్త-సఙ్కల్పో యోగీ భవతి కశ్చన ఇతి। ఆత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానేనానాత్మని ప్రకృతవ్ ఆత్మ-సఙ్కల్పః సన్న్యస్తః పరిత్యక్తో యేన స సన్న్యస్త-సఙ్కల్పః, అనేవమ్భూతాఋ యః సాసన్న్యస్త-సఙ్కల్పః। న హ్య్ ఉక్తేషు కర్మ-యోగేష్వ్ అనేవమ్భూతః కశ్చన కర్మ-యోగీ భవతి। యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామసఙ్కల్ప-వర్జితాః [గీతా ౪।౧౯] ఇతి హ్య్ ఉక్తమ్॥౬।౨॥

కర్మ-యోగ ఏవాప్రమాదేన యోగṁ సాధయతీత్య్ ఆహ---

ఆరురుక్షోర్ మునేర్ యోగṁ కర్మ కారణమ్ ఉచ్యతే।

యోగారూఢస్య తస్యైవ శమః కారణమ్ ఉచ్యతే॥౩॥

యోగమ్ ఆత్మావలోకనṁ ప్రాప్తుమ్ ఇచ్ఛోః ముముక్షోః కర్మ-యోగ ఏవ కారణమ్ ఉచ్యతే। తస్య ఏవ యోగారూఢస్య ప్రతిష్ఠిత-యోగస్య ఏవ శమః కర్మ-నివృత్తిః కారణమ్ ఉచ్యతే। యావద్ ఆత్మావలోకన-రూప-మోక్ష-ప్రాప్తిః, తావత్ కర్మ కార్యమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౬।౩॥

కదా ప్రతిష్ఠిత-యోగో భవతి। ఇత్య్ అత్రాహ---

యదా హి నేన్ద్రియార్థేషు న కర్మస్వ్ అనుషజ్జతే।

సర్వ-సఙ్కల్ప-సన్న్యాసీ యోగారూఢస్ తదోచ్యతే॥౪॥

యదాయṁ యోగీ ఆత్మైకానుభవ-స్వభావతయా ఇన్ద్రియార్థేష్వ్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-ప్రాకృత-విషయేషు తత్-సమ్బన్ధిషు కర్మసు చ నానుషజ్జతే న సఙ్గమ్ అర్హతి, తదా హి సర్వ-సఙ్కల్ప-సన్న్యాసీ యోగారూఢ ఇత్య్ ఉచ్యతే। తస్మాద్ ఆరురుక్షోర్ విషయానుభవార్హతయా తద్-అననుషఙ్గాభ్యాస-రూపః కర్మ-యోగ ఏవ నిష్పత్తి-కారణమ్, అతో విషయాననుషఙ్గాభ్యాస-రూపṁ కర్మ-యోగమ్ ఏవ ఆరురుక్షుః కుర్యాత్॥౬।౪॥

తద్ ఏవ ఆహ---

ఉద్ధరేద్ ఆత్మనాత్మానṁ నాత్మానమ్ అవసాదయేత్।

ఆత్మైవ హ్య్ ఆత్మనో బన్ధుర్ ఆత్మైవ రిపుర్ ఆత్మనః॥౫॥

ఆత్మనా మనసా విషయాననుషక్తేన మనసా ఆత్మానమ్ ఉద్ధరేత్। తద్-విపరీతేన మనసా ఆత్మానṁ నావసాదయేత్। ఆత్మైవ మన ఏవ హ్య్ ఆత్మనో బన్ధుః, తద్ ఏవాత్మనో రిపుః॥౬।౫॥

బన్ధుర్ ఆత్మాత్మనస్ తస్య యేనాత్మైవాత్మనా జితః।

అనాత్మనస్ తు శత్రుత్వే వర్తేతాత్మైవ శత్రువత్॥౬॥

యేన పురుషేణ స్వేనైవ స్వ-మనో విషయేభ్యో జితṁ తన్-మనస్ తస్య బన్ధుః, అనాత్మనోఽజిత-మనసః స్వకీయమ్ ఏవ మనః స్వస్య శత్రువత్ శత్రుత్వే వర్తేత, స్వ-నిఃశ్రేయస-విపరీతే వర్తేత ఇత్య్ అర్థః। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణాపి---

యోగారమ్భ-యోగ్యావస్థా ఉచ్యతే---

జితాత్మనః ప్రశాన్తస్య పరమాత్మా సమాహితః।

శీతోష్ణ-సుఖ-దుఃఖేషు తథా మానాపమానయోః॥౭॥

శీతోష్ణసుఖ-దుఃఖేషు మానాపమానయోశ్ చ జితాత్మనః జితమనసః, వికారరహితమనసః। ప్రశాన్తస్య మనసి పరమాత్మా సమాహితః సమ్యగాహితః। స్వరూపేణావస్థితః ప్రత్యగాత్మా అత్ర పరమాత్మా ఇత్యుచ్యతే, తస్య ఏవ ప్రకృతత్వాత్, తస్యాపి పూర్వపూర్వాస్థాపేక్షయా పరమాత్మత్వాత్। ఆత్మా పరṁ సమాహిత ఇతి వా సమ్బన్ధః॥౬।౭॥

