atha mokṣa-sannyāsa-yogo nāma aṣṭadaśamo'dhyāyaḥ

अतीतेनाध्याय-द्वयेन अभ्युदय-निःश्रेयस-साधन-भूतꣳ वैदिकम् एव यज्ञ-तपो-दानादिकꣳ कर्म नान्यत्। वैदिकस्य च कर्मणः सामान्य-लक्षणꣳ प्रणवान्वयः। तत्र मोक्षाभ्युदय-साधनयोर् भेदः तत्-सच्-छब्द-निर्देश्यानिर्देश्यत्वेन मोक्ष-साधनꣳ च कर्म फलाभिसन्धि-रहितꣳ यज्ञादिकम्। तद्-आरम्भश् च सत्त्वोद्रेकाद् भवति, सत्त्व-वृद्धिश् च सात्त्विकाहार-सेवया इत्य् उक्तम्। अनन्तरꣳ मोक्ष-साधनतया निर्दिष्टयोः त्याग-सन्न्यासयोर् ऐक्यꣳ त्यागस्य सन्न्यासस्य च स्वरूपम्। भगवति सर्वेश्वरे च सर्व-कर्मणाꣳ कर्तृत्वानुसन्धानꣳ, सत्त्व-रजस्-तमसाꣳ कार्य-वर्णनेन सत्त्व-गुणस्यावश्योपादेयत्वꣳ, स्व-वर्णोचितानाꣳ कर्मणाꣳ परम-पुरुषाराधन-भूतानाꣳ परम-पुरुष-प्राप्ति-निर्वर्तन-प्रकारः, कृत्स्नस्य गीता-शास्त्रस्य सारार्थो भक्ति-योग इत्य् एते प्रतिपाद्यन्ते। तत्र तावत् त्याग-सन्न्यासयोः पृथक्त्वैकत्व-निर्णयाय स्वरूप-निर्णयाय चार्जुनः पृच्छति---

सन्न्यासस्य महा-बाहो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम्।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशि-निषूदन॥१॥

त्याग-सन्न्यासौ हि मोक्ष-साधनतया विहितौ - न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः [महानाउ ८।१४]

अस्य सन्न्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वꣳ याथात्म्यꣳ पृथग् वेदितुम् इच्छामि। अयम् अभिप्रायः किम् एतौ सन्न्यास-त्याग-शब्दौ पृथग्-अर्थौ, उतैकार्थाव् एव। यदा पृथग्-अर्थौ, तदानयोः पृथक्त्वेन स्वरूपꣳ वेदितुम् इच्छामि। एकत्वेऽपि तस्य स्वरूपꣳ वक्तव्यम् इति।

अथानयोर् एकम् एव स्वरूपम्, तच् चेदृशम् इति निर्णीतुꣳ वादि-विप्रतिपत्तिꣳ दर्शयन् श्री-भगवान् उवाच---

काम्यानाꣳ कर्मणाꣳ न्यासꣳ सन्न्यासꣳ कवयो विदुः।

सर्व-कर्म-फल-त्यागꣳ प्राहुस् त्यागꣳ विचक्षणाः॥२॥

केचन विद्वाꣳसः काम्यानाꣳ कर्मणाꣳ न्यासꣳ स्वरूप-त्यागꣳ सन्न्यासꣳ विदुः। केचिच् च विचक्षणा नित्यानाꣳ नैमित्तिकानाꣳ काम्यानाꣳ च सर्वेषाꣳ कर्मणाꣳ फल-त्याग एव मोक्ष-शास्त्रेषु त्याग-शब्दार्थ इति प्राहुः।

तत्र शास्त्रीयस् त्यागः काम्य-कर्म-स्वरूप-विषयः, सर्व-कर्म-फल-विषयः, इति विवादꣳ प्रदर्शयन् एकत्र सन्न्यास-शब्दम् इतरत्र त्याग-शब्दꣳ प्रयुक्तवान्। अतस् त्याग-सन्न्यास-शब्दयोर् एकार्थत्वम् अङ्गीकृतम् इति ज्ञायते।

तथा निश्चयꣳ सृणु मे तत्र त्यागे भरत-सत्तम [गीता १८।४] इति त्याग-शब्देनैव निर्णय-वचनात्।

इति परस्पर-पर्यायता-दर्शनाच् च तयोः एकार्थत्वꣳ प्रतीयत इति निश्चीयते॥१८।२॥

त्याज्यꣳ दोषवद् इत्य् एके कर्म प्राहुर् मनीषिणः।

यज्ञ-दान-तपः-कर्म न त्याज्यम् इति चापरे॥३॥

एके मनीषिणः कापिला वैदिकाश् च तन्-मतानुसारिणो रागादि-दोषवद् बन्धकत्वात् सर्वꣳ यज्ञादिकꣳ कर्म मुमुक्षुणा त्याज्यम् इत्य् आहुः। अपरे पण्डिता यज्ञादिकꣳ कर्म न त्याज्यम् इति प्राहुः॥१८।३॥

निश्चयꣳ शृणु मे तत्र त्यागे भरत-सत्तम।

त्यागो हि पुरुष-व्याघ्र त्रि-विधः सम्प्रकीर्तितः॥४॥

तत्रैवꣳ वादि-विप्रतिपन्ने त्यागे त्याग-विषयꣳ निश्चयꣳ मे मत्तः सृणु। त्यागः क्रियमाणेषु एव वैदिकेषु कर्मसु फल-विषयतया, कर्म-विषयतया, कर्तृत्व-विषयतया च पूर्वम् एव हि मया त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः---

कर्म-जन्यꣳ स्वर्गादिकꣳ फलꣳ मम न स्याद् इति फल-त्यागः। मदीय-फल-साधनतया मदीयम् इदꣳ कर्म इति कर्मणि ममतायाः परित्यागः कर्म-विषयस् त्यागः। सर्वेश्वरे कर्तृत्वानुसन्धानेन आत्मनः कर्तृता-त्यागः कर्तृत्व-विषयस् त्यागः॥१८।४॥

यज्ञ-दान-तपः-कर्म न त्याज्यꣳ कार्यम् एव तत्।

यज्ञो दानꣳ तपश् चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५॥

यज्ञ-दान-तपः-प्रभृति वैदिकꣳ कर्म मुमुक्षुणा न कदाचिद् अपि त्याज्यम्। अपि त्व् आप्रयाणाद् अहरहः कार्यम् एव। कुतः। यज्ञ-दान-तपः-प्रभृतीनि वर्णाश्रम-सम्बन्धीनि कर्माणि मनीषिणाꣳ मनन-शीलानाꣳ पावनानि। मननम् उपासनम्। मुमुक्षूणाꣳ यावज्-जीवम् उपासनꣳ कुर्वताम् उपासन-निष्पत्ति-विरोधि-प्राचीन-कर्म-विनाशनानीत्य् अर्थः॥१८।५॥

एतान्य् अपि तु कर्माणि सङ्गꣳ त्यक्त्वा फलानि च।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितꣳ मतम् उत्तमम्॥६॥

यस्मात् मनीषिणाꣳ यज्ञ-दान-तपःप्रभृतीनि पावनानि, तस्माद् उपासनवद् एतान्य् अपि यज्ञादीनि कर्माणि मद्-आराधनरूपाणि सङ्गꣳ कर्मणि ममताꣳ फलानि च त्यक्त्वा अहरह आप्रयाणाद् उपासननिर्वृत्तये मुमुक्षुणा कर्तव्यानीति मम निश्चितम् उत्तमꣳ मतम्॥१८।६॥

नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपपद्यते।

मोहात् तस्य परित्यागस् तामसः परिकीर्तितः॥७॥

नियतस्य नित्य-नैमित्तिकस्य महा-यज्ञादेः कर्मणः सन्न्यासस् त्यागो नोपपद्यते। शरीर-यात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येद् अकर्मणः [गीता ३।८] इति शरीर-यात्राया एवासिराः। शरीर-यात्रा हि यज्ञ-शिष्टाशनेन निर्वर्त्यमाना सम्यग् ज्ञानाय प्रभवति। अन्यथा भुञ्जते ते त्व् अघꣳ पापाः [गीता ३।१३] इत्य् अयज्ञ-शिष्टाघ-रूपाशनाप्यायनꣳ मनसो विपरीत-ज्ञानाय भवति। अन्न-मयꣳ हि सोम्य मनः [छा।उ। ६।५।४] इत्य् अन्नेन हि मन आप्यायते। आहार-शुद्धौ सत्त्व-शुद्धिः सत्त्व-शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः। स्मृति-लम्भे सर्व-ग्रन्थीनाꣳ विप्रमोक्षः [छा।उ। ७।२६।२] इति ब्रह्म-साक्षात्कार-रूपꣳ ज्ञानम् आहार-शुद्ध्यायत्तम् इति श्रूयते। तस्मान् महा-यज्ञादि-नित्य-नैमित्तिकꣳ कर्म आप्रयाणात् ब्रह्म-ज्ञानाय एव उपादेयम् इति तस्य त्यागो नोपपद्यते।

एवꣳ ज्ञानोत्पादिनः कर्मणो बन्धकत्व-मोहात् परित्यागस् तामसः परिकीर्तितः। तमो-मूलस् त्यागस् तामसः, तमः-कार्याज्ञान-मूलत्वेन त्यागस्थ-तमो-मूलत्वम्। तमो ह्य् अज्ञानस्य मूलꣳ प्रमाद-मोहौ तमसो भवतोऽज्ञानम् एव च [गीता १४।१७] इत्य् अत्रोक्तम्। अज्ञानꣳ तु ज्ञान-विरोधि-विपरीत-ज्ञानम्। तथा च वक्ष्यते---

अतो नित्य-नैमित्तिकादेः कर्मणस् त्यागो विपरीत-ज्ञान-मूल एव इत्य् अर्थः॥१८।७॥

दुःखम् इत्य् एव यत् कर्म काय-क्लेश-भयात् त्यजेत्।

स कृत्वा राजसꣳ त्यागꣳ नैव त्याग-फलꣳ लभेत्॥८॥

यद्यपि परम्परया मोक्ष-साधन-भूतꣳ कर्म तथापि दुःखात्मक-द्रव्यार्जन-साध्यत्वात् बह्व्-आयास-रूपतया काय-क्लेश-करत्वाच् च मनसोऽवसाद-करम् इति तद्-भीत्या योग-निष्पत्तये ज्ञानाभ्यास एव यतनीय इति यो महा-यज्ञाद्य्-आश्रम-कर्म परित्यजेत्। स राजसꣳ रजो-मूलꣳ त्यागꣳ कृत्वा तद् अयथावस्थित-शास्त्रार्थ-रूपम् इति ज्ञानोत्पत्ति-रूपꣳ त्याग-फलꣳ न लभेत्। अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी [गीता १८।३१] इति हि वक्ष्यते। न हि कर्म दृष्ट-द्वारेण मनः-प्रसाद-हेतुः। अपि तु भगवत्-प्रसाद-द्वारेण॥१८।८॥

कार्यम् इत्य् एव यत् कर्म नियतꣳ क्रियतेऽर्जुन।

सङ्गꣳ त्यक्त्वा फलꣳ चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥

नित्य-नैमित्तिक-महायज्ञादि-वर्णाश्रम-विहितꣳ कर्म मद्-आराधन-रूपतया कार्यꣳ स्वयꣳ-प्रयोजनम् इति मत्वा सङ्गꣳ कर्मणि ममताꣳ फलꣳ च त्यक्त्वा यत् क्रियते, स त्यागः सात्त्विको मतः स सत्त्व-मूलः। यथावस्थित-शास्त्रार्थ-ज्ञान-मूल इत्य् अर्थः। सत्त्वꣳ हि यथावस्थित-वस्तु-ज्ञानम् उत्पादयतीत्य् उक्तम्--- सत्त्वात् सजायते ज्ञानम् [गीता १४।१७] इति। वक्ष्यते च---

न द्वेष्ट्य् अकुशलꣳ कर्म कुशले नानुषज्जते।

त्यागी सत्त्व-समाविष्टो मेधावी छिन्न-सꣳशयः॥१०॥

एवꣳ सत्त्व-समाविष्टे मेधावी यथावस्थित-तत्त्व-ज्ञानस् तत एव छिन्न-सꣳशयः कर्मणि सङ्ग-फल-कर्तृत्व-त्यागी न द्वेष्ट्य् अकुशलꣳ कर्म कुशले च कर्मणि नानुषज्जते। अकुशलꣳ कर्मानिष्ट-फलम्, कुशलꣳ च कर्म इष्ट-रूप-स्वर्ग-पुत्र-पश्व्-अन्नादि-फलम्। सर्वस्मिन् कर्मणि ममता-रहितत्वात्। त्यक्त-ब्रह्म-व्यतिरिक्त-सर्व-फलत्वात्, त्यक्त-कर्तृत्वाच् च तयोः क्रियमाणयोः प्रीति-द्वेषौ न करोति। अनिष्ट-फलꣳ पापꣳ कर्मात्र प्रामादिकम् अभिप्रेतम्, नाविरतो दुश्चरितान् नाशान्तो नासमाहितः। नाशान्त-मानसो वापि प्रज्ञानेनैनम् आप्नुयात्॥ [क।उ। १।२।२४] इति दुश्चरिताविरतेः ज्ञानोत्पत्ति-विरोधित्व-श्रवणात्॥१८।१०॥

अतः कर्मणि कर्तृत्व-सङ्ग-फलानाꣳ त्यागः शास्त्रीयस् त्यागः न कर्म-स्वरूप-त्यागः। तद् आह---

न हि देह-भृता शक्यꣳ त्यक्तुꣳ कर्माण्य् अशेषतः।

यस् तु कर्म-फल-त्यागी स त्यागीत्य् अभिधीयते॥११॥

न हि देह-भृता ध्रियमाण-शरीरेण कर्माण्य् अशेषतस् त्यक्तुꣳ शक्यꣳ देह-धारणार्थानाम् अशन-पानादीनाꣳ तद्-अनुबन्धिनाꣳ च कर्मणाम् अवर्जनीयत्वात्। तद्-अर्थꣳ च महा-यज्ञाद्य्-अनुष्ठानम् अवर्जनीयम्। यस् तु तेषु महा-यज्ञादि-कर्मसु फल-त्यागी स एव त्यागेनैकेऽमृतत्वम् आनशुः [महानाउ ८।१४] इत्य्-आदि-शास्त्रेषु त्यागीत्य् अभिधीयते। फल-त्यागीति प्रदर्शनार्थः, फल-कर्तृत्व-कर्म-सङ्गानाꣳ त्यागीति। त्रिविधः सम्प्रकीर्तित इति प्रक्रमात्॥१८।११॥

