atha jñāna-karma-sannyāsa-yogo nāma caturtho'dhyāyaḥ

तृतीयेऽध्याये प्रकृति-सꣳसृष्टस्य मुमुक्षोः सहसा ज्ञान-योगेऽनधिकारात् कर्म-योग एव कार्यः। ज्ञान-योगाधिकारिणोऽप्य् अकर्तृत्वानुसन्धान-पूर्वकꣳ कर्म-योग एव श्रेयान् इति सहेतुकम् उक्तम्। इव्शिष्टतया व्यपदेश्यस्य तु विशेषतः कर्म-योग एव कार्य इति चोक्तम्। चतुर्थेनेदानीम् अस्यैव कर्म-योगस्य निखिल-जगद्-उद्धरणाय मन्वन्तरादाव् एवोपदिष्टतया कर्तव्यताꣳ द्रढयित्वा अन्तर्गत-ज्ञानतत्याऽस्यैव ज्ञान-योगाकारताꣳ प्रदर्श्य, कर्म-योग-स्वरूपꣳ तद्-भेदाः कर्म-योगे ज्ञानाꣳशस्यैव प्राधान्यꣳ चोच्यते। प्रसङ्गाच् च भगवद्-अवतार-याथात्म्यम् उच्यते---

श्री-भगवान् उवाच

इमꣳ विवस्वते योगꣳ प्रोक्तवान् अहम् अव्ययम्।

विवस्वान् मनवे प्राह मनुर् इक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१॥

एवꣳ परम्परा-प्राप्तम् इमꣳ राजर्षयो विदुः।

स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२॥

योऽयꣳ तवोदितो योगः स केवलꣳ युद्ध-प्रोत्साहनायेदानीम् उदित इति न मन्तव्यम्। मन्वन्तरादाव् एव निखिल-जगद्-उद्धरणाय परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्ष-साधनतया इमꣳ योगम् अहम् एव विवस्वते प्रोक्तवान्। विवस्वान् च मनवे मनुर् इक्ष्वाकव इत्य् एवꣳ सम्प्रदाय-परम्परया प्राप्तम् इमꣳ योगꣳ पूर्वे राजर्षायो विदुः। स महता कालेन तत्-तच्-छ्रोतृ-बुद्धि-मान्द्याद् विनष्ट-प्रायोऽभूत्॥४।१-२॥

स एवायꣳ मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।

भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यꣳ ह्य् एतद् उत्तमम्॥३॥

स एवायम् अस्खलित-स्वरूपः पुरातनः योगः सख्येनातिमात्र-भक्त्या च माम् एव प्रपन्नाय ते मया प्रोक्तः। स-परिकरः स-विस्तरम् उक्त इत्य् अर्थः। मद्-अन्येन केनापि ज्ञातुꣳ वक्तुꣳ वा न शक्यम्, यत इदꣳ वेदान्तोदितम् उत्तमꣳ रहस्यꣳ ज्ञानम्॥४।३॥

अस्मिन् प्रसङ्गे भगवद्-अवतार-याथात्म्यꣳ यथावद् ज्ञातुम् अर्जुन उवाच---

अपरꣳ भवतो जन्म परꣳ जन्म विवस्वतः।

कथम् एतद् विजानीयाꣳ त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति॥४॥

काल-सङ्ख्यया अपरम् अस्मज्-जन्म-सम-कालꣳ हि भवतो जन्म। विवस्वतश् च काल-सङ्ख्यया परम् अष्ट-विꣳशति-चतुर्युग-सङ्ख्या-सङ्ख्यातम्। त्वम् एव आदौ प्रोक्तवान् इति कथम् एतद् असम्भावनीयꣳ विशेषेण यथार्थꣳ जानीयाम्।

ननु जन्मान्तरेणापि वक्तुꣳ शक्यम्। जन्मान्तर-कृतस्य महताꣳ स्मृतिश् च युज्यत इति नात्र कश्चिद् विरोधः। न चासौ वक्तारम् एनꣳ वसुदेव-तनयꣳ सर्वेश्वरꣳ न जानाति। यत एवꣳ वक्ष्यति---

युधिष्ठिर-राजसूयादिषु भीष्मादिभ्यश् चासकृत् श्रुतम्---

कृष्ण एव हि लोकानाम् उत्पत्तिर् अपि चाप्य् अयः।

कृष्णस्य हि कृते भूतम् इदꣳ विश्वꣳ चराचरम्॥ [म।भा। २।३८।२३]

इत्य् एवम् आदिषु। कृष्णस्य हि कृते इति कृष्णस्य शेष-भूतम् इदꣳ कृत्स्नꣳ जगद् इत्य् अर्थः।

अत्रोच्यते--- जानात्य् एवायꣳ भगवन्तꣳ वसुदेव-तनयꣳ पार्थः। जानतोऽप्य् अजानत इव पृच्छतोऽयम् आशयः--- निखिल-हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानस्य सर्वेश्वरस्य सर्वज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य चावाप्त-समस्त-कामस्य कर्म-परवश-देव-मनुष्यादि-सजातीयꣳ जन्म किम् इन्द्रजालादिवन् मिथ्या उत सत्यम्। सत्यत्वे च कथꣳ जन्म-प्रकारः। किम्-आत्मकोऽयꣳ देहः। कश् च जन्म-हेतुः। कदा च जन्म। किम्-अर्थꣳ वा जन्म। इति परिहार-प्रकारेण प्रश्नार्थो विज्ञायते॥४।४॥

परिहरन् श्री-भगवान् उवाच---

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।

तान्य् अहꣳ वेद सर्वाणि न त्वꣳ वेत्थ परन्तप॥५॥

अनेन जन्मनः सत्यत्वम् उक्तꣳ बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानीति वचनात्, तव चेति दृष्टन्ततया उपादानाच् च॥४।५॥

आत्मनोऽवतार-प्रकारꣳ देह-याथात्म्यꣳ जन्म-हेतुꣳ चाह---

अजोऽपि सन्न् अव्ययात्मा भूतानाम् ईश्वरोऽपि सन्।

प्रकृतिꣳ स्वाम् अधिष्ठाय सम्भवाम्य् आत्म-मायया॥६॥

अजत्वाव्ययत्व-सर्वेश्वरत्वादि-सर्वꣳ पारमेश्वरꣳ प्रकारम् अजहद् एव स्वाꣳ प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्म-मायया सम्भवामि। प्रकृतिः स्वभावः, स्वम् एव स्वभावम् अधिष्ठाय स्वेनैव रूपेण स्वेच्छया सम्भवामीत्य् अर्थः।

स्वरूपꣳ हि--- आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात् [य।वे। ३१।१८], क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके [सा।वे। १७।१।४।२], य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः [छा।उ। १।६।६], तस्मिन्न् अयꣳ पुरुषो मनोमयोऽमृतो हिरण्मयः [तै।उ। १।६।१] सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि [य।वे। ३२।२], भा-रूपः सत्य-सङ्कल्प आकाशात्मा सर्व-कर्मा सर्व-कामः सर्व-गन्धः सर्व-रसः [छा।उ। ३।१४।२], माहारजनꣳ वासः [बृ।आ।उ। २।३।६] इत्य्-आदि-श्रुति-सिद्धम्।

आत्म-मायया आत्मीयया मायया। माया वयुनꣳ ज्ञानम् [निघण्टु २२] इति ज्ञान-पर्यायोऽत्र माया-शब्दः। तथा चाभियुक्त-प्रयोगः--- मायया सततꣳ वेत्ति प्राणिनाꣳ च शुभाशुभम् इति। आत्मीयेन ज्ञानेन आत्म-सङ्कल्पेनेत्य् अर्थः।

अतोऽपहत-पाप्मत्वादि-समस्त-कल्याण-गुणात्मकत्वꣳ सर्वम् ऐश्वरꣳ स्वभावम् अजहद् एव स्वम् एव रूपꣳ देव-मनुष्यादि-सजातीय-स्थानꣳ कुर्वन् आत्म-सङ्कल्पेन देवादि-रूपः सम्भवामि। तद् इदम् आह--- अजायमानो बहुधा विजायते [य।वे। ३१।१९] इति श्रुतिः। इतर-पुरुष-साधारणꣳ जन्म अकुर्वन् देवादि-रूपेण स्व-सङ्कल्पेन उक्त-प्रक्रियया जायत इत्य् अर्थः। बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्य् अहꣳ वेद सर्वाणि [गीता ४।५] तद् आत्मानꣳ सृजाम्य् अहम् [गीता ४।७], जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवꣳ यो वेत्ति तत्त्वतः [गीता ४।९] इति पूर्वापराविरोधाच् च॥४।६॥

जन्म-कालम् आह---

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत।

अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानꣳ सृजाम्य् अहम्॥७॥

न काल-नियमोऽस्मत्-सम्भवस्य। यदा यदा हि धर्मस्य वेदेनोदितस्य चातुर्वर्ण्य-चातुराश्रम्य-व्यवस्थयावस्थितस्य कर्तव्यस्य ग्लानिर् भवति, यदा यदा च तद्-विपर्ययस्याधर्मस्य अभ्युत्थानꣳ, तदाहम् एव स्व-सङ्कल्पेनोक्त-प्रकारेणात्मानꣳ सृजामि॥४।७॥

जन्मनः प्रयोजनम् आह---

परित्राणाय साधूनाꣳ विनाशाय च दुष्कृताम्।

धर्म-सꣳस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८॥

साधव उक्त-लक्षण-धर्म-शीला वैष्णवाग्रेसरा मत्-समाश्रयणे प्रवृत्ता मन्-नाम-कर्म-स्वरूपाणाम् अवाङ्-मनसागोचरतया मद्-दर्शनाद् ऋते स्वात्म-धारण-पोषणादि-सुखम् अलभमाना अणु-मात्र-कालम् अपि कल्प-सहस्राꣳ मन्वानाः प्रशिथिल-सर्व-गात्रा भवेयुर् इति मत्-स्वरूप-चेष्टितावलोकनालापादि-दानेन तेषाꣳ परित्राणाय तद्-विपरीतानाꣳ विनाशाय च क्षीणस्य वैदिक-धर्मस्य मद्-आराधन-रूपस्य आराध्य-स्वरूप-प्रदर्शनेन तस्य स्थापनाय च देव-मनुष्यादि-रूपेण युगे युगे सम्भवामि। कृत-त्रेतादि-युग-विशेष-नियमोऽपि नास्तीत्य् अर्थः॥४।८॥

जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवꣳ यो वेत्ति तत्त्वतः।

त्यक्त्वा देहꣳ पुनर् जन्म नैति माम् एति सोऽर्जुन॥९॥

एवꣳ कर्म-मूल-भूत-हेय-त्रिगुण-प्रकृति-सꣳसर्ग-रूप-जन्म-रहितस्य सर्वेश्वरत्व-सर्वज्ञत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-समस्त-कल्याण-गुणोपेतस्य साधु-परित्राण-मत्-समाश्रयणैक-प्रयोजनꣳ दिव्यम् अप्राकृतꣳ मद्-असाधारणꣳ मम जन्म चेष्टितꣳ च तत्त्वतो यो वेत्ति स वर्तमानꣳ देहꣳ परित्यज्य पुनर् जन्म नैति माम् एव प्राप्नोति। मदीय-दिव्य-जन्म-चेष्टित-याथात्म्य-विज्ञानेन विध्वस्त-समस्त-मत्-समाश्रयण-विरोधि-पाप्मास्मिन्न् एव जन्मनि यथोदित-प्रकारेण माम् आश्रित्य मद्-एक-प्रियो मद्-एक-चित्तो माम् एव प्राप्नोति॥४।९॥

तद् आह---

वीत-राग-भय-क्रोधा मन्-मया माम् उपाश्रिताः।

बहवो ज्ञान-तपसा पूता मद्-भावम् आगताः॥१०॥

मदीय-जन्म-कर्म-तत्त्व-ज्ञानाख्येन तपसा पूता बहव एवꣳ सꣳवृत्ताः। तथा च श्रुतिः--- तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् इति। धीरा धीमताम् अग्रेसरा एव तस्य जन्म-प्रकारꣳ जानन्तीत्य् अर्थः॥४।१०॥

