atha pañcamo'dhyāyaḥ

अर्जुन उवाच

सन्न्यासꣳ कर्मणाꣳ कृष्ण पुनर् योगꣳ च शꣳससि।

यच् छ्रेय एतयोर् एकꣳ तन् मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१॥

कर्मणाꣳ सन्न्यासꣳ ज्ञान-योगꣳ पुनः कर्म-योगꣳ च शꣳससि। एतद् उक्तꣳ भवति द्वितीयेऽध्याये मुमुक्षोः प्रथमꣳ कर्म-योग एव कार्यः, कर्म-योगेन मृदितान्तः-करण-कषायस्य ज्ञान-योगेन आत्म-दर्शनꣳ कार्यम् इति प्रतिपाद्य, पुनस् तृतीय-चतुर्थयोः ज्ञान-योगाधिकार-दशाम् आपन्नस्यापि कर्म-निष्ठा एव ज्यायसी। सा एव ज्ञान-निष्ठा-निरपेक्षा आत्म-प्राप्त्य्-एक-साधनम् इति कर्म-निष्ठाꣳ प्रशꣳससीति। तत्रैतयोर् ज्ञान-योग-कर्म-योगयोर् आत्म-प्राप्ति-साधन-भावे यद् एकꣳ सौकर्यात् शैघ्र्याच् च श्रेयः श्रेष्ठम् इति सुनिश्चितꣳ तन् मे ब्रूहि॥५।१॥

श्री-भगवान् उवाच---

सन्न्यासः कर्म-योगश् च निःश्रेयस-कराव् उभौ।

तयोस् तु कर्म-सन्न्यासात् कर्म-योगो विशिष्यते॥२॥

सन्न्यासः ज्ञान-योगः, कर्म-योगश् च ज्ञान-योग-शक्तस्याप्य् उभौ निरपेक्षौ निःश्रेयस-करौ। तयोस् तु कर्म-सन्न्यासाद् ज्ञान-योगात् कर्म-योग एव विशिष्यते॥५।२॥

कुत इत्य् अत आह---

ज्ञेयः स नित्य-सन्न्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति।

निर्द्वन्द्वो हि महा-बाहो सुखꣳ बन्धात् प्रमुच्यते॥३॥

यः कर्म-योगी तद्-अन्तर्-गतात्मानुभव-तृप्तस् तद्-व्यतिरिक्तꣳ किम् अपि न काङ्क्षति, तत एव किम् अपि न द्वेष्टि, तत एव द्वन्द्व-सहश् च। स नित्य-सन्न्यासी नित्य-ज्ञान-निष्ठ इति ज्ञेयः। स हि सुकर-कर्म-योग-निष्ठतया सुखꣳ बन्धात् प्रमुच्यते॥५।३॥

ज्ञान-योग-कर्म-योगयोर् आत्म-प्राप्ति-साधन-भावेऽन्योन्य-नैरपेक्ष्यम् आह---

साङ्ख्य-योगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।

एकम् अप्य् आस्थितः सम्यग् उभयोर् विन्दते फलम्॥४॥

ज्ञान-योग-कर्म-योगौ फल-भेदात् पृथग्-भूतौ ये प्रवदन्ति ते बाला अनिष्पन्न-ज्ञानाः, न पण्डिताः, न तु कृत्स्न-विदः। कर्म-योगो ज्ञान-योगम् एव साधयति। ज्ञान-योगस् त्व् एक आत्मावलोकनꣳ साधयतीति तयोः फल-भेदेन पृथक्त्वꣳ वदन्तो न पण्डिता इत्य् अर्थः। उभयोर् आत्मावलोकनैक-फलयोर् एक-फलत्वेन एकम् अप्य् आस्थितस् तद् एव फलꣳ लभते॥५।४॥

एतद् एव विवृणोति---

यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानꣳ तद् योगैर् अपि गम्यते।

एकꣳ साङ्ख्यꣳ च योगꣳ च यः पश्यति स पश्यति॥५॥

साङ्ख्यैर् ज्ञान-निष्ठैर् यद् आत्मावलोकन-रूप-फलꣳ प्राप्यते, तद् एव कर्म-योग-निष्ठैर् अपि प्राप्यते। एवम् एक-फलत्वेन एवꣳ वैकल्पिकꣳ साङ्खयꣳ योगꣳ च यः पश्यति, स पश्यति, स एव पण्डित इत्य् अर्थः॥५।५॥

इयान् विशेष इत्य् आह---

सन्न्यासस् तु महाबाहो दुःखम् आप्तुम् अयोगतः।

योग-युक्तो मुनिर् ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६॥

सन्न्यासो ज्ञान-योगस् त्व् अयोगतः कर्म-योगाद् ऋते प्राप्तुम् अशक्यः। योग-युक्तः कर्म-योग-युक्तः स्वयम् एव मुनिर् आत्म-मनन-शीलः सुखेन कर्म-योगꣳ साधयित्वा न चिरेण एव अल्प-कालेनैव ब्रह्माधिगच्छति, आत्मानꣳ प्राप्नोति। ज्ञान-योग-युक्तस् तु महता दुःखेन ज्ञान-योगꣳ साधयति। दुःख-साध्यत्वाद् दुःख-प्राप्यत्वाद् आत्मानꣳ चिरेण प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥५।६॥

योग-युक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः।

सर्व-भूतात्म-भूतात्मा कुर्वन्न् अपि न लिप्यते॥७॥

कर्म-योग-युक्तस् तु शास्त्रीये परम-पुरुषाराधन-रूपे विशुद्धे कर्मणि वर्तमानः, तेन विशुद्ध-मनाः। विजितात्मा स्वाभ्यस्ते कर्मणि व्यापृत-मनस्त्वेन सुखेन विजित-मनाः। तत एवꣳ जितेन्द्रियः। कर्तुर् आत्मनो याथात्म्यानुसन्धान-निष्ठतया सर्व-भूतात्म-भूतात्मा। सर्वेषाꣳ देवादि-भूतानाम् आत्म-भूत आत्मा यस्यासौ सर्व-भूतात्म-भूतात्मा। आत्म-याथात्म्यम् अनुसन्दधानस्य हि देवादीनाꣳ स्वस्य च एकाकार आत्मा। देवादि-भेदानाꣳ प्रकृति-परिणाम-विशेष-रूपतयात्माकारत्वासम्भवात्। प्रकृति-वियुक्तः सर्वत्र देवादि-देहेषु ज्ञानैकाकारतया समानाकार इति निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म [गीता ५।१९] इति अनन्तरम् एव वक्ष्यते। स एवम्भूतः कर्म कुर्वन्न् अप्य् अनात्मन्य् आत्माभिमानेन न लिप्यते न सम्बध्यते। अतोऽचिरेण आत्मानम् आप्नोतीत्य् अर्थः॥५।७॥

यतः सौकर्यात् शैघ्र्याच् च कर्म-योग एव श्रेयान्, अतस् तद्-अपेक्षितꣳ सृणु---

नैव किꣳ चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्व-वित्।

पश्यञ् शृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन्न् अश्नन् गच्छन् स्वपञ् श्वसन्॥८॥

प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्न् उन्मिषन् निमिषन्न् अपि।

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९॥

एवम् आत्म-तत्त्व-वित् श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि वाग्-आदीनि कर्मेन्द्रियाणि। प्राणाश् च स्वस्य विषयेषु वर्तन्त इति धारयन् अनुसन्दधानो नाहꣳ किञ्चित् करोमीति मन्येत। ज्ञानैक-स्वभावस्य मम कर्म-मूलेन्द्रिय-प्राण-सम्बन्ध-कृतम् ईदृशꣳ कर्तृत्वम्, न स्वरूप-प्रयुक्तम् इति मन्येतेत्य् अर्थः॥५।८-९॥