జ్ఞాన-విజ్ఞాన-తృప్తాత్మా ఆత్మ-స్వరూప-విషయేణ జ్ఞానేన తస్య చ ప్రకృతి-విసజాతీయాకార-విషయేణ విజ్ఞానేన చ తృప్త-మనాః కూటస్థః--- దేవాద్య్-అవస్థాస్వ్ అనువర్తమానః సర్వ-సాధారణ-జ్ఞానైకాకారాత్మని స్థితః, తత్రైవ విజితేన్ద్రియః, సమ-లోష్టాశ్మ-కాఞ్చనః--- ప్రకృతి-వివిక్త-స్వరూప-నిష్ఠతయా ప్రాకృత-వస్తు-విశేషేషు భోగ్యత్వాభావాత్ లోష్టాశ్మ-కాఞ్చనేషు సమ-ప్రయోజనో యః కర్మ-యోగీ స యుక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే---

జ్ఞాన-విజ్ఞాన-తృప్తాత్మా కూటస్థో విజితేన్ద్రియః।

యుక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగీ సమ-లోష్టాశ్మ-కాఞ్చనః॥౮॥

ఆత్మావలోకన-రూప-యోగాభ్యాసార్హ ఉచ్యతే॥౬।౮॥

తథా చ---

సుహృన్-మిత్రార్య్-ఉదాసీన-మధ్యస్థ-ద్వేష్య-బన్ధుషు।

సాధుష్వ్ అపి చ పాపేషు సమ-బుద్ధిర్ విశిష్యతే॥౯॥

వయో-విశేషానఙ్గీకారేణ స్వ-హితైషిణః సుహృదః, స-వయసో హితైషిణో మిత్రాణి, అరయో నిమిత్తతోఽనర్థోచ్ఛవః, ఉభయ-హేత్వ్-అభావాద్ ఉభయ-రహితా ఉదాసీనాః, జన్మత ఏవ ఉభయ-రహితా మధ్య-స్థాః, జన్మత ఏవానిష్టోచ్ఛవో ద్వేష్యాః, జన్మత ఏవ హితైషిణో బన్ధవః, సాధవో ధర్మ-శీలాః, పాపాః పప-శీలాః, ఆత్మైక-ప్రయోజనతయా సుహృన్-మిత్రాదిభిః ప్రయోజనాభావాద్ విరోధాభావాచ్ చ తేషు సమ-బుద్ధిః, యోగాభ్యాసార్హత్వే విశిష్యతే॥౬।౯॥

యోగీ యుఞ్జీత సతతమ్ ఆత్మానṁ రహసి స్థితః।

ఏకాకీ యత-చిత్తాత్మా నిరాశీర్ అపరిగ్రహః॥౧౦॥

యోగీ ఉక్త-ప్రకార-కర్మ-యోగ-నిష్ఠః సతతమ్ అహర్-అహః యోగ-కాలే ఆత్మానṁ యుఞ్జీత, ఆత్మానṁ యుక్తṁ కుర్వీత। స్వ-దర్శన-నిష్ఠṁ కుర్వీతేత్య్ అర్థః। రహసి జన-వర్జితే నిఃశబ్దే దేశే స్థితః, ఏకాకీ తత్రాపి న స-ద్వితీయః, తత్రాపి యత-చిత్తాత్మా యత-చిత్త-మనస్కః, నిరాశీర్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్తే కృత్స్నే వస్తుని నిరపేక్షః, అపరిగ్రహస్ తద్-వ్యతిరిక్తే కస్మిṁశ్చిద్ అపి మమతా-రహితః॥౬।౧౦॥

శుచౌ దేశే ప్రతిష్ఠాప్య స్థిరమ్ ఆసనమ్ ఆత్మనః।

నాత్యుచ్ఛ్రితṁ నాతినీచṁ చైలాజిన-కుశోత్తరమ్॥౧౧॥

తత్రైకాగ్రṁ మనః కృత్వా యత-చిత్తేన్ద్రియ-క్రియః।

ఉపవిశ్యాసనే యుఞ్జ్యాద్ యోగమ్ ఆత్మ-విశుద్ధయే॥౧౨॥

శుచౌ దేశేఽశుచిభిః పురుషైర్ అనధిష్ఠితేఽపరిగృహీతే చాశుచిభిర్ వస్తుభిర్ అస్పృష్టశ్ చ పవిత్రీ-భూతే దేశే దార్వ్-ఆది-నిర్మితṁ నాత్యుచ్ఛ్రితṁ నాతినీచṁ చైలాజిన-కుశోత్తరమ్ ఆసనṁ ప్రతిష్ఠాయ తస్మిన్ మనః-ప్రసాద-కరే సాపాశ్రయే ఉపవిశ్య యోగైకాగ్రమ్ అవ్యాకులమ్ మనః కృత్వా యత-చిత్తేన్ద్రియ-క్రియః సర్వాత్మనోపసṁహృత-చిత్తేన్ద్రియ-క్రియః ఆత్మ-విశుద్ధయే బన్ధ-విముక్తయే యోగṁ యుఞ్జ్యాత్। ఆత్మావలోకనṁ కుర్వీత॥౬।౧౧-౧౨॥

సమṁ కాయ-శిరో-గ్రీవṁ ధారయన్న్ అచలṁ స్థిరః।

సమ్ప్రేక్ష్య నాసికాగ్రṁ స్వṁ దిశశ్ చానవలోకయన్॥౧౩॥

ప్రశాన్తాత్మా విగత-భీర్ బ్రహ్మచారి-వ్రతే స్థితః।

మనః సṁయమ్య మచ్-చిత్తో యుక్త ఆసీత మత్-పరః॥౧౪॥

కాయ-శిరో-గ్రీవṁ సమమ్ అచలṁ సాపాశ్రయతయా స్థిరṁ ధారయన్ దిశశ్ చానవలోకయన్ స్వṁ నాసికాగ్రṁ సమ్ప్రేక్ష్య ప్రశాన్తాత్మా అత్యన్త-నిర్వృత-మనాః విగత-భీర్ బ్రహ్మచర్య-యుక్తో మనః సṁయమ్య మచ్-చిత్తో యుక్తోఽవహితో మత్-పర ఆసీత మామ్ ఏవ చిన్తయన్ ఆసీత॥౬।౧౩-౧౪॥