न केवलꣳ देव-मनुष्यादि-रूपेणावतीर्य मत्-समाश्रयणापेक्षाणाꣳ परित्राणꣳ करोमि। अपि तु---

ये यथा माꣳ प्रपद्यन्ते ताꣳस् तथैव भजाम्य् अहम्।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११॥

ये मत्-समाश्रयणापेक्षा यथा येन प्रकारेण स्वापेक्षानुरूपꣳ माꣳ सङ्कल्प्य प्रपद्यन्ते समाश्रयन्ते तान् प्रति तथैव तन्-मनीषित-प्रकारेण भजामि माꣳ दर्शयामि। किम् अत्र बहुना। सर्वे मनुष्या मद्-अनुवर्तनैक-मनोरथा मम वत्र्म मत्-स्वभावꣳ सर्वꣳ योगिनाꣳ वाङ्-मनसागोचरम् अपि स्वकीयैश् चक्षुरादि-करणैः सर्वशः स्वापेक्षितैः सर्व-प्रकारैर् अनुभूय अनुवर्तन्ते॥४।११॥

इदानीꣳ प्रासङ्गिकꣳ परिसमाप्य प्रकृतस्य कर्म-योगस्य ज्ञानाकारता-प्रकारꣳ वक्तुꣳ तथा-विध-कर्म-योगाधिकारिणो दुर्लभत्वम् आह---

काङ्क्षन्तः कर्मणाꣳ सिद्धिꣳ यजन्त इह देवताः।

क्षिप्रꣳ हि मानुषे लोके सिद्धिर् भवति कर्मजा॥१२॥

सर्व एव पुरुषाः कर्मणाꣳ फलꣳ काङ्क्षमाणा इन्द्रादि-देवता यथा-शास्त्रꣳ यजन्ते आराधयन्ति। न तु कश्चिद् अनभिसꣳहित-फल इन्द्रादि-देवतात्म-भूतꣳ सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्तारꣳ माꣳ यजते। कुत एतत्। यतः क्षिप्रम् अस्मिन् एव मानुषे लोके कर्मजा पुत्र-पश्व्-अन्नाद्या सिद्धिर् भवति। मनुष्य-लोक-शब्दः स्वर्गादि-लोक-प्रदर्शनार्थः।

सर्व एव हि लौकिकाः पुरुषा आक्षीणानादि-काल-प्रवृत्तानन्त-पाप-सञ्चयतया अविवेकिनः क्षिप्र-फलाभिकाङ्क्षिणः पुत्र-पश्व्-अन्नादि-स्वर्गाद्य्-अर्थतया सर्वाणि कर्माणि, इन्द्रादि-देवताराधन-मात्राणि कुर्वते। न तु कश्चित् सꣳसारोद्विग्न-हृदयो मुमुक्षुर् उक्त-लक्षणꣳ कर्म-योगꣳ मद्-आराधन-भूतम् आरभते इत्य् अर्थः॥४।१२॥

यथोक्त-कर्म-योगारम्भ-विरोधि-पाप-क्षय-हेतुम् आह---

चातुर्-वर्ण्यꣳ मया सृष्टꣳ गुण-कर्म-विभागशः।

तस्य कर्तारम् अपि माꣳ विद्ध्य् अकर्तारम् अव्ययम्॥१३॥

चातुर्वर्ण्य-प्रमुखꣳ ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तꣳ कृत्स्नꣳ जगत् सत्त्वादि-गुण-विभागेन तद्-अनुगुण-शमादि-कर्म-विभागेन च प्रविभक्तꣳ मया सृष्टम्। सृष्टि-ग्रहणꣳ प्रदर्शनार्थम्। मयैव रक्ष्यते, मयैव च उपसꣳह्रियते। तस्य विचित्र-सृष्ट्य्-आदेः कर्तारम् अप्य् अकर्तारꣳ माꣳ विद्धि॥४।१३॥

कथम् इत्य् अत्र आह---

न माꣳ कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्म-फले स्पृहा।

इति माꣳ योऽभिजानाति कर्मभिर् न स बध्यते॥१४॥

यत इमानि विचित्र-सृष्ट्य्-आदीनि न माꣳ कर्माणि लिम्पन्ति न माꣳ सम्बध्नन्ति। न मत्-प्रयुक्तानीमानि देव-मनुष्यादि-वैचित्र्याणि सृज्यानाꣳ पुण्य-पाप-रूप-कर्म-विशेष-प्रयुक्तानीत्य् अर्थः। अतः प्राप्ताप्राप्त-विवेकन विचित्र-सृष्टय्-आदेः नाहꣳ कर्ता। यतश् च सृष्टः क्षेत्र-ज्ञाः सृष्टि-लब्ध-करण-कलेवराः सृष्टि-लब्धꣳ भोग्य-जातꣳ फल-सङ्गादि-हेतु-स्व-कर्मानुगुणꣳ भुञ्जते, सृष्ट्य्-आदि-कर्म-फले च तेषाम् एव स्पृहेति न मे स्पृहा।

तथा सूत्र-कारः--- वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् [वे।सू। २।१।३४] इति। तथाह भगवान् पराशरः---

सृज्यानाꣳ देवादीनाꣳ क्षेत्र-ज्ञानाꣳ सृष्टेः कारण-मात्रम् एवायꣳ परम-पुरुषः, देवादि-वैचित्र्ये तु प्रधान-कारणꣳ सृज्य-भूत-क्षेत्र-ज्ञानाꣳ प्राचीन-कर्म-शक्तय एव। अतो निमित्त-मात्रꣳ मुक्त्वा सृष्टेः कर्तारꣳ परम-पूरुषꣳ मुक्त्वेदꣳ क्षेत्र-ज्ञ-वस्तु देवादि-विचित्र-भावे न अन्यद् अपेक्षते। स्वगत-प्राचीन-कर्म-शक्त्या एव हि देवादि-वस्तु-भावꣳ नीयत इत्य् अर्थः।

एवम् उक्तेन प्रकारेण सृष्ट्य्-आदेः कर्तारम् अप्य् अकर्तारꣳ सृष्ट्य्-आदि-कर्म-फल-सङ्ग-रहितꣳ च यो माम् अभिजानाति स कर्म-योगारम्भ-विरोधिभिः फल-सङ्गादि-हेतुभिः प्राचीन-कर्मभिः न सम्बध्यते। मुच्यत इत्य् अर्थः॥४।१४॥

एवꣳ ज्ञात्वा कृतꣳ कर्म पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिः।

कुरु कर्मैव तस्मात् त्वꣳ पूर्वैः पूर्वतरꣳ कृतम्॥१५॥

एवꣳ माꣳ ज्ञात्वा अपि विमुक्त-पापैः पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिर् उक्त-लक्षणꣳ कर्म कृतम्। तस्मात् त्वम् उक्त-प्रकार-मद्-विषय-ज्ञान-विधूत-पापः पूर्वैर् विवस्वन्-मन्व्-आदिभिः कृतꣳ पूर्वतरꣳ पुरातनꣳ तदानीम् एव मयोक्तꣳ वक्ष्यमाणाकारꣳ कर्मैव कुरु॥४।१५॥

वक्ष्यमाणस्य कर्मणो दुर्ज्ञानताम् आह---

किꣳ कर्म किम् अकर्मेति कवयोऽप्य् अत्र मोहिताः।

तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६॥

मुमुक्षुणानुष्ठेयꣳ कर्म किꣳ-स्वरूपम्। अकर्म च किम्। फलाभिसन्धि-रहितꣳ भगवद्-आराधन-रूपꣳ कर्म। अकर्म इति कर्तुर् आत्मनो याथात्म्य-ज्ञानम् उच्यते। अनुष्ठेयꣳ कर्म तद्-अन्तर्गतꣳ ज्ञानꣳ च किꣳ-स्वरूपम्। इत्य् उभयत्र कवयो विद्वाꣳसोऽपि मोहिताः, यथार्थतया न जानन्ति। एवम् अन्तर्गत-ज्ञानꣳ यत् कर्म तत् ते प्रवक्ष्यामि। यद् ज्ञात्वा अनुष्ठाय अशुभात् सꣳसार-बन्धान् मोक्ष्यसे। कर्तव्य-कर्म-ज्ञानꣳ हि अनुष्ठान-फलम्॥४।१६॥

कुतोऽस्य दुर्ज्ञानता। इत्य् अत्र आह---

कर्मणो ह्य् अपि बोद्धव्यꣳ बोद्धव्यꣳ च विकर्मणः।

अकर्मणश् च बोद्धव्यꣳ गहना कर्मणो गतिः॥१७॥

यस्मात् मोक्ष-साधन-भूते कर्मणः स्वरूपे बोद्धव्यम् अस्ति। विकर्मणि च नित्य-नैमित्तिक-काम्य-कर्म-रूपेण तत्-साधन-द्रव्यार्जनाद्य्-आकारेण च, विविधताम् आपन्नꣳ कर्म विकर्म। अकर्मणि ज्ञाने च बोद्धव्यम् अस्ति। गहना दुर्विज्ञाना मुमुक्षोः कर्मणो गतिः। विकर्मणि च बोद्धव्यम्--- नित्य-नैमित्तिक-काम्य-द्रव्यार्जनादौ कर्मणि फल-भेद-कृतꣳ वैविध्यꣳ परित्यज्य मोक्षैक-फलतया एक-शास्त्रार्थत्वानुसन्धानम्। तद् एतद् व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एका [२।४१] इत्य् अत्रैवोक्तम् इति नेह प्रपञ्च्यते॥४।१७॥

कर्माकर्मणोर् बोद्धव्यम् आह---

कर्मण्य् अकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः।

स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्न-कर्म-कृत्॥१८॥

अकर्म-शब्देनात्र कर्मेतरत् प्रस्तुतम् आत्म-ज्ञानम् उच्यते। कर्मणि क्रियमाणे एव आत्म-ज्ञानꣳ यत् पश्येद् अकर्मणि चात्म-ज्ञाने वर्तमानैव यः कर्म पश्येत्। किम् उक्तꣳ भवति। क्रियमाणम् एव कर्मात्म-याथात्म्यानुसन्धानेन ज्ञानाकारꣳ यः पश्येत्, तच् च ज्ञानꣳ कर्मणि अन्तर्गततया कर्माकारꣳ यः पश्येद् इति उक्तꣳ भवति। क्रियमाणे हि कर्मणि कर्तृ-भूतात्म-याथात्म्यानुसन्धानेन तद् उभयꣳ सम्पन्नꣳ भवति।

एवम् आत्म-याथात्म्यानुसन्धान-गर्भꣳ कर्म यः पश्येत् स बुद्धिमान् कृत्स्न-शास्त्रार्थ-वित्, मनुष्येषु स युक्तो मोक्षार्हः स एव कृत्स्न-कर्म-कृत् कृत्स्न-शास्त्रार्थ-कृत्॥४।१८॥

प्रत्यक्षेण क्रियमाणस्य कर्मणो ज्ञानाकारता कथम् उपपद्यते। इत्य् अत्राह---

यस्य सर्वे समारम्भाः काम-सङ्कल्प-वर्जिताः।

ज्ञानाग्नि-दग्ध-कर्माणꣳ तम् आहुः पण्डितꣳ बुधाः॥१९॥

यस्य मुमुक्षोः सर्वे द्रव्यार्जनादि-लौकिक-कर्म-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-काम्य-रूप-कर्म-समारम्भाः काम-वर्जिताः फल-सङ्ग-रहिताः सङ्कल्प-वर्जिताश् च।

प्रकृत्या तद्-गुणैश् चात्मानम् एकीकृत्य अनुसन्धानाꣳ सङ्कल्पः। प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपानुसन्धान-युक्ततया तद्-रहिताः। तम् एवꣳ कर्म कुर्वाणꣳ पण्डितꣳ कर्मान्तर्गतात्म-याथात्म्य-ज्ञानाग्निना दग्ध-प्राचीन-कर्माणम् आहुस् तत्त्व-ज्ञाः॥४।१९॥

अतः कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उपपद्यते। एतद् एव विवृणोति---