ब्रह्मण्य् आधाय कर्माणि सङ्गꣳ त्यक्त्वा करोति यः।

लिप्यते न स पापेन पद्म-पत्रम् इवाम्भसा॥१०॥

ब्रह्म-शब्देन प्रकृतिर् इहोच्यते, मम योनिर् महद् ब्रह्म [गीता १४।३] इति हि वक्ष्यते। इन्द्रियाणाꣳ प्रकृति-परिणाम-विशेष-रूपत्वेन इन्द्रियाकारेण अवस्थितायाꣳ प्रकृतौ पश्यन् सृण्वन् [गीता ५।८] इत्य्-आदिनोक्त-प्रकारेण कर्म ब्रह्मण्य् आधाय फल-सङ्गꣳ त्यक्त्वा नैव किञ्चित् करोमि [गीता ५।८] इति यः कर्माणि करोति। स प्रकृति-सꣳसृष्टतया वर्तमानोऽपि प्रकृत्य्-आत्माभिमान-रूपेण सम्बन्ध-हेतुना पापेन न लिप्यते। पद्म-पत्रम् इवाम्भसा, यथा पद्म-पत्रम् अम्भसा सꣳस्पृष्टम् अपि न लिप्यते, तथा न लिप्यत इत्य् अर्थः॥५।१०॥

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैर् इन्द्रियैर् अपि।

योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गꣳ त्यक्त्वात्म-शुद्धये॥११॥

काय-मनो-बुद्धीन्द्रिय-साध्यꣳ कर्म स्वर्गादि-फल-सङ्गꣳ त्यक्त्वा योगिन आत्म-विशुद्धये कुर्वन्ति, आत्म-गत-प्राचीन-कर्म-बन्धन-विनाशाय कुर्वन्तीत्य् अर्थः॥५।११॥

युक्तः कर्म-फलꣳ त्यक्त्वा शान्तिम् आप्नोति नैष्ठिकीम्।

अयुक्तः काम-कारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२॥

युक्त आत्म-व्यतिरिक्त-फलेष्व् अचपल आत्मैक-प्रवणः कर्म-फलꣳ त्यक्त्वा केवलात्म-शुद्धये कर्मानुष्ठाय नैष्ठिकीꣳ शान्तिम् आप्नोति। स्थिराम् आत्मानुभव-रूपाꣳ निर्वृतिम् आप्नोति। अयुक्त आत्म-व्यतिरिक्त-फलेषु चपल आत्मावलोकन-विमुखः काम-कारेण फले सक्तः कर्माणि कुर्वन् नित्यꣳ कर्मभिर् बध्यते नित्य-सꣳसारी भवति। अतः फल-सङ्ग-रहित इन्द्रियाकारेण परिणतायाꣳ प्रकृतौ कर्माणि सन्न्यस्यात्मनो बन्ध-मोचनायैव कर्माणि कुर्वीतेत्य् उक्तꣳ भवति॥५।१२॥

अथ देहाकारेण परिणतायाꣳ प्रकृतौ कर्तृत्व-सन्न्यास उच्यते---

सर्व-कर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखꣳ वशी।

नव-द्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन्॥१३॥

आत्मनः प्राचीन-कर्म-मूल-देह-सम्बन्ध-प्रयुक्तम् इदꣳ कर्मणाꣳ कर्तृत्वꣳ न स्वरूप-प्रयुक्तम् इति विवेक-विषयेण मनसा सर्वाणि कर्माणि नव-द्वारे पुरे सन्न्यस्य देही स्वयꣳ वशी देहाधिष्ठान-प्रयत्नम् अकुर्वन् देहेनैव कारयन् सुखम् आस्ते॥५।१३॥

साक्षाद् आत्मनः स्वाभाविक-रूपम् आह---

न कर्तृत्वꣳ न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।

न कर्म-फल-सꣳयोगꣳ स्वभावस् तु प्रवर्तते॥१४॥

अस्य देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरात्मना प्रकृति-सꣳसर्गेण वर्तमानस्य लोकस्य देवाद्य्-असाधारणꣳ कर्तृत्वꣳ तत्-तद्-असाधारणानि कर्माणि तत् तत् कर्म-जन्य-देवादि-फल-सꣳयोगꣳ चायꣳ प्रभुर् अकर्म-वश्यः स्वाभाविक-स्वरूपेणावस्थित आत्मा न सृजति, नोत्पादयति। कस् तर्हि। स्वभावस् तु प्रवर्तते, स्वभावः प्रकृति-वासना। अनादि-काल-प्रवृत्त-पूर्व-पूर्व-कर्म-जनित-देवाद्य्-आकार-प्रकृति-सꣳसर्ग-कृत-तत्-तद्-आत्माभिमान-जनित-वासना-कृतम् ईदृशꣳ कर्तृत्वादिकꣳ सर्वम्, न स्वरूप-प्रयुक्तम् इत्य् अर्थः॥५।१४॥

नादत्ते कस्य चित् पापꣳ न चैव सुकृतꣳ विभुः।

अज्ञानेनावृतꣳ ज्ञानꣳ तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५॥

कस्यचित् स्व-सम्बन्धितया अभिमतस्य पुत्रादेः पापꣳ दुःखꣳ नादत्ते, नापनुदति, कस्यचित् प्रतिकूलतयाभिमतस्य सुकृतꣳ सुखꣳ च नादत्ते नापनुदति। यतोऽयꣳ विभुः, न क्वाचित्कः, न देवादि-देहाद्य्-असाधारण-देशः, अत एव न कस्यचित् सम्बन्धी, न कस्यचित् प्रतिकूलश् च। सर्वम् इदꣳ वासना-कृतम्। एवꣳ-स्वभावस्य कथम् इयꣳ विपरीत-वासना उत्पद्यते। अज्ञानेनावृतꣳ ज्ञानम्, ज्ञान-विरोधिना पूर्व-पूर्व-कर्मणा स्व-फलानुभव-योग्यत्वायास्य ज्ञानम् आवृतꣳ सङ्कुचितम्। तेन ज्ञानावरण-रूपेण कर्मणा देवादि-देह-सꣳयोगस् तत्-तद्-आत्माभिमान-रूप-मोहश् च जायते। ततश् च तथाविधात्माभिमान-वासना तद्-उचित-कर्म-वासना च। वासनातो विपरीतात्माभिमानः कर्मारम्भश् चोपपद्यते॥५।१५॥

सर्वꣳ ज्ञान-प्लवेनैव वृजिनꣳ सन्तरिष्यसि [गीता ४।३६] ज्ञानाग्निः सर्व-कर्माणि भस्म-सात् कुरुते तथा [गीता ४।३७] न हि ज्ञानेन सदृशꣳ पवित्रम् [गीता ४।३८] इति पूर्वोक्तꣳ स्व-काले सङ्गमयति---

ज्ञानेन तु तद् अज्ञानꣳ येषाꣳ नाशितम् आत्मनः।

तेषाम् आदित्यवज् ज्ञानꣳ प्रकाशयति तत्परम्॥१६॥

एवꣳ वर्तमानेषु सर्वात्मसु येषाम् आत्मनाम् उक्त-लक्षणेन आत्म-याथात्म्योपदेश-जनितेन आत्म-विषयेण अहरहर् अभ्यासाधेयातिशयेन निरतिशय-पवित्रेण ज्ञानेन तद्-अज्ञानावरणम् अनादि-काल-प्रवृत्तानन्त-कर्म-सꣳशय-रूपाज्ञानꣳ नाशितꣳ तेषाꣳ तत् स्वाभाविकꣳ परꣳ ज्ञानम् अपरिमितम् असङ्कुचितम् आदित्यवत् सर्वꣳ यथावस्थितꣳ प्रकाशयति। तेषाम् इति विनष्ट-ज्ञानानाꣳ बहुत्वाभिधानाद् आत्म-स्वरूप-बहुत्वम्--- न त्व् एवाहꣳ जातु नासꣳ न त्वꣳ नेमे [गीता २।१२] इति उपक्रमावगतम् अत्र स्पष्टतरम् उक्तम्।