యుఞ్జన్న్ ఏవṁ సదాత్మానṁ యోగీ నియత-మానసః।

శాన్తిṁ నిర్వాణ-పరమాṁ మత్-సṁస్థామ్ అధిగచ్ఛతి॥౧౫॥

ఏవṁ మయి పరస్మిన్ బ్రహ్మణి పురుషోత్తమే మనసః శుభాశ్రయే సదాత్మానṁ మనో యుఞ్జన్ నియత-మానసో నిశ్చల-మానసః మత్-స్పర్శ-పవిత్రీకృత-మానసతయా నిశ్చల-మానసః మత్-సṁస్థాṁ నిర్వాణ-పరమాṁ శాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి నిర్వాణ-కాష్ఠా-రూపాṁ మత్-సṁస్థాṁ మయి సṁస్థితాṁ శాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి॥౬।౧౫॥

ఏవమ్ ఆత్మ-యోగమ్ ఆరభమాణస్య మనో-నైర్మల్య-హేతు-భూతాṁ మనసో భగవతి శుభాశ్రయే స్థితిమ్ అభిధాయాన్యద్ అపి యోగోపకరణమ్ ఆహ---

నాత్యశ్నతస్ తు యోగోఽస్తి న చైకాన్తమ్ అనశ్నతః।

న చాతిస్వప్న-శీలస్య జాగ్రతో నైవ చార్జున॥౧౬॥

అత్యశనానశనే యోగ-విరోధినీ, అతివిహార-విహారౌ చ తథాతిమాత్ర-స్వప్న-జాగర్యే తథా చాత్యాయాసానాయాసౌ॥౬।౧౬॥

యుక్తాహార-విహారస్య యుక్త-చేష్టస్య కర్మసు।

యుక్త-స్వప్నావబోధస్య యోగో భవతి దుఃఖహా॥౧౭॥

మితాహార-విహారస్య మితాయాసస్య మిత-స్వప్నావబోధస్య సకల-దుఃఖహా బన్ధ-నాశనో యోగః సమ్పన్నో భవతి॥౬।౧౭॥

యదా వినియతṁ చిత్తమ్ ఆత్మన్య్ ఏవావతిష్ఠతే।

నిఃస్పృహః సర్వ-కామేభ్యో యుక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే తదా॥౧౮॥

యదా ప్రయోజన-విషయṁ చిత్తమ్ ఆత్మన్య్ ఏవ వినియతṁ విశేషేణ నియతṁ నిరతిశయ-ప్రయోజనతయా తత్రైవ నియతṁ నిశ్చలమ్ అవతిష్ఠతే తదా సర్వ-కామేభ్యో నిఃస్పృహః సన్ యుక్త ఇత్య్ ఉచ్యతే యోగార్హ ఇత్య్ ఉచ్యతే॥౬।౧౮॥

యథా దీపో నివాత-స్థో నేఙ్గతే సోపమా స్మృతా।

యోగినో యత-చిత్తస్య యుఞ్జతో యోగమ్ ఆత్మనః॥౧౯॥

నివాత-స్థో దీపో యథా నేఙ్గతే న చలతి, అచలః స-ప్రభస్ తిష్ఠతి, యత-చిత్తస్య నివృత్త-సకలేతర-మనో-వృత్తేర్ యోగిన ఆత్మని యోగṁ యుఞ్జతః ఆత్మ-స్వరూపస్య సోపమా।

నివాత-స్థతయా నిశ్చల-స-ప్రభ-దీపవన్ నివృత్త-సకలేతర-మనో-వృత్తితయా నిశ్చలో జ్ఞాన-ప్రభ ఆత్మా తిష్ఠతీత్య్ అర్థః॥౬।౧౯॥

యత్రోపరమతే చిత్తṁ నిరుద్ధṁ యోగ-సేవయా।

యత్ర చైవాత్మనాత్మానṁ పశ్యన్న్ ఆత్మని తుష్యతి॥౨౦॥

యోగ-సేవాయాṁ హేతునా సర్వత్ర నిరుద్ధṁ చిత్తṁ యత్ర యోగ ఉపరమతేఽతిశయిత-సుఖమ్ ఇదమ్ ఏవేతి రమతే, యత్ర చ యోగ ఆత్మనా మనసాత్మానṁ పశ్యన్న్ అన్య-నిరపేక్షమ్ ఆత్మన్య్ ఏవ తుష్యతి॥౬।౨౦॥

సుఖమ్ ఆత్యన్తికṁ యత్ తద్ బుద్ధి-గ్రాహ్యమ్ అతీన్ద్రియమ్।

వేత్తి యత్ర న చైవాయṁ స్థితశ్ చలతి తత్త్వతః॥౨౧॥

యత్ తద్ అతీన్ద్రియమ్ ఆత్మ-బుద్ధ్య్-ఏక-గ్రాహ్యమ్ ఆత్యన్తికṁ సుఖṁ యత్ర చ యోగే వేత్త్య్ అనుభవతి యత్ర చ యోగే స్థితః సుఖాతిరేకేణ తత్త్వతస్ తద్-భావాత్ న చలతి॥౬।౨౧॥