ननु कर्माण्य् अग्निहोत्र-दर्शपूर्णमास-ज्योतिष्टोमादीनि महा-यज्ञादीनि च स्वर्गादि-फल-सम्बन्धितया शास्त्रैर् विधीयन्ते। नित्य-नैमित्तिकानाम् अपि प्राजापत्यꣳ गृहस्थानाम् [वि।पु। १।६।३७] इत्य्-आदि-फल-सम्बन्धितयैव हि चोदना। अतस् तत्-फल-साधन-स्वभावतया अवगतानाꣳ कर्मणाम् अनुष्ठाने बीजावापादीनाम् इवानभिसꣳहित-फलस्यापीष्टानिष्ट-रूप-फल-सम्बन्धोऽवर्जनीयः। अतो मोक्ष-विरोधि-फलत्वेन मुमुक्षुणा न कर्मानुष्ठेयम् इति, अत उत्तरम् आह---

अनिष्टम् इष्टꣳ मिश्रꣳ च त्रि-विधꣳ कर्मणः फलम्।

भवत्य् अत्यागिनाꣳ प्रेत्य न तु सन्न्यासिनाꣳ क्वचित्॥१२॥

अनिष्टꣳ नरकादि-फलम्, इष्टꣳ स्वर्गादि, मिश्रम् अनिष्ट-सम्भिन्नꣳ पुत्र-पश्व्-अन्नादि। एतत् त्रिविधꣳ कर्मणः फलम् अत्यागिनाꣳ कर्तृत्व-ममता-फल-त्याग-रहितानाꣳ प्रेत्य भवति। प्रेत्य कर्मानुष्ठानोत्तर-कालम् इत्य् अर्थः। न तु सन्न्यासिनाꣳ क्वचित् न तु कर्तृत्वादि-परित्यागिनाꣳ क्वचिद् इदम् अपि मोक्ष-विरोधि फलꣳ भवति।

एतद् उक्तꣳ भवति--- यद्यप्य् अग्निहोत्र-महायज्ञादीनि नित्यान्य् एव, तथापि जीवनाधिकार-कामाधिकारयोर् इव मोक्षाधिकारे च विनियोग-पृथक्त्वेन परिहियते, मोक्ष-विनियोगश् च--- तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणाविविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन [बृ।आ।उ। ४।४।२२] इत्य्-आदिभिः इति। तद् एवꣳ क्रियमाणेषु एव कर्मसु कर्तृत्वादि-परित्यागः शास्त्रस्-इद्धः सन्न्यासः। स एव च त्याग इत्य् उक्तः॥१८।१२॥

इदानीꣳ भगवति पुरुषोत्तमेऽन्तर्यामिणि कर्तृत्वानुसन्धानेन आत्मन्य् अकर्तृत्वानुसन्धान-प्रकारम् आह। तत एव फल-कर्मणोर् अपि ममता-परित्यागो भवतीति। परम-पुरुषो हि स्वकीयेन जीवात्मना स्वकीयैश् च करण-कलेवर-प्राणैः स्व-लीला-प्रयोजनाय कर्माण्य् आरभते। अतो जीवात्म-गतꣳ क्षुन्-निवृत्त्य्-आदिकम् अपि फलꣳ तत्-साधन-भूतꣳ च कर्म परम-पुरुषस्य एव---

पञ्चैतानि महा-बाहो कारणानि निबोध मे।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्व-कर्मणाम्॥१३॥

सङ्ख्या बुद्धिः, साङ्ख्ये कृतान्ते यथावस्थित-तत्त्व-विषयया वैदिक्या बुद्ध्या अनुसꣳहिते निर्णये सर्व-कर्मणाꣳ सिद्धये--- उत्पत्तये प्रोक्तानि पञ्च एतानि कारणानि निबोध मे। मम सकाशात् अनुसन्धत्स्व। वैदिकी हि बुद्धिः शरीरेन्द्रिय-प्राण-जीवात्मोपकरणꣳ परमात्मानम् एव कर्तारम् अवधारयति। य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद, यस्यात्मा शरीरम्, य आत्मानम् अन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः [श।प।ब्रा। १४।५।३०] अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा [तै।आ। ३।११।३] इत्य्-आदिषु॥१८।१३॥

तद् इदम् आह---

अधिष्ठानꣳ तथा कर्ता करणꣳ च पृथग्-विधम्।

विविधाश् च पृथक्-चेष्टा दैवꣳ चैवात्र पञ्चमम्॥१४॥

शरीर-वाङ्-मनोभिर् यत् कर्म प्रारभते नरः।

न्याय्यꣳ वा विपरीतꣳ वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५॥

न्याय्ये शास्त्र-सिद्धे विपरीते प्रतिषिरा वा सर्वस्मिन् कर्मणि शारीरे वाचिके मानसे च पञ्च एते हेतवः। अधिष्ठानꣳ शरीरम्, अधिष्ठीयते जीवात्मना इति महा-भूत-सङ्घात-रूपꣳ शरीरम् अधिष्ठानम्। तथा कर्ता जीवात्मा। अस्य जीवात्मनः ज्ञातृत्वꣳ कर्तृत्वꣳ च--- ज्ञोऽत एव [वे।सू। २।३।१८] कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् [वे।सू। २।३।३३] इति च सूत्रोपपादितम्। करणꣳ च पृथग्-विधꣳ व्आक्-पाणि-पादादि-पञ्चकꣳ स-मनस्कꣳ कर्मेन्द्रियम्, पृथग्-विधꣳ कर्म-निष्पत्तौ पृथग्-व्यापारम्। विविधाश् च पृथक्-चेष्टाः--- चेष्टा-शब्देन पञ्चात्मा वायुर् अभिधीयते, तद्-वृत्ति-वाचिना, शरीरेन्द्रिय-धारकस्य प्राणापानादि-भेद-भिन्नस्य वायोः पञ्चात्मनो विविधा च चेष्ट विविधा वृत्तिः। दैवꣳ चैवात्र पञ्चमम्, अत्र कर्म हेतु-कलापे दैवꣳ पञ्चमम्। परमात्मान्तर्यामी कर्म-निष्पत्तौ प्रधान-हेतुः इत्य् अर्थः। उक्तꣳ हि सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टे मत्तः स्मृतिर् विज्ञानम् अपोहनꣳ च [गीता १५।१५] इति। वक्ष्यति च--- ईश्वरः सर्व-भूतानाꣳ हृद्-देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्व-भूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥ [१८।६१] इति। परमात्मायत्तꣳ च जीवात्मनः कर्तृत्वम्--- परात् तु तच् छ्रुतेः [वे।सू। २।३।४१] इत्य् उपपादितम्।

नन्व् एवꣳ परमात्मायत्ते जीवात्मनः कर्तृत्वे जीवात्मा कर्मण्य् अनियोज्यो भवतीति विधि-निषेध-शास्त्राण्य् अनर्थकानि स्युः। इदम् अपि चोद्यꣳ सूत्र-कारेणैव परिहृतम्--- कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः [वे।सू। २।३।४२] इति।

एतद् उक्तꣳ भवति--- परमात्मना दत्तैस् तद्-आधारैश् च करण-कलेवरादिभिस् तद्-आहित-शक्तिभिः स्वयꣳ च जीवात्मा तद्-आधारस् तद्-आहित-शक्तिः सन् कर्म-निष्पत्तये स्वेच्छया करणाद्य्-अधिष्ठानाकारꣳ प्रयत्नꣳ चारभते। तद्-अन्तर्-अवस्थितः परमात्मा स्वानुमति-दानेन तꣳ प्रवर्तयतीति जीवस्यापि स्व-बुद्ध्यैव प्रवृत्ति-हेतुत्वम् अस्ति। यथा गुरुतर-शिला-महीरुहादि-चलनादि-फल-प्रवृत्तिषु बहु-पुरुष-साध्यासु बहूनाꣳ हेतुत्वꣳ विधि-निषेध-भाक्त्वꣳ च इति॥१८।१४-१५॥

तत्रैवꣳ सति कर्तारम् आत्मानꣳ केवलꣳ तु यः।

पश्यत्य् अकृत-बुद्धित्वान् न स पश्यति दुर्मतिः॥१६॥

एवꣳ वस्तुतः परमात्मानुमति-पूर्वके जीवात्मनः कर्तृत्वे सति तत्र कर्मणि केवलम् आत्मानम् एव कर्तारꣳ यः पश्यति, स दुर्मतिः विपरीत-मतिः, अकृत-बुद्धित्वात्--- अनिष्पन्न-यथावस्थित-वस्तु-बुद्धित्वात् न पश्यति न यथावस्थितꣳ कर्तारꣳ पश्यति॥१८।१६॥

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर् यस्य न लिप्यते।

हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७॥

परम-पुरुष-कर्तृत्वानुसन्धानेन यस्य भावः कर्तृत्व-विशेष-विषयो मनो-वृत्ति-विशेषो नाहङ्कृतो नाहम्-अभिमान-कृतोऽहꣳ करोमीति ज्ञानꣳ यस्य न विद्यते इत्य् अर्थः। बुद्धिर् यस्य न लिप्यते, अस्मिन् कर्मणि मम कर्तृत्वाभावाद् एतत् फलꣳ न मया सम्बध्यते, न च मदीयम् इदꣳ कर्म इति यस्य बुद्धिर् जायते इत्य् अर्थः। स इमान् लोकान् युद्धे हत्वा अपि तान् न निहन्ति न केवलꣳ भीष्मादीन् इत्य् अर्थः। ततस् तेन युद्धाख्येन कर्मणा न निबध्यते, तत्-फलꣳ नानुभवतीत्य् अर्थः॥१८।१७॥

सर्वम् इदम् अकर्तृत्वाद्य्-अनुसन्धानꣳ सत्त्व-गुण-वृद्ध्या एव भवतीति सत्त्वस्य उपादेयता-ज्ञापनाय कर्मणि सत्त्वादि-गुणकृतꣳ वैषम्यꣳ प्रपञ्चयिष्यन् कर्म-चोदना-प्रकारꣳ तावद् आह---

ज्ञानꣳ ज्ञेयꣳ परिज्ञाता त्रि-विधा कर्म-चोदना।

करणꣳ कर्म कर्तेति त्रि-विधः कर्म-सङ्ग्रहः॥१८॥

ज्ञानꣳ कर्तव्य-कर्म-विषयꣳ ज्ञानम्। ज्ञेयꣳ च कर्तव्यꣳ कर्म। परिज्ञाता तस्य बोद्धा इति त्रिविधा कर्म-चोदना। बोध-बोद्धव्य-बोद्धृ-युक्तो ज्योतिष्टोमादि-कर्म-विधिः इत्य् अर्थः। तत्र बोद्धव्य-रूपꣳ कर्म त्रिविधꣳ सङ्गृह्यते--- करणꣳ कर्म कर्ता इति। करणꣳ साधन-भूतꣳ द्रव्यादिकम्, कर्म यागादिकम्, कर्ता अनुष्ठाता इति॥१८।१८॥

ज्ञानꣳ कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुण-भेदतः।

प्रोच्यते गुण-सङ्ख्याने यथावच् छृणु तान्य् अपि॥१९॥

कर्तव्य-कर्म-विषयꣳ ज्ञानम्, अनुष्ठीयमानꣳ च कर्म तस्यानुष्ठाता च सत्त्वादि-गुण-भेदतस् त्रिधा एव प्रोच्यते। गुण-सङ्ख्याने गुण-कार्य-गणने यथावत् सृणु तान्य् अपि--- तानि गुणतो भिन्नानि ज्ञानादीनि यथावत् सृणु॥१८।१९॥

सर्व-भूतेषु येनैकꣳ भावम् अव्ययम् ईक्षते।

अविभक्तꣳ विभक्तेषु तज् ज्ञानꣳ विद्धि सात्त्विकम्॥२०॥

ब्राह्मण-क्षत्रिय-ब्रह्मचारि-गृहस्थादि-रूपेण विभक्तेषु सर्वेषु भूतेषु कर्माधिकारिषु येन ज्ञानेन एकाकारम् आत्माख्यꣳ भावꣳ तत्राप्य् अविभक्तꣳ ब्राह्मणत्वाद्य्-अनेकाकारेष्व् अपि भूतेषु सित-दीर्घादि-विभागवत्सु ज्ञानैकाकारꣳ आत्मानꣳ विभाग-रहितम्। अव्ययꣳ व्यय स्वभावेष्व् अपि ब्राह्मणादि-शरीरेष्व् अव्ययम् अविकृतꣳ फलादि-सङ्गानर्हꣳ च कर्माधिकार-खेलायाम् ईक्षते, तत् ज्ञानꣳ सात्त्विकꣳ विद्धि॥१८।२०॥

पृथक्त्वेन तु यज् ज्ञानꣳ नानाभावान् पृथग्-विधान्।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज् ज्ञानꣳ विद्धि राजसम्॥२१॥

सर्वेषु भूतेषु ब्राह्मणादिषु ब्राह्मणाद्याकारपृथक्त्वेन आत्माख्यान् अपि भावान् नानाभूतान् सितदीग्र्हादिपृथक्त्वेन च पृथग्-विधान् फलादि-सꣳयोग-योग्यान् कर्माधिकारवेलायाꣳ यज् ज्ञानꣳ वेत्ति तत् ज्ञानꣳ राजसꣳ विद्धि॥१८।२१॥

यत् तु कृत्स्नवद् एकस्मिन् कार्ये सक्तम् अहैतुकम्।

अतत्त्वार्थवद् अल्पꣳ च तत् तामसम् उदाहृतम्॥२२॥

यत् तु ज्ञानम् एकस्मिन् कार्ये एकस्मिन् कर्तव्ये कर्मणि प्रेत-भूत-गणाद्य्-आराधन-रूपेऽत्यल्प-फले कृत्स्न-फलवत् सक्तम् अहेतुकꣳ वस्तुतस् त्व् अकृत्स्न-फलवत्तया तथा-विध-सङ्ग-हेतु-रहितम्। अतत्त्वार्थवत् पूर्ववद् एव आत्मनि पृथक्त्वादि-युक्ततया मिथ्या-भूतार्थ विषयम्, अत्यल्प-फलꣳ च प्रेत-भूताद्य्-आराधन-रूप-विषयत्वाद् अल्पꣳ च, तद् ज्ञानꣳ तामसम् उदाहृतम्॥१८।२२॥

एवꣳ कर्तव्य-कर्म-विषय-ज्ञानस्याधिकार-वेलायाम् अधिकार्य्-अꣳशेन गुणतस् त्रैविध्यम् उक्त्वा, अनुष्ठेयस्य कर्मणो गुणतस् त्रैविध्यम् आह---

नियतꣳ सङ्ग-रहितम् अराग-द्वेषतः कृतम्।

अफल-प्रेप्सुना कर्म यत् तत् सात्त्विकम् उच्यते॥२३॥

नियतꣳ स्व-वर्णाश्रमोचितꣳ सङ्ग-रहितꣳ कर्तृत्वादि-सङ्ग-रहितम्, अराग-द्वेषतः कृतꣳ कीर्ति-रागाद् अकीर्ति-द्वेषाच् च न कृतम्, अदम्भेन कृतम् इत्य् अर्थः। अफल-प्रेप्सुना अफलाभिसन्धिना कार्यम् इत्य् एव कृतꣳ यत् कर्म तत् सात्त्विकम् उच्यते॥१८।२३॥