न चेदꣳ बहुत्वम् उपाधिकृतꣳ विनष्ट-ज्ञानानाम् उपाधि-गन्धाभावात्। तेषाम् आदित्यवज् ज्ञानम् इति व्यतिरेक-निर्देशात् ज्ञानस्य स्वरूपानुबन्धित्वम् उक्तम् आदित्य-दृष्टन्तेन च ज्ञातृ-ज्ञानयोः प्रभा-प्रभावतोर् इवावस्थानꣳ च। तत एव सꣳसार-दशायाꣳ ज्ञानस्य कर्मणा सङ्कोचः मोक्ष-दशायाꣳ विकासश् चोपपन्नः॥५।१६॥

तद्-बुद्धयस् तद्-आत्मानस् तन्-निष्ठास् तत्-परायणाः।

गच्छन्त्य् अपुनर्-आवृत्तिꣳ ज्ञान-निर्धूत-कल्मषाः॥१७॥

तद्-बुद्धयस् तथा-विधात्म-दर्शनाध्यवसायाः, तद्-आत्मानस् तद्-विषय-मनसः, तन्-निष्ठास् तद्-अभ्यास-निरताः, तत्-परायणास् तद् एव परम् अयनꣳ येषाꣳ ते। एवम् अभ्यस्यमानेन ज्ञानेन निर्धूत-प्राचीन-कल्मषास् तथा-विधम् आत्मानम् अपुनर्-आवृत्तिꣳ गच्छन्ति। यद्-अवस्थाद् आत्मनः पुनर्-आवृत्तिः न विद्यते स आत्मा अपुनर्-आवृत्तिः, स्वेन रूपेणावस्थितः। तम् आत्मानꣳ गच्छन्तीत्य् अर्थः॥५।१७॥

विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः सम-दर्शिनः॥१८॥

विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणो गो-हस्ति-श्वपचादिषु अत्यन्त-विषमाकारतया प्रतीयमानेषु चात्मसु पण्डिता आत्म-याथात्म्य-विदो ज्ञानैकाकारतया सर्वत्र सम-दर्शिनः। विषमाकारस् तु प्रकृतेर् नात्मनः। आत्मा तु सर्वत्र ज्ञानैकाकारतया सम इति पश्यन्तीत्य् अर्थः॥५।१८॥

इहैव तैर् जितः सर्गो येषाꣳ साम्ये स्थितꣳ मनः।

निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९॥

इहैव साधनानुष्ठान-दशायाम् एव तैः सर्गो जितः सꣳसारो जितः। येषाम् उक्त-रीत्या सर्वेष्व् आत्मसु साम्ये स्थितꣳ मनः। निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म प्रकृति-सꣳसर्ग-दोष-वियुक्ततया समम् आत्म-वस्तु हि ब्रह्म। आत्म-साम्ये स्थिताश् चेद् ब्रह्मणि स्थिता एव ते। ब्रह्मणि स्थितिर् एव हि सꣳसार-जयः। आत्मसु ज्ञानैकाकारतया साम्यम् एव अनुसन्दधाना मुक्ता एव इत्य् अर्थः॥५।१९॥

येन प्रकारेणावस्थितस्य कर्म-योगिनः सम-दर्शन-रूपो ज्ञान-विपाको भवति, तꣳ प्रकारम् उपदिशति---

न प्रहृष्येत् प्रियꣳ प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य चाप्रियम्।

स्थिर-बुद्धिर् असꣳमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः॥२०॥

यादृश-देह-स्थस्य यद्-अवस्थस्य प्राचीन-कर्म-वासनया यत् प्रियꣳ यच् चाप्रियꣳ तद् उभयꣳ प्राप्य हर्षोद्वेगौ न कुर्यात्। कथम्। स्थिर-बुद्धिः स्थिरे आत्मनि बुद्धिर् यस्य स स्थिर-बुद्धिः। असꣳमूढः--- अस्थिरेण शरीरेण स्थिरम् आत्मानम् एकीकृत्य मोहः सꣳमोहस् तद्-रहितः। तत् च कथम्। ब्रह्म-विद् ब्रह्मणि स्थितः। उपदेशेन ब्रह्म-वित् सन् तस्मिन् ब्रह्मण्य् अभ्यास-युक्तः। एतद् उक्तꣳ भवति--- तत्त्व-विदाम् उपदेशेन आत्म-याथात्म्य-विद् भूत्वा तत्रैव यतमानो देहाभिमानꣳ परित्यज्य स्थिर-रूपात्मावलोकन-प्रियानुभवे व्यवस्थितोऽस्थिरे प्राकृत-प्रियाप्रिये प्राप्य।हर्षोद्वेगौ न कुर्याद् इति॥५।२०॥

बाह्य-स्पर्शेष्व् असक्तात्मा विन्दत्य् आत्मनि यत् सुखम्।

स ब्रह्म-योग-युक्तात्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते॥२१॥

एवम् उक्तेन प्रकारेण बाह्य-स्पर्शेष्व् आत्म-व्यतिरिक्त-विषयानुभावेष्व् असक्त-मना अन्तरात्मन्य् एव यः सुखꣳ विन्दति लभते स प्रकृत्य्-अभ्यासꣳ विहाय ब्रह्म-योग-युक्तात्मा ब्रह्माभ्यास-युक्त-मना ब्रह्मानुभव-रूपम् अक्षयꣳ सुखꣳ प्राप्नोति॥५।२१॥

प्राकृतस्य भोगस्य सुत्यजताम् आह---

ये हि सꣳस्पर्शजा भोगा दुःख-योनय एव ते।

आद्य्-अन्त-वन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२॥

विषयेन्द्रिय-स्पर्शजा ये भोगाः, दुःख-योनयस् ते दुःखोदर्का आद्य्-अन्त-वन्तोऽल्प-काल-वर्तिनो हि उपलभ्यन्ते। न तेषु तद्-याथात्म्य-विद् रमते॥५।२२॥

शक्नोतीहैव यः सोढुꣳ प्राक् शरीर-विमोक्षणात्।

काम-क्रोधोद्भवꣳ वेगꣳ स युक्तः स सुखी नरः॥२३॥

शरीर-विमोक्षणात् प्राग् इहैव साधनानुष्ठान-दशायाम् एव आत्मानुभव-प्रीत्या काम-क्रोधोद्भवꣳ वेगꣳ सोढुꣳ निरोद्धुꣳ यः शक्नोति स युक्त आत्मानुभवायार्हः। शरीर-मोक्षणोत्तर-कालम् आत्मानुभव-सुखः सम्पत्स्यते॥५।२३॥

योऽन्तः-सुखोऽन्तरारामस् तथान्तर्-ज्योतिर् एव यः।

स योगी ब्रह्म-निर्वाणꣳ ब्रह्म-भूतोऽधिगच्छति॥२४॥

यो बाह्य-विषयानुभवꣳ सर्वꣳ विहाय अन्तः-सुख आत्मानुभवैक-सुखोऽन्तराराम आत्मैकाधीनः स्व-गुणैर् आत्मैव सुख-वर्धको यस्य स तथोक्तः, तथा अन्तर्-ज्योतिर् आत्मैक-ज्ञानो यो वर्तते, स ब्रह्म-भूतो योगी ब्रह्म-निर्वाणम् आत्मानुभव-सुखꣳ प्राप्नोति॥५।२४॥