యṁ లబ్ధ్వా చాపరṁ లాభṁ మన్యతే నాధికṁ తతః।

యస్మిన్ స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే॥౨౨॥

యṁ యోగṁ లబ్ధ్వా యోగాద్ విరతస్ తమ్ ఏవ కాఙ్క్షమాణో నాపరṁ లాభṁ మన్యతే, యస్మిన్ చ యోగే స్థితోఽవిరతోఽపి గుణవత్-పుత్ర-వియోగాదినా గురుణాపి దుఃఖేన న విచాల్యతే॥౬।౨౨॥

తṁ విద్యాద్ దుఃఖ-సṁయోగ-వియోగṁ యోగ-సṁజ్ఞితమ్।

స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విణ్ణ-చేతసా॥౨౩॥

తṁ దుఃఖ-సṁయోగ-వియోగṁ దుఃఖ-సṁయోగ-ప్రత్యనీకాకారṁ యోగ-శబ్దాభిధేయṁ జ్ఞానṁ విద్యాత్, స ఏవమ్భూతో యోగ ఇత్య్ ఆరమ్భ-దశాయాṁ నిశ్చయేనానిర్విణ్ణ-చేతసా హృష్ట-చేతసా యోగో యోక్తవ్యః॥౬।౨౩॥

సఙ్కల్ప-ప్రభవాన్ కామాṁస్ త్యక్త్వా సర్వాన్ అశేషతః।

మనసైవేన్ద్రియ-గ్రామṁ వినియమ్య సమన్తతః॥౨౪॥

శనైః శనైర్ ఉపరమేద్ బుద్ధ్యా ధృతి-గృహీతయా।

ఆత్మసṁస్థṁ మనః కృత్వా న కిఞ్చిద్ అపి చిన్తయేత్॥౨౫॥

స్పర్శజాః సఙ్కల్పజాశ్ చేతి ద్వి-విధాః కామాః స్పర్శజాః శీతోష్ణాదయః, సఙ్కల్పజాః పుత్ర-పౌత్ర-క్షేత్రాదయః, తత్ర సఙ్కల్ప-ప్రభవాః స్వరూపేణ ఏవ త్యక్తుṁ శక్యాః, తాన్ సర్వాన్ మనసా ఏవ తద్-అనన్వయానుసన్ధానేన త్యక్త్వా స్పర్శజేష్వ్ అవర్జనీయేషు తన్-నిమిత్త-హర్షోద్వేగౌ త్యక్త్వా సమన్తతః సర్వస్మాద్ విషయాత్ సర్వమ్ ఇన్ద్రియ-గ్రామṁ వినియమ్య శనైః శనైః ధృతి-గృహీతయా వివేక-విషయయా బుద్ధ్యా సర్వస్మాద్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్తాద్ ఉపరమ్య ఆత్మ-సṁస్థṁ మనః కృత్వా న కిఞ్చిద్ అపి చిన్తయేత్॥౬।౨౪-౨౫॥

యతో యతో నిశ్చరతి మనశ్ చఞ్చలమ్ అస్థిరమ్।

తతస్ తతో నియమ్యైతద్ ఆత్మన్య్ ఏవ వశṁ నయేత్॥౨౬॥

చల-స్వభావతయా ఆత్మన్య్ అస్థిరṁ మనో యతో యతో విషయ-ప్రావణ్య-హేతోర్ బహిర్ నిశ్చరతి తతస్ తతో యత్నేన మనో నియమ్య ఆత్మన్య్ ఏవాతిశయిత-సుఖ-భావనయా వశṁ నయేత్॥౬।౨౬॥

ప్రశాన్త-మనసṁ హ్య్ ఏనṁ యోగినṁ సుఖమ్ ఉత్తమమ్।

ఉపైతి శాన్త-రజసṁ బ్రహ్మ-భూతమ్ అకల్మషమ్॥౨౭॥

ప్రశాన్త-మనసమ్ ఆత్మని నిశ్చల-మనసమ్ ఆత్మ-న్యస్త-మనసṁ తత ఏవ హేతోర్ దగ్ధాశేష-కల్మషṁ తత ఏవ శాన్త-రజసṁ వినష్ట-రజో-గుణṁ తత ఏవ బ్రహ్మ-భూతṁ స్వ-స్వరూపేణావస్థితమ్ ఏనṁ యోగినమ్ ఆత్మానుభవ-రూపమ్ ఉత్తమṁ సుఖమ్ ఉపైతి, హీతి హేతౌ, ఉత్తమ-సుఖ-రూపమ్ ఉపైతీత్య్ అర్థః॥౬।౨౭॥

యుఞ్జన్న్ ఏవṁ సదాత్మానṁ యోగీ విగత-కల్మషః।

సుఖేన బ్రహ్మ-సṁస్పర్శమ్ అత్యన్తṁ సుఖమ్ అశ్నుతే॥౨౮॥

ఏవమ్ ఉక్త-ప్రకారేణాత్మానṁ యుఞ్జన్ తేనైవ విగత-ప్రాచీన-సమస్త-కల్మషో బ్రహ్మ-సṁస్పర్శో బ్రహ్మానుభవ-రూపṁ సుఖమ్ అత్యన్తమ్ అపరిమితṁ సుఖేనానాయాసేన సదా అశ్నుతే॥౬।౨౮॥