त्यक्त्वा कर्म-फलासङ्गꣳ नित्य-तृप्तो निराश्रयः।

कर्मण्य् अभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२०॥

कर्म-फलासङ्गꣳ त्यक्त्वा नित्य-तृप्तो नित्ये स्वात्मन्य् एव तृप्तो निराश्रयोऽस्थिर-प्रकृतौ आश्रय-बुद्धि-रहितो यः कर्माणि करोति, स कर्मण्य् आभिमुख्येन प्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् कर्म करोति, कर्मापदेशेन ज्ञानाभ्यासम् एव करोतीत्य् अर्थः॥४।२०॥

पुनर् अपि कर्मणा ज्ञानाकारता एव विशोध्यते---

निराशीर् यत-चित्तात्मा त्यक्त-सर्व-परिग्रहः।

शारीरꣳ केवलꣳ कर्म कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम्॥२१॥

निराशीर् निर्गत-फलाभिसन्धिः, यत-चित्तात्मा यत-चित्तमनाः, त्यक्त-सर्व-परिग्रह आत्मैक-प्रयोजनतया प्रकृति-प्राकृत-वस्तुनि ममता-रहितो यावज्-जीवꣳ केवलꣳ शारीरम् एव कर्म कुर्वन् किल्बिषꣳ सꣳसारꣳ नाप्नोति। ज्ञान-निष्ठा-व्यवधान-रहित-केवल-कर्म-योगेन एवꣳ-रूपेणात्मानꣳ पश्यतीत्य् अर्थः॥४।२१॥

यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।

समः सिद्धाव् असिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते॥२२॥

यदृच्छोपनत-शरीर-धारण-हेतु-वस्तु-सन्तुष्टः द्वन्द्वातीतो यावत्-साधन-समाप्त्य्-अवर्जनीय-शीतोष्णादि-सहः। विमत्सरोऽनिष्टोपनिपात-हेतु-भूत-स्वकर्म-निरूपेण परेषु विगत-मत्सरः समः सिद्धौ असिद्धौ च युद्धादि-कर्मसु जयादि-सिद्ध्य्-असिद्ध्योः सम-चित्तः कर्मैव कृत्वापि ज्ञान-निष्ठाꣳ विनापि न निबध्यते, न सꣳसारꣳ प्रतिपद्यते॥४।२२॥

गत-सङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थित-चेतसः।

यज्ञायाचरतः कर्म समग्रꣳ प्रविलीयते॥२३॥

आत्म-विषय-ज्ञानावस्थित-मनस्त्वेन विगत-तद्-इतर-सङ्गस्य तत एव निखिल-परिग्रह-विनिर्मुक्तस्योक्त-लक्षण-यज्ञादि-कर्म-निर्वृत्तये वर्तमानस्य पुरुषस्य बन्ध-हेतु-भूतꣳ प्राचीनꣳ कर्म समग्रꣳ प्रविलीयते निःशेषꣳ क्षीयते॥४।२३॥

प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपानुसन्धान-युक्ततया कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उक्तम्। इदानीꣳ सर्वस्य स-परिकरस्य कर्मणः पर-ब्रह्म-भूत-परम-पुरुषात्मकत्वानुसन्धाना-युक्ततया ज्ञानाकारत्वम् आह---

ब्रह्मार्पणꣳ ब्रह्म हविर् ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।

ब्रह्मैव तेन गन्तव्यꣳ ब्रह्म-कर्म-समाधिना॥२४॥

हविर् विशेष्यते। अर्प्यतेऽनेनेत्य् अर्पणꣳ स्रुग्-आदि। तद् ब्रह्म-कार्यत्वाद् ब्रह्म, ब्रह्म यस्य हविषोऽर्पणꣳ तद् ब्रह्मार्पणम्। ब्रह्म हविः स्वयꣳ च ब्रह्म-भूतꣳ ब्रह्माग्नौ ब्रह्म-भूतेऽग्नौ ब्रह्मणा कर्त्रा हुतम्। इति सर्वꣳ कर्म ब्रह्मात्मकत्वाद् ब्रह्म-मयम् इति यः समाधत्ते, स ब्रह्म-कर्म-समाधिः। तेन ब्रह्म-कर्म-समाधिना ब्रह्मैव गन्तव्यम्। ब्रह्मात्मकतया ब्रह्म-भूतम् आत्म-स्वरूपꣳ गन्तव्यम्। मुमुक्षूणाꣳ क्रियमाणꣳ कर्म पर-ब्रह्मात्मकम् एव इत्य् अनुसन्धान-युक्ततया ज्ञानाकारꣳ साक्षाद् आत्मावलोकन-साधनम्, न ज्ञान-निष्ठा-व्यवधानेनेत्य् अर्थः॥४।२४॥

एवꣳ कर्मणो ज्ञानाकारताꣳ प्रतिपाद्य कर्म-योग-भेदान् आह---

दैवम् एवापरे यज्ञꣳ योगिनः पर्युपासते।

ब्रह्माग्नाव् अपरे यज्ञꣳ यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५॥

दैवꣳ दैवार्चन-रूपꣳ यज्ञम् अपरे कर्म-योगिनः पर्युपासते सेवन्ते। तत्रैव निष्ठाꣳ कुर्वन्तीत्य् अर्थः। अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञꣳ यज्ञेनैव उपजुह्वति। यज्ञꣳ यज्ञ-रूपꣳ ब्रह्मात्मकम् आज्यादि-द्रव्यꣳ यज्ञेन यज्ञ-साधन-भूतेन स्रुग्-आदिना जुह्वति। अत्र यज्ञ-शब्दो हविः-स्रुग्-आदि-यज्ञ-साधने वर्तते। ब्रह्मार्पणꣳ ब्रह्म हविः इति न्यायेन याग-होमयोर् निष्ठाꣳ कुर्वन्ति॥४।२५॥

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्य् अन्ये सꣳयमाग्निषु जुह्वति।

शब्दादीन् विषयान् अन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६॥

अन्ये श्रोत्रादीनाम् इन्द्रियाणाꣳ सꣳयमने प्रयन्ते। शब्दादीन् विषयान् अन्ये योगिन इन्द्रियाणाꣳ शब्दादि-विषय-प्रवणता-निवारणे प्रयतन्ते॥४।२६॥

सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि प्राण-कर्माणि चापरे।

आत्म-सꣳयम-योगाग्नौ जुह्वति ज्ञान-दीपिते॥२७॥

अन्ये ज्ञान-दीपिते मनः-सꣳयम-योगाग्नौ सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि प्राण-कर्माणि च जुह्वति। मनस इन्द्रिय-प्राणानाꣳ कर्म-प्रवणता-निवारणे प्रयतन्त इत्य् अर्थः॥४।२७॥

द्रव्य-यज्ञास् तपो-यज्ञा योग-यज्ञास् तथापरे।

स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाश् च यतयः सꣳशित-व्रताः॥२८॥

केचित् कर्म-योगिनो द्रव्य-यज्ञाः, न्यायतो द्रव्याण्य् आदाय देवार्चने प्रयतन्ते, केचिच् च दानेषु, केचिच् च यागेषु, केचिच् च होमेषु, एते सर्वे द्रव्य-यज्ञाः। केचित् तपो-यज्ञाः कृच्छ्र-चान्द्रायणोपवासादिषु निष्ठाꣳ कुर्वन्ति। योग-यज्ञाश् चापरे पुण्य-तीर्थ- पुण्य-स्थान-प्राप्तिषु निष्ठाꣳ कुर्वन्ति। इह योग-शब्दः कर्म-निष्ठा-भेद-प्रकरणात् तद्-विषयः। केचित् स्वाध्याय-पराः स्वाध्यायाभ्यास-पराः। केचित् तद्-अर्थ-ज्ञानाभ्यास-परा यतयो यतन-शीलाः। शꣳसित-व्रताः दृढ-सङ्कल्पाः॥४।२८॥

अपाने जुह्वति प्राणꣳ प्राणेऽपानꣳ तथापरे।

प्राणापान-गती रुद्ध्वा प्राणायाम-परायणाः॥२९॥

अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति।

सर्वेऽप्य् एते यज्ञ-विदो यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः॥३०॥

अपरे कर्म-योगिनः प्राणायामेषु निष्ठाꣳ कुर्वन्ति। ते च त्रि-विधाः--- पूरक-रेचक-कुम्भक-भेदेन। अपाने जुह्वति प्राणम् इति पूरकः। प्राणेऽपानम् इति रेचकः। प्राणापान-गती रुद्ध्वा प्राणान् प्राणेषु जुह्वतीति कुम्भकः। प्राणायाम-परेषु त्रिष्व् अप्य् अनुषज्यते नियताहारा इति। द्रव्य-यज्ञ-प्रभृति-प्राणायाम-पर्यन्तेषु कर्म-योग-भेदेषु स्व-समीहितेषु प्रवृत्ता एते सर्वे सह-यज्ञैः प्रजाः सृष्ट्वा [३।१०] इति अभिहित-महा-यज्ञ-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-कर्म-रूप-यज्ञ-विदः, तन्-निष्ठाः, तत एव क्षपित-कल्मषाः॥४।२९-।३०॥

यज्ञ-शिष्टामृत-भुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।

नायꣳ लोकोऽस्त्य् अयज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१॥

यज्ञ-शिष्टामृतेन शरीर-धारणꣳ कुर्वन्त एव कर्म-योगे व्यापृताः सनातनꣳ च ब्रह्म यान्ति। अयज्ञस्य महा-यज्ञादि-पूर्वक-नित्य-नैमित्तिक-कर्म-रहितस्य नायꣳ लोको न प्राकृत-लोकः प्राकृत-लोक-सम्बन्धि-धर्मार्थ-कामाख्यः पुरुषार्थो न सिध्यति। कुत

 इतोऽन्यो मोक्षाख्यः पुरुषार्थः। परम-पुरुषार्थतया मोक्षस्य प्रस्तुतत्वात् तद्-इतर-पुरुषार्थोऽयꣳ लोक इति निर्दिश्यते स हि प्राकृतः॥४।३१॥

एवꣳ बहु-विधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।

कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवꣳ ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२॥

एवꣳ हि बहु-प्रकाराः कर्म-योगा ब्रह्मणो मुखे वितताः। आत्म-याथात्म्यावाप्ति-साधनतया स्थिताः। तान् उक्त-लक्षणान् उक्त-भेदान् कर्म-योगान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि। अहरहर् अनुष्ठीयमान-नित्य-नैमित्तिक-कर्मानुष्ठान-जान् विद्धि। एवꣳ ज्ञात्वा यथोक्त-प्रकारेण अनुष्ठाय विमोक्ष्यसे॥४।३२॥

अन्तर्गत-ज्ञानतया कर्मणो ज्ञानाकारत्वम् उक्तम्। तत्रान्तर्गत-ज्ञाने कर्मणि ज्ञानाꣳशस्य एव प्राधान्यम् आह---

श्रेयान् द्रव्य-मयाद् यज्ञाज् ज्ञान-यज्ञः परन्तप।

सर्वꣳ कर्माखिलꣳ पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३॥

उभयाकारे कर्मणि द्रव्य-मयाद् अꣳशाद् ज्ञान-मयोऽꣳशः श्रेयान्। सर्वस्य कर्मणस् तद्-इतरस्य चाखिलस्योपादेयस्य ज्ञाने परिसमाप्तेः। तद् एवꣳ सर्वैः साधनैः प्राप्य-भूतꣳ ज्ञानꣳ कर्मान्तर्गतत्वेन अभ्यस्यते। तद् एव हि अभ्यस्यमानꣳ क्रमेण प्राप्य-दशाꣳ प्रतिपद्यते॥४।३३॥

तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।

उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानꣳ ज्ञानिनस् तत्त्व-दर्शिनः॥३४॥

तद् आत्म-विषयꣳ ज्ञानम् अविनाशि तद् विद्धि [२।१७] इत्य् आरभ्य एषा तेऽभिहिता [२।३९] इत्य् अन्तेन मयोपदिष्टम् मद्-उक्त-कर्मणि वर्तमानस् त्वꣳ विपाकानुगुणꣳ काले काले प्रणिपात-परिप्रश्न-सेवादिभिर् विशदाकारꣳ ज्ञानिभ्यो विद्धि। साक्षात्-कृतात्म-स्वरूपास् तु ज्ञानिनः प्रणिपातादिभिः सेविता ज्ञान-बुभुत्सया परितः पृच्छतस् तवाशयम् आलक्ष्य ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति॥४।३४॥