लभन्ते ब्रह्म-निर्वाणम् ऋषयः क्षीण-कल्मषाः।

छिन्न-द्वैधा यतात्मानः सर्व-भूत-हिते रताः॥२५॥

छिन-द्वैधाः--- शीतोष्णादि-द्वन्द्वैर् विमुक्ताः। यतात्मान--- आत्मन्य् एव नियमित-मनसः। सर्व-भूत-हिते रताः--- आत्मवत् सर्वेषाꣳ भूतानाꣳ हितेषु निरताः। ऋषयः--- द्रष्टर आत्मावलोकन-परा ये एवम्भूतास् ते क्षीणाशेषात्म-प्राप्ति-विरोधि-कल्मषा ब्रह्म-निर्वाणꣳ लभन्ते॥५।२५॥

उक्त-गुणानाꣳ ब्रह्मात्यन्त-सुलभम् इत्य् आह---

काम-क्रोध-वियुक्तानाꣳ यतीनाꣳ यत-चेतसाम्।

अभितो ब्रह्म-निर्वाणꣳ वर्तते विदितात्मनाम्॥२६॥

काम-क्रोध-वियुक्तानाꣳ यतीनाꣳ यतन-शीलानाꣳ यत-चेतसाꣳ नियमित-मनसाꣳ विजितात्मनाꣳ विजित-मनसाꣳ ब्रह्म-निर्वाणम् अभितो वर्तते। एवꣳ-भूतानाꣳ हस्त-स्थꣳ ब्रह्म-निर्वाणम् इत्य् अर्थः॥५।२६॥

उक्तꣳ कर्म-योगꣳ स्व-लक्ष्य-भूत-योग-शिरस्कम् उपसꣳहरति---

स्पर्शान् कृत्वा बहिर् बाह्याꣳश् चक्षुश् चैवान्तरे भ्रुवोः।

प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तर-चारिणौ॥२७॥

यतेन्द्रिय-मनो-बुद्धिर् मुनिर् मोक्ष-परायणः।

विगतेच्छा-भय-क्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८॥

बाह्यान् विषय-स्पर्शान् बहिः कृत्वा बाह्येन्द्रिय-व्यापारꣳ सर्वम् उपसꣳहृत्य योग-योग्यासने ऋजु-काय उपविश्य चक्षुर् भ्रुवोर् अन्तरे नासाग्रे विन्यस्य नासाभ्यन्तर-चारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा उच्छवास-निःश्वासौ सम-गती कृत्वा आत्मावलोकनाद् अन्यत्र प्रवृत्त्य्-अनर्हेन्द्रिय-मनो-बुद्धिस् तत एव विगतेच्छा-भय-क्रोधो मोक्ष-परायणो मोक्षैक-प्रयोजनो मुनिर् आत्मावलोकन-शीलो यः सदा मुक्त एव। साध्य-दशायाम् इव साधन-दशायाम् अपि मुक्त एव स इत्य् अर्थः॥५।२७-२८॥

उक्तस्य नित्य-नैमित्तिक-कर्मेति कर्तव्यताकस्य कर्म-योगस्य योग-शिरस्कस्य सुशकताम् आह---

भोक्तारꣳ यज्ञ-तपसाꣳ सर्व-लोक-महेश्वरम्।

सुहृदꣳ सर्व-भूतानाꣳ ज्ञात्वा माꣳ शान्तिम् ऋच्छति॥२९॥

यज्ञ-तपसाꣳ भोक्तारꣳ सर्व-लोक-महेश्वरꣳ सर्व-भूतानाꣳ सुहृदꣳ माꣳ ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति कर्म-योग-करण एव सुखम् ऋच्छति। सर्व-लोक-महेश्वरꣳ सर्वेषाꣳ लोकेश्वराणाम् अपीश्वरꣳ तम् ईश्वराणाꣳ परमꣳ महेश्वरम् [श्वे।उ। ६।७] इति हि श्रूयते। माꣳ सर्व-लोक-महेश्वरꣳ सर्व-सुहृदꣳ ज्ञात्वा मद्-आराधन-रूपः कर्म-योग इति सुखेन तत्र प्रवर्तत इत्य् अर्थः। सुहृदाम् आराधनाय सर्वे प्रवर्तन्ते॥५।२९॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः॥५॥

**

అర్జున ఉవాచ

సన్న్యాసṁ కర్మణాṁ కృష్ణ పునర్ యోగṁ చ శṁససి।

యచ్ ఛ్రేయ ఏతయోర్ ఏకṁ తన్ మే బ్రూహి సునిశ్చితమ్॥౧॥

కర్మణాṁ సన్న్యాసṁ జ్ఞాన-యోగṁ పునః కర్మ-యోగṁ చ శṁససి। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి ద్వితీయేఽధ్యాయే ముముక్షోః ప్రథమṁ కర్మ-యోగ ఏవ కార్యః, కర్మ-యోగేన మృదితాన్తః-కరణ-కషాయస్య జ్ఞాన-యోగేన ఆత్మ-దర్శనṁ కార్యమ్ ఇతి ప్రతిపాద్య, పునస్ తృతీయ-చతుర్థయోః జ్ఞాన-యోగాధికార-దశామ్ ఆపన్నస్యాపి కర్మ-నిష్ఠా ఏవ జ్యాయసీ। సా ఏవ జ్ఞాన-నిష్ఠా-నిరపేక్షా ఆత్మ-ప్రాప్త్య్-ఏక-సాధనమ్ ఇతి కర్మ-నిష్ఠాṁ ప్రశṁససీతి। తత్రైతయోర్ జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగయోర్ ఆత్మ-ప్రాప్తి-సాధన-భావే యద్ ఏకṁ సౌకర్యాత్ శైఘ్ర్యాచ్ చ శ్రేయః శ్రేష్ఠమ్ ఇతి సునిశ్చితṁ తన్ మే బ్రూహి॥౫।౧॥

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

సన్న్యాసః కర్మ-యోగశ్ చ నిఃశ్రేయస-కరావ్ ఉభౌ।

తయోస్ తు కర్మ-సన్న్యాసాత్ కర్మ-యోగో విశిష్యతే॥౨॥

సన్న్యాసః జ్ఞాన-యోగః, కర్మ-యోగశ్ చ జ్ఞాన-యోగ-శక్తస్యాప్య్ ఉభౌ నిరపేక్షౌ నిఃశ్రేయస-కరౌ। తయోస్ తు కర్మ-సన్న్యాసాద్ జ్ఞాన-యోగాత్ కర్మ-యోగ ఏవ విశిష్యతే॥౫।౨॥

కుత ఇత్య్ అత ఆహ---

జ్ఞేయః స నిత్య-సన్న్యాసీ యో న ద్వేష్టి న కాఙ్క్షతి।

నిర్ద్వన్ద్వో హి మహా-బాహో సుఖṁ బన్ధాత్ ప్రముచ్యతే॥౩॥

యః కర్మ-యోగీ తద్-అన్తర్-గతాత్మానుభవ-తృప్తస్ తద్-వ్యతిరిక్తṁ కిమ్ అపి న కాఙ్క్షతి, తత ఏవ కిమ్ అపి న ద్వేష్టి, తత ఏవ ద్వన్ద్వ-సహశ్ చ। స నిత్య-సన్న్యాసీ నిత్య-జ్ఞాన-నిష్ఠ ఇతి జ్ఞేయః। స హి సుకర-కర్మ-యోగ-నిష్ఠతయా సుఖṁ బన్ధాత్ ప్రముచ్యతే॥౫।౩॥

జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగయోర్ ఆత్మ-ప్రాప్తి-సాధన-భావేఽన్యోన్య-నైరపేక్ష్యమ్ ఆహ---

సాఙ్ఖ్య-యోగౌ పృథగ్ బాలాః ప్రవదన్తి న పణ్డితాః।

ఏకమ్ అప్య్ ఆస్థితః సమ్యగ్ ఉభయోర్ విన్దతే ఫలమ్॥౪॥

జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగౌ ఫల-భేదాత్ పృథగ్-భూతౌ యే ప్రవదన్తి తే బాలా అనిష్పన్న-జ్ఞానాః, న పణ్డితాః, న తు కృత్స్న-విదః। కర్మ-యోగో జ్ఞాన-యోగమ్ ఏవ సాధయతి। జ్ఞాన-యోగస్ త్వ్ ఏక ఆత్మావలోకనṁ సాధయతీతి తయోః ఫల-భేదేన పృథక్త్వṁ వదన్తో న పణ్డితా ఇత్య్ అర్థః। ఉభయోర్ ఆత్మావలోకనైక-ఫలయోర్ ఏక-ఫలత్వేన ఏకమ్ అప్య్ ఆస్థితస్ తద్ ఏవ ఫలṁ లభతే॥౫।౪॥

ఏతద్ ఏవ వివృణోతి---

యత్ సాఙ్ఖ్యైః ప్రాప్యతే స్థానṁ తద్ యోగైర్ అపి గమ్యతే।

ఏకṁ సాఙ్ఖ్యṁ చ యోగṁ చ యః పశ్యతి స పశ్యతి॥౫॥

సాఙ్ఖ్యైర్ జ్ఞాన-నిష్ఠైర్ యద్ ఆత్మావలోకన-రూప-ఫలṁ ప్రాప్యతే, తద్ ఏవ కర్మ-యోగ-నిష్ఠైర్ అపి ప్రాప్యతే। ఏవమ్ ఏక-ఫలత్వేన ఏవṁ వైకల్పికṁ సాఙ్ఖయṁ యోగṁ చ యః పశ్యతి, స పశ్యతి, స ఏవ పణ్డిత ఇత్య్ అర్థః॥౫।౫॥

ఇయాన్ విశేష ఇత్య్ ఆహ---

సన్న్యాసస్ తు మహాబాహో దుఃఖమ్ ఆప్తుమ్ అయోగతః।

యోగ-యుక్తో మునిర్ బ్రహ్మ నచిరేణాధిగచ్ఛతి॥౬॥

సన్న్యాసో జ్ఞాన-యోగస్ త్వ్ అయోగతః కర్మ-యోగాద్ ఋతే ప్రాప్తుమ్ అశక్యః। యోగ-యుక్తః కర్మ-యోగ-యుక్తః స్వయమ్ ఏవ మునిర్ ఆత్మ-మనన-శీలః సుఖేన కర్మ-యోగṁ సాధయిత్వా న చిరేణ ఏవ అల్ప-కాలేనైవ బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి, ఆత్మానṁ ప్రాప్నోతి। జ్ఞాన-యోగ-యుక్తస్ తు మహతా దుఃఖేన జ్ఞాన-యోగṁ సాధయతి। దుఃఖ-సాధ్యత్వాద్ దుఃఖ-ప్రాప్యత్వాద్ ఆత్మానṁ చిరేణ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౫।౬॥

యోగ-యుక్తో విశుద్ధాత్మా విజితాత్మా జితేన్ద్రియః।

సర్వ-భూతాత్మ-భూతాత్మా కుర్వన్న్ అపి న లిప్యతే॥౭॥

కర్మ-యోగ-యుక్తస్ తు శాస్త్రీయే పరమ-పురుషారాధన-రూపే విశుద్ధే కర్మణి వర్తమానః, తేన విశుద్ధ-మనాః। విజితాత్మా స్వాభ్యస్తే కర్మణి వ్యాపృత-మనస్త్వేన సుఖేన విజిత-మనాః। తత ఏవṁ జితేన్ద్రియః। కర్తుర్ ఆత్మనో యాథాత్మ్యానుసన్ధాన-నిష్ఠతయా సర్వ-భూతాత్మ-భూతాత్మా। సర్వేషాṁ దేవాది-భూతానామ్ ఆత్మ-భూత ఆత్మా యస్యాసౌ సర్వ-భూతాత్మ-భూతాత్మా। ఆత్మ-యాథాత్మ్యమ్ అనుసన్దధానస్య హి దేవాదీనాṁ స్వస్య చ ఏకాకార ఆత్మా। దేవాది-భేదానాṁ ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-రూపతయాత్మాకారత్వాసమ్భవాత్। ప్రకృతి-వియుక్తః సర్వత్ర దేవాది-దేహేషు జ్ఞానైకాకారతయా సమానాకార ఇతి నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ [గీతా ౫।౧౯] ఇతి అనన్తరమ్ ఏవ వక్ష్యతే। స ఏవమ్భూతః కర్మ కుర్వన్న్ అప్య్ అనాత్మన్య్ ఆత్మాభిమానేన న లిప్యతే న సమ్బధ్యతే। అతోఽచిరేణ ఆత్మానమ్ ఆప్నోతీత్య్ అర్థః॥౫।౭॥

యతః సౌకర్యాత్ శైఘ్ర్యాచ్ చ కర్మ-యోగ ఏవ శ్రేయాన్, అతస్ తద్-అపేక్షితṁ సృణు---

నైవ కిṁ చిత్ కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వ-విత్।

పశ్యఞ్ శృణ్వన్ స్పృశఞ్ జిఘ్రన్న్ అశ్నన్ గచ్ఛన్ స్వపఞ్ శ్వసన్॥౮॥

ప్రలపన్ విసృజన్ గృహ్ణన్న్ ఉన్మిషన్ నిమిషన్న్ అపి।

ఇన్ద్రియాణీన్ద్రియార్థేషు వర్తన్త ఇతి ధారయన్॥౯॥

ఏవమ్ ఆత్మ-తత్త్వ-విత్ శ్రోత్రాదీని జ్ఞానేన్ద్రియాణి వాగ్-ఆదీని కర్మేన్ద్రియాణి। ప్రాణాశ్ చ స్వస్య విషయేషు వర్తన్త ఇతి ధారయన్ అనుసన్దధానో నాహṁ కిఞ్చిత్ కరోమీతి మన్యేత। జ్ఞానైక-స్వభావస్య మమ కర్మ-మూలేన్ద్రియ-ప్రాణ-సమ్బన్ధ-కృతమ్ ఈదృశṁ కర్తృత్వమ్, న స్వరూప-ప్రయుక్తమ్ ఇతి మన్యేతేత్య్ అర్థః॥౫।౮-౯॥

బ్రహ్మణ్య్ ఆధాయ కర్మాణి సఙ్గṁ త్యక్త్వా కరోతి యః।

లిప్యతే న స పాపేన పద్మ-పత్రమ్ ఇవామ్భసా॥౧౦॥

బ్రహ్మ-శబ్దేన ప్రకృతిర్ ఇహోచ్యతే, మమ యోనిర్ మహద్ బ్రహ్మ [గీతా ౧౪।౩] ఇతి హి వక్ష్యతే। ఇన్ద్రియాణాṁ ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-రూపత్వేన ఇన్ద్రియాకారేణ అవస్థితాయాṁ ప్రకృతౌ పశ్యన్ సృణ్వన్ [గీతా ౫।౮] ఇత్య్-ఆదినోక్త-ప్రకారేణ కర్మ బ్రహ్మణ్య్ ఆధాయ ఫల-సఙ్గṁ త్యక్త్వా నైవ కిఞ్చిత్ కరోమి [గీతా ౫।౮] ఇతి యః కర్మాణి కరోతి। స ప్రకృతి-సṁసృష్టతయా వర్తమానోఽపి ప్రకృత్య్-ఆత్మాభిమాన-రూపేణ సమ్బన్ధ-హేతునా పాపేన న లిప్యతే। పద్మ-పత్రమ్ ఇవామ్భసా, యథా పద్మ-పత్రమ్ అమ్భసా సṁస్పృష్టమ్ అపి న లిప్యతే, తథా న లిప్యత ఇత్య్ అర్థః॥౫।౧౦॥