यत् तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।

क्रियते बहुलायासꣳ तद् राजसम् उदाहृतम्॥२४॥

यत् तु पुनः कामेप्सुना फल-प्रेप्सुना साहङ्कारेण वा, वाशब्दश् चार्थो, कर्तृत्वाभिमान-युक्तेन च, बहुलायासꣳ यत् कर्म क्रियते, तत् राजसम्--- बहुलायासम् इदꣳ कर्म मयैव क्रियते इत्य् एवꣳ-रूपाभिमान-युक्तेन यत् कर्म क्रियते तद् राजसम् इत्य् अर्थः॥१८।२४॥

अनुबन्धꣳ क्षयꣳ हिꣳसाम् अनपेक्ष्य च पौरुषम्।

मोहाद् आरभ्यते कर्म यत् तत् तामसम् उच्यते॥२५॥

कृते कर्मण्य् अनुबद्ध्यमानꣳ दुःखम् अनुबन्धः, क्षयः कर्मणि क्रियमाणेऽर्थ-विनाशः, हिꣳसा तत्र प्राणि-पीडा, पौरुषम् आत्मनः कर्म-समापन-सामर्थ्यम्, एतान्य् अनवेक्ष्याविमृश्य मोहात् परम-पुरुष-कर्तृत्वाज्ञानाद् यत् कर्म आरभ्यते क्रियते, तत् तामसम् उच्यते॥१८।२५॥

मुक्त-सङ्गोऽनहꣳ-वादी धृत्य्-उत्साह-समन्वितः।

सिद्ध्य्-असिद्ध्योर् निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते॥२६॥

मुक्त-सङ्गः फल-सङ्ग-रहितः, अनहꣳ-वादी कर्तृत्वाभिमान-रहितः। धृत्य्-उत्साह-समन्वितः, आरब्धे कर्मणि यावत्-कर्म-समाप्त्य्-अवर्जनीय-दुःख-धारणꣳ धृतिः, उत्साह उद्युक्त-चेतस्त्वम्, ताभ्याꣳ समन्वितः। सिद्ध्य्-असिद्ध्योः निर्विकारो युद्धादौ कर्मणि तद्-उपकरण-भूत-द्रव्यार्जनादिषु च सिद्ध्य्-असिद्ध्योर् अविकृत-चित्तः कर्ता सात्त्विक उच्यते॥१८।२६॥

रागी कर्म-फल-प्रेप्सुर् लुब्धो हिꣳसात्मकोऽशुचिः।

हर्ष-शोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७॥

रागी यशोऽर्थी, कर्म-फल-प्रेप्सुः कर्म-फलाथीꣳ, लुब्धः कर्मापेक्षित-द्रव्य-व्यय-स्वभाव-रहितः। हिꣳसात्मकः परान् पीडयित्वा तैः कर्म कुर्वाणः, अशुचिः कर्मापेक्षित-शुद्धि-रहितः, हर्ष-शोकान्वितो युद्धादौ कर्मणि जयादि-सिद्ध्य्-असिद्ध्योः हर्ष-शोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥१८।२७॥

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकोऽलसः।

विषादी दीर्घ-सूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८॥

अयुक्तः शास्त्रीय-कर्मा योग्यो विकर्म-स्थः, प्राकृतोऽनधिगत-विद्यः, स्तब्धोऽनारम्भ-शीलः, शठोऽभिचारादि-कर्म-रुचिः, नैष्कृतिको वचन-परः, अलसः आरब्धेष्व् अपि कर्मसु मन्द-प्रवृत्तिः। विषादी अतिमात्रावसाद-शीलः, दीर्घ-सूत्री अभिचारादि-कर्म कुर्वन् परेषु दीर्घ-काल-वर्त्य्-अनर्थ-पर्यालोचन-शीलः, एवꣳ-भूतो यः कर्ता स तामसः॥१८।२८॥

एवꣳ कर्तव्य-कर्म-विषय-ज्ञाने कर्तव्ये च कर्मण्य् अनुष्ठातरि च गुणतस् त्रैविध्यम् उक्तम्, इदानीꣳ सर्व-तत्त्व-सर्व-पुरुषार्थ-निश्चय-रूपाया बुद्धेः धृतेश् च गुणतस् त्रैविध्यम् आह---

बुद्धेर् भेदꣳ धृतेश् चैव गुणतस् त्रि-विधꣳ शृणु।

प्रोच्यमानम् अशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९॥

बुद्धिः विवेक-पूर्वकꣳ निश्चय-रूपꣳ ज्ञानम्, धृतिः आरब्धायाः क्रियायाः विघ्नोपनिपतिम् अपि विधारण-सामर्थ्यम्, तयोः सत्त्वादि-गुणतस् त्रिविधꣳ भेद पृथक्त्वेन प्रोच्यमानꣳ यथावत् सृणु॥१८।२९॥

प्रवृत्तिꣳ च निवृत्तिꣳ च कार्याकार्ये भयाभये।

बन्धꣳ मोक्षꣳ च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३०॥

प्रवृत्तिर् अभ्युदय-साधन-भूतो धर्मः, निवृत्तिर् मोक्ष-साधन-भूतो धर्मः, ताव् उभौ यथावस्थितौ या बुद्धिः वेत्ति। कार्याकार्ये सर्व-वर्णानाꣳ प्रवृत्ति-निवृत्ति-धर्मयोः, अन्यतर-निष्ठानाꣳ देश-कालावस्था-विशेषेष्व् इदꣳ कार्यम् इदम् अकार्यम् इति च या वेत्ति। भयाभये शास्त्रात् निवृत्तिर् भय-स्थानꣳ तद्-नुवृत्तिर् अभयस्थानꣳ बन्धꣳ मोक्षꣳ च सꣳसार-याथात्म्यꣳ तद्-विगम-याथात्म्यꣳ च या वेत्ति, सा सात्त्विकी बुद्धिः॥१८।३०॥

यया धर्मम् अधर्मꣳ च कार्यꣳ चाकार्यम् एव च।

अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१॥

यया पूर्वोक्तꣳ द्विविधꣳ धर्मꣳ तद्-विपरीतꣳ च तन्-निष्ठानाꣳ देशकालावस्थादिषु कार्यꣳ चाकार्यꣳ च यथावत् न जानाति सा राजसी बुद्धिः॥१८।३१॥

अधर्मꣳ धर्मम् इति या मन्यते तमसावृता।

सर्वार्थान् विपरीताꣳश् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२॥

तामसी तु बुद्धिस् तमसा आवृता सती सर्वार्थान् विपरीतान् मन्यते। अधर्मꣳ धर्मꣳ चाधर्मम्, सन्तꣳ चार्थम् असन्तम्, असन्तꣳ चार्थꣳ सन्तम्, परꣳ च तत्त्वम् अपरम्, अपरꣳ च तत्त्वꣳ परम्, एवꣳ सर्वꣳ विपरीतꣳ मन्यते इत्य् अर्थः॥१८।३२॥

धृत्या यया धारयते मनः-प्राणेन्द्रिय-क्रियाः।

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३॥

यया धृत्या योगेनाव्यभिचारिण्या मनः-प्राणेन्द्रियाणाꣳ क्रियाः पुरुषो धारयते। योगो मोक्ष-साधन-भूतꣳ भगवद्-उपासनम्। योगेन प्रयोजन-भूतेनाव्यभिचारिण्या योगोद्देशेन प्रवृत्तास् तत्-साधन-भूता मनः-प्रभृतीनाꣳ क्रियाः यया धृत्या धारयते, सा सात्त्विकी इत्य् अर्थः॥१८।३३॥

यया तु धर्म-कामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४॥

फलाकाङ्क्षी पुरुषः प्रकृष्ट-सङ्गेन धर्म-कामार्थान् यया धृत्या धारयते, सा राजसी। धर्म-कामार्थ-शब्देन तत्-साधन-भूता मनः-प्राणेन्द्रिय-क्रिया लक्ष्यन्ते। फलाकाङ्क्षी इत्य् अत्रापि फल-शब्देन राजसत्वाद् धर्म-कामार्था एव विवक्षिताः। अतो धर्म-कामार्थापेक्षया मनः-प्रभृतीनाꣳ क्रियाः यया धृत्या धारयते, सा राजसी इत्य् उक्तꣳ भवति॥१८।३४॥

यया स्वप्नꣳ भयꣳ शोकꣳ विषादꣳ मदम् एव च।

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५॥

यया धृत्या स्वप्नꣳ निद्राꣳ मदꣳ विषयानुभव-जनितꣳ मदꣳ स्वप्न-मदाव् उद्दिश्य प्रवृत्ता मनः-प्राणादीनाꣳ क्रियाः दुर्मेधाः न विमुचति धारयति। भयशोकविषादशब्दाश् च भयशोकादिदायिविषयपराः। तत्-साधनभूताश् च भनःप्राणादिक्रियाः यया धारयते, सा धृतिस् तामसी॥१८।३५॥

सुखꣳ त्व् इदानीꣳ त्रि-विधꣳ शृणु मे भरतर्षभ।

अभ्यासाद् रमते यत्र दुःखान्तꣳ च निगच्छति॥३६॥

पूर्वोक्ताः सर्वे ज्ञानकर्मकर्त्रादयो यच्छेषभूताः, तच् च सुख गुणतस् त्रिविधम् इदानीꣳ सृणु। यस्मिन् सुखे चिरकालाभ्यासात् क्रमेण निरतिशयाꣳ रतिꣳ प्राप्नोति। दुःखान्तꣳ च निगच्छति, निखिलस्य साꣳसारिकस्य दुःखस्यान्तꣳ निगच्छति॥१८।३६॥

तद् एव विशिनष्टि---

यत् तदग्रे विषम् इव परिणामेऽमृतोपमम्।

तत् सुखꣳ सात्त्विकꣳ प्रोक्तम् आत्म-बुद्धि-प्रसाद-जम्॥३७॥

यत् तत् सुखम् अग्रे योगोपक्रम-वेलायाꣳ बह्वायास-साध्यत्वाद् विविक्त-स्वरूपस्याननुभूतत्वाच् च विषम् इव दुःखम् इव भवति, परिणामेऽमृतोपमꣳ परिणामे विपाकेऽभ्यास-बलेन विविक्तात्म-स्वरूपाविर्भावेऽमृतोपमꣳ भवति, तच् चात्म-बुद्धि-प्रसादजम्, आत्म-विषया बुद्धिर् आत्म-बुद्धिः, तस्याः निवृत्त-सकलेतर-विषयत्वꣳ प्रसादः, निवृत्त-सकलेतर-विषय-बुद्ध्या विविक्त-स्वभावात्मानुभव-जनितꣳ सुखम् अमृतोपमꣳ भवति। तत् सुखꣳ सात्त्विकꣳ प्रोक्तम्॥१८।३७॥

विषयेन्द्रिय-सꣳयोगाद् यत् तदग्रेऽमृतोपमम्।

परिणामे विषम् इव तत् सुखꣳ राजसꣳ स्मृतम्॥३८॥

अग्रेऽनुभववेलायाꣳ विषयेन्द्रियसꣳयोगाद् यत् तद् अमृतम् इव भवति, परिणामे विपाके विषयाणाꣳ सुखतानिमित्तक्षुधादौ निवृत्ते तस्य च सुखस्य निरयादिनिमित्तत्वाद् विषयम् इव पीतꣳ भवति, तत् सुखꣳ राजसꣳ स्मृतम्॥१८।३८॥

यद् अग्रे चानुबन्धे च सुखꣳ मोहनम् आत्मनः।

निद्रालस्य-प्रमादोत्थꣳ तत् तामसम् उदाहृतम्॥३९॥

यत् सुखम् अग्रे चानुबन्धे चानुभव-वेलायाꣳ विपाके चात्मनो मोहनꣳ मोह-हेतुर् भवति मोहोऽत्र यथावस्थित-वस्त्व्-अप्रकाशोऽभिप्रेतः। निद्रालस्य-प्रमादोत्थꣳ निद्रालस्य-प्रमाद-जनितम्। निद्रादयो ह्य् अनुभव-वेलायाम् अपि मोहहेतवः।

निद्राया मोह-हेतुत्वꣳ स्पष्टम्। आलस्यम् इन्द्रिय-व्यापार-मान्द्यम्। इन्द्रिय-व्यापार-मान्द्ये च ज्ञानमान्द्यꣳ भवत्य् एव। प्रमादः कृत्यानवधान-रूप इति तत्तापि ज्ञान-मान्द्यꣳ भवति। ततश् च तयोर् अपि मोहहेतुत्वम्। तत् सुखꣳ तामसम् उदाहृतम्। अतो मुमुक्षुणा रजस्तमसी अभिभूय सत्त्वम् एव उपादेयम् इत्य् उक्तꣳ भवति॥१८।३९॥

न तद् अस्ति पृथिव्याꣳ वा दिवि देवेषु वा पुनः।

सत्त्वꣳ प्रकृति-जैर् मुक्तꣳ यद् एभिः स्यात् त्रिभिर् गुणैः॥४०॥

पृथिव्याꣳ मनुष्यादिषु दिवि देवेषु वा प्रकृतिसꣳसृष्टोषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु प्रकृतिजैर् एभिस् त्रिभिः गुणैर् मुक्तꣳ यत् सत्त्वꣳ प्राणिजातꣳ न तद् अस्ति॥१८।४०॥

त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः [महानाउ ८।१४] इत्य्-आदिषु मोक्षसाधनतया निर्दिष्टस् त्यागः सन्न्यासशब्दार्थाद् अनन्यः, स च क्रियमाणेषु एव कर्मसु कर्तृत्वत्यागमूलः। फल-कर्मणोस् त्यागः कर्तृत्वत्यागश् च परम-पुरुषे कर्तृत्वानुसन्धानेन इत्य् उक्तम्। एतत् सर्वꣳ सत्त्वगुणवृद्धिकार्यम् इति सत्त्वोपादेयताज्ञापनाय सत्त्व-रजस्-तमसाꣳ कार्य-भेदाः प्रपञ्चिताः। इदानीम् एवꣳ-भूतस्य मोक्षसाधनतया क्रियमाणस्य कर्मणः परम-पुरुषाराधनवेषताम्, तथा अनुष्ठितस्य च कर्मणस् तत्प्राप्तिलक्षणꣳ फलꣳ प्रतिपादयितुꣳ ब्राह्मणाद्यधिकारिणाꣳ स्वभावानुबन्धिसत्त्वादि-गुणभेदभिन्नꣳ वृत्त्या सह कर्तव्य-कर्मस्वरूपम् आह---

ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशाꣳ शूद्राणाꣳ च परन्तप।

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभाव-प्रभवैर् गुणैः॥४१॥

ब्राह्मण-क्षत्रिय-विशाꣳ स्वकीयो भावः स्वभावः। ब्रह्मणादि-जन्म-हेतु-भूतꣳ प्राचीनꣳ कर्म इत्य् अर्थः। तत्-प्रभवाः सत्त्वादयो गुणाः। ब्राह्मणस्य स्वभाव-प्रभवो रजस्-तमोऽभिभवेन उद्भूतः सत्त्व-गुणः, क्षत्रियस्य स्वभाव-प्रभवः सत्त्व-तमसोर् अभिभवेन उद्भूतो रजो-गुणः, वैश्यस्य स्वभाव-प्रभवः सत्त्व-रजोऽभिभवेनाल्पोद्रिक्तस् तमो-गुणः, शूद्रस्य स्वभाव-प्रभवस् तु रजः-सत्त्वाभिभवेनात्युद्रिक्तस् तमो-गुणः। एभिः स्वभाव-प्रभवैर् गुणैः सह प्रविभक्तानि कर्माणि शास्त्रैः प्रतिपादितानि। ब्राह्मणादय एवꣳ-गुणकास् तेषाꣳ च तानि कर्माणि वृत्तयश् चैता इति हि विभज्य प्रतिपादयन्ति शास्त्राणि॥१८।४१॥

शमो दमस् तपः शौचꣳ क्षान्तिर् आर्जवम् एव च।

ज्ञानꣳ विज्ञानम् आस्तिक्यꣳ ब्रह्म-कर्म स्वभावजम्॥४२॥

शमो बाह्येन्द्रिय-नियमनम्। दमोऽन्तः-करण-नियमनम्। तपो भोग-नियमन-रूपः शास्त्र-सिद्धः काय-क्लेशः। शौचꣳ शास्त्रीय-कर्म-योग्यता। क्षान्तिः परैः पीडा¬मानस्याप्य् अविकृत-चित्तता। आर्जवꣳ परेषु मनोऽनुरूपꣳ बाह्य-चेष्टा-प्रकाशनम्। ज्ञानꣳ परावर-तत्त्व-याथात्म्य-ज्ञानम्। विज्ञानꣳ पर-तत्त्व-गतासाधारण-विशेष-विषयꣳ ज्ञानम्। आस्तिक्यꣳ वैदिकार्थस्य कृत्स्नस्य सत्यता-निश्चयः प्रकृष्टः, केनापि हेतुना चालयितुम् अशक्य इत्य् अर्थः।

भगवान् पुरुषोत्तमो वासुदेवः पर-ब्रह्मशब्दाभिधेयो निरस्तनिखिलदोषगन्धः स्वाभाविकानवधिकातिशयज्ञान-शक्त्याद्यसङ्ख्येयकल्याण-गुण-गणो निखिलवेदवेदान्तवेद्यः स एव निखिल-जगद्-एक-कारणꣳ निखिलजगदाधारभूतो निखिलस्य स एव प्रवर्तयिता तदाराधनभूतꣳ च कृत्स्नꣳ वैदिकꣳ कर्म, तैस् तैः आराधितो धर्मार्थ-काममोक्षाख्यꣳ फलꣳ प्रयच्छति, इत्य् अस्यार्थस्य सत्यतानिश्चयः आस्तिक्यम्। वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यः [गीता १५।१५], अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १० ।८], मयि सर्वम् इदꣳ प्रोतम् [गीता ७।७], भोक्तारꣳ यज्ञ तपसाꣳ \॥। ज्ञात्वा माꣳ शान्तिम् ऋच्छति [गीता ५।२९], मत्तः परतरꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय [गीता ७।७],

यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम् [गीता १०।३] इति ह्य् उच्यते। तद् एतद् ब्राह्मणस्य स्वभावजꣳ कर्म॥१८।४२॥

शौर्यꣳ तेजो धृतिर् दाक्ष्यꣳ युद्धे चाप्य् अपलायनम्।

दानम् ईश्वर-भावश् च क्षात्रꣳ कर्म स्वभाव-जम्॥४३॥

शौर्यꣳ युद्धे निर्भय-प्रवेश-सामर्थ्यम्। तेजः परैर् अनभिभव-नीयता। धृतिर् आरब्धे कर्मणि विघ्नोपनिपातेऽपि तत्-समापन-सामर्थ्यम्। दाक्ष्यꣳ सर्व-क्रिया-निवृत्ति-सामर्थ्यम्। युद्धे चाप्य् अपलायनꣳ युद्धे चात्म-मरण-निश्चयेऽप्य् अनिवर्तनꣳ दानम् आत्मीयस्य द्रव्यस्य परस्वत्वापादान-पर्यन्तस् त्यागः। ईश्वर-भावः स्व-व्यतिरिक्त-सकल-जन-नियमन-सामर्थ्यम्, एतत् क्षत्रियस्य स्वभावजꣳ कर्म।

कृषि-गो-रक्ष्य-वाणिज्यꣳ वैश्य-कर्म स्वभाव-जम्।

परिचर्यात्मकꣳ कर्म शूद्रस्यापि स्वभाव-जम्॥४४॥

कृषिः सस्योत्पादनकर्वाणम्। गोरक्ष्यꣳ पशुपालनम् इत्य् अर्थः। वाणिज्यꣳ धनसञ्चयहेतुभूतꣳ क्रयविक्रयात्मकꣳ कर्म। एतद् वैश्यस्य स्वभावजꣳ कर्म। पूर्ववर्णत्रयपरिचर्यारूपꣳ शूद्रस्य स्वभावजꣳ कर्म।

तद् एतच् चतुर्णाꣳ वर्णानाꣳ वृत्तिभिः सह कर्तव्यानाꣳ शास्त्रविहितानाꣳ यज्ञादि-कर्मणाꣳ प्रदर्शनार्थम् उक्तम्। यज्ञादयो हि त्रयाणाꣳ वर्णानाꣳ साधारणाः, शम-दमादयोऽपि त्रयाणाꣳ वर्णानाꣳ मुमुक्षूणाꣳ साधारणाः। ब्राह्मणस्य तु सत्त्वोपाकस्य स्वाभाविकत्वेन शमदमादयः सुखोपादानाः इति कृत्वा तस्य शम-दमादयः स्वभावजꣳ कर्म इत्य् उक्तम्। क्षत्रियवैश्ययोस् तु स्वतो रजस्तमःप्रधानत्वेन शमदमादयो दुःखोपादानाः इति कृत्वा न तत्कर्म इत्य् उक्तम्। ब्राह्मणस्य तु वृत्तिर् याजनाध्यापनप्रतिग्रहाः। क्षत्रियस्य जनपदपरिपालनम्। वैश्यस्य कृष्यादयो यथोक्ताः। शूद्रस्य तु कर्तव्यꣳ वृत्तिश् च पूर्ववर्णत्रयपरिचर्या एव॥१८।४४॥

स्वे स्वे कर्मण्य् अभिरतः सꣳसिद्धिꣳ लभते नरः।

स्व-कर्म-निरतः सिद्धिꣳ यथा विन्दति तच् छृणु॥४५॥

स्वे स्वे यथोदिते कर्मण्य् अभिरतो नरः सꣳसिद्धिꣳ परम-पद-प्राप्तिꣳ लभते। स्व-कर्म-निरतो यथा सिद्धिꣳ विन्दति परमꣳ पदꣳ प्राप्नोति तथा सृणु॥१८।४५॥

यतः प्रवृत्तिर् भूतानाꣳ येन सर्वम् इदꣳ ततम्।

स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः॥४६॥

यतो भूतानाम् उत्पत्त्य्-आदिका प्रवृत्तिः, येन च सर्वम् इदꣳ ततꣳ स्व-कर्मणाꣳ तꣳ माम् इन्द्राद्य्-अन्तरात्मतयावस्थितम् अभ्यच्र्य मत्-प्रसादात् मत्-प्राप्ति-रूपाꣳ सिद्धिꣳ विन्दति मानवः॥१८।४६॥

मत्त एव सर्वम् उत्पद्यते। मया च सर्वम् इदꣳ ततम् इति पूर्वम् एव उक्तम्---

मया ततम् इदꣳ सर्वꣳ जगद् अव्यक्त-मूर्तिना [गीता ९।४] मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते स-चराचरम् [९।१०], अहꣳ सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८] इत्य्-आदिषु।

श्रेयान् स्व-धर्मो विगुणः पर-धर्मात् स्वनुष्ठितात्।

स्वभाव-नियतꣳ कर्म कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम्॥४७॥

एवꣳ त्यक्त-कर्तृत्वादिको मद्-आराधन-रूपः स्व-धर्मः स्वेनैवोपादातुꣳ योग्यो धर्मः। प्रकृति-सꣳसृष्टेन हि पुरुषेणेन्द्रिय-व्यापार-रूपः कर्म-योगात्मको धर्मः सुकरो भवति। अतः कर्म-योगाख्यः स्व-धर्मो विगुणोऽपि पर-धर्माद् इन्द्रिय-जय-निपुण-पुरुष-धर्माज् ज्ञान-योगात् सकलेन्द्रिय-नियमन-रूपतया स-प्रमादात् कदाचित् स्वनुष्ठितात् श्रेयान्। तद् एवोपपादयति प्रकृति-सꣳसृष्टस्य पुरुषस्य इन्द्रिय-व्यापार-रूपतया स्वभावत एव नियतत्वात् कर्मणः कर्म कुर्वन् किल्बिषꣳ सꣳसारꣳ नाप्नोत्य् अप्रमादत्वात् कर्मणः। ज्ञान-योगस्य सकलेन्द्रिय-नियमन-साध्यतया स-प्रमादत्वात्। तन्-निष्ठस् तु प्रमादात् किल्बिषꣳ प्रतिपद्येतापि। अतः कर्म-निष्ठा एव ज्यायसी इति तृतीयाध्यायोक्तꣳ स्मारयति॥१८।४७॥

सहजꣳ कर्म कौन्तेय स-दोषम् अपि न त्यजेत्।

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निर् इवावृताः॥४८॥

अतः सहजत्वेन सुकरम् अप्रमादꣳ च कर्म स-दोषꣳ स-दुःखम् अपि न त्यजेत्। ज्ञान-योग-योग्योऽपि कर्म-योगम् एव कुर्वीत इत्य् अर्थः। सर्वारम्भाः कर्मारम्भा ज्ञानारम्भाश् च हि दोषेण दुःखेन धूमेनाग्निर् इवावृताः। इयान् तु विशेषः कर्म-योगः सुकरोऽप्रमादश् च, ज्ञान-योगस् तद्-विपरीत इति॥१८।४८॥

असक्त-बुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगत-स्पृहः।

नैष्कर्म्य-सिद्धिꣳ परमाꣳ सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९॥

सर्वत्र फलादिष्व् असक्त-बुद्धिर् जितात्मा जितमनाः परम-पुरुष-कर्तृत्वानुसन्धानेन आत्म-कर्तृत्वे विगत-स्पृहः एवꣳ त्यागाद् अनन्यत्वेन निर्णीतेन सन्न्यासेन युक्तः कर्म कुर्वन् परमाꣳ नैष्कर्म्य-सिद्धिम् अधिगच्छति। परमाꣳ ध्यान-निष्ठाꣳ ज्ञान-योगस्यापि फल-भूताम् अधिगच्छतीत्य् अर्थः। वक्ष्यमाण-ध्यान-योगावाप्तिꣳ सर्वेन्द्रिय-कर्मोपरति-रूपाम् अधिगच्छति॥१८।४९॥

सिद्धिꣳ प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५०॥

सिद्धिꣳ प्राप्तः आप्रयाणाद् अहरहर् अनुष्ठीयमानकर्म योगनिष्पाद्यध्यानसिद्धिꣳ प्राप्तो यथा येन प्रकारेण वर्तमानो ब्रह्म प्राप्नोति तथा समासेन मे निबोध। तद् एव ब्रह्म विशिष्यते निष्ठा ज्ञानस्य या परा इति। ज्ञानस्य ध्यानात्मकस्य या परा निष्ठा परꣳ प्राप्यम् इत्य् अर्थः॥१८।५०॥

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानꣳ नियम्य च।

शब्दादीन् विषयाꣳस् त्यक्त्वा राग-द्वेषौ व्युदस्य च॥५१॥

विविक्त-सेवी लघ्व्-आशी यत-वाक्-काय-मानसः।

ध्यान-योग-परो नित्यꣳ वैराग्यꣳ समुपाश्रितः॥५२॥

अहङ्कारꣳ बलꣳ दर्पꣳ कामꣳ क्रोधꣳ परिग्रहम्।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्म-भूयाय कल्पते॥५३॥

बुद्ध्या विशुद्धया यथावस्थितात्म-तत्त्व-विषयया युक्तः, धृत्या आत्मानꣳ नियम्य च विषय-विमुखी-करणेन योग-योग्यꣳ मनः कृत्वा, शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा असन्निहितान् कृत्वा, तन्-निमित्तौ च राग-द्वेषौ व्युदस्य, विविक्त-सेवी सर्वैर् ध्यान-विरोधिभिर् विविक्ते देशे वर्तमानः। लघ्व्-आशी अत्यशनानशन-रहितः, यत-वाक्-काय-मानसो ध्यानाभिमुखी-कृत-काय-वाङ्-मनो-वृत्तिः, ध्यान-योग-परो नित्यम् एवꣳ भूतः सन् आप्रयाणाद् अहरहः ध्यान-योग-परः, वैराग्यꣳ समुपाश्रितः ध्येय-तत्त्व-व्यतिरिक्त-विषय-दोषावमर्शेन तत्र विरागताꣳ वर्धयन् अहङ्कारम्, अनात्मनी आत्माभिमानꣳ बलꣳ तद्-विवृद्धि-हेतु-भूतꣳ वासना-बलꣳ तन्-निमित्तꣳ दर्पꣳ कामꣳ क्रोधꣳ परिग्रहꣳ विमुच्य, निर्ममः सर्वेष्व् अनात्मीयेष्व् आत्मीय-बुद्धि-रहितः शान्तः आत्मानुभवैक-सुखः, एवꣳ-भूतो ध्यान-योगꣳ कुर्वन् ब्रह्म-भूयाय कल्पते ब्रह्म-भावाय कल्पते सर्व-बन्ध-विनिर्मुक्तो यथावस्थितम् आत्मानम् अनुभवतीत्य् अर्थः॥१८।५१-५३॥