आत्म-याथात्म्य-विषय-साक्षात्कार-रूपस्य लक्षणम् आह---

यज् ज्ञात्वा न पुनर् मोहम् एवꣳ यास्यसि पाण्डव।

येन भूतान्य् अशेषेण द्रक्ष्यस्य् आत्मन्य् अथो मयि॥३५॥

यज् ज्ञानꣳ ज्ञात्वा पुनर् एवꣳ देहाद्य्-आत्माभिमान-रूपꣳ तत्-कृतꣳ ममताद्य्-आस्पदꣳ च मोहꣳ न यास्यसि, येन देव-मनुष्याद्य्-आकारेणानुसꣳहितानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्य् एव द्रक्ष्यसि। यतस् तवान्येषाꣳ च भूतानाꣳ प्रकृति-वियुक्तानाꣳ ज्ञानैकाकारतया साम्यम्। प्रकृति-सꣳसर्ग-दोष-विनिर्मुक्तम् आत्म-स्वरूपꣳ सर्वꣳ समम् इति च वक्ष्यते निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म [गीता ५।१९] इति।

अथो मयि सर्वाणि भूतान्य् अशेषेण द्रक्ष्यसि, मत्-स्वरूप-साम्याच् च परिशुद्धस्य सर्वस्य आत्म-वस्तुनः। इदꣳ ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः [गीता १४।२] इति हि वक्ष्यते तथा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय, निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति [मु।उ। ३।१।३] इत्य् एवम् आदिषु नाम-रूप-विनिर्मुक्तस्य आत्म-वस्तुनः परꣳ स्वरूप-साम्यम् अवगम्यते। अतः प्रकृति-विनिर्मुक्तꣳ सर्वम् आत्म-वस्तु परस्परꣳ समꣳ सर्वेश्वरेण च समम्॥४।३५॥

अपि चेद् असि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पाप-कृत्तमः।

सर्वꣳ ज्ञान-प्लवेनैव वृजिनꣳ सन्तरिष्यसि॥३६॥

यद्यपि सर्वेभ्यः पाप-कृत्तमोऽसि सर्वꣳ पूर्वार्जितꣳ वृजिन-रूपꣳ समुद्रम् आत्म-विषय-ज्ञान-रूप-प्लवेनैव सन्तरिष्यसि॥४।३६॥

यथैधाꣳसि समिद्धोऽग्निर् भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन।

ज्ञानाग्निः सर्व-कर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७॥

सम्यक् प्रवृद्धोऽग्निर् इन्धन-समुच्चयम् इवात्म-याथात्म्य-ज्ञान-रूपोऽग्निर् जीवात्म-गतम् अनादि-काल-प्रवृत्तानन्त-कर्म-सञ्चयꣳ भस्मीकरोति॥४।३७॥

न हि ज्ञानेन सदृशꣳ पवित्रम् इह विद्यते।

तत् स्वयꣳ योग-सꣳसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८॥

यस्माद् आत्म-ज्ञानेन सदृशꣳ पवित्रꣳ शुद्धि-करम् इह जगति वस्त्व्-अन्तरꣳ न विद्यते, तस्माद् आत्म-ज्ञानꣳ सर्वꣳ पापꣳ नाशयतीत्य् अर्थः। तत् तथा-विधꣳ ज्ञानꣳ यथोपदेशम् अहरहर् अनुष्ठीयमानꣳ ज्ञानाकार-कर्म-योगेन सꣳसिद्धः कालेन स्वात्मनि स्वयम् एव लभते॥४।३८॥

तद् एव स्पष्टम् आह---

श्रद्धावाꣳल् लभते ज्ञानꣳ तत्-परः सꣳयतेन्द्रियः।

ज्ञानꣳ लब्ध्वा पराꣳ शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९॥

एवम् उपदेशाज् ज्ञानꣳ लब्ध्वा चोपदिष्ट-ज्ञान-वृद्धौ श्रद्धावान् तत्-परस् तत्रैव नियमित-मनास् तद्-इतर-विषयात् सꣳयतेन्द्रियोऽचिरेण कालेनोक्त-लक्षण-विपाक-दशापन्नꣳ ज्ञानꣳ लभते। तथा-विधꣳ ज्ञानꣳ लब्ध्वा पराꣳ शान्तिम् अचिरेण अधिगच्छति परꣳ निर्वाणꣳ प्राप्नोति॥४।३९॥

अज्ञश् चाश्रद्दधानश् च सꣳशयात्मा विनश्यति।

नायꣳ लोकोऽस्ति न परो न सुखꣳ सꣳशयात्मनः॥४०॥

अज्ञ एवम् उपदेश-लब्ध-ज्ञान-रहित उपदिष्ट-ज्ञान-वृद्ध्य्-उपाये चाश्रद्दधानोऽत्वरमाण उपदिष्टे च ज्ञाने सꣳशयात्मा सꣳशयित-मना विनश्यति, नष्टो भवति। अस्मिन्न् उपदिष्टे आत्म-याथात्म्य-विषये ज्ञाने सꣳशयात्मनोऽयम् अपि प्राकृत-लोको नास्ति, न च परः। धर्मार्थ-कामादि-पुरुषार्थाश् च न सिद्ध्यन्ति, कुतो मोक्ष इत्य् अर्थः।

शास्त्रीय-कर्म-सिद्धि-रूपत्वात् सर्वेषाꣳ पुरुषार्थानाꣳ शास्त्रीय-कर्म-जन्य-सिराश् च देहातिरिक्तात्म-निश्चय-पूर्वकत्वात्। अतः सुख-लव-भागित्वम् आत्मनि सꣳशयात्मनो न सम्भवति॥४।४०॥

योग-सन्न्यस्त-कर्माणꣳ ज्ञान-सञ्छिन्न-सꣳशयम्।

आत्मवन्तꣳ न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१॥

यथोपदिष्ट-योगेन सन्न्यस्त-कर्माणꣳ ज्ञानाकारतापन्न-कर्माणꣳ यथोपदिष्टेन चात्म-ज्ञानेनात्मनि सञ्छिन्न-सꣳशयम् आत्मवन्तꣳ मनस्विनम् उपदिष्टार्थो दृढावस्थित-मनसꣳ बन्ध-हेतु-भूत-प्राचीनानन्त-कर्माणि न निबध्नन्ति॥४।४१॥

तस्माद् अज्ञान-सम्भूतꣳ हृत्-स्थꣳ ज्ञानासिनात्मनः।

छित्त्वैनꣳ सꣳशयꣳ योगम् आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२॥

तस्माद् अनाद्य्-अज्ञान-सम्भूतꣳ हृत्-स्थम् आत्म-विषयꣳ सꣳशयꣳ मयोपदिष्टेनात्म-ज्ञानासिना छित्त्वा मयोपदिष्टꣳ कर्म-योगम् आतिष्ठ तद्-अर्थम् उत्तिष्ठ भारतेति॥४।४२॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते गीता-भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥

తృతీయేఽధ్యాయే ప్రకృతి-సṁసృష్టస్య ముముక్షోః సహసా జ్ఞాన-యోగేఽనధికారాత్ కర్మ-యోగ ఏవ కార్యః। జ్ఞాన-యోగాధికారిణోఽప్య్ అకర్తృత్వానుసన్ధాన-పూర్వకṁ కర్మ-యోగ ఏవ శ్రేయాన్ ఇతి సహేతుకమ్ ఉక్తమ్। ఇవ్శిష్టతయా వ్యపదేశ్యస్య తు విశేషతః కర్మ-యోగ ఏవ కార్య ఇతి చోక్తమ్। చతుర్థేనేదానీమ్ అస్యైవ కర్మ-యోగస్య నిఖిల-జగద్-ఉద్ధరణాయ మన్వన్తరాదావ్ ఏవోపదిష్టతయా కర్తవ్యతాṁ ద్రఢయిత్వా అన్తర్గత-జ్ఞానతత్యాఽస్యైవ జ్ఞాన-యోగాకారతాṁ ప్రదర్శ్య, కర్మ-యోగ-స్వరూపṁ తద్-భేదాః కర్మ-యోగే జ్ఞానాṁశస్యైవ ప్రాధాన్యṁ చోచ్యతే। ప్రసఙ్గాచ్ చ భగవద్-అవతార-యాథాత్మ్యమ్ ఉచ్యతే---

శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ

ఇమṁ వివస్వతే యోగṁ ప్రోక్తవాన్ అహమ్ అవ్యయమ్।

వివస్వాన్ మనవే ప్రాహ మనుర్ ఇక్ష్వాకవేఽబ్రవీత్॥౧॥

ఏవṁ పరమ్పరా-ప్రాప్తమ్ ఇమṁ రాజర్షయో విదుః।

స కాలేనేహ మహతా యోగో నష్టః పరన్తప॥౨॥

యోఽయṁ తవోదితో యోగః స కేవలṁ యుద్ధ-ప్రోత్సాహనాయేదానీమ్ ఉదిత ఇతి న మన్తవ్యమ్। మన్వన్తరాదావ్ ఏవ నిఖిల-జగద్-ఉద్ధరణాయ పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-మోక్ష-సాధనతయా ఇమṁ యోగమ్ అహమ్ ఏవ వివస్వతే ప్రోక్తవాన్। వివస్వాన్ చ మనవే మనుర్ ఇక్ష్వాకవ ఇత్య్ ఏవṁ సమ్ప్రదాయ-పరమ్పరయా ప్రాప్తమ్ ఇమṁ యోగṁ పూర్వే రాజర్షాయో విదుః। స మహతా కాలేన తత్-తచ్-ఛ్రోతృ-బుద్ధి-మాన్ద్యాద్ వినష్ట-ప్రాయోఽభూత్॥౪।౧-౨॥

స ఏవాయṁ మయా తేఽద్య యోగః ప్రోక్తః పురాతనః।

భక్తోఽసి మే సఖా చేతి రహస్యṁ హ్య్ ఏతద్ ఉత్తమమ్॥౩॥

స ఏవాయమ్ అస్ఖలిత-స్వరూపః పురాతనః యోగః సఖ్యేనాతిమాత్ర-భక్త్యా చ మామ్ ఏవ ప్రపన్నాయ తే మయా ప్రోక్తః। స-పరికరః స-విస్తరమ్ ఉక్త ఇత్య్ అర్థః। మద్-అన్యేన కేనాపి జ్ఞాతుṁ వక్తుṁ వా న శక్యమ్, యత ఇదṁ వేదాన్తోదితమ్ ఉత్తమṁ రహస్యṁ జ్ఞానమ్॥౪।౩॥

అస్మిన్ ప్రసఙ్గే భగవద్-అవతార-యాథాత్మ్యṁ యథావద్ జ్ఞాతుమ్ అర్జున ఉవాచ---

అపరṁ భవతో జన్మ పరṁ జన్మ వివస్వతః।

కథమ్ ఏతద్ విజానీయాṁ త్వమ్ ఆదౌ ప్రోక్తవాన్ ఇతి॥౪॥

కాల-సఙ్ఖ్యయా అపరమ్ అస్మజ్-జన్మ-సమ-కాలṁ హి భవతో జన్మ। వివస్వతశ్ చ కాల-సఙ్ఖ్యయా పరమ్ అష్ట-విṁశతి-చతుర్యుగ-సఙ్ఖ్యా-సఙ్ఖ్యాతమ్। త్వమ్ ఏవ ఆదౌ ప్రోక్తవాన్ ఇతి కథమ్ ఏతద్ అసమ్భావనీయṁ విశేషేణ యథార్థṁ జానీయామ్।

నను జన్మాన్తరేణాపి వక్తుṁ శక్యమ్। జన్మాన్తర-కృతస్య మహతాṁ స్మృతిశ్ చ యుజ్యత ఇతి నాత్ర కశ్చిద్ విరోధః। న చాసౌ వక్తారమ్ ఏనṁ వసుదేవ-తనయṁ సర్వేశ్వరṁ న జానాతి। యత ఏవṁ వక్ష్యతి---

యుధిష్ఠిర-రాజసూయాదిషు భీష్మాదిభ్యశ్ చాసకృత్ శ్రుతమ్---

కృష్ణ ఏవ హి లోకానామ్ ఉత్పత్తిర్ అపి చాప్య్ అయః।

కృష్ణస్య హి కృతే భూతమ్ ఇదṁ విశ్వṁ చరాచరమ్॥ [మ।భా। ౨।౩౮।౨౩]

ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిషు। కృష్ణస్య హి కృతే ఇతి కృష్ణస్య శేష-భూతమ్ ఇదṁ కృత్స్నṁ జగద్ ఇత్య్ అర్థః।

అత్రోచ్యతే--- జానాత్య్ ఏవాయṁ భగవన్తṁ వసుదేవ-తనయṁ పార్థః। జానతోఽప్య్ అజానత ఇవ పృచ్ఛతోఽయమ్ ఆశయః--- నిఖిల-హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానస్య సర్వేశ్వరస్య సర్వజ్ఞస్య సత్య-సఙ్కల్పస్య చావాప్త-సమస్త-కామస్య కర్మ-పరవశ-దేవ-మనుష్యాది-సజాతీయṁ జన్మ కిమ్ ఇన్ద్రజాలాదివన్ మిథ్యా ఉత సత్యమ్। సత్యత్వే చ కథṁ జన్మ-ప్రకారః। కిమ్-ఆత్మకోఽయṁ దేహః। కశ్ చ జన్మ-హేతుః। కదా చ జన్మ। కిమ్-అర్థṁ వా జన్మ। ఇతి పరిహార-ప్రకారేణ ప్రశ్నార్థో విజ్ఞాయతే॥౪।౪॥

పరిహరన్ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున।

తాన్య్ అహṁ వేద సర్వాణి న త్వṁ వేత్థ పరన్తప॥౫॥

అనేన జన్మనః సత్యత్వమ్ ఉక్తṁ బహూని మే వ్యతీతాని జన్మానీతి వచనాత్, తవ చేతి దృష్టన్తతయా ఉపాదానాచ్ చ॥౪।౫॥

ఆత్మనోఽవతార-ప్రకారṁ దేహ-యాథాత్మ్యṁ జన్మ-హేతుṁ చాహ---

అజోఽపి సన్న్ అవ్యయాత్మా భూతానామ్ ఈశ్వరోఽపి సన్।

ప్రకృతిṁ స్వామ్ అధిష్ఠాయ సమ్భవామ్య్ ఆత్మ-మాయయా॥౬॥

అజత్వావ్యయత్వ-సర్వేశ్వరత్వాది-సర్వṁ పారమేశ్వరṁ ప్రకారమ్ అజహద్ ఏవ స్వాṁ ప్రకృతిమ్ అధిష్ఠాయ ఆత్మ-మాయయా సమ్భవామి। ప్రకృతిః స్వభావః, స్వమ్ ఏవ స్వభావమ్ అధిష్ఠాయ స్వేనైవ రూపేణ స్వేచ్ఛయా సమ్భవామీత్య్ అర్థః।

స్వరూపṁ హి--- ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసః పరస్తాత్ [య।వే। ౩౧।౧౮], క్షయన్తమ్ అస్య రజసః పరాకే [సా।వే। ౧౭।౧।౪।౨], య ఏషోఽన్తరాదిత్యే హిరణ్మయః పురుషః [ఛా।ఉ। ౧।౬।౬], తస్మిన్న్ అయṁ పురుషో మనోమయోఽమృతో హిరణ్మయః [తై।ఉ। ౧।౬।౧] సర్వే నిమేషా జజ్ఞిరే విద్యుతః పురుషాదధి [య।వే। ౩౨।౨], భా-రూపః సత్య-సఙ్కల్ప ఆకాశాత్మా సర్వ-కర్మా సర్వ-కామః సర్వ-గన్ధః సర్వ-రసః [ఛా।ఉ। ౩।౧౪।౨], మాహారజనṁ వాసః [బృ।ఆ।ఉ। ౨।౩।౬] ఇత్య్-ఆది-శ్రుతి-సిద్ధమ్।

ఆత్మ-మాయయా ఆత్మీయయా మాయయా। మాయా వయునṁ జ్ఞానమ్ [నిఘణ్టు ౨౨] ఇతి జ్ఞాన-పర్యాయోఽత్ర మాయా-శబ్దః। తథా చాభియుక్త-ప్రయోగః--- మాయయా సతతṁ వేత్తి ప్రాణినాṁ చ శుభాశుభమ్ ఇతి। ఆత్మీయేన జ్ఞానేన ఆత్మ-సఙ్కల్పేనేత్య్ అర్థః।

అతోఽపహత-పాప్మత్వాది-సమస్త-కల్యాణ-గుణాత్మకత్వṁ సర్వమ్ ఐశ్వరṁ స్వభావమ్ అజహద్ ఏవ స్వమ్ ఏవ రూపṁ దేవ-మనుష్యాది-సజాతీయ-స్థానṁ కుర్వన్ ఆత్మ-సఙ్కల్పేన దేవాది-రూపః సమ్భవామి। తద్ ఇదమ్ ఆహ--- అజాయమానో బహుధా విజాయతే [య।వే। ౩౧।౧౯] ఇతి శ్రుతిః। ఇతర-పురుష-సాధారణṁ జన్మ అకుర్వన్ దేవాది-రూపేణ స్వ-సఙ్కల్పేన ఉక్త-ప్రక్రియయా జాయత ఇత్య్ అర్థః। బహూని మే వ్యతీతాని జన్మాని తవ చార్జున। తాన్య్ అహṁ వేద సర్వాణి [గీతా ౪।౫] తద్ ఆత్మానṁ సృజామ్య్ అహమ్ [గీతా ౪।౭], జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమ్ ఏవṁ యో వేత్తి తత్త్వతః [గీతా ౪।౯] ఇతి పూర్వాపరావిరోధాచ్ చ॥౪।౬॥

జన్మ-కాలమ్ ఆహ---

యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్ భవతి భారత।

అభ్యుత్థానమ్ అధర్మస్య తదాత్మానṁ సృజామ్య్ అహమ్॥౭॥

న కాల-నియమోఽస్మత్-సమ్భవస్య। యదా యదా హి ధర్మస్య వేదేనోదితస్య చాతుర్వర్ణ్య-చాతురాశ్రమ్య-వ్యవస్థయావస్థితస్య కర్తవ్యస్య గ్లానిర్ భవతి, యదా యదా చ తద్-విపర్యయస్యాధర్మస్య అభ్యుత్థానṁ, తదాహమ్ ఏవ స్వ-సఙ్కల్పేనోక్త-ప్రకారేణాత్మానṁ సృజామి॥౪।౭॥

జన్మనః ప్రయోజనమ్ ఆహ---

పరిత్రాణాయ సాధూనాṁ వినాశాయ చ దుష్కృతామ్।

ధర్మ-సṁస్థాపనార్థాయ సమ్భవామి యుగే యుగే॥౮॥

సాధవ ఉక్త-లక్షణ-ధర్మ-శీలా వైష్ణవాగ్రేసరా మత్-సమాశ్రయణే ప్రవృత్తా మన్-నామ-కర్మ-స్వరూపాణామ్ అవాఙ్-మనసాగోచరతయా మద్-దర్శనాద్ ఋతే స్వాత్మ-ధారణ-పోషణాది-సుఖమ్ అలభమానా అణు-మాత్ర-కాలమ్ అపి కల్ప-సహస్రాṁ మన్వానాః ప్రశిథిల-సర్వ-గాత్రా భవేయుర్ ఇతి మత్-స్వరూప-చేష్టితావలోకనాలాపాది-దానేన తేషాṁ పరిత్రాణాయ తద్-విపరీతానాṁ వినాశాయ చ క్షీణస్య వైదిక-ధర్మస్య మద్-ఆరాధన-రూపస్య ఆరాధ్య-స్వరూప-ప్రదర్శనేన తస్య స్థాపనాయ చ దేవ-మనుష్యాది-రూపేణ యుగే యుగే సమ్భవామి। కృత-త్రేతాది-యుగ-విశేష-నియమోఽపి నాస్తీత్య్ అర్థః॥౪।౮॥

జన్మ కర్మ చ మే దివ్యమ్ ఏవṁ యో వేత్తి తత్త్వతః।

త్యక్త్వా దేహṁ పునర్ జన్మ నైతి మామ్ ఏతి సోఽర్జున॥౯॥

ఏవṁ కర్మ-మూల-భూత-హేయ-త్రిగుణ-ప్రకృతి-సṁసర్గ-రూప-జన్మ-రహితస్య సర్వేశ్వరత్వ-సర్వజ్ఞత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-సమస్త-కల్యాణ-గుణోపేతస్య సాధు-పరిత్రాణ-మత్-సమాశ్రయణైక-ప్రయోజనṁ దివ్యమ్ అప్రాకృతṁ మద్-అసాధారణṁ మమ జన్మ చేష్టితṁ చ తత్త్వతో యో వేత్తి స వర్తమానṁ దేహṁ పరిత్యజ్య పునర్ జన్మ నైతి మామ్ ఏవ ప్రాప్నోతి। మదీయ-దివ్య-జన్మ-చేష్టిత-యాథాత్మ్య-విజ్ఞానేన విధ్వస్త-సమస్త-మత్-సమాశ్రయణ-విరోధి-పాప్మాస్మిన్న్ ఏవ జన్మని యథోదిత-ప్రకారేణ మామ్ ఆశ్రిత్య మద్-ఏక-ప్రియో మద్-ఏక-చిత్తో మామ్ ఏవ ప్రాప్నోతి॥౪।౯॥

తద్ ఆహ---

వీత-రాగ-భయ-క్రోధా మన్-మయా మామ్ ఉపాశ్రితాః।

బహవో జ్ఞాన-తపసా పూతా మద్-భావమ్ ఆగతాః॥౧౦॥

మదీయ-జన్మ-కర్మ-తత్త్వ-జ్ఞానాఖ్యేన తపసా పూతా బహవ ఏవṁ సṁవృత్తాః। తథా చ శ్రుతిః--- తస్య ధీరాః పరిజానన్తి యోనిమ్ ఇతి। ధీరా ధీమతామ్ అగ్రేసరా ఏవ తస్య జన్మ-ప్రకారṁ జానన్తీత్య్ అర్థః॥౪।౧౦॥

న కేవలṁ దేవ-మనుష్యాది-రూపేణావతీర్య మత్-సమాశ్రయణాపేక్షాణాṁ పరిత్రాణṁ కరోమి। అపి తు---

యే యథా మాṁ ప్రపద్యన్తే తాṁస్ తథైవ భజామ్య్ అహమ్।

మమ వర్త్మానువర్తన్తే మనుష్యాః పార్థ సర్వశః॥౧౧॥

యే మత్-సమాశ్రయణాపేక్షా యథా యేన ప్రకారేణ స్వాపేక్షానురూపṁ మాṁ సఙ్కల్ప్య ప్రపద్యన్తే సమాశ్రయన్తే తాన్ ప్రతి తథైవ తన్-మనీషిత-ప్రకారేణ భజామి మాṁ దర్శయామి। కిమ్ అత్ర బహునా। సర్వే మనుష్యా మద్-అనువర్తనైక-మనోరథా మమ వత్ర్మ మత్-స్వభావṁ సర్వṁ యోగినాṁ వాఙ్-మనసాగోచరమ్ అపి స్వకీయైశ్ చక్షురాది-కరణైః సర్వశః స్వాపేక్షితైః సర్వ-ప్రకారైర్ అనుభూయ అనువర్తన్తే॥౪।౧౧॥

ఇదానీṁ ప్రాసఙ్గికṁ పరిసమాప్య ప్రకృతస్య కర్మ-యోగస్య జ్ఞానాకారతా-ప్రకారṁ వక్తుṁ తథా-విధ-కర్మ-యోగాధికారిణో దుర్లభత్వమ్ ఆహ---

కాఙ్క్షన్తః కర్మణాṁ సిద్ధిṁ యజన్త ఇహ దేవతాః।

క్షిప్రṁ హి మానుషే లోకే సిద్ధిర్ భవతి కర్మజా॥౧౨॥

సర్వ ఏవ పురుషాః కర్మణాṁ ఫలṁ కాఙ్క్షమాణా ఇన్ద్రాది-దేవతా యథా-శాస్త్రṁ యజన్తే ఆరాధయన్తి। న తు కశ్చిద్ అనభిసṁహిత-ఫల ఇన్ద్రాది-దేవతాత్మ-భూతṁ సర్వ-యజ్ఞానాṁ భోక్తారṁ మాṁ యజతే। కుత ఏతత్। యతః క్షిప్రమ్ అస్మిన్ ఏవ మానుషే లోకే కర్మజా పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాద్యా సిద్ధిర్ భవతి। మనుష్య-లోక-శబ్దః స్వర్గాది-లోక-ప్రదర్శనార్థః।