అథ యోగ-విపాక-దశా చతుష్-ప్రకారా ఉచ్యతే---

సర్వ-భూత-స్థమ్ ఆత్మానṁ సర్వ-భూతాని చాత్మని।

ఈక్షతే యోగ-యుక్తాత్మా సర్వత్ర సమ-దర్శనః॥౨౯॥

స్వాత్మనః పరేషాṁ చ భూతానాṁ ప్రకృతి-వియుక్త-స్వరూపాణాṁ జ్ఞానైకాకారతయా సామ్యాద్ వైషమ్యస్య చ ప్రకృతి-గతత్వాద్ యోగ-యుక్తాత్మా ప్రకృతి-వియుక్తేష్వ్ ఆత్మసు సర్వత్ర జ్ఞానైకాకారతయా సమ-దర్శనః సర్వ-భూత-స్థṁ స్వాత్మానṁ సర్వ-భూతాని చ స్వాత్మని ఈక్షతే। సర్వ-భూత-సమానాకారṁ స్వాత్మానṁ స్వాత్మ-సమానాకారాణి చ సర్వ-భూతాని పశ్యతీత్య్ అర్థః॥౬।౨౯॥

ఏకస్మిన్న్ ఆత్మని దృష్టో సర్వస్య ఆత్మ-వస్తునస్ తత్-సామ్యాత్ సర్వమ్ ఆత్మ-వస్తు దృష్టṁ భవతీత్య్ అర్థః। సర్వత్ర సమ-దర్శనః ఇతి వచనాత్ యోఽయṁ యోగస్ త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన [గీతా ౬।౩౩] ఇత్య్ అనుభాషణాచ్ చ నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ [గీతా ౫।౧౯] ఇతి వచనాచ్ చ।

యో మాṁ పశ్యతి సర్వత్ర సర్వṁ చ మయి పశ్యతి।

తస్యాహṁ న ప్రణశ్యామి స చ మే న ప్రణశ్యతి॥౩౦॥

తతో విపాక-దశామ్ ఆపన్నో మమ సాధర్మ్యమ్ ఉపాగతో నిరజనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి [ము।ఉ। ౩।౧।౩] ఇత్య్ ఉచ్యమానṁ సర్వస్యాత్మ-వస్తునో విధూత-పుణ్య-పాపస్య స్వరూపేణావస్థితస్య మత్-సామ్యṁ పశ్యన్ యః సర్వత్రాత్మ-వస్తుని మాṁ పశ్యతి, సర్వమ్ ఆత్మ-వస్తు చ మయి పశ్యతి, అన్యోన్య-సామ్యాద్ అన్యతర-దర్శనేనాన్యతరద్ అపీదృశమ్ ఇతి పశ్యతి, తస్య స్వాత్మ-స్వరూపṁ పశ్యతోఽహṁ తత్-సామ్యాత్ న ప్రణశ్యామి, నాదర్శనమ్ ఉపయామి, మమాపి మాṁ పశ్యతః, మత్-సామ్యాత్ స్వాత్మానṁ మత్-సమమ్ అవలోకయన్ స నాదర్శనమ్ ఉపయాతి॥౬।౩౦॥

తతో విపాక-దశామ్ ఆహ---

సర్వ-భూత-స్థితṁ యో మాṁ భజత్య్ ఏకత్వమ్ ఆస్థితః।

సర్వథా వర్తమానోఽపి స యోగీ మయి వర్తతే॥౩౧॥

యోగ-దశాయాṁ సర్వ-భూత-స్థితṁ మామ్ అసఙ్కుచిత-జ్ఞానైకాకారతయైకత్వమ్ ఆస్థితః ప్రాకృత-భేద-పరిత్యాగేన సుదృఢṁ యో భజతే స యోగీ వ్యుత్థాన-కాలేఽపి యథా తథా వర్తమానః స్వాత్మానṁ సర్వ-భూతాని చ పశ్యన్ మయి వర్తతే మామ్ ఏవ పశ్యతి। స్వాత్మని సర్వ-భూతేషు చ సర్వదా మత్-సామ్యమ్ ఏవ పశ్యతీత్య్ అర్థః॥౬।౩౧॥

తతోఽపి కాష్ఠామ్ ఆహ---

ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర సమṁ పశ్యతి యోఽర్జున।

సుఖṁ వా యది వా దుఃఖṁ స యోగీ పరమో మతః॥౩౨॥

ఆత్మనశ్ చాన్యేషాṁ చాత్మనామ్ అసఙ్కుచిత-జ్ఞానైకాకారతయా ఔపమ్యేన స్వాత్మని చాన్యేషు సర్వత్ర వర్తమానṁ పుత్ర-జన్మాది-రూపṁ సుఖṁ తన్-మరణాది-రూపṁ చ దుఃఖమ్ అసమ్బన్ధ-సామ్యాత్ సమṁ యః పశ్యతి పర-పుత్ర-జన్మ-మరణాది-సమṁ స్వ-పుత్ర-జన్మ-మరణాదికṁ యః పశ్యతీత్య్ అర్థః। స యోగీ పరమ-యోగ-కాష్ఠṁ గతో మతః॥౬।౩౨॥

అర్జున ఉవాచ

యోఽయṁ యోగస్ త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన మధుసూదన।

ఏతస్యాహṁ న పశ్యామి చఞ్చలత్వాత్ స్థితిṁ స్థిరామ్॥౩౩॥

యోఽయṁ దేవ-మనుష్యాది-భేదేన జీవేశ్వర-భేదేన చాత్యన్త-భిన్నతయా ఏతావన్తṁ కాలమ్ అనుభూతేషు సర్వేష్వ్ ఆత్మసు జ్ఞానైకాకారతయా పరస్పర-సామ్యేనాకర్మ-వశ్యతయా చ ఈశ్వర-సామ్యేన సర్వత్ర సమ-దర్శన-రూపో యోగస్ త్వయోక్తః। ఏతస్య యోగస్య స్థిరాṁ స్థితిṁ న పశ్యామి మనసశ్ చఞ్చలత్వాత్॥౬।౩౩॥