కాయేన మనసా బుద్ధ్యా కేవలైర్ ఇన్ద్రియైర్ అపి।

యోగినః కర్మ కుర్వన్తి సఙ్గṁ త్యక్త్వాత్మ-శుద్ధయే॥౧౧॥

కాయ-మనో-బుద్ధీన్ద్రియ-సాధ్యṁ కర్మ స్వర్గాది-ఫల-సఙ్గṁ త్యక్త్వా యోగిన ఆత్మ-విశుద్ధయే కుర్వన్తి, ఆత్మ-గత-ప్రాచీన-కర్మ-బన్ధన-వినాశాయ కుర్వన్తీత్య్ అర్థః॥౫।౧౧॥

యుక్తః కర్మ-ఫలṁ త్యక్త్వా శాన్తిమ్ ఆప్నోతి నైష్ఠికీమ్।

అయుక్తః కామ-కారేణ ఫలే సక్తో నిబధ్యతే॥౧౨॥

యుక్త ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-ఫలేష్వ్ అచపల ఆత్మైక-ప్రవణః కర్మ-ఫలṁ త్యక్త్వా కేవలాత్మ-శుద్ధయే కర్మానుష్ఠాయ నైష్ఠికీṁ శాన్తిమ్ ఆప్నోతి। స్థిరామ్ ఆత్మానుభవ-రూపాṁ నిర్వృతిమ్ ఆప్నోతి। అయుక్త ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-ఫలేషు చపల ఆత్మావలోకన-విముఖః కామ-కారేణ ఫలే సక్తః కర్మాణి కుర్వన్ నిత్యṁ కర్మభిర్ బధ్యతే నిత్య-సṁసారీ భవతి। అతః ఫల-సఙ్గ-రహిత ఇన్ద్రియాకారేణ పరిణతాయాṁ ప్రకృతౌ కర్మాణి సన్న్యస్యాత్మనో బన్ధ-మోచనాయైవ కర్మాణి కుర్వీతేత్య్ ఉక్తṁ భవతి॥౫।౧౨॥

అథ దేహాకారేణ పరిణతాయాṁ ప్రకృతౌ కర్తృత్వ-సన్న్యాస ఉచ్యతే---

సర్వ-కర్మాణి మనసా సన్న్యస్యాస్తే సుఖṁ వశీ।

నవ-ద్వారే పురే దేహీ నైవ కుర్వన్ న కారయన్॥౧౩॥

ఆత్మనః ప్రాచీన-కర్మ-మూల-దేహ-సమ్బన్ధ-ప్రయుక్తమ్ ఇదṁ కర్మణాṁ కర్తృత్వṁ న స్వరూప-ప్రయుక్తమ్ ఇతి వివేక-విషయేణ మనసా సర్వాణి కర్మాణి నవ-ద్వారే పురే సన్న్యస్య దేహీ స్వయṁ వశీ దేహాధిష్ఠాన-ప్రయత్నమ్ అకుర్వన్ దేహేనైవ కారయన్ సుఖమ్ ఆస్తే॥౫।౧౩॥

సాక్షాద్ ఆత్మనః స్వాభావిక-రూపమ్ ఆహ---

న కర్తృత్వṁ న కర్మాణి లోకస్య సృజతి ప్రభుః।

న కర్మ-ఫల-సṁయోగṁ స్వభావస్ తు ప్రవర్తతే॥౧౪॥

అస్య దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాత్మనా ప్రకృతి-సṁసర్గేణ వర్తమానస్య లోకస్య దేవాద్య్-అసాధారణṁ కర్తృత్వṁ తత్-తద్-అసాధారణాని కర్మాణి తత్ తత్ కర్మ-జన్య-దేవాది-ఫల-సṁయోగṁ చాయṁ ప్రభుర్ అకర్మ-వశ్యః స్వాభావిక-స్వరూపేణావస్థిత ఆత్మా న సృజతి, నోత్పాదయతి। కస్ తర్హి। స్వభావస్ తు ప్రవర్తతే, స్వభావః ప్రకృతి-వాసనా। అనాది-కాల-ప్రవృత్త-పూర్వ-పూర్వ-కర్మ-జనిత-దేవాద్య్-ఆకార-ప్రకృతి-సṁసర్గ-కృత-తత్-తద్-ఆత్మాభిమాన-జనిత-వాసనా-కృతమ్ ఈదృశṁ కర్తృత్వాదికṁ సర్వమ్, న స్వరూప-ప్రయుక్తమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౫।౧౪॥

నాదత్తే కస్య చిత్ పాపṁ న చైవ సుకృతṁ విభుః।

అజ్ఞానేనావృతṁ జ్ఞానṁ తేన ముహ్యన్తి జన్తవః॥౧౫॥

కస్యచిత్ స్వ-సమ్బన్ధితయా అభిమతస్య పుత్రాదేః పాపṁ దుఃఖṁ నాదత్తే, నాపనుదతి, కస్యచిత్ ప్రతికూలతయాభిమతస్య సుకృతṁ సుఖṁ చ నాదత్తే నాపనుదతి। యతోఽయṁ విభుః, న క్వాచిత్కః, న దేవాది-దేహాద్య్-అసాధారణ-దేశః, అత ఏవ న కస్యచిత్ సమ్బన్ధీ, న కస్యచిత్ ప్రతికూలశ్ చ। సర్వమ్ ఇదṁ వాసనా-కృతమ్। ఏవṁ-స్వభావస్య కథమ్ ఇయṁ విపరీత-వాసనా ఉత్పద్యతే। అజ్ఞానేనావృతṁ జ్ఞానమ్, జ్ఞాన-విరోధినా పూర్వ-పూర్వ-కర్మణా స్వ-ఫలానుభవ-యోగ్యత్వాయాస్య జ్ఞానమ్ ఆవృతṁ సఙ్కుచితమ్। తేన జ్ఞానావరణ-రూపేణ కర్మణా దేవాది-దేహ-సṁయోగస్ తత్-తద్-ఆత్మాభిమాన-రూప-మోహశ్ చ జాయతే। తతశ్ చ తథావిధాత్మాభిమాన-వాసనా తద్-ఉచిత-కర్మ-వాసనా చ। వాసనాతో విపరీతాత్మాభిమానః కర్మారమ్భశ్ చోపపద్యతే॥౫।౧౫॥

సర్వṁ జ్ఞాన-ప్లవేనైవ వృజినṁ సన్తరిష్యసి [గీతా ౪।౩౬] జ్ఞానాగ్నిః సర్వ-కర్మాణి భస్మ-సాత్ కురుతే తథా [గీతా ౪।౩౭] న హి జ్ఞానేన సదృశṁ పవిత్రమ్ [గీతా ౪।౩౮] ఇతి పూర్వోక్తṁ స్వ-కాలే సఙ్గమయతి---