సర్వ ఏవ హి లౌకికాః పురుషా ఆక్షీణానాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-పాప-సఞ్చయతయా అవివేకినః క్షిప్ర-ఫలాభికాఙ్క్షిణః పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాది-స్వర్గాద్య్-అర్థతయా సర్వాణి కర్మాణి, ఇన్ద్రాది-దేవతారాధన-మాత్రాణి కుర్వతే। న తు కశ్చిత్ సṁసారోద్విగ్న-హృదయో ముముక్షుర్ ఉక్త-లక్షణṁ కర్మ-యోగṁ మద్-ఆరాధన-భూతమ్ ఆరభతే ఇత్య్ అర్థః॥౪।౧౨॥

యథోక్త-కర్మ-యోగారమ్భ-విరోధి-పాప-క్షయ-హేతుమ్ ఆహ---

చాతుర్-వర్ణ్యṁ మయా సృష్టṁ గుణ-కర్మ-విభాగశః।

తస్య కర్తారమ్ అపి మాṁ విద్ధ్య్ అకర్తారమ్ అవ్యయమ్॥౧౩॥

చాతుర్వర్ణ్య-ప్రముఖṁ బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్తṁ కృత్స్నṁ జగత్ సత్త్వాది-గుణ-విభాగేన తద్-అనుగుణ-శమాది-కర్మ-విభాగేన చ ప్రవిభక్తṁ మయా సృష్టమ్। సృష్టి-గ్రహణṁ ప్రదర్శనార్థమ్। మయైవ రక్ష్యతే, మయైవ చ ఉపసṁహ్రియతే। తస్య విచిత్ర-సృష్ట్య్-ఆదేః కర్తారమ్ అప్య్ అకర్తారṁ మాṁ విద్ధి॥౪।౧౩॥

కథమ్ ఇత్య్ అత్ర ఆహ---

న మాṁ కర్మాణి లిమ్పన్తి న మే కర్మ-ఫలే స్పృహా।

ఇతి మాṁ యోఽభిజానాతి కర్మభిర్ న స బధ్యతే॥౧౪॥

యత ఇమాని విచిత్ర-సృష్ట్య్-ఆదీని న మాṁ కర్మాణి లిమ్పన్తి న మాṁ సమ్బధ్నన్తి। న మత్-ప్రయుక్తానీమాని దేవ-మనుష్యాది-వైచిత్ర్యాణి సృజ్యానాṁ పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-విశేష-ప్రయుక్తానీత్య్ అర్థః। అతః ప్రాప్తాప్రాప్త-వివేకన విచిత్ర-సృష్టయ్-ఆదేః నాహṁ కర్తా। యతశ్ చ సృష్టః క్షేత్ర-జ్ఞాః సృష్టి-లబ్ధ-కరణ-కలేవరాః సృష్టి-లబ్ధṁ భోగ్య-జాతṁ ఫల-సఙ్గాది-హేతు-స్వ-కర్మానుగుణṁ భుఞ్జతే, సృష్ట్య్-ఆది-కర్మ-ఫలే చ తేషామ్ ఏవ స్పృహేతి న మే స్పృహా।

తథా సూత్ర-కారః--- వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాత్ [వే।సూ। ౨।౧।౩౪] ఇతి। తథాహ భగవాన్ పరాశరః---

సృజ్యానాṁ దేవాదీనాṁ క్షేత్ర-జ్ఞానాṁ సృష్టేః కారణ-మాత్రమ్ ఏవాయṁ పరమ-పురుషః, దేవాది-వైచిత్ర్యే తు ప్రధాన-కారణṁ సృజ్య-భూత-క్షేత్ర-జ్ఞానాṁ ప్రాచీన-కర్మ-శక్తయ ఏవ। అతో నిమిత్త-మాత్రṁ ముక్త్వా సృష్టేః కర్తారṁ పరమ-పూరుషṁ ముక్త్వేదṁ క్షేత్ర-జ్ఞ-వస్తు దేవాది-విచిత్ర-భావే న అన్యద్ అపేక్షతే। స్వగత-ప్రాచీన-కర్మ-శక్త్యా ఏవ హి దేవాది-వస్తు-భావṁ నీయత ఇత్య్ అర్థః।

ఏవమ్ ఉక్తేన ప్రకారేణ సృష్ట్య్-ఆదేః కర్తారమ్ అప్య్ అకర్తారṁ సృష్ట్య్-ఆది-కర్మ-ఫల-సఙ్గ-రహితṁ చ యో మామ్ అభిజానాతి స కర్మ-యోగారమ్భ-విరోధిభిః ఫల-సఙ్గాది-హేతుభిః ప్రాచీన-కర్మభిః న సమ్బధ్యతే। ముచ్యత ఇత్య్ అర్థః॥౪।౧౪॥

ఏవṁ జ్ఞాత్వా కృతṁ కర్మ పూర్వైర్ అపి ముముక్షుభిః।

కురు కర్మైవ తస్మాత్ త్వṁ పూర్వైః పూర్వతరṁ కృతమ్॥౧౫॥

ఏవṁ మాṁ జ్ఞాత్వా అపి విముక్త-పాపైః పూర్వైర్ అపి ముముక్షుభిర్ ఉక్త-లక్షణṁ కర్మ కృతమ్। తస్మాత్ త్వమ్ ఉక్త-ప్రకార-మద్-విషయ-జ్ఞాన-విధూత-పాపః పూర్వైర్ వివస్వన్-మన్వ్-ఆదిభిః కృతṁ పూర్వతరṁ పురాతనṁ తదానీమ్ ఏవ మయోక్తṁ వక్ష్యమాణాకారṁ కర్మైవ కురు॥౪।౧౫॥

వక్ష్యమాణస్య కర్మణో దుర్జ్ఞానతామ్ ఆహ---

కిṁ కర్మ కిమ్ అకర్మేతి కవయోఽప్య్ అత్ర మోహితాః।

తత్ తే కర్మ ప్రవక్ష్యామి యజ్ జ్ఞాత్వా మోక్ష్యసేఽశుభాత్॥౧౬॥

ముముక్షుణానుష్ఠేయṁ కర్మ కిṁ-స్వరూపమ్। అకర్మ చ కిమ్। ఫలాభిసన్ధి-రహితṁ భగవద్-ఆరాధన-రూపṁ కర్మ। అకర్మ ఇతి కర్తుర్ ఆత్మనో యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే। అనుష్ఠేయṁ కర్మ తద్-అన్తర్గతṁ జ్ఞానṁ చ కిṁ-స్వరూపమ్। ఇత్య్ ఉభయత్ర కవయో విద్వాṁసోఽపి మోహితాః, యథార్థతయా న జానన్తి। ఏవమ్ అన్తర్గత-జ్ఞానṁ యత్ కర్మ తత్ తే ప్రవక్ష్యామి। యద్ జ్ఞాత్వా అనుష్ఠాయ అశుభాత్ సṁసార-బన్ధాన్ మోక్ష్యసే। కర్తవ్య-కర్మ-జ్ఞానṁ హి అనుష్ఠాన-ఫలమ్॥౪।౧౬॥

కుతోఽస్య దుర్జ్ఞానతా। ఇత్య్ అత్ర ఆహ---

కర్మణో హ్య్ అపి బోద్ధవ్యṁ బోద్ధవ్యṁ చ వికర్మణః।

అకర్మణశ్ చ బోద్ధవ్యṁ గహనా కర్మణో గతిః॥౧౭॥

యస్మాత్ మోక్ష-సాధన-భూతే కర్మణః స్వరూపే బోద్ధవ్యమ్ అస్తి। వికర్మణి చ నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-కర్మ-రూపేణ తత్-సాధన-ద్రవ్యార్జనాద్య్-ఆకారేణ చ, వివిధతామ్ ఆపన్నṁ కర్మ వికర్మ। అకర్మణి జ్ఞానే చ బోద్ధవ్యమ్ అస్తి। గహనా దుర్విజ్ఞానా ముముక్షోః కర్మణో గతిః। వికర్మణి చ బోద్ధవ్యమ్--- నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-ద్రవ్యార్జనాదౌ కర్మణి ఫల-భేద-కృతṁ వైవిధ్యṁ పరిత్యజ్య మోక్షైక-ఫలతయా ఏక-శాస్త్రార్థత్వానుసన్ధానమ్। తద్ ఏతద్ వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిర్ ఏకా [౨।౪౧] ఇత్య్ అత్రైవోక్తమ్ ఇతి నేహ ప్రపఞ్చ్యతే॥౪।౧౭॥

కర్మాకర్మణోర్ బోద్ధవ్యమ్ ఆహ---

కర్మణ్య్ అకర్మ యః పశ్యేద్ అకర్మణి చ కర్మ యః।

స బుద్ధిమాన్ మనుష్యేషు స యుక్తః కృత్స్న-కర్మ-కృత్॥౧౮॥

అకర్మ-శబ్దేనాత్ర కర్మేతరత్ ప్రస్తుతమ్ ఆత్మ-జ్ఞానమ్ ఉచ్యతే। కర్మణి క్రియమాణే ఏవ ఆత్మ-జ్ఞానṁ యత్ పశ్యేద్ అకర్మణి చాత్మ-జ్ఞానే వర్తమానైవ యః కర్మ పశ్యేత్। కిమ్ ఉక్తṁ భవతి। క్రియమాణమ్ ఏవ కర్మాత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానేన జ్ఞానాకారṁ యః పశ్యేత్, తచ్ చ జ్ఞానṁ కర్మణి అన్తర్గతతయా కర్మాకారṁ యః పశ్యేద్ ఇతి ఉక్తṁ భవతి। క్రియమాణే హి కర్మణి కర్తృ-భూతాత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధానేన తద్ ఉభయṁ సమ్పన్నṁ భవతి।

ఏవమ్ ఆత్మ-యాథాత్మ్యానుసన్ధాన-గర్భṁ కర్మ యః పశ్యేత్ స బుద్ధిమాన్ కృత్స్న-శాస్త్రార్థ-విత్, మనుష్యేషు స యుక్తో మోక్షార్హః స ఏవ కృత్స్న-కర్మ-కృత్ కృత్స్న-శాస్త్రార్థ-కృత్॥౪।౧౮॥

ప్రత్యక్షేణ క్రియమాణస్య కర్మణో జ్ఞానాకారతా కథమ్ ఉపపద్యతే। ఇత్య్ అత్రాహ---

యస్య సర్వే సమారమ్భాః కామ-సఙ్కల్ప-వర్జితాః।

జ్ఞానాగ్ని-దగ్ధ-కర్మాణṁ తమ్ ఆహుః పణ్డితṁ బుధాః॥౧౯॥

యస్య ముముక్షోః సర్వే ద్రవ్యార్జనాది-లౌకిక-కర్మ-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కామ్య-రూప-కర్మ-సమారమ్భాః కామ-వర్జితాః ఫల-సఙ్గ-రహితాః సఙ్కల్ప-వర్జితాశ్ చ।

ప్రకృత్యా తద్-గుణైశ్ చాత్మానమ్ ఏకీకృత్య అనుసన్ధానాṁ సఙ్కల్పః। ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూపానుసన్ధాన-యుక్తతయా తద్-రహితాః। తమ్ ఏవṁ కర్మ కుర్వాణṁ పణ్డితṁ కర్మాన్తర్గతాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానాగ్నినా దగ్ధ-ప్రాచీన-కర్మాణమ్ ఆహుస్ తత్త్వ-జ్ఞాః॥౪।౧౯॥

అతః కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉపపద్యతే। ఏతద్ ఏవ వివృణోతి---