ब्रह्म-भूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।

समः सर्वेषु भूतेषु मद्-भक्तिꣳ लभते पराम्॥५४॥

ब्रह्म-भूत आविर्भूतापरिच्छिन्न-ज्ञानैकाकार-मच्-छेषतैक-स्वभावात्म-स्वरूपः। इतस् त्व् अन्याꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि मे पराम् [गीता ७।५] इति हि स्व-शेषतोक्ता। प्रसन्नात्मा क्लेश-कर्मादिभिर् अकलुष-स्वरूपो मद्-व्यतिरिक्तꣳ न कञ्चन भूत-विशेषꣳ प्रति शोचति न कञ्चन काङ्क्षति। अपि तु मद्-व्यतिरिक्तेषु सर्वेषु भूतेष्व् अनादरणीयतायाꣳ समो निखिलꣳ वस्तु-जातꣳ तृणवत् मन्यमानो मद्-भक्तिꣳ लभते पराम्। मयि सर्वेश्वरे निखिल-जगद्-उद्भव-स्थिति-प्रलय-लीले निरस्त-समस्त-हेय-गन्धे ऽनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणैक-ताने लावण्यामृत-सागरे श्रीमति पुण्डारीक-नयने स्व-स्वामिन्य् अत्यर्थ-प्रियानुभव-रूपाꣳ पराꣳ भक्तिꣳ लभते॥१८।५४॥

तत्-फलम् आह---

भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यश् चास्मि तत्त्वतः।

ततो माꣳ तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तद्-अनन्तरम्॥५५॥

स्वरूपतः स्वभावतश् च योऽहꣳ गुणतो विभूतितो यावान् चाहꣳ तꣳ माम् एवꣳ-रूपया भक्त्या तत्त्वतो विजानाति। माꣳ तत्त्वतो ज्ञात्वा तद्-अनन्तरꣳ तत्त्व-ज्ञानानन्तरꣳ ततो भक्तितो माꣳ विशते प्रविशति। तत्त्वतः स्वरूप-स्वभाव-गुण-विभूति-दर्शनोत्तर-काल-भाविन्या अनवधिकातिशय-भक्त्या माꣳ प्राप्नोतीत्य् अर्थः। अत्र तत इति प्राप्ति-हेतुतया निर्दिष्टा भक्तिर् एवाभिधीयते। भक्त्या त्व् अनन्यया शक्यः [गीता ११।५४] इति तस्या एव तत्त्वतः प्रवेश-हेतुताभिधानात्॥१८।५५॥

एवꣳ वर्णाश्रमोचित-नित्य-नैमित्तिक-कर्मणाꣳ परित्यक्त-फलादिकानाꣳ परम-पुरुषाराधन-रूपेणानुष्ठितानाꣳ विपाक उक्तः। इदानीꣳ काम्यानाम् अपि कर्मणाम् उक्तेनैव प्रकारेणानुष्ठीयमानानाꣳ स एव विपाक इत्य् आह---

सर्व-कर्माण्य् अपि सदा कुर्वाणो मद्-व्यपाश्रयः।

मत्-प्रसादाद् अवाप्नोति शाश्वतꣳ पदम् अव्ययम्॥५६॥

न केवलꣳ नित्य-नैमित्तिक-कर्माण्य् अपि तु काम्यान्य् अपि सर्वाणि कर्माणि मद्-व्यपाश्रयः मयि सन्न्यस्त-कर्तृत्वादिकः कुर्वाणो मत्-प्रसादात् शाश्वतꣳ पदम् अव्ययम् अविकलꣳ प्राप्नोति। पद्यते गम्यते इति पदम् माꣳ प्राप्नोतीत्य् अर्थः॥१८।५६॥

यस्माद् एवꣳ तस्मात्---

चेतसा सर्व-कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्-परः।

बुद्धि-योगम् उपाश्रित्य मच्-चित्तः सततꣳ भव॥५७॥

चेतसात्मनो मदीयत्व-मन्-नियाम्यत्व-बुद्ध्योक्तꣳ हि मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्म-चेतसा [३।३०] इति सर्व-कर्माणि सकर्तृकाणि साराध्यानि मयि सन्न्यस्य मत्-परोऽहम् एव फलतया प्राप्यः इत्य् अनुसन्दधानः कर्मामि कुर्वन् इमम् एव बुद्धि-योगम् उपाश्रित्य सततꣳ मच्-चित्तो भव॥१८।५७॥

एवम्---

मच्-चित्तः सर्व-दुर्गाणि मत्-प्रसादात् तरिष्यसि।

अथ चेत् त्वम् अहङ्कारान् न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८॥

मच्-चित्तः सर्व-कर्माणि कुर्वन् सर्वाणि साꣳसारिकाणि दुर्गाणि मत्-प्रसादाद् एव तरिष्यसि। अथ त्वम् अहङ्काराद् अहम् एव कृत्याकृत्य-विषयꣳ सर्वꣳ जानामीति भावान् मद्-उक्तꣳ न श्रोष्यसि चेद् विनङ्क्ष्यसि नष्टे भविष्यसि। न हि कश्चिन् मद्-व्यतिरिक्तः कृत्स्नस्य प्राणि-जातस्य कृत्याकृत्ययोः ज्ञाता शासिता वा अस्ति॥१८।५८॥

यद् अहङ्कारम् आश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।

मिथ्यैष व्यवसायस् ते प्रकृतिस् त्वाꣳ नियोक्ष्यति॥५९॥

यद् अहङ्कारम् आत्मनि हिताहितज्ञाने स्वातन्त्र्याभिमानम् आश्रित्य मन्-नियोगम् अनादृत्य न योत्स्ये इति मन्यसे एष ते स्वातन्त्र्य-व्यवसायो मिथ्या भविष्यति। यतः प्रकृतिस् त्वाꣳ युद्धे नियोक्ष्यति। मत्-स्वातन्त्र्योद्विग्न-मनसꣳ त्वाम् अज्ञꣳ प्रकृतिः नियोक्ष्यति॥१८।५९॥

तद् उपपादयति---

स्वभाव-जेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।

कर्तुꣳ नेच्छसि यन् मोहात् करिष्यस्य् अवशोऽपि तत्॥६०॥

स्वभावजꣳ हि क्षत्रियस्य कर्म शौर्यꣳ स्वभावजेन शौर्याख्येन स्वेन कर्मणा निबद्धस् तत एवावशः परैः धर्षणम् असहमानस् त्वम् एव तद् युद्धꣳ करिष्यसि। यद् इदानीꣳ मोहाद् अज्ञानात् कर्तुꣳ न इच्छसि॥१८।६०॥

सर्वꣳ हि भूत-जातꣳ सर्वेश्वरेण मया पूर्व-कर्मानुगुण्येन प्रकृत्य्-अनुवर्तने नियमितम्, तत् सृणु---

ईश्वरः सर्व-भूतानाꣳ हृद्-देशेऽर्जुन तिष्ठति।

भ्रामयन् सर्व-भूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१॥

ईश्वरः सर्व-नियमन-शीलो वासुदेवः सर्व-भूतानाꣳ हृद्-देशे सकल-प्रवृत्ति-निवृत्ति-मूल-ज्ञानोदये देशे तिष्ठति। कथꣳ किꣳ कुर्वन् तिष्ठति। यन्त्रारूढानि सर्व-भूतानि मायया भ्रामयन् स्वेनैव निर्मितꣳ देहेन्द्रियावस्थ-प्रकृत्य्-आख्यꣳ यन्त्रम् आरूढानि सर्व-भूतानि स्वकीयया सत्त्वादि-गुण-मय्या मायया गुणानुगुणꣳ प्रवर्तयन् तिष्ठतीत्य् अर्थः। पूर्वम् अपि एतद् उक्तम् सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ च [गीता १५।१५] इति मत्तः सर्वꣳ प्रवर्तते [गीता १०।८] इति च। श्रुतिश् च--- य आत्मनि तिष्ठन् [शत्ब्र् १।१३।१] इत्य् आदिका।

एतन् माया-निवृत्ति-हेतुम् आह---

तम् एव शरणꣳ गच्छ सर्व-भावेन भारत।

तत्-प्रसादात् पराꣳ शान्तिꣳ स्थानꣳ प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२॥

यस्माद् एवꣳ तस्मात् तम् एव सर्वस्य प्रशासितारम् आश्रित-वात्सल्येन त्वत्-सारथ्येऽवस्थितम् इत्थꣳ कुर्व् इति च प्रशासितारꣳ माꣳ सर्व-भावेन सर्वात्मना शरणꣳ गच्छानुवर्तस्व। अन्यथा तन्-माया-प्रेरितेनाज्ञेन त्वया युद्धादि-करणम् अवर्जनीयम्। तथा सति नष्टे भविष्यसि। अतो मद्-उक्त-प्रकारेण युद्धादिकꣳ कुर्व् इत्य् अर्थः। एवꣳ कुर्वाणस् तत्-प्रसादात् पराꣳ शान्तिꣳ सर्व-कर्म-बन्धोपशमनꣳ शाश्वतꣳ च स्थानꣳ प्राप्स्यसि। यद् अभिधीयते श्रुति-शतैः--- तद् विष्णोः परमꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरयः [ऋग्।वे। १।२।६।५] ते ह नाकꣳ महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः [यजुः ३१।१६] यत्र ऋषयः प्रथमजा ये पुराणाः। परेण नाकꣳ विहितꣳ गुहायाम् [म।ना।उ। ८।१४] यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् [ऋग्।वे। ८।७।१७।७], अथ यद् अतः परो दिवो ज्योतिर् दीप्यते [छा।उ। ३।१३।७], सोऽध्वनः पारम् आप्नोति तद् विष्णोः परमꣳ पदम् [क।उ। ३।९] इत्य्-आदिभिः॥१८।६२॥

इति ते ज्ञानम् आख्यातꣳ गुह्याद् गुह्यतरꣳ मया।

विमृश्यैतद् अशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३॥

इत्य् एवꣳ ते मुमुक्षुभिर् अधिगन्तव्यꣳ ज्ञानꣳ सर्वस्माद् गुह्याद् गुह्यतरꣳ कर्म-योगविषयꣳ ज्ञान-योगविषयꣳ भक्ति-योगविषयꣳ च सर्वम् आख्यातम्। एतद् अशेषेण विमृश्य स्वाधिकारानुरूपꣳ यथा इच्छसि तथा कुरु, कर्म-योगꣳ ज्ञानꣳ भक्ति-योगꣳ वा यथेष्टम् आतिष्ठ इत्य् अर्थः॥१८।६३॥

सर्व-गुह्यतमꣳ भूयः शृणु मे परमꣳ वचः।

इष्टोऽसि मे दृढम् इति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४॥

सर्वेष्व् एतेषु गुह्येषु भक्ति-योगस्य श्रेष्ठत्वाद् गुह्यतमम् इति पूर्वम् एव उक्तम् इदꣳ तु ते गुह्यतमꣳ प्रवक्ष्याम्यनसूयवे [गीता ९।१] इत्य् आदौ। भूयोऽपि तद्-विषयꣳ परमꣳ मे वचः सृण्व् इष्टोऽसि मे दृढम् इति ततस् ते हितꣳ वक्ष्यामि॥१८।६४॥

मन्-मना भव मद्-भक्तो मद्-याजी माꣳ नमस्कुरु।

माम् एवैष्यसि सत्यꣳ ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥६५॥

वेदान्तेषु--- वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात् [श्वे।उ। ३।८] तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति। नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय [श्वे।उ। ३।८] इत्य्-आदिषु विहितꣳ वेदन-ध्यानोपासनादि-शब्द-वाच्यꣳ दर्शन-समानाकारꣳ स्मृति-सꣳसन्तानम् अत्यर्थ-प्रियम् इह मन्-मना भव इति विधीयते।

मद्-भक्तोऽत्यर्थꣳ मत्-प्रियोऽत्यर्थ-मत्-प्रियत्वेन च निरतिशय-प्रियाꣳ स्मृति-सन्ततिꣳ कुरुष्व इत्य् अर्थः। मद्-याजी तत्रापि मद्-भक्त इत्य् अनुषज्यते। यजनꣳ पूजनम्, अत्यर्थ-प्रिय-मद्-आराधन-परो भव। आराधनꣳ हि परिपूर्ण-शेष-वृत्तिः।

माꣳ नमस्कुरु नमो नमनꣳ मय्य् अतिमात्र-प्रह्वीभावम् अत्यर्थ-प्रियꣳ कुर्व् इत्य् अर्थः। एवꣳ वर्तमानो माम् एव एष्यसीत्य् एतत् सत्यꣳ ते प्रतिजाने तव प्रतिज्ञाꣳ करोमि, न उपच्छन्द-मात्रꣳ यतस् त्वꣳ प्रियोऽसि मे प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहꣳ स च मम प्रियः [७।१७] इति पूर्वम् एव उक्तम्। यस्य मय्य् अतिमात्र-प्रीतिः वर्तते ममापि तस्मिन् अतिमात्र-प्रीतिर् भवतीति तद्-वियोगम् असहमानोऽहꣳ तꣳ माꣳ प्रापयामि, अतः सत्यम् एव प्रतिज्ञातꣳ माम् एव एष्यसीति॥१८।६५॥

सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकꣳ शरणꣳ व्रज।

अहꣳ त्वा सर्व-पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६॥

कर्म-योग-ज्ञान-योग-भक्ति-योग-रूपान् सर्वान् धर्मान् परम-निःश्रेयस-साधन-भूतान् मद्-आराधनत्वेनातिमात्र-प्रीत्या यथाधिकारꣳ कुर्वाण एव उक्त-रीत्या फल-कर्म-कर्तृत्वादि-परित्यागेन परित्यज्य माम् एकम् एव कर्तारम् आराध्यꣳ प्राप्यम् उपायꣳ चानुसन्धत्स्व।

एष एव सर्व-धर्माणाꣳ शास्त्रीय-परित्यागः इति निश्चयꣳ सृणु मे। तत्र त्यागे भरत-सत्तम। त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः [गीता १८।४] इत्य् आरभ्य, सङ्गꣳ त्यक्त्वा फलꣳ चैव स त्यागः सात्त्विको मतः [गीता १८।९],

इत्य् अध्यायादौ सुदृढम् उपपादितम्।

अहꣳ त्वा सर्व-पापेभ्यो मोक्षयिष्याम्य् एवꣳ वर्तमानꣳ त्वाꣳ मत्-प्राप्ति-विरोधिभ्योऽनादि-काल-सञ्चितानन्ताकृत्य-करण-कृत्याकरण-रूपेभ्यः सर्वेभ्यः पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि। मा शुचः, शोकꣳ मा कृथाः।

अथवा, सर्व-पाप-विनिर्मुक्तात्यर्थ-भगवत्-प्रिय-पुरुष-निर्वत्र्यत्वाद् भक्ति-योगस्य तद्-आरम्भ-विरोधि-पापानाम् आनन्त्याच् च तत्-प्रायश्चित्त-रूपैः धर्मैः अपरिमित-काल-कृतैः, तेषाꣳ दुस्तरतया आत्मनो भक्ति-योगारम्भानर्हताम् आलोच्य, शोचतोऽर्जुनस्य शोकम् अपनुदन् श्री-भगवान् उवाच--- सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकꣳ शरणꣳ व्रज इति।