జ్ఞానేన తు తద్ అజ్ఞానṁ యేషాṁ నాశితమ్ ఆత్మనః।

తేషామ్ ఆదిత్యవజ్ జ్ఞానṁ ప్రకాశయతి తత్పరమ్॥౧౬॥

ఏవṁ వర్తమానేషు సర్వాత్మసు యేషామ్ ఆత్మనామ్ ఉక్త-లక్షణేన ఆత్మ-యాథాత్మ్యోపదేశ-జనితేన ఆత్మ-విషయేణ అహరహర్ అభ్యాసాధేయాతిశయేన నిరతిశయ-పవిత్రేణ జ్ఞానేన తద్-అజ్ఞానావరణమ్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-కర్మ-సṁశయ-రూపాజ్ఞానṁ నాశితṁ తేషాṁ తత్ స్వాభావికṁ పరṁ జ్ఞానమ్ అపరిమితమ్ అసఙ్కుచితమ్ ఆదిత్యవత్ సర్వṁ యథావస్థితṁ ప్రకాశయతి। తేషామ్ ఇతి వినష్ట-జ్ఞానానాṁ బహుత్వాభిధానాద్ ఆత్మ-స్వరూప-బహుత్వమ్--- న త్వ్ ఏవాహṁ జాతు నాసṁ న త్వṁ నేమే [గీతా ౨।౧౨] ఇతి ఉపక్రమావగతమ్ అత్ర స్పష్టతరమ్ ఉక్తమ్।

న చేదṁ బహుత్వమ్ ఉపాధికృతṁ వినష్ట-జ్ఞానానామ్ ఉపాధి-గన్ధాభావాత్। తేషామ్ ఆదిత్యవజ్ జ్ఞానమ్ ఇతి వ్యతిరేక-నిర్దేశాత్ జ్ఞానస్య స్వరూపానుబన్ధిత్వమ్ ఉక్తమ్ ఆదిత్య-దృష్టన్తేన చ జ్ఞాతృ-జ్ఞానయోః ప్రభా-ప్రభావతోర్ ఇవావస్థానṁ చ। తత ఏవ సṁసార-దశాయాṁ జ్ఞానస్య కర్మణా సఙ్కోచః మోక్ష-దశాయాṁ వికాసశ్ చోపపన్నః॥౫।౧౬॥

తద్-బుద్ధయస్ తద్-ఆత్మానస్ తన్-నిష్ఠాస్ తత్-పరాయణాః।

గచ్ఛన్త్య్ అపునర్-ఆవృత్తిṁ జ్ఞాన-నిర్ధూత-కల్మషాః॥౧౭॥

తద్-బుద్ధయస్ తథా-విధాత్మ-దర్శనాధ్యవసాయాః, తద్-ఆత్మానస్ తద్-విషయ-మనసః, తన్-నిష్ఠాస్ తద్-అభ్యాస-నిరతాః, తత్-పరాయణాస్ తద్ ఏవ పరమ్ అయనṁ యేషాṁ తే। ఏవమ్ అభ్యస్యమానేన జ్ఞానేన నిర్ధూత-ప్రాచీన-కల్మషాస్ తథా-విధమ్ ఆత్మానమ్ అపునర్-ఆవృత్తిṁ గచ్ఛన్తి। యద్-అవస్థాద్ ఆత్మనః పునర్-ఆవృత్తిః న విద్యతే స ఆత్మా అపునర్-ఆవృత్తిః, స్వేన రూపేణావస్థితః। తమ్ ఆత్మానṁ గచ్ఛన్తీత్య్ అర్థః॥౫।౧౭॥

విద్యా-వినయ-సమ్పన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని।

శుని చైవ శ్వపాకే చ పణ్డితాః సమ-దర్శినః॥౧౮॥

విద్యా-వినయ-సమ్పన్నే బ్రాహ్మణో గో-హస్తి-శ్వపచాదిషు అత్యన్త-విషమాకారతయా ప్రతీయమానేషు చాత్మసు పణ్డితా ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విదో జ్ఞానైకాకారతయా సర్వత్ర సమ-దర్శినః। విషమాకారస్ తు ప్రకృతేర్ నాత్మనః। ఆత్మా తు సర్వత్ర జ్ఞానైకాకారతయా సమ ఇతి పశ్యన్తీత్య్ అర్థః॥౫।౧౮॥

ఇహైవ తైర్ జితః సర్గో యేషాṁ సామ్యే స్థితṁ మనః।

నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ తస్మాద్ బ్రహ్మణి తే స్థితాః॥౧౯॥

ఇహైవ సాధనానుష్ఠాన-దశాయామ్ ఏవ తైః సర్గో జితః సṁసారో జితః। యేషామ్ ఉక్త-రీత్యా సర్వేష్వ్ ఆత్మసు సామ్యే స్థితṁ మనః। నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ ప్రకృతి-సṁసర్గ-దోష-వియుక్తతయా సమమ్ ఆత్మ-వస్తు హి బ్రహ్మ। ఆత్మ-సామ్యే స్థితాశ్ చేద్ బ్రహ్మణి స్థితా ఏవ తే। బ్రహ్మణి స్థితిర్ ఏవ హి సṁసార-జయః। ఆత్మసు జ్ఞానైకాకారతయా సామ్యమ్ ఏవ అనుసన్దధానా ముక్తా ఏవ ఇత్య్ అర్థః॥౫।౧౯॥

యేన ప్రకారేణావస్థితస్య కర్మ-యోగినః సమ-దర్శన-రూపో జ్ఞాన-విపాకో భవతి, తṁ ప్రకారమ్ ఉపదిశతి---

న ప్రహృష్యేత్ ప్రియṁ ప్రాప్య నోద్విజేత్ ప్రాప్య చాప్రియమ్।

స్థిర-బుద్ధిర్ అసṁమూఢో బ్రహ్మవిద్ బ్రహ్మణి స్థితః॥౨౦॥

యాదృశ-దేహ-స్థస్య యద్-అవస్థస్య ప్రాచీన-కర్మ-వాసనయా యత్ ప్రియṁ యచ్ చాప్రియṁ తద్ ఉభయṁ ప్రాప్య హర్షోద్వేగౌ న కుర్యాత్। కథమ్। స్థిర-బుద్ధిః స్థిరే ఆత్మని బుద్ధిర్ యస్య స స్థిర-బుద్ధిః। అసṁమూఢః--- అస్థిరేణ శరీరేణ స్థిరమ్ ఆత్మానమ్ ఏకీకృత్య మోహః సṁమోహస్ తద్-రహితః। తత్ చ కథమ్। బ్రహ్మ-విద్ బ్రహ్మణి స్థితః। ఉపదేశేన బ్రహ్మ-విత్ సన్ తస్మిన్ బ్రహ్మణ్య్ అభ్యాస-యుక్తః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- తత్త్వ-విదామ్ ఉపదేశేన ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విద్ భూత్వా తత్రైవ యతమానో దేహాభిమానṁ పరిత్యజ్య స్థిర-రూపాత్మావలోకన-ప్రియానుభవే వ్యవస్థితోఽస్థిరే ప్రాకృత-ప్రియాప్రియే ప్రాప్య।హర్షోద్వేగౌ న కుర్యాద్ ఇతి॥౫।౨౦॥

బాహ్య-స్పర్శేష్వ్ అసక్తాత్మా విన్దత్య్ ఆత్మని యత్ సుఖమ్।

స బ్రహ్మ-యోగ-యుక్తాత్మా సుఖమ్ అక్షయమ్ అశ్నుతే॥౨౧॥

ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ బాహ్య-స్పర్శేష్వ్ ఆత్మ-వ్యతిరిక్త-విషయానుభావేష్వ్ అసక్త-మనా అన్తరాత్మన్య్ ఏవ యః సుఖṁ విన్దతి లభతే స ప్రకృత్య్-అభ్యాసṁ విహాయ బ్రహ్మ-యోగ-యుక్తాత్మా బ్రహ్మాభ్యాస-యుక్త-మనా బ్రహ్మానుభవ-రూపమ్ అక్షయṁ సుఖṁ ప్రాప్నోతి॥౫।౨౧॥