త్యక్త్వా కర్మ-ఫలాసఙ్గṁ నిత్య-తృప్తో నిరాశ్రయః।

కర్మణ్య్ అభిప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్ కరోతి సః॥౨౦॥

కర్మ-ఫలాసఙ్గṁ త్యక్త్వా నిత్య-తృప్తో నిత్యే స్వాత్మన్య్ ఏవ తృప్తో నిరాశ్రయోఽస్థిర-ప్రకృతౌ ఆశ్రయ-బుద్ధి-రహితో యః కర్మాణి కరోతి, స కర్మణ్య్ ఆభిముఖ్యేన ప్రవృత్తోఽపి నైవ కిఞ్చిత్ కర్మ కరోతి, కర్మాపదేశేన జ్ఞానాభ్యాసమ్ ఏవ కరోతీత్య్ అర్థః॥౪।౨౦॥

పునర్ అపి కర్మణా జ్ఞానాకారతా ఏవ విశోధ్యతే---

నిరాశీర్ యత-చిత్తాత్మా త్యక్త-సర్వ-పరిగ్రహః।

శారీరṁ కేవలṁ కర్మ కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషమ్॥౨౧॥

నిరాశీర్ నిర్గత-ఫలాభిసన్ధిః, యత-చిత్తాత్మా యత-చిత్తమనాః, త్యక్త-సర్వ-పరిగ్రహ ఆత్మైక-ప్రయోజనతయా ప్రకృతి-ప్రాకృత-వస్తుని మమతా-రహితో యావజ్-జీవṁ కేవలṁ శారీరమ్ ఏవ కర్మ కుర్వన్ కిల్బిషṁ సṁసారṁ నాప్నోతి। జ్ఞాన-నిష్ఠా-వ్యవధాన-రహిత-కేవల-కర్మ-యోగేన ఏవṁ-రూపేణాత్మానṁ పశ్యతీత్య్ అర్థః॥౪।౨౧॥

యదృచ్ఛా-లాభ-సన్తుష్టో ద్వన్ద్వాతీతో విమత్సరః।

సమః సిద్ధావ్ అసిద్ధౌ చ కృత్వాపి న నిబధ్యతే॥౨౨॥

యదృచ్ఛోపనత-శరీర-ధారణ-హేతు-వస్తు-సన్తుష్టః ద్వన్ద్వాతీతో యావత్-సాధన-సమాప్త్య్-అవర్జనీయ-శీతోష్ణాది-సహః। విమత్సరోఽనిష్టోపనిపాత-హేతు-భూత-స్వకర్మ-నిరూపేణ పరేషు విగత-మత్సరః సమః సిద్ధౌ అసిద్ధౌ చ యుద్ధాది-కర్మసు జయాది-సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః సమ-చిత్తః కర్మైవ కృత్వాపి జ్ఞాన-నిష్ఠాṁ వినాపి న నిబధ్యతే, న సṁసారṁ ప్రతిపద్యతే॥౪।౨౨॥

గత-సఙ్గస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థిత-చేతసః।

యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రṁ ప్రవిలీయతే॥౨౩॥

ఆత్మ-విషయ-జ్ఞానావస్థిత-మనస్త్వేన విగత-తద్-ఇతర-సఙ్గస్య తత ఏవ నిఖిల-పరిగ్రహ-వినిర్ముక్తస్యోక్త-లక్షణ-యజ్ఞాది-కర్మ-నిర్వృత్తయే వర్తమానస్య పురుషస్య బన్ధ-హేతు-భూతṁ ప్రాచీనṁ కర్మ సమగ్రṁ ప్రవిలీయతే నిఃశేషṁ క్షీయతే॥౪।౨౩॥

ప్రకృతి-వియుక్తాత్మ-స్వరూపానుసన్ధాన-యుక్తతయా కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉక్తమ్। ఇదానీṁ సర్వస్య స-పరికరస్య కర్మణః పర-బ్రహ్మ-భూత-పరమ-పురుషాత్మకత్వానుసన్ధానా-యుక్తతయా జ్ఞానాకారత్వమ్ ఆహ---

బ్రహ్మార్పణṁ బ్రహ్మ హవిర్ బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మణా హుతమ్।

బ్రహ్మైవ తేన గన్తవ్యṁ బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధినా॥౨౪॥

హవిర్ విశేష్యతే। అర్ప్యతేఽనేనేత్య్ అర్పణṁ స్రుగ్-ఆది। తద్ బ్రహ్మ-కార్యత్వాద్ బ్రహ్మ, బ్రహ్మ యస్య హవిషోఽర్పణṁ తద్ బ్రహ్మార్పణమ్। బ్రహ్మ హవిః స్వయṁ చ బ్రహ్మ-భూతṁ బ్రహ్మాగ్నౌ బ్రహ్మ-భూతేఽగ్నౌ బ్రహ్మణా కర్త్రా హుతమ్। ఇతి సర్వṁ కర్మ బ్రహ్మాత్మకత్వాద్ బ్రహ్మ-మయమ్ ఇతి యః సమాధత్తే, స బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధిః। తేన బ్రహ్మ-కర్మ-సమాధినా బ్రహ్మైవ గన్తవ్యమ్। బ్రహ్మాత్మకతయా బ్రహ్మ-భూతమ్ ఆత్మ-స్వరూపṁ గన్తవ్యమ్। ముముక్షూణాṁ క్రియమాణṁ కర్మ పర-బ్రహ్మాత్మకమ్ ఏవ ఇత్య్ అనుసన్ధాన-యుక్తతయా జ్ఞానాకారṁ సాక్షాద్ ఆత్మావలోకన-సాధనమ్, న జ్ఞాన-నిష్ఠా-వ్యవధానేనేత్య్ అర్థః॥౪।౨౪॥

ఏవṁ కర్మణో జ్ఞానాకారతాṁ ప్రతిపాద్య కర్మ-యోగ-భేదాన్ ఆహ---

దైవమ్ ఏవాపరే యజ్ఞṁ యోగినః పర్యుపాసతే।

బ్రహ్మాగ్నావ్ అపరే యజ్ఞṁ యజ్ఞేనైవోపజుహ్వతి॥౨౫॥

దైవṁ దైవార్చన-రూపṁ యజ్ఞమ్ అపరే కర్మ-యోగినః పర్యుపాసతే సేవన్తే। తత్రైవ నిష్ఠాṁ కుర్వన్తీత్య్ అర్థః। అపరే బ్రహ్మాగ్నౌ యజ్ఞṁ యజ్ఞేనైవ ఉపజుహ్వతి। యజ్ఞṁ యజ్ఞ-రూపṁ బ్రహ్మాత్మకమ్ ఆజ్యాది-ద్రవ్యṁ యజ్ఞేన యజ్ఞ-సాధన-భూతేన స్రుగ్-ఆదినా జుహ్వతి। అత్ర యజ్ఞ-శబ్దో హవిః-స్రుగ్-ఆది-యజ్ఞ-సాధనే వర్తతే। బ్రహ్మార్పణṁ బ్రహ్మ హవిః ఇతి న్యాయేన యాగ-హోమయోర్ నిష్ఠాṁ కుర్వన్తి॥౪।౨౫॥

శ్రోత్రాదీనీన్ద్రియాణ్య్ అన్యే సṁయమాగ్నిషు జుహ్వతి।

శబ్దాదీన్ విషయాన్ అన్య ఇన్ద్రియాగ్నిషు జుహ్వతి॥౨౬॥

అన్యే శ్రోత్రాదీనామ్ ఇన్ద్రియాణాṁ సṁయమనే ప్రయన్తే। శబ్దాదీన్ విషయాన్ అన్యే యోగిన ఇన్ద్రియాణాṁ శబ్దాది-విషయ-ప్రవణతా-నివారణే ప్రయతన్తే॥౪।౨౬॥

సర్వాణీన్ద్రియ-కర్మాణి ప్రాణ-కర్మాణి చాపరే।

ఆత్మ-సṁయమ-యోగాగ్నౌ జుహ్వతి జ్ఞాన-దీపితే॥౨౭॥

అన్యే జ్ఞాన-దీపితే మనః-సṁయమ-యోగాగ్నౌ సర్వాణీన్ద్రియ-కర్మాణి ప్రాణ-కర్మాణి చ జుహ్వతి। మనస ఇన్ద్రియ-ప్రాణానాṁ కర్మ-ప్రవణతా-నివారణే ప్రయతన్త ఇత్య్ అర్థః॥౪।౨౭॥

ద్రవ్య-యజ్ఞాస్ తపో-యజ్ఞా యోగ-యజ్ఞాస్ తథాపరే।

స్వాధ్యాయ-జ్ఞాన-యజ్ఞాశ్ చ యతయః సṁశిత-వ్రతాః॥౨౮॥

కేచిత్ కర్మ-యోగినో ద్రవ్య-యజ్ఞాః, న్యాయతో ద్రవ్యాణ్య్ ఆదాయ దేవార్చనే ప్రయతన్తే, కేచిచ్ చ దానేషు, కేచిచ్ చ యాగేషు, కేచిచ్ చ హోమేషు, ఏతే సర్వే ద్రవ్య-యజ్ఞాః। కేచిత్ తపో-యజ్ఞాః కృచ్ఛ్ర-చాన్ద్రాయణోపవాసాదిషు నిష్ఠాṁ కుర్వన్తి। యోగ-యజ్ఞాశ్ చాపరే పుణ్య-తీర్థ- పుణ్య-స్థాన-ప్రాప్తిషు నిష్ఠాṁ కుర్వన్తి। ఇహ యోగ-శబ్దః కర్మ-నిష్ఠా-భేద-ప్రకరణాత్ తద్-విషయః। కేచిత్ స్వాధ్యాయ-పరాః స్వాధ్యాయాభ్యాస-పరాః। కేచిత్ తద్-అర్థ-జ్ఞానాభ్యాస-పరా యతయో యతన-శీలాః। శṁసిత-వ్రతాః దృఢ-సఙ్కల్పాః॥౪।౨౮॥

అపానే జుహ్వతి ప్రాణṁ ప్రాణేఽపానṁ తథాపరే।

ప్రాణాపాన-గతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాయామ-పరాయణాః॥౨౯॥

అపరే నియతాహారాః ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతి।

సర్వేఽప్య్ ఏతే యజ్ఞ-విదో యజ్ఞ-క్షపిత-కల్మషాః॥౩౦॥

అపరే కర్మ-యోగినః ప్రాణాయామేషు నిష్ఠాṁ కుర్వన్తి। తే చ త్రి-విధాః--- పూరక-రేచక-కుమ్భక-భేదేన। అపానే జుహ్వతి ప్రాణమ్ ఇతి పూరకః। ప్రాణేఽపానమ్ ఇతి రేచకః। ప్రాణాపాన-గతీ రుద్ధ్వా ప్రాణాన్ ప్రాణేషు జుహ్వతీతి కుమ్భకః। ప్రాణాయామ-పరేషు త్రిష్వ్ అప్య్ అనుషజ్యతే నియతాహారా ఇతి। ద్రవ్య-యజ్ఞ-ప్రభృతి-ప్రాణాయామ-పర్యన్తేషు కర్మ-యోగ-భేదేషు స్వ-సమీహితేషు ప్రవృత్తా ఏతే సర్వే సహ-యజ్ఞైః ప్రజాః సృష్ట్వా [౩।౧౦] ఇతి అభిహిత-మహా-యజ్ఞ-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ-రూప-యజ్ఞ-విదః, తన్-నిష్ఠాః, తత ఏవ క్షపిత-కల్మషాః॥౪।౨౯-।౩౦॥

యజ్ఞ-శిష్టామృత-భుజో యాన్తి బ్రహ్మ సనాతనమ్।

నాయṁ లోకోఽస్త్య్ అయజ్ఞస్య కుతోఽన్యః కురుసత్తమ॥౩౧॥

యజ్ఞ-శిష్టామృతేన శరీర-ధారణṁ కుర్వన్త ఏవ కర్మ-యోగే వ్యాపృతాః సనాతనṁ చ బ్రహ్మ యాన్తి। అయజ్ఞస్య మహా-యజ్ఞాది-పూర్వక-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ-రహితస్య నాయṁ లోకో న ప్రాకృత-లోకః ప్రాకృత-లోక-సమ్బన్ధి-ధర్మార్థ-కామాఖ్యః పురుషార్థో న సిధ్యతి। కుత

 ఇతోఽన్యో మోక్షాఖ్యః పురుషార్థః। పరమ-పురుషార్థతయా మోక్షస్య ప్రస్తుతత్వాత్ తద్-ఇతర-పురుషార్థోఽయṁ లోక ఇతి నిర్దిశ్యతే స హి ప్రాకృతః॥౪।౩౧॥