చఞ్చలṁ హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్ దృఢమ్।

తస్యాహṁ నిగ్రహṁ మన్యే వాయోర్ ఇవ సుదుష్కరమ్॥౩౪॥

తథా హ్య్ అనవరతాభ్యస్త-విషయేష్వ్ అపి స్వత ఏవ చఞ్చలṁ పురుషేణైకత్ర స్థాపయితుమ్ అశక్యṁ మనః పురుషṁ బలాత్ ప్రమథ్య దృఢమ్ అన్యత్ర చరతి। తస్య స్వాభ్యస్త-విషయేష్వ్ అపి చఞ్చల-స్వభావస్య మనసస్ తద్-విపరీతాకారాత్మని స్థాపయితుṁ నిగ్రహṁ ప్రతికూల-గతేర్ మహావాతస్య వ్యఞ్జనాదినేవ సుదుష్కరమ్ అహṁ మన్యే। మనో-నిగ్రహోపాయో వక్తవ్య ఇత్య్ అభిప్రాయః॥౬।౩౪॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

అసṁశయṁ మహాబాహో మనో దుర్ణిగ్రహṁ చలమ్।

అభ్యాసేన తు కౌన్తేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే॥౩౫॥

చల-స్వభావతయా మనో దుర్నిగ్రహమ్ ఏవేత్య్ అత్ర న సṁశయః, తథాప్య్ ఆత్మనో గుణాకరత్వాభ్యాస-జనితాభిముఖ్యేనాత్మ-వ్యతిరిక్తేషు విషయేష్వ్ అపి దోషాకరత్వ-దర్శన-జనిత-వైతృష్ణ్యేన చ కథఞ్చిద్ గృహ్యతే॥౬।౩౫॥

అసṁయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః।

వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యోఽవాప్తుమ్ ఉపాయతః॥౩౬॥

అసṁయతాత్మనాజిత-మనసా మహతా అపి బలేన యోగో దుష్ప్రాప ఏవ। ఉపాయతస్ తు వశ్యాత్మనా పూర్వోక్తేన మద్-ఆరాధన-రూపేణాన్తర్-గత-జ్ఞానేన కర్మణా జిత-మనసా యతమానేనాయమ్ ఏవ సమ-దర్శన-రూపో యోగోఽవాప్తుṁ శక్యః॥౬।౩౬॥

అథ నేహాభిక్రమ-నాశోఽస్తి [గీతా ౨।౪౦] ఇత్య్ ఆదావ్ ఏవ శ్రుతṁ యోగ-మాహాత్మ్యṁ యథావత్ శ్రోతుమ్ అర్జునః పృచ్ఛతి। అన్తర్-గతాత్మ-జ్ఞానతయా యోగ-శిరస్కతయా చ హి కర్మ-యోగస్య మాహాత్మ్యṁ తత్రోదితṁ తచ్ చ యోగ-మాహాత్మ్యమ్ ఏవ అర్జున ఉవాచ---

అయతిః శ్రద్ధయోపేతో యోగాచ్ చలితమానసః।

అప్రాప్య యోగ-సṁసిద్ధిṁ కాṁ గతిṁ కృష్ణ గచ్ఛతి॥౩౭॥

శ్రద్ధయా యోగే ప్రవృత్తో దృఢతరాభ్యాస-రూప-యత్న-వైకల్యేన యోగ-సṁసిద్ధిమ్ అప్రాప్య యోగాచ్ చలిత-మానసః కాṁ గతిṁ గచ్ఛతి॥౬।౩౭॥

కచ్చిన్ నోభయ-విభ్రష్టశ్ ఛిన్నాభ్రమ్ ఇవ నశ్యతి।

అప్రతిష్ఠో మహాబాహో విమూఢో బ్రహ్మణః పథి॥౩౮॥

ఉభయ-విభ్రష్టోఽయṁ ఛిన్నాభ్రమ్ ఇవ కచ్చిన్ న నశ్యతి యథా మేఘ-శకలః పూర్వస్మాత్ మహతో మేఘాచ్ ఛిన్నః పరṁ మహాన్తṁ మేఘమ్ అప్రాప్య మధ్యే వినష్టే భవతి, తథా ఏవ కచ్చిత్ న నశ్యతి, కథమ్ ఉభయ-విభ్రష్టతయా, అప్రతిష్ఠో విమూఢో బ్రహ్మణాః పథీతి, యథావస్థితṁ స్వర్గాది-సాధన-భూతṁ కర్మ ఫలాభిసన్ధి-రహితస్యాస్య పురుషస్య స్వ-ఫల-సాధనత్వేన ప్రతిష్ఠా న భవతీత్య్ అప్రతిష్ఠః। ప్రక్రాన్తే బ్రహ్మణః పథి విమూఢస్ తస్మాత్ పథః ప్రచ్యుతః, అత ఉభయ-భ్రష్టతయా కిమ్ అయṁ నశ్యత్య్ ఏవ, ఉత న నశ్యతి॥౬।౩౮॥

ఏతన్ మే సṁశయṁ కృష్ణ ఛేత్తుమ్ అర్హస్య్ అశేషతః।

త్వద్-అన్యః సṁశయస్యాస్య ఛేత్తా న హ్య్ ఉపపద్యతే॥౩౯॥

తమ్ ఏనṁ సṁశయమ్ అశేషతశ్ ఛేత్తుమ్ అర్హసి స్వతః ప్రత్యక్షేణ యుగపత్ సర్వṁ సర్వదా స్వత ఏవ పశ్యతస్ త్వత్తోఽన్యః సṁశయస్యాస్య ఛేత్తా న హ్య్ ఉపపద్యతే॥౬।౩౯॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