ప్రాకృతస్య భోగస్య సుత్యజతామ్ ఆహ---

యే హి సṁస్పర్శజా భోగా దుఃఖ-యోనయ ఏవ తే।

ఆద్య్-అన్త-వన్తః కౌన్తేయ న తేషు రమతే బుధః॥౨౨॥

విషయేన్ద్రియ-స్పర్శజా యే భోగాః, దుఃఖ-యోనయస్ తే దుఃఖోదర్కా ఆద్య్-అన్త-వన్తోఽల్ప-కాల-వర్తినో హి ఉపలభ్యన్తే। న తేషు తద్-యాథాత్మ్య-విద్ రమతే॥౫।౨౨॥

శక్నోతీహైవ యః సోఢుṁ ప్రాక్ శరీర-విమోక్షణాత్।

కామ-క్రోధోద్భవṁ వేగṁ స యుక్తః స సుఖీ నరః॥౨౩॥

శరీర-విమోక్షణాత్ ప్రాగ్ ఇహైవ సాధనానుష్ఠాన-దశాయామ్ ఏవ ఆత్మానుభవ-ప్రీత్యా కామ-క్రోధోద్భవṁ వేగṁ సోఢుṁ నిరోద్ధుṁ యః శక్నోతి స యుక్త ఆత్మానుభవాయార్హః। శరీర-మోక్షణోత్తర-కాలమ్ ఆత్మానుభవ-సుఖః సమ్పత్స్యతే॥౫।౨౩॥

యోఽన్తః-సుఖోఽన్తరారామస్ తథాన్తర్-జ్యోతిర్ ఏవ యః।

స యోగీ బ్రహ్మ-నిర్వాణṁ బ్రహ్మ-భూతోఽధిగచ్ఛతి॥౨౪॥

యో బాహ్య-విషయానుభవṁ సర్వṁ విహాయ అన్తః-సుఖ ఆత్మానుభవైక-సుఖోఽన్తరారామ ఆత్మైకాధీనః స్వ-గుణైర్ ఆత్మైవ సుఖ-వర్ధకో యస్య స తథోక్తః, తథా అన్తర్-జ్యోతిర్ ఆత్మైక-జ్ఞానో యో వర్తతే, స బ్రహ్మ-భూతో యోగీ బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ ఆత్మానుభవ-సుఖṁ ప్రాప్నోతి॥౫।౨౪॥

లభన్తే బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ ఋషయః క్షీణ-కల్మషాః।

ఛిన్న-ద్వైధా యతాత్మానః సర్వ-భూత-హితే రతాః॥౨౫॥

ఛిన-ద్వైధాః--- శీతోష్ణాది-ద్వన్ద్వైర్ విముక్తాః। యతాత్మాన--- ఆత్మన్య్ ఏవ నియమిత-మనసః। సర్వ-భూత-హితే రతాః--- ఆత్మవత్ సర్వేషాṁ భూతానాṁ హితేషు నిరతాః। ఋషయః--- ద్రష్టర ఆత్మావలోకన-పరా యే ఏవమ్భూతాస్ తే క్షీణాశేషాత్మ-ప్రాప్తి-విరోధి-కల్మషా బ్రహ్మ-నిర్వాణṁ లభన్తే॥౫।౨౫॥

ఉక్త-గుణానాṁ బ్రహ్మాత్యన్త-సులభమ్ ఇత్య్ ఆహ---

కామ-క్రోధ-వియుక్తానాṁ యతీనాṁ యత-చేతసామ్।

అభితో బ్రహ్మ-నిర్వాణṁ వర్తతే విదితాత్మనామ్॥౨౬॥

కామ-క్రోధ-వియుక్తానాṁ యతీనాṁ యతన-శీలానాṁ యత-చేతసాṁ నియమిత-మనసాṁ విజితాత్మనాṁ విజిత-మనసాṁ బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ అభితో వర్తతే। ఏవṁ-భూతానాṁ హస్త-స్థṁ బ్రహ్మ-నిర్వాణమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౫।౨౬॥

ఉక్తṁ కర్మ-యోగṁ స్వ-లక్ష్య-భూత-యోగ-శిరస్కమ్ ఉపసṁహరతి---

స్పర్శాన్ కృత్వా బహిర్ బాహ్యాṁశ్ చక్షుశ్ చైవాన్తరే భ్రువోః।

ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా నాసాభ్యన్తర-చారిణౌ॥౨౭॥

యతేన్ద్రియ-మనో-బుద్ధిర్ మునిర్ మోక్ష-పరాయణః।

విగతేచ్ఛా-భయ-క్రోధో యః సదా ముక్త ఏవ సః॥౨౮॥

బాహ్యాన్ విషయ-స్పర్శాన్ బహిః కృత్వా బాహ్యేన్ద్రియ-వ్యాపారṁ సర్వమ్ ఉపసṁహృత్య యోగ-యోగ్యాసనే ఋజు-కాయ ఉపవిశ్య చక్షుర్ భ్రువోర్ అన్తరే నాసాగ్రే విన్యస్య నాసాభ్యన్తర-చారిణౌ ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా ఉచ్ఛవాస-నిఃశ్వాసౌ సమ-గతీ కృత్వా ఆత్మావలోకనాద్ అన్యత్ర ప్రవృత్త్య్-అనర్హేన్ద్రియ-మనో-బుద్ధిస్ తత ఏవ విగతేచ్ఛా-భయ-క్రోధో మోక్ష-పరాయణో మోక్షైక-ప్రయోజనో మునిర్ ఆత్మావలోకన-శీలో యః సదా ముక్త ఏవ। సాధ్య-దశాయామ్ ఇవ సాధన-దశాయామ్ అపి ముక్త ఏవ స ఇత్య్ అర్థః॥౫।౨౭-౨౮॥

ఉక్తస్య నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మేతి కర్తవ్యతాకస్య కర్మ-యోగస్య యోగ-శిరస్కస్య సుశకతామ్ ఆహ---

భోక్తారṁ యజ్ఞ-తపసాṁ సర్వ-లోక-మహేశ్వరమ్।

సుహృదṁ సర్వ-భూతానాṁ జ్ఞాత్వా మాṁ శాన్తిమ్ ఋచ్ఛతి॥౨౯॥

యజ్ఞ-తపసాṁ భోక్తారṁ సర్వ-లోక-మహేశ్వరṁ సర్వ-భూతానాṁ సుహృదṁ మాṁ జ్ఞాత్వా శాన్తిమ్ ఋచ్ఛతి కర్మ-యోగ-కరణ ఏవ సుఖమ్ ఋచ్ఛతి। సర్వ-లోక-మహేశ్వరṁ సర్వేషాṁ లోకేశ్వరాణామ్ అపీశ్వరṁ తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరమṁ మహేశ్వరమ్ [శ్వే।ఉ। ౬।౭] ఇతి హి శ్రూయతే। మాṁ సర్వ-లోక-మహేశ్వరṁ సర్వ-సుహృదṁ జ్ఞాత్వా మద్-ఆరాధన-రూపః కర్మ-యోగ ఇతి సుఖేన తత్ర ప్రవర్తత ఇత్య్ అర్థః। సుహృదామ్ ఆరాధనాయ సర్వే ప్రవర్తన్తే॥౫।౨౯॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే పఞ్చమోఽధ్యాయః॥౫॥

**