ఏవṁ బహు-విధా యజ్ఞా వితతా బ్రహ్మణో ముఖే।

కర్మజాన్ విద్ధి తాన్ సర్వాన్ ఏవṁ జ్ఞాత్వా విమోక్ష్యసే॥౩౨॥

ఏవṁ హి బహు-ప్రకారాః కర్మ-యోగా బ్రహ్మణో ముఖే వితతాః। ఆత్మ-యాథాత్మ్యావాప్తి-సాధనతయా స్థితాః। తాన్ ఉక్త-లక్షణాన్ ఉక్త-భేదాన్ కర్మ-యోగాన్ సర్వాన్ కర్మజాన్ విద్ధి। అహరహర్ అనుష్ఠీయమాన-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మానుష్ఠాన-జాన్ విద్ధి। ఏవṁ జ్ఞాత్వా యథోక్త-ప్రకారేణ అనుష్ఠాయ విమోక్ష్యసే॥౪।౩౨॥

అన్తర్గత-జ్ఞానతయా కర్మణో జ్ఞానాకారత్వమ్ ఉక్తమ్। తత్రాన్తర్గత-జ్ఞానే కర్మణి జ్ఞానాṁశస్య ఏవ ప్రాధాన్యమ్ ఆహ---

శ్రేయాన్ ద్రవ్య-మయాద్ యజ్ఞాజ్ జ్ఞాన-యజ్ఞః పరన్తప।

సర్వṁ కర్మాఖిలṁ పార్థ జ్ఞానే పరిసమాప్యతే॥౩౩॥

ఉభయాకారే కర్మణి ద్రవ్య-మయాద్ అṁశాద్ జ్ఞాన-మయోఽṁశః శ్రేయాన్। సర్వస్య కర్మణస్ తద్-ఇతరస్య చాఖిలస్యోపాదేయస్య జ్ఞానే పరిసమాప్తేః। తద్ ఏవṁ సర్వైః సాధనైః ప్రాప్య-భూతṁ జ్ఞానṁ కర్మాన్తర్గతత్వేన అభ్యస్యతే। తద్ ఏవ హి అభ్యస్యమానṁ క్రమేణ ప్రాప్య-దశాṁ ప్రతిపద్యతే॥౪।౩౩॥

తద్ విద్ధి ప్రణిపాతేన పరిప్రశ్నేన సేవయా।

ఉపదేక్ష్యన్తి తే జ్ఞానṁ జ్ఞానినస్ తత్త్వ-దర్శినః॥౩౪॥

తద్ ఆత్మ-విషయṁ జ్ఞానమ్ అవినాశి తద్ విద్ధి [౨।౧౭] ఇత్య్ ఆరభ్య ఏషా తేఽభిహితా [౨।౩౯] ఇత్య్ అన్తేన మయోపదిష్టమ్ మద్-ఉక్త-కర్మణి వర్తమానస్ త్వṁ విపాకానుగుణṁ కాలే కాలే ప్రణిపాత-పరిప్రశ్న-సేవాదిభిర్ విశదాకారṁ జ్ఞానిభ్యో విద్ధి। సాక్షాత్-కృతాత్మ-స్వరూపాస్ తు జ్ఞానినః ప్రణిపాతాదిభిః సేవితా జ్ఞాన-బుభుత్సయా పరితః పృచ్ఛతస్ తవాశయమ్ ఆలక్ష్య జ్ఞానమ్ ఉపదేక్ష్యన్తి॥౪।౩౪॥

ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విషయ-సాక్షాత్కార-రూపస్య లక్షణమ్ ఆహ---

యజ్ జ్ఞాత్వా న పునర్ మోహమ్ ఏవṁ యాస్యసి పాణ్డవ।

యేన భూతాన్య్ అశేషేణ ద్రక్ష్యస్య్ ఆత్మన్య్ అథో మయి॥౩౫॥

యజ్ జ్ఞానṁ జ్ఞాత్వా పునర్ ఏవṁ దేహాద్య్-ఆత్మాభిమాన-రూపṁ తత్-కృతṁ మమతాద్య్-ఆస్పదṁ చ మోహṁ న యాస్యసి, యేన దేవ-మనుష్యాద్య్-ఆకారేణానుసṁహితాని సర్వాణి భూతాని స్వాత్మన్య్ ఏవ ద్రక్ష్యసి। యతస్ తవాన్యేషాṁ చ భూతానాṁ ప్రకృతి-వియుక్తానాṁ జ్ఞానైకాకారతయా సామ్యమ్। ప్రకృతి-సṁసర్గ-దోష-వినిర్ముక్తమ్ ఆత్మ-స్వరూపṁ సర్వṁ సమమ్ ఇతి చ వక్ష్యతే నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ [గీతా ౫।౧౯] ఇతి।

అథో మయి సర్వాణి భూతాన్య్ అశేషేణ ద్రక్ష్యసి, మత్-స్వరూప-సామ్యాచ్ చ పరిశుద్ధస్య సర్వస్య ఆత్మ-వస్తునః। ఇదṁ జ్ఞానమ్ ఉపాశ్రిత్య మమ సాధర్మ్యమ్ ఆగతాః [గీతా ౧౪।౨] ఇతి హి వక్ష్యతే తథా విద్వాన్ పుణ్య-పాపే విధూయ, నిరఞ్జనః పరమṁ సామ్యమ్ ఉపైతి [ము।ఉ। ౩।౧।౩] ఇత్య్ ఏవమ్ ఆదిషు నామ-రూప-వినిర్ముక్తస్య ఆత్మ-వస్తునః పరṁ స్వరూప-సామ్యమ్ అవగమ్యతే। అతః ప్రకృతి-వినిర్ముక్తṁ సర్వమ్ ఆత్మ-వస్తు పరస్పరṁ సమṁ సర్వేశ్వరేణ చ సమమ్॥౪।౩౫॥

అపి చేద్ అసి పాపేభ్యః సర్వేభ్యః పాప-కృత్తమః।

సర్వṁ జ్ఞాన-ప్లవేనైవ వృజినṁ సన్తరిష్యసి॥౩౬॥

యద్యపి సర్వేభ్యః పాప-కృత్తమోఽసి సర్వṁ పూర్వార్జితṁ వృజిన-రూపṁ సముద్రమ్ ఆత్మ-విషయ-జ్ఞాన-రూప-ప్లవేనైవ సన్తరిష్యసి॥౪।౩౬॥

యథైధాṁసి సమిద్ధోఽగ్నిర్ భస్మసాత్ కురుతేఽర్జున।

జ్ఞానాగ్నిః సర్వ-కర్మాణి భస్మసాత్ కురుతే తథా॥౩౭॥

సమ్యక్ ప్రవృద్ధోఽగ్నిర్ ఇన్ధన-సముచ్చయమ్ ఇవాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞాన-రూపోఽగ్నిర్ జీవాత్మ-గతమ్ అనాది-కాల-ప్రవృత్తానన్త-కర్మ-సఞ్చయṁ భస్మీకరోతి॥౪।౩౭॥

న హి జ్ఞానేన సదృశṁ పవిత్రమ్ ఇహ విద్యతే।

తత్ స్వయṁ యోగ-సṁసిద్ధః కాలేనాత్మని విన్దతి॥౩౮॥

యస్మాద్ ఆత్మ-జ్ఞానేన సదృశṁ పవిత్రṁ శుద్ధి-కరమ్ ఇహ జగతి వస్త్వ్-అన్తరṁ న విద్యతే, తస్మాద్ ఆత్మ-జ్ఞానṁ సర్వṁ పాపṁ నాశయతీత్య్ అర్థః। తత్ తథా-విధṁ జ్ఞానṁ యథోపదేశమ్ అహరహర్ అనుష్ఠీయమానṁ జ్ఞానాకార-కర్మ-యోగేన సṁసిద్ధః కాలేన స్వాత్మని స్వయమ్ ఏవ లభతే॥౪।౩౮॥

తద్ ఏవ స్పష్టమ్ ఆహ---

శ్రద్ధావాṁల్ లభతే జ్ఞానṁ తత్-పరః సṁయతేన్ద్రియః।

జ్ఞానṁ లబ్ధ్వా పరాṁ శాన్తిమ్ అచిరేణాధిగచ్ఛతి॥౩౯॥

ఏవమ్ ఉపదేశాజ్ జ్ఞానṁ లబ్ధ్వా చోపదిష్ట-జ్ఞాన-వృద్ధౌ శ్రద్ధావాన్ తత్-పరస్ తత్రైవ నియమిత-మనాస్ తద్-ఇతర-విషయాత్ సṁయతేన్ద్రియోఽచిరేణ కాలేనోక్త-లక్షణ-విపాక-దశాపన్నṁ జ్ఞానṁ లభతే। తథా-విధṁ జ్ఞానṁ లబ్ధ్వా పరాṁ శాన్తిమ్ అచిరేణ అధిగచ్ఛతి పరṁ నిర్వాణṁ ప్రాప్నోతి॥౪।౩౯॥

అజ్ఞశ్ చాశ్రద్దధానశ్ చ సṁశయాత్మా వినశ్యతి।

నాయṁ లోకోఽస్తి న పరో న సుఖṁ సṁశయాత్మనః॥౪౦॥

అజ్ఞ ఏవమ్ ఉపదేశ-లబ్ధ-జ్ఞాన-రహిత ఉపదిష్ట-జ్ఞాన-వృద్ధ్య్-ఉపాయే చాశ్రద్దధానోఽత్వరమాణ ఉపదిష్టే చ జ్ఞానే సṁశయాత్మా సṁశయిత-మనా వినశ్యతి, నష్టో భవతి। అస్మిన్న్ ఉపదిష్టే ఆత్మ-యాథాత్మ్య-విషయే జ్ఞానే సṁశయాత్మనోఽయమ్ అపి ప్రాకృత-లోకో నాస్తి, న చ పరః। ధర్మార్థ-కామాది-పురుషార్థాశ్ చ న సిద్ధ్యన్తి, కుతో మోక్ష ఇత్య్ అర్థః।

శాస్త్రీయ-కర్మ-సిద్ధి-రూపత్వాత్ సర్వేషాṁ పురుషార్థానాṁ శాస్త్రీయ-కర్మ-జన్య-సిరాశ్ చ దేహాతిరిక్తాత్మ-నిశ్చయ-పూర్వకత్వాత్। అతః సుఖ-లవ-భాగిత్వమ్ ఆత్మని సṁశయాత్మనో న సమ్భవతి॥౪।౪౦॥

యోగ-సన్న్యస్త-కర్మాణṁ జ్ఞాన-సఞ్ఛిన్న-సṁశయమ్।

ఆత్మవన్తṁ న కర్మాణి నిబధ్నన్తి ధనఞ్జయ॥౪౧॥

యథోపదిష్ట-యోగేన సన్న్యస్త-కర్మాణṁ జ్ఞానాకారతాపన్న-కర్మాణṁ యథోపదిష్టేన చాత్మ-జ్ఞానేనాత్మని సఞ్ఛిన్న-సṁశయమ్ ఆత్మవన్తṁ మనస్వినమ్ ఉపదిష్టార్థో దృఢావస్థిత-మనసṁ బన్ధ-హేతు-భూత-ప్రాచీనానన్త-కర్మాణి న నిబధ్నన్తి॥౪।౪౧॥

తస్మాద్ అజ్ఞాన-సమ్భూతṁ హృత్-స్థṁ జ్ఞానాసినాత్మనః।

ఛిత్త్వైనṁ సṁశయṁ యోగమ్ ఆతిష్ఠోత్తిష్ఠ భారత॥౪౨॥

తస్మాద్ అనాద్య్-అజ్ఞాన-సమ్భూతṁ హృత్-స్థమ్ ఆత్మ-విషయṁ సṁశయṁ మయోపదిష్టేనాత్మ-జ్ఞానాసినా ఛిత్త్వా మయోపదిష్టṁ కర్మ-యోగమ్ ఆతిష్ఠ తద్-అర్థమ్ ఉత్తిష్ఠ భారతేతి॥౪।౪౨॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే గీతా-భాష్యే చతుర్థోఽధ్యాయః ॥౪॥