भक्ति-योगारम्भ-विरोध्य्-अनादि-काल-सञ्चित-नाना-विधानन्त-पापानुगुणान् तत्-प्रायाश्चित्त-रूपान् कृच्छ्र-चान्द्रायण-कूष्माण्डा-वैश्वानर-प्राजापत्य-व्रातपति-पवित्रेष्टि-त्रिवृद्-अग्निष्टोमादिकान् नाना-विधानन्तान् त्वया परिमित-काल-वर्तिना दुरुनुष्ठान् सर्व-धर्मान् परित्यज्य भक्ति-योगारम्भ-सिद्धये माम् एकꣳ परम-कारुणिकम् अनालोचित-विशेष-शेष-लोक-शरण्यम् आश्रित-वात्सल्य-जलधिꣳ शरणꣳ प्रपद्यस्व। अहꣳ त्वा सर्व-पापेभ्यो यथोदित-स्वरूप-भक्त्य्-आरम्भ-विरोधिभ्यः सर्वेभ्यः पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि। मा सुचः॥१८।६६॥

इदꣳ ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।

न चाशुश्रूषवे वाच्यꣳ न च माꣳ योऽभ्यसूयति॥६७॥

इदꣳ ते परमꣳ गुह्यꣳ शास्त्रꣳ मया आख्यातम् अतपस्कायातप्त-तपसे त्वया न वाच्यꣳ त्वयि वक्तरि मयि चाभक्ताय कदाचन न वाच्यꣳ तप्त-तपसे चाभक्ताय न वाच्यम् इत्य् अर्थः। न चाशुश्रूषवे भक्तायाप्य् अशुश्रूषवे न वाच्यꣳ न च माꣳ योऽभ्यसूयति मत्-स्वरूपे मद्-ऐश्वर्ये मद्-गुणेषु च कथितेषु यो दोषम् आविष्करोति न तस्मै वाच्यम्, असमान-विभक्ति-निर्देशस् तस्यात्यन्त-परिहरणीयता-ज्ञापनाय॥१८।६७॥

य इदꣳ परमꣳ गुह्यꣳ मद्-भक्तेष्व् अभिधास्यति।

भक्तिꣳ मयि पराꣳ कृत्वा माम् एवैष्यत्य् असꣳशयः॥६८॥

इदꣳ परमꣳ गुह्यꣳ मद्-भक्तेषु योऽभिधास्यति, व्याख्यास्यति सः मयि परमाꣳ भक्तिꣳ कृत्वा माम् एव एष्यति न तत्र सꣳशयः॥१८।६८॥

न च तस्मान् मनुष्येषु कश्चिन् मे प्रिय-कृत्तमः।

भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९॥

सर्वेषु मनुष्येष्व् इतः पूर्वꣳ तस्माद् अन्यो मनुष्यो मे न कश्चित् प्रियकृत्तमोऽभूत्, इतः उत्तरꣳ च न भविता, अयोग्यानाꣳ प्रथमम् उपादानꣳ योग्यानाम् अकथनाद् अपि तत्-कथनस्यानिष्टतमत्वात्॥१८।६९॥

अध्येष्यते च य इमꣳ धर्म्यꣳ सꣳवादम् आवयोः।

ज्ञान-यज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्याम् इति मे मतिः॥७०॥

य इमम् आवयोः धर्म्यꣳ सꣳवादम् अध्येष्यते, तेन ज्ञान-यज्ञेनाहम् इष्टः स्याम्। इति मे मतिः। अस्मिन् यो ज्ञान-यज्ञोऽभिधीयते, तेनाहम् एतद् अध्ययन-मात्रेण इष्टः स्याम् इत्य् अर्थः॥१८।७०॥

श्रद्धावान् अनसूयश् च शृणुयाद् अपि यो नरः।

सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्य-कर्मणाम्॥७१॥

श्रद्धावान् अनसूयश् च यो नरः सृणुयाद् अपि तेन श्रवण-मात्रेण सोऽपि भक्ति-विरोधि-पापेभ्यो मुक्तः पुण्य-कर्मणाꣳ मद्-भक्तानाꣳ लोकान् समूहान् प्राप्नुयात्॥१८।७१॥

कच्चिद् एतच् छ्रुतꣳ पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।

कच्चिद् अज्ञान-सꣳमोहः प्रनष्टस् ते धनञ्जय॥७२॥

मया कथितम् एतत् पार्थ त्वयावहितेन चेतसा कच्चित् श्रुतम्। तवाज्ञान-सꣳमोहः कच्चित् प्रनष्टः। येनाज्ञानेन मूढो न योत्स्यामि, इत्य् उक्तवान्॥१८।७२॥

अर्जुन उवाच---

नष्टो मोहः स्मृतिर् लब्धा त्वत्-प्रसादान् मयाच्युत।

स्थितोऽस्मि गत-सन्देहः करिष्ये वचनꣳ तव॥७३॥

मोहो विपरीत-ज्ञान त्वत्-प्रसादात् मम तद् विनष्टम्। स्मृतिर् यथावस्थित-तत्त्व-ज्ञानꣳ त्वत्-प्रसादाद् एव तच् च लब्धम्।

अनात्मनि प्रकृतव् आत्माभिमान-रूपो मोहः, परम-पुरुष-शरीरतया तद्-आत्मकस्य कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनोऽतद्-आत्माभिमान-रूपश् च, नित्य-नैमित्तिक-रूपस्य कर्मणः परम-पुरुषाराधनतया तत्-प्राप्त्य्-उपाय-भूतस्य बन्धत्व-बुद्धि-रूपश् च, सर्वो विनष्टः। आत्मनः प्रकृति-विलक्षणत्व-तत्-स्वभाव-रहितता-ज्ञातृत्वैक-स्वभावता-परम-पुरुष-शेषता-तन्-नियाम्यत्वैक-स्वरूपता-ज्ञानम्, भगवतो निखिल-जगद्-उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय-लीला-शेष-दोष-प्रत्यनीक-कल्याणैक-स्वरूप-स्वाभाविकानवधिकातिशय-ज्ञान-बलैश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजः-प्रभृति-समस्त-कल्याण-गुण-गण-महार्णव-पर-ब्रह्म-शब्दाभिधेय-परम-पुरुष-याथात्म्य-विज्ञानꣳ च, एवꣳ-रूपꣳ परावर-तत्त्व-याथात्म्य-विज्ञान-तद्-अभ्यास-पूर्वकाहरह-रुप-चीयमान-परम-पुरुष-प्रीत्यैक-फल-नित्य-नैमित्तिक-कर्म-निषिद्ध-परिहार-शम-दमाद्य्-आत्म-गुण-निर्वत्र्य-भक्ति-रूपतापन्न-परम-पुरुषोपासनैक-लभ्यो वेदान्त-वेद्यः परम-पुरुषो वासुदेवस् त्वम् इति ज्ञानꣳ च लब्धम्।

ततश् च बन्धु-स्नेह-कारुण्य-प्रवृद्ध-विपरीत-ज्ञान-मूलात् सर्वस्माद् अवसादाद् विमुक्तो गत-सन्देहः स्वस्थः स्थितोऽस्मि। इदानीम् एव युद्धादि-कर्तव्यता-विषयꣳ तव वचनꣳ करिष्ये यथोक्तꣳ युद्धादिकꣳ करिष्ये इत्य् अर्थः॥१८।७३॥

धृतराष्ट्राय स्वस्य पुत्राः पाण्डावाश् च युद्धे किम् अकुर्वत इति पृच्छते---

सञ्जय उवाच---

इत्य् अहꣳ वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।

सꣳवादम् इमम् अश्रौषम् अद्भुतꣳ रोमहर्षणम्॥७४॥

इत्य् एवꣳ वासुदेवस्य वसुदेव-सूनोः पार्थस्य च तत्-पितृ-ष्वसुः पुत्रस्य च महात्मनो महा-बुद्धेस् तत्-पद-द्वन्द्वम् आश्रितस्य इमꣳ रोमहर्षणम् अद्भुतꣳ सꣳवादम् अहꣳ यथोक्तम् अश्रौषꣳ श्रुतवान् अहम्॥१८।७४॥

व्यास-प्रसादाच् छ्रुतवान् एतद् गुह्यम् अहꣳ परम्।

योगꣳ योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५॥

व्यास-प्रसादाद् व्यासानुग्रहेण दिव्य-चक्षुः-श्रोत्र-लाभाद् एतत् परꣳ योगाख्यꣳ गुह्यꣳ योगेश्वराद् ज्ञान-बलैश्वर्य-वीर्य-शक्ति-तेजसाꣳ निधेर् भगवतः कृष्णात् स्वयम् एव कथयतः साक्षात् श्रुतवान् अहम्॥१८।७५॥

राजन् सꣳस्मृत्य सꣳस्मृत्य सꣳवादम् इमम् अद्भुतम्।

केशवार्जुनयोः पुण्यꣳ हृष्यामि च मुहुर् मुहुः॥७६॥

केशवार्जुनयोर् इमꣳ पुण्यम् अद्भुतꣳ सꣳवादꣳ साक्षाच् छ्रुतꣳ स्मृत्वा मुहुः मुहुः हृष्यामि॥१८।७६॥

तच् च सꣳस्मृत्य सꣳस्मृत्य रूपम् अत्यद्भुतꣳ हरेः।

विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः॥७७॥

तत् चार्जुनाय प्रकाशितम् ऐश्वरꣳ हरेः अत्यद्भुतꣳ रूपꣳ मया साक्षात्-कृतꣳ सꣳस्मृत्य सꣳस्मृत्य हृष्यतो मे महान् विस्मयो जायते पुनः पुनश् च हृष्यामि॥१८।७७॥

किम् अत्र बहुनोक्तेन---

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।

तत्र श्रीर् विजयो भूतिर् ध्रुवा नीतिर् मतिर् मम॥७८॥

यत्र योगेश्वरः कृत्स्नस्योच्चावच-रूपेणावस्थितस्य चेतनस्याचेतनस्य च वस्तुनो ये ये स्वभाव-योगास् तेषाꣳ सर्वेषाꣳ योगानाम् ईश्वरः स्व-सङ्कल्पायत्त-स्वेतर-समस्त-वस्तु-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्ति-भेदः कृष्णो वसुदेव-सूनुर् यत्र च पार्थो धनुर्धरस् तत्-पितृष्वसुः पुत्रस् तत्-पद-द्वन्द्वैकाश्रयस् तत्र श्रीर् विजयो भूतिः नीतिश् च ध्रुवा निश्चला इति मतिर् मम इति॥१८।७८॥

इति श्रीमद्-रामानुजाचार्य-विरचिते श्रीमद्-गीता-भाष्येऽष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

అతీతేనాధ్యాయ-ద్వయేన అభ్యుదయ-నిఃశ్రేయస-సాధన-భూతṁ వైదికమ్ ఏవ యజ్ఞ-తపో-దానాదికṁ కర్మ నాన్యత్। వైదికస్య చ కర్మణః సామాన్య-లక్షణṁ ప్రణవాన్వయః। తత్ర మోక్షాభ్యుదయ-సాధనయోర్ భేదః తత్-సచ్-ఛబ్ద-నిర్దేశ్యానిర్దేశ్యత్వేన మోక్ష-సాధనṁ చ కర్మ ఫలాభిసన్ధి-రహితṁ యజ్ఞాదికమ్। తద్-ఆరమ్భశ్ చ సత్త్వోద్రేకాద్ భవతి, సత్త్వ-వృద్ధిశ్ చ సాత్త్వికాహార-సేవయా ఇత్య్ ఉక్తమ్। అనన్తరṁ మోక్ష-సాధనతయా నిర్దిష్టయోః త్యాగ-సన్న్యాసయోర్ ఐక్యṁ త్యాగస్య సన్న్యాసస్య చ స్వరూపమ్। భగవతి సర్వేశ్వరే చ సర్వ-కర్మణాṁ కర్తృత్వానుసన్ధానṁ, సత్త్వ-రజస్-తమసాṁ కార్య-వర్ణనేన సత్త్వ-గుణస్యావశ్యోపాదేయత్వṁ, స్వ-వర్ణోచితానాṁ కర్మణాṁ పరమ-పురుషారాధన-భూతానాṁ పరమ-పురుష-ప్రాప్తి-నిర్వర్తన-ప్రకారః, కృత్స్నస్య గీతా-శాస్త్రస్య సారార్థో భక్తి-యోగ ఇత్య్ ఏతే ప్రతిపాద్యన్తే। తత్ర తావత్ త్యాగ-సన్న్యాసయోః పృథక్త్వైకత్వ-నిర్ణయాయ స్వరూప-నిర్ణయాయ చార్జునః పృచ్ఛతి---

సన్న్యాసస్య మహా-బాహో తత్త్వమ్ ఇచ్ఛామి వేదితుమ్।

త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్ కేశి-నిషూదన॥౧॥

త్యాగ-సన్న్యాసౌ హి మోక్ష-సాధనతయా విహితౌ - న కర్మణా న ప్రజయా ధనేన త్యాగేనైకేఽమృతత్వమానశుః [మహానాఉ ౮।౧౪]

అస్య సన్న్యాసస్య త్యాగస్య చ తత్త్వṁ యాథాత్మ్యṁ పృథగ్ వేదితుమ్ ఇచ్ఛామి। అయమ్ అభిప్రాయః కిమ్ ఏతౌ సన్న్యాస-త్యాగ-శబ్దౌ పృథగ్-అర్థౌ, ఉతైకార్థావ్ ఏవ। యదా పృథగ్-అర్థౌ, తదానయోః పృథక్త్వేన స్వరూపṁ వేదితుమ్ ఇచ్ఛామి। ఏకత్వేఽపి తస్య స్వరూపṁ వక్తవ్యమ్ ఇతి।

అథానయోర్ ఏకమ్ ఏవ స్వరూపమ్, తచ్ చేదృశమ్ ఇతి నిర్ణీతుṁ వాది-విప్రతిపత్తిṁ దర్శయన్ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ---

కామ్యానాṁ కర్మణాṁ న్యాసṁ సన్న్యాసṁ కవయో విదుః।

సర్వ-కర్మ-ఫల-త్యాగṁ ప్రాహుస్ త్యాగṁ విచక్షణాః॥౨॥

కేచన విద్వాṁసః కామ్యానాṁ కర్మణాṁ న్యాసṁ స్వరూప-త్యాగṁ సన్న్యాసṁ విదుః। కేచిచ్ చ విచక్షణా నిత్యానాṁ నైమిత్తికానాṁ కామ్యానాṁ చ సర్వేషాṁ కర్మణాṁ ఫల-త్యాగ ఏవ మోక్ష-శాస్త్రేషు త్యాగ-శబ్దార్థ ఇతి ప్రాహుః।

తత్ర శాస్త్రీయస్ త్యాగః కామ్య-కర్మ-స్వరూప-విషయః, సర్వ-కర్మ-ఫల-విషయః, ఇతి వివాదṁ ప్రదర్శయన్ ఏకత్ర సన్న్యాస-శబ్దమ్ ఇతరత్ర త్యాగ-శబ్దṁ ప్రయుక్తవాన్। అతస్ త్యాగ-సన్న్యాస-శబ్దయోర్ ఏకార్థత్వమ్ అఙ్గీకృతమ్ ఇతి జ్ఞాయతే।