పార్థ నైవేహ నాముత్ర వినాశస్ తస్య విద్యతే।

న హి కల్యాణ-కృత్ కశ్చిద్ దుర్గతిṁ తాత గచ్ఛతి॥౪౦॥

శ్రద్ధయా యోగే ప్రక్రాన్తస్య తస్మాత్ ప్రచ్యుతస్య ఇహ చాముత్ర చ వినాశః న విద్యతే, ప్రాకృత-స్వర్గాది-భోగానుభవే బ్రహ్మానుభవే చాభిలషితానవాప్తి-రూపః ప్రత్యవాయాఖ్యోఽనిష్టావాప్తి-రూపశ్ చ వినాశో న విద్యత ఇత్య్ అర్థః। న హి నిరతిశయ-కల్యాణ-రూప-యోగ-కృత్ కశ్చిత్ కాల-త్రయేఽపి దుర్గతిṁ గచ్ఛతి॥౬।౪౦॥

కథమ్ అయṁ భవిష్యతి। ఇత్య్ అత్రాహ---

ప్రాప్య పుణ్య-కృతాṁ లోకాన్ ఉషిత్వా శాశ్వతీః సమాః।

శుచీనాṁ శ్రీమతాṁ గేహే యోగ-భ్రష్టోఽభిజాయతే॥౪౧॥

యజ్-జాతీయ-భోగాభికాఙ్క్షయా యోగాత్ ప్రచ్యుతోఽయమ్ అతిపుణ్య-కృతాṁ ప్రాప్యాన్ లోకాన్ ప్రాప్య తజ్-జాతీయాన్ అతికల్యాణ-భోగాన్ జ్ఞానోపాయ-యోగ-మాహాత్మ్యాద్ ఏవ భుజానో యావాత్ తద్-భోగ-తృష్ణావసానṁ శాశ్వతీః సమాస్ తత్రోషిత్వా తస్మిన్ భోగే వితృష్ణః శుచీనాṁ శ్రీమతాṁ యోగోపక్రమ-యోగ్యానాṁ కులే యోగోపక్రమే భ్రష్టే యోగ-మాహాత్మ్యాజ్ జాయతే॥౬।౪౧॥

అథ వా యోగినామ్ ఏవ కులే భవతి ధీమతామ్।

ఏతద్ ధి దుర్లభతరṁ లోకే జన్మ యద్ ఈదృశమ్॥౪౨॥

పరిపక్వ-యోగశ్ చలితశ్ చేద్ యోగినాṁ ధీమతాṁ యోగṁ కుర్వతాṁ స్వయమ్ ఏవ, యోగోపదేష్టౄణాṁ కులే భవతి। తద్ ఏతద్ ఉభయ-విధṁ యోగ-యోగ్యానాṁ యోగినాṁ చ కులే జన్మ లోకే ప్రాకృతానాṁ దుర్లభతరమ్, ఏతత్ తు యోగ-మాహాత్మ్య-కృతమ్॥౬।౪౨॥

తత్ర తṁ బుద్ధి-సṁయోగṁ లభతే పౌర్వదేహికమ్।

యతతే చ తతో భూయః సṁసిద్ధౌ కురునన్దన॥౪౩॥

తత్ర జన్మని తమ్ ఏవ పౌర్వ-దైహికṁ యోగ-విషయṁ బుద్ధి-సṁయోగṁ లభతే। తతః స్పుత-ప్రబుద్ధవద్ భూయః సṁసిద్ధౌ యతతే। యథా నాన్తరాయ-హతో భవతి, తథా యతతే॥౬।౪౩॥

పూర్వాభ్యాసేన తేనైవ హ్రియతే హ్య్ అవశోఽపి సః।

జిజ్ఞాసుర్ అపి యోగస్య శబ్ద-బ్రహ్మాతివర్తతే॥౪౪॥

తేన పూర్వాభ్యాసేన పూర్వేణ యోగ-విషయేణాభ్యాసేన స యోగ-భ్రష్టే హ్య్ అవశోఽపి యోగ ఏవ హ్రియతే, ప్రసిద్ధṁ హి ఏతద్ యోగ-మాహాత్మ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। అప్రవృత్త-యోగో యోగ-జిజ్ఞాసుర్ అపి తతశ్ చలిత-మానసః పునర్ అపి తామ్ ఏవ జిజ్ఞాసాṁ ప్రాప్య కర్మ-యోగాదికṁ యోగమ్ అనుష్ఠాయ శబ్ద-బ్రహ్మాతివర్తతే।

శబ్ద-బ్రహ్మ దేవ-మనుష్య-పృథివ్య్-అన్తరిక్ష-స్వర్గాది-శబ్దాభిలాప-యోగ్యṁ బ్రహ్మ ప్రకృతిః, ప్రకృతి-సమ్బన్ధాద్ విముక్తో దేవ-మనుష్యాది-శబ్దాభిలాపానర్హṁ జ్ఞానానన్దైకతానమ్ ఆత్మానṁ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౬।౪౪॥

యత ఏవṁ యోగ-మాహాత్మ్యమ్, తతః---

ప్రయత్నాద్ యతమానస్ తు యోగీ సṁశుద్ధ-కిల్బిషః।

అనేక-జన్మ-సṁసిద్ధస్ తతో యాతి పరాṁ గతిమ్॥౪౫॥

అనేక-జన్మార్జిత-పుణ్య-సఞ్చయైః సṁశుద్ధ-కిల్బిషః సṁసిద్ధః సఞ్జాతః ప్రయత్నాద్ యతమానస్ తు యోగీ చలితోఽపి పునః పరాṁ గతిṁ యాత్య్ ఏవ॥౬।౪౫॥