తథా నిశ్చయṁ సృణు మే తత్ర త్యాగే భరత-సత్తమ [గీతా ౧౮।౪] ఇతి త్యాగ-శబ్దేనైవ నిర్ణయ-వచనాత్।

ఇతి పరస్పర-పర్యాయతా-దర్శనాచ్ చ తయోః ఏకార్థత్వṁ ప్రతీయత ఇతి నిశ్చీయతే॥౧౮।౨॥

త్యాజ్యṁ దోషవద్ ఇత్య్ ఏకే కర్మ ప్రాహుర్ మనీషిణః।

యజ్ఞ-దాన-తపః-కర్మ న త్యాజ్యమ్ ఇతి చాపరే॥౩॥

ఏకే మనీషిణః కాపిలా వైదికాశ్ చ తన్-మతానుసారిణో రాగాది-దోషవద్ బన్ధకత్వాత్ సర్వṁ యజ్ఞాదికṁ కర్మ ముముక్షుణా త్యాజ్యమ్ ఇత్య్ ఆహుః। అపరే పణ్డితా యజ్ఞాదికṁ కర్మ న త్యాజ్యమ్ ఇతి ప్రాహుః॥౧౮।౩॥

నిశ్చయṁ శృణు మే తత్ర త్యాగే భరత-సత్తమ।

త్యాగో హి పురుష-వ్యాఘ్ర త్రి-విధః సమ్ప్రకీర్తితః॥౪॥

తత్రైవṁ వాది-విప్రతిపన్నే త్యాగే త్యాగ-విషయṁ నిశ్చయṁ మే మత్తః సృణు। త్యాగః క్రియమాణేషు ఏవ వైదికేషు కర్మసు ఫల-విషయతయా, కర్మ-విషయతయా, కర్తృత్వ-విషయతయా చ పూర్వమ్ ఏవ హి మయా త్రివిధః సమ్ప్రకీర్తితః---

కర్మ-జన్యṁ స్వర్గాదికṁ ఫలṁ మమ న స్యాద్ ఇతి ఫల-త్యాగః। మదీయ-ఫల-సాధనతయా మదీయమ్ ఇదṁ కర్మ ఇతి కర్మణి మమతాయాః పరిత్యాగః కర్మ-విషయస్ త్యాగః। సర్వేశ్వరే కర్తృత్వానుసన్ధానేన ఆత్మనః కర్తృతా-త్యాగః కర్తృత్వ-విషయస్ త్యాగః॥౧౮।౪॥

యజ్ఞ-దాన-తపః-కర్మ న త్యాజ్యṁ కార్యమ్ ఏవ తత్।

యజ్ఞో దానṁ తపశ్ చైవ పావనాని మనీషిణామ్॥౫॥

యజ్ఞ-దాన-తపః-ప్రభృతి వైదికṁ కర్మ ముముక్షుణా న కదాచిద్ అపి త్యాజ్యమ్। అపి త్వ్ ఆప్రయాణాద్ అహరహః కార్యమ్ ఏవ। కుతః। యజ్ఞ-దాన-తపః-ప్రభృతీని వర్ణాశ్రమ-సమ్బన్ధీని కర్మాణి మనీషిణాṁ మనన-శీలానాṁ పావనాని। మననమ్ ఉపాసనమ్। ముముక్షూణాṁ యావజ్-జీవమ్ ఉపాసనṁ కుర్వతామ్ ఉపాసన-నిష్పత్తి-విరోధి-ప్రాచీన-కర్మ-వినాశనానీత్య్ అర్థః॥౧౮।౫॥

ఏతాన్య్ అపి తు కర్మాణి సఙ్గṁ త్యక్త్వా ఫలాని చ।

కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్చితṁ మతమ్ ఉత్తమమ్॥౬॥

యస్మాత్ మనీషిణాṁ యజ్ఞ-దాన-తపఃప్రభృతీని పావనాని, తస్మాద్ ఉపాసనవద్ ఏతాన్య్ అపి యజ్ఞాదీని కర్మాణి మద్-ఆరాధనరూపాణి సఙ్గṁ కర్మణి మమతాṁ ఫలాని చ త్యక్త్వా అహరహ ఆప్రయాణాద్ ఉపాసననిర్వృత్తయే ముముక్షుణా కర్తవ్యానీతి మమ నిశ్చితమ్ ఉత్తమṁ మతమ్॥౧౮।౬॥

నియతస్య తు సన్న్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే।

మోహాత్ తస్య పరిత్యాగస్ తామసః పరికీర్తితః॥౭॥

నియతస్య నిత్య-నైమిత్తికస్య మహా-యజ్ఞాదేః కర్మణః సన్న్యాసస్ త్యాగో నోపపద్యతే। శరీర-యాత్రాపి చ తే న ప్రసిద్ధ్యేద్ అకర్మణః [గీతా ౩।౮] ఇతి శరీర-యాత్రాయా ఏవాసిరాః। శరీర-యాత్రా హి యజ్ఞ-శిష్టాశనేన నిర్వర్త్యమానా సమ్యగ్ జ్ఞానాయ ప్రభవతి। అన్యథా భుఞ్జతే తే త్వ్ అఘṁ పాపాః [గీతా ౩।౧౩] ఇత్య్ అయజ్ఞ-శిష్టాఘ-రూపాశనాప్యాయనṁ మనసో విపరీత-జ్ఞానాయ భవతి। అన్న-మయṁ హి సోమ్య మనః [ఛా।ఉ। ౬।౫।౪] ఇత్య్ అన్నేన హి మన ఆప్యాయతే। ఆహార-శుద్ధౌ సత్త్వ-శుద్ధిః సత్త్వ-శుద్ధౌ ధ్రువా స్మృతిః। స్మృతి-లమ్భే సర్వ-గ్రన్థీనాṁ విప్రమోక్షః [ఛా।ఉ। ౭।౨౬।౨] ఇతి బ్రహ్మ-సాక్షాత్కార-రూపṁ జ్ఞానమ్ ఆహార-శుద్ధ్యాయత్తమ్ ఇతి శ్రూయతే। తస్మాన్ మహా-యజ్ఞాది-నిత్య-నైమిత్తికṁ కర్మ ఆప్రయాణాత్ బ్రహ్మ-జ్ఞానాయ ఏవ ఉపాదేయమ్ ఇతి తస్య త్యాగో నోపపద్యతే।

ఏవṁ జ్ఞానోత్పాదినః కర్మణో బన్ధకత్వ-మోహాత్ పరిత్యాగస్ తామసః పరికీర్తితః। తమో-మూలస్ త్యాగస్ తామసః, తమః-కార్యాజ్ఞాన-మూలత్వేన త్యాగస్థ-తమో-మూలత్వమ్। తమో హ్య్ అజ్ఞానస్య మూలṁ ప్రమాద-మోహౌ తమసో భవతోఽజ్ఞానమ్ ఏవ చ [గీతా ౧౪।౧౭] ఇత్య్ అత్రోక్తమ్। అజ్ఞానṁ తు జ్ఞాన-విరోధి-విపరీత-జ్ఞానమ్। తథా చ వక్ష్యతే---

అతో నిత్య-నైమిత్తికాదేః కర్మణస్ త్యాగో విపరీత-జ్ఞాన-మూల ఏవ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౭॥

దుఃఖమ్ ఇత్య్ ఏవ యత్ కర్మ కాయ-క్లేశ-భయాత్ త్యజేత్।

స కృత్వా రాజసṁ త్యాగṁ నైవ త్యాగ-ఫలṁ లభేత్॥౮॥

యద్యపి పరమ్పరయా మోక్ష-సాధన-భూతṁ కర్మ తథాపి దుఃఖాత్మక-ద్రవ్యార్జన-సాధ్యత్వాత్ బహ్వ్-ఆయాస-రూపతయా కాయ-క్లేశ-కరత్వాచ్ చ మనసోఽవసాద-కరమ్ ఇతి తద్-భీత్యా యోగ-నిష్పత్తయే జ్ఞానాభ్యాస ఏవ యతనీయ ఇతి యో మహా-యజ్ఞాద్య్-ఆశ్రమ-కర్మ పరిత్యజేత్। స రాజసṁ రజో-మూలṁ త్యాగṁ కృత్వా తద్ అయథావస్థిత-శాస్త్రార్థ-రూపమ్ ఇతి జ్ఞానోత్పత్తి-రూపṁ త్యాగ-ఫలṁ న లభేత్। అయథావత్ ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ [గీతా ౧౮।౩౧] ఇతి హి వక్ష్యతే। న హి కర్మ దృష్ట-ద్వారేణ మనః-ప్రసాద-హేతుః। అపి తు భగవత్-ప్రసాద-ద్వారేణ॥౧౮।౮॥

కార్యమ్ ఇత్య్ ఏవ యత్ కర్మ నియతṁ క్రియతేఽర్జున।

సఙ్గṁ త్యక్త్వా ఫలṁ చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః॥౯॥

నిత్య-నైమిత్తిక-మహాయజ్ఞాది-వర్ణాశ్రమ-విహితṁ కర్మ మద్-ఆరాధన-రూపతయా కార్యṁ స్వయṁ-ప్రయోజనమ్ ఇతి మత్వా సఙ్గṁ కర్మణి మమతాṁ ఫలṁ చ త్యక్త్వా యత్ క్రియతే, స త్యాగః సాత్త్వికో మతః స సత్త్వ-మూలః। యథావస్థిత-శాస్త్రార్థ-జ్ఞాన-మూల ఇత్య్ అర్థః। సత్త్వṁ హి యథావస్థిత-వస్తు-జ్ఞానమ్ ఉత్పాదయతీత్య్ ఉక్తమ్--- సత్త్వాత్ సజాయతే జ్ఞానమ్ [గీతా ౧౪।౧౭] ఇతి। వక్ష్యతే చ---

న ద్వేష్ట్య్ అకుశలṁ కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే।

త్యాగీ సత్త్వ-సమావిష్టో మేధావీ ఛిన్న-సṁశయః॥౧౦॥

ఏవṁ సత్త్వ-సమావిష్టే మేధావీ యథావస్థిత-తత్త్వ-జ్ఞానస్ తత ఏవ ఛిన్న-సṁశయః కర్మణి సఙ్గ-ఫల-కర్తృత్వ-త్యాగీ న ద్వేష్ట్య్ అకుశలṁ కర్మ కుశలే చ కర్మణి నానుషజ్జతే। అకుశలṁ కర్మానిష్ట-ఫలమ్, కుశలṁ చ కర్మ ఇష్ట-రూప-స్వర్గ-పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాది-ఫలమ్। సర్వస్మిన్ కర్మణి మమతా-రహితత్వాత్। త్యక్త-బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-సర్వ-ఫలత్వాత్, త్యక్త-కర్తృత్వాచ్ చ తయోః క్రియమాణయోః ప్రీతి-ద్వేషౌ న కరోతి। అనిష్ట-ఫలṁ పాపṁ కర్మాత్ర ప్రామాదికమ్ అభిప్రేతమ్, నావిరతో దుశ్చరితాన్ నాశాన్తో నాసమాహితః। నాశాన్త-మానసో వాపి ప్రజ్ఞానేనైనమ్ ఆప్నుయాత్॥ [క।ఉ। ౧।౨।౨౪] ఇతి దుశ్చరితావిరతేః జ్ఞానోత్పత్తి-విరోధిత్వ-శ్రవణాత్॥౧౮।౧౦॥

అతః కర్మణి కర్తృత్వ-సఙ్గ-ఫలానాṁ త్యాగః శాస్త్రీయస్ త్యాగః న కర్మ-స్వరూప-త్యాగః। తద్ ఆహ---

న హి దేహ-భృతా శక్యṁ త్యక్తుṁ కర్మాణ్య్ అశేషతః।

యస్ తు కర్మ-ఫల-త్యాగీ స త్యాగీత్య్ అభిధీయతే॥౧౧॥

న హి దేహ-భృతా ధ్రియమాణ-శరీరేణ కర్మాణ్య్ అశేషతస్ త్యక్తుṁ శక్యṁ దేహ-ధారణార్థానామ్ అశన-పానాదీనాṁ తద్-అనుబన్ధినాṁ చ కర్మణామ్ అవర్జనీయత్వాత్। తద్-అర్థṁ చ మహా-యజ్ఞాద్య్-అనుష్ఠానమ్ అవర్జనీయమ్। యస్ తు తేషు మహా-యజ్ఞాది-కర్మసు ఫల-త్యాగీ స ఏవ త్యాగేనైకేఽమృతత్వమ్ ఆనశుః [మహానాఉ ౮।౧౪] ఇత్య్-ఆది-శాస్త్రేషు త్యాగీత్య్ అభిధీయతే। ఫల-త్యాగీతి ప్రదర్శనార్థః, ఫల-కర్తృత్వ-కర్మ-సఙ్గానాṁ త్యాగీతి। త్రివిధః సమ్ప్రకీర్తిత ఇతి ప్రక్రమాత్॥౧౮।౧౧॥

నను కర్మాణ్య్ అగ్నిహోత్ర-దర్శపూర్ణమాస-జ్యోతిష్టోమాదీని మహా-యజ్ఞాదీని చ స్వర్గాది-ఫల-సమ్బన్ధితయా శాస్త్రైర్ విధీయన్తే। నిత్య-నైమిత్తికానామ్ అపి ప్రాజాపత్యṁ గృహస్థానామ్ [వి।పు। ౧।౬।౩౭] ఇత్య్-ఆది-ఫల-సమ్బన్ధితయైవ హి చోదనా। అతస్ తత్-ఫల-సాధన-స్వభావతయా అవగతానాṁ కర్మణామ్ అనుష్ఠానే బీజావాపాదీనామ్ ఇవానభిసṁహిత-ఫలస్యాపీష్టానిష్ట-రూప-ఫల-సమ్బన్ధోఽవర్జనీయః। అతో మోక్ష-విరోధి-ఫలత్వేన ముముక్షుణా న కర్మానుష్ఠేయమ్ ఇతి, అత ఉత్తరమ్ ఆహ---

అనిష్టమ్ ఇష్టṁ మిశ్రṁ చ త్రి-విధṁ కర్మణః ఫలమ్।

భవత్య్ అత్యాగినాṁ ప్రేత్య న తు సన్న్యాసినాṁ క్వచిత్॥౧౨॥

అనిష్టṁ నరకాది-ఫలమ్, ఇష్టṁ స్వర్గాది, మిశ్రమ్ అనిష్ట-సమ్భిన్నṁ పుత్ర-పశ్వ్-అన్నాది। ఏతత్ త్రివిధṁ కర్మణః ఫలమ్ అత్యాగినాṁ కర్తృత్వ-మమతా-ఫల-త్యాగ-రహితానాṁ ప్రేత్య భవతి। ప్రేత్య కర్మానుష్ఠానోత్తర-కాలమ్ ఇత్య్ అర్థః। న తు సన్న్యాసినాṁ క్వచిత్ న తు కర్తృత్వాది-పరిత్యాగినాṁ క్వచిద్ ఇదమ్ అపి మోక్ష-విరోధి ఫలṁ భవతి।