అతిశయిత-పురుషార్థ-నిష్ఠతయా యోగినః సర్వస్మాద్ ఆధిక్యమ్ ఆహ---

తపస్విభ్యోఽధికో యోగీ జ్ఞానిభ్యోఽపి మతోఽధికః।

కర్మిభ్యశ్ చాధికో యోగీ తస్మాద్ యోగీ భవార్జున॥౪౬॥

కేవల-తపోభిర్ యః పురుషార్థః సాధ్యతే ఆత్మ-జ్ఞాన-వ్యతిరిక్తైర్ జ్ఞానైశ్ చ యః, యశ్ చ కేవలైర్ అశ్వమేధాదిభిః కర్మభిః, తేభ్యః సర్వేభ్యోఽధిక-పురుషార్థ-సాధనత్వాత్ యోగస్య తపస్విభ్యో జ్ఞానిభ్యః కర్మిభ్యశ్ చాధికో యోగీ తస్మాద్ యోగీ భవార్జున॥౬।౪౬॥

తద్ ఏవṁ పర-విద్యాఙ్గ-భూతṁ ప్రజాపతి-వాక్యోదితṁ ప్రత్యగ్-ఆత్మ-దర్శనమ్ ఉక్తమ్। అథ పర-విద్యాṁ ప్రస్తౌతి---

యోగినామ్ అపి సర్వేషాṁ మద్-గతేనాన్తరాత్మనా।

శ్రద్ధావాన్ భజతే యో మాṁ స మే యుక్తతమో మతః॥౪౭॥

యోగినామ్ ఇతి పఞ్చమ్య్-అర్థో షష్ఠీ। సర్వ-భూత-స్థమ్ ఇత్య్-ఆదినా చతుర్-విధా-యోగినః ప్రతిపాదితాః, తేష్వ్ అనన్తర్గతత్వాద్ వక్ష్యమాణస్య యోగినః, న నిర్ధారణే షష్ఠీ సమ్భవతి।

అపి సర్వేషామ్ ఇతి సర్వ-శబ్ద-నిర్దిష్టస్ తపస్వి-ప్రభృతయః, తత్రాప్య్ ఉక్తేన న్యాయేన పఞ్చమ్య్-అర్థో గ్రహీతవ్యః, యోగిభ్యోఽపి సర్వేభ్యో వక్ష్యమాణో యోగీ యుక్తతమః, తద్-అపేక్షయా అవరత్వే తపస్వి-ప్రభృతీనాṁ యోగినాṁ చ న కశ్చిద్ విశేష ఇత్య్ అర్థః। మేర్వ్-అపేక్షయా సర్వాపాణామ్ ఇవ యద్యపి సర్వాపేష్వ్ అన్యోన్య-న్యూనాధిక-భావో విద్యతే, తథాపి మేర్వ్-అపేక్షయా అవరత్వ-నిర్దేశః సమానః।

మత్-ప్రియత్వాతిరేకేణానన్య-సాధారణ-స్వభావతయా మద్-గతేనాన్తరాత్మనా మనసా బాహ్యాభ్యన్తర-సకల-వృత్తి-విశేషాశ్రయ-భూతṁ మనో హ్య్ అన్తరాత్మా, అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన మయా వినా స్వ-ధారణా-లాభాత్ మద్-గతేన మనసా శ్రద్ధావాన్ అత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన క్షణ-మాత్ర-వియోగాసహతయామ్ అప్రాప్తి-ప్రవృత్తౌ త్వరావాన్ యో మాṁ భజతే। మాṁ విచిత్రానన్త-భోగ్య-భోక్తృ-వర్గ-భోగోపకరణ-భోగ-స్థాన-పరిపూర్ణ-నిఖిల-జగద్-ఉదయ-విభవ-లయ-లీలమ్ అస్పృష్ట-శేష-దోషానవధికాతిశయ-జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-వీర్య-శక్తి-తేజః-ప్రభృత్య్-అసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణ-నిధిṁ స్వాభిమతానురూపైక-రూపాచిన్త్య-దివ్యాద్భుత-నిత్య-నిరవద్య్-అనిరతిశయౌజ్జ్వల్య-సౌన్దర్య-సౌగన్ధ్య-సౌకుమార్య-లావణ్య-యౌవనాద్య్-అనన్త-గుణ-నిధి-దివ్య-రూపṁ వాఙ్-మనసాపరిచ్ఛేద్య-స్వరూప-స్వభావమ్ అపార-కారుణ్య-సౌశీల్య-వాత్సల్యౌదార్యైశ్వర్య-మహోదధిమ్ అనాలోచిత-విశేషాశేష-లోక-శరణ్యṁ ప్రణతార్తి-హరమ్ ఆశ్రిత-వాత్సల్యైక-జలధిమ్ అఖిల-మనుజ-నయన-విషయతాṁ గతమ్ అజహత్-స్వ-స్వభావṁ వసుదేవ-గృహేఽవతీర్ణమ్ అనవధికాతిశయ-తేజసా నిఖిలṁ జగద్ భాసయన్తమ్ ఆత్మ-కాన్త్యా విశ్వమ్ ఆప్యాయన్తṁ భజతే, సేవత ఉపాసత ఇత్య్ అర్థః। స మే యుక్తతమో మతః, స సర్వేభ్యః శ్రేష్ఠతమ ఇతి సర్వṁ సర్వదా యథావస్థితṁ స్వత ఏవ సాక్షాత్-కుర్వన్ అహṁ మన్యే॥౬।౪౭॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే షష్ఠోఽధ్యాయః॥౬॥

**