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- యద్యప్య్ అగ్నిహోత్ర-మహాయజ్ఞాదీని నిత్యాన్య్ ఏవ, తథాపి జీవనాధికార-కామాధికారయోర్ ఇవ మోక్షాధికారే చ వినియోగ-పృథక్త్వేన పరిహియతే, మోక్ష-వినియోగశ్ చ--- తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణావివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేన తపసానాశకేన [బృ।ఆ।ఉ। ౪।౪।౨౨] ఇత్య్-ఆదిభిః ఇతి। తద్ ఏవṁ క్రియమాణేషు ఏవ కర్మసు కర్తృత్వాది-పరిత్యాగః శాస్త్రస్-ఇద్ధః సన్న్యాసః। స ఏవ చ త్యాగ ఇత్య్ ఉక్తః॥౧౮।౧౨॥

ఇదానీṁ భగవతి పురుషోత్తమేఽన్తర్యామిణి కర్తృత్వానుసన్ధానేన ఆత్మన్య్ అకర్తృత్వానుసన్ధాన-ప్రకారమ్ ఆహ। తత ఏవ ఫల-కర్మణోర్ అపి మమతా-పరిత్యాగో భవతీతి। పరమ-పురుషో హి స్వకీయేన జీవాత్మనా స్వకీయైశ్ చ కరణ-కలేవర-ప్రాణైః స్వ-లీలా-ప్రయోజనాయ కర్మాణ్య్ ఆరభతే। అతో జీవాత్మ-గతṁ క్షున్-నివృత్త్య్-ఆదికమ్ అపి ఫలṁ తత్-సాధన-భూతṁ చ కర్మ పరమ-పురుషస్య ఏవ---

పఞ్చైతాని మహా-బాహో కారణాని నిబోధ మే।

సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వ-కర్మణామ్॥౧౩॥

సఙ్ఖ్యా బుద్ధిః, సాఙ్ఖ్యే కృతాన్తే యథావస్థిత-తత్త్వ-విషయయా వైదిక్యా బుద్ధ్యా అనుసṁహితే నిర్ణయే సర్వ-కర్మణాṁ సిద్ధయే--- ఉత్పత్తయే ప్రోక్తాని పఞ్చ ఏతాని కారణాని నిబోధ మే। మమ సకాశాత్ అనుసన్ధత్స్వ। వైదికీ హి బుద్ధిః శరీరేన్ద్రియ-ప్రాణ-జీవాత్మోపకరణṁ పరమాత్మానమ్ ఏవ కర్తారమ్ అవధారయతి। య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద, యస్యాత్మా శరీరమ్, య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి, స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః [శ।ప।బ్రా। ౧౪।౫।౩౦] అన్తఃప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా [తై।ఆ। ౩।౧౧।౩] ఇత్య్-ఆదిషు॥౧౮।౧౩॥

తద్ ఇదమ్ ఆహ---

అధిష్ఠానṁ తథా కర్తా కరణṁ చ పృథగ్-విధమ్।

వివిధాశ్ చ పృథక్-చేష్టా దైవṁ చైవాత్ర పఞ్చమమ్॥౧౪॥

శరీర-వాఙ్-మనోభిర్ యత్ కర్మ ప్రారభతే నరః।

న్యాయ్యṁ వా విపరీతṁ వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః॥౧౫॥

న్యాయ్యే శాస్త్ర-సిద్ధే విపరీతే ప్రతిషిరా వా సర్వస్మిన్ కర్మణి శారీరే వాచికే మానసే చ పఞ్చ ఏతే హేతవః। అధిష్ఠానṁ శరీరమ్, అధిష్ఠీయతే జీవాత్మనా ఇతి మహా-భూత-సఙ్ఘాత-రూపṁ శరీరమ్ అధిష్ఠానమ్। తథా కర్తా జీవాత్మా। అస్య జీవాత్మనః జ్ఞాతృత్వṁ కర్తృత్వṁ చ--- జ్ఞోఽత ఏవ [వే।సూ। ౨।౩।౧౮] కర్తా శాస్త్రార్థవత్త్వాత్ [వే।సూ। ౨।౩।౩౩] ఇతి చ సూత్రోపపాదితమ్। కరణṁ చ పృథగ్-విధṁ వ్ఆక్-పాణి-పాదాది-పఞ్చకṁ స-మనస్కṁ కర్మేన్ద్రియమ్, పృథగ్-విధṁ కర్మ-నిష్పత్తౌ పృథగ్-వ్యాపారమ్। వివిధాశ్ చ పృథక్-చేష్టాః--- చేష్టా-శబ్దేన పఞ్చాత్మా వాయుర్ అభిధీయతే, తద్-వృత్తి-వాచినా, శరీరేన్ద్రియ-ధారకస్య ప్రాణాపానాది-భేద-భిన్నస్య వాయోః పఞ్చాత్మనో వివిధా చ చేష్ట వివిధా వృత్తిః। దైవṁ చైవాత్ర పఞ్చమమ్, అత్ర కర్మ హేతు-కలాపే దైవṁ పఞ్చమమ్। పరమాత్మాన్తర్యామీ కర్మ-నిష్పత్తౌ ప్రధాన-హేతుః ఇత్య్ అర్థః। ఉక్తṁ హి సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టే మత్తః స్మృతిర్ విజ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ [గీతా ౧౫।౧౫] ఇతి। వక్ష్యతి చ--- ఈశ్వరః సర్వ-భూతానాṁ హృద్-దేశేఽర్జున తిష్ఠతి। భ్రామయన్ సర్వ-భూతాని యన్త్రారూఢాని మాయయా॥ [౧౮।౬౧] ఇతి। పరమాత్మాయత్తṁ చ జీవాత్మనః కర్తృత్వమ్--- పరాత్ తు తచ్ ఛ్రుతేః [వే।సూ। ౨।౩।౪౧] ఇత్య్ ఉపపాదితమ్।

నన్వ్ ఏవṁ పరమాత్మాయత్తే జీవాత్మనః కర్తృత్వే జీవాత్మా కర్మణ్య్ అనియోజ్యో భవతీతి విధి-నిషేధ-శాస్త్రాణ్య్ అనర్థకాని స్యుః। ఇదమ్ అపి చోద్యṁ సూత్ర-కారేణైవ పరిహృతమ్--- కృత-ప్రయత్నాపేక్షస్ తు విహిత-ప్రతిషిద్ధావైయర్థ్యాదిభ్యః [వే।సూ। ౨।౩।౪౨] ఇతి।

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- పరమాత్మనా దత్తైస్ తద్-ఆధారైశ్ చ కరణ-కలేవరాదిభిస్ తద్-ఆహిత-శక్తిభిః స్వయṁ చ జీవాత్మా తద్-ఆధారస్ తద్-ఆహిత-శక్తిః సన్ కర్మ-నిష్పత్తయే స్వేచ్ఛయా కరణాద్య్-అధిష్ఠానాకారṁ ప్రయత్నṁ చారభతే। తద్-అన్తర్-అవస్థితః పరమాత్మా స్వానుమతి-దానేన తṁ ప్రవర్తయతీతి జీవస్యాపి స్వ-బుద్ధ్యైవ ప్రవృత్తి-హేతుత్వమ్ అస్తి। యథా గురుతర-శిలా-మహీరుహాది-చలనాది-ఫల-ప్రవృత్తిషు బహు-పురుష-సాధ్యాసు బహూనాṁ హేతుత్వṁ విధి-నిషేధ-భాక్త్వṁ చ ఇతి॥౧౮।౧౪-౧౫॥

తత్రైవṁ సతి కర్తారమ్ ఆత్మానṁ కేవలṁ తు యః।

పశ్యత్య్ అకృత-బుద్ధిత్వాన్ న స పశ్యతి దుర్మతిః॥౧౬॥

ఏవṁ వస్తుతః పరమాత్మానుమతి-పూర్వకే జీవాత్మనః కర్తృత్వే సతి తత్ర కర్మణి కేవలమ్ ఆత్మానమ్ ఏవ కర్తారṁ యః పశ్యతి, స దుర్మతిః విపరీత-మతిః, అకృత-బుద్ధిత్వాత్--- అనిష్పన్న-యథావస్థిత-వస్తు-బుద్ధిత్వాత్ న పశ్యతి న యథావస్థితṁ కర్తారṁ పశ్యతి॥౧౮।౧౬॥

యస్య నాహఙ్కృతో భావో బుద్ధిర్ యస్య న లిప్యతే।

హత్వాపి స ఇమాన్ లోకాన్ న హన్తి న నిబధ్యతే॥౧౭॥

పరమ-పురుష-కర్తృత్వానుసన్ధానేన యస్య భావః కర్తృత్వ-విశేష-విషయో మనో-వృత్తి-విశేషో నాహఙ్కృతో నాహమ్-అభిమాన-కృతోఽహṁ కరోమీతి జ్ఞానṁ యస్య న విద్యతే ఇత్య్ అర్థః। బుద్ధిర్ యస్య న లిప్యతే, అస్మిన్ కర్మణి మమ కర్తృత్వాభావాద్ ఏతత్ ఫలṁ న మయా సమ్బధ్యతే, న చ మదీయమ్ ఇదṁ కర్మ ఇతి యస్య బుద్ధిర్ జాయతే ఇత్య్ అర్థః। స ఇమాన్ లోకాన్ యుద్ధే హత్వా అపి తాన్ న నిహన్తి న కేవలṁ భీష్మాదీన్ ఇత్య్ అర్థః। తతస్ తేన యుద్ధాఖ్యేన కర్మణా న నిబధ్యతే, తత్-ఫలṁ నానుభవతీత్య్ అర్థః॥౧౮।౧౭॥

సర్వమ్ ఇదమ్ అకర్తృత్వాద్య్-అనుసన్ధానṁ సత్త్వ-గుణ-వృద్ధ్యా ఏవ భవతీతి సత్త్వస్య ఉపాదేయతా-జ్ఞాపనాయ కర్మణి సత్త్వాది-గుణకృతṁ వైషమ్యṁ ప్రపఞ్చయిష్యన్ కర్మ-చోదనా-ప్రకారṁ తావద్ ఆహ---

జ్ఞానṁ జ్ఞేయṁ పరిజ్ఞాతా త్రి-విధా కర్మ-చోదనా।

కరణṁ కర్మ కర్తేతి త్రి-విధః కర్మ-సఙ్గ్రహః॥౧౮॥

జ్ఞానṁ కర్తవ్య-కర్మ-విషయṁ జ్ఞానమ్। జ్ఞేయṁ చ కర్తవ్యṁ కర్మ। పరిజ్ఞాతా తస్య బోద్ధా ఇతి త్రివిధా కర్మ-చోదనా। బోధ-బోద్ధవ్య-బోద్ధృ-యుక్తో జ్యోతిష్టోమాది-కర్మ-విధిః ఇత్య్ అర్థః। తత్ర బోద్ధవ్య-రూపṁ కర్మ త్రివిధṁ సఙ్గృహ్యతే--- కరణṁ కర్మ కర్తా ఇతి। కరణṁ సాధన-భూతṁ ద్రవ్యాదికమ్, కర్మ యాగాదికమ్, కర్తా అనుష్ఠాతా ఇతి॥౧౮।౧౮॥

జ్ఞానṁ కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణ-భేదతః।

ప్రోచ్యతే గుణ-సఙ్ఖ్యానే యథావచ్ ఛృణు తాన్య్ అపి॥౧౯॥

కర్తవ్య-కర్మ-విషయṁ జ్ఞానమ్, అనుష్ఠీయమానṁ చ కర్మ తస్యానుష్ఠాతా చ సత్త్వాది-గుణ-భేదతస్ త్రిధా ఏవ ప్రోచ్యతే। గుణ-సఙ్ఖ్యానే గుణ-కార్య-గణనే యథావత్ సృణు తాన్య్ అపి--- తాని గుణతో భిన్నాని జ్ఞానాదీని యథావత్ సృణు॥౧౮।౧౯॥

సర్వ-భూతేషు యేనైకṁ భావమ్ అవ్యయమ్ ఈక్షతే।

అవిభక్తṁ విభక్తేషు తజ్ జ్ఞానṁ విద్ధి సాత్త్వికమ్॥౨౦॥

బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-బ్రహ్మచారి-గృహస్థాది-రూపేణ విభక్తేషు సర్వేషు భూతేషు కర్మాధికారిషు యేన జ్ఞానేన ఏకాకారమ్ ఆత్మాఖ్యṁ భావṁ తత్రాప్య్ అవిభక్తṁ బ్రాహ్మణత్వాద్య్-అనేకాకారేష్వ్ అపి భూతేషు సిత-దీర్ఘాది-విభాగవత్సు జ్ఞానైకాకారṁ ఆత్మానṁ విభాగ-రహితమ్। అవ్యయṁ వ్యయ స్వభావేష్వ్ అపి బ్రాహ్మణాది-శరీరేష్వ్ అవ్యయమ్ అవికృతṁ ఫలాది-సఙ్గానర్హṁ చ కర్మాధికార-ఖేలాయామ్ ఈక్షతే, తత్ జ్ఞానṁ సాత్త్వికṁ విద్ధి॥౧౮।౨౦॥

పృథక్త్వేన తు యజ్ జ్ఞానṁ నానాభావాన్ పృథగ్-విధాన్।

వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్ జ్ఞానṁ విద్ధి రాజసమ్॥౨౧॥

సర్వేషు భూతేషు బ్రాహ్మణాదిషు బ్రాహ్మణాద్యాకారపృథక్త్వేన ఆత్మాఖ్యాన్ అపి భావాన్ నానాభూతాన్ సితదీగ్ర్హాదిపృథక్త్వేన చ పృథగ్-విధాన్ ఫలాది-సṁయోగ-యోగ్యాన్ కర్మాధికారవేలాయాṁ యజ్ జ్ఞానṁ వేత్తి తత్ జ్ఞానṁ రాజసṁ విద్ధి॥౧౮।౨౧॥

యత్ తు కృత్స్నవద్ ఏకస్మిన్ కార్యే సక్తమ్ అహైతుకమ్।

అతత్త్వార్థవద్ అల్పṁ చ తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౨౨॥

యత్ తు జ్ఞానమ్ ఏకస్మిన్ కార్యే ఏకస్మిన్ కర్తవ్యే కర్మణి ప్రేత-భూత-గణాద్య్-ఆరాధన-రూపేఽత్యల్ప-ఫలే కృత్స్న-ఫలవత్ సక్తమ్ అహేతుకṁ వస్తుతస్ త్వ్ అకృత్స్న-ఫలవత్తయా తథా-విధ-సఙ్గ-హేతు-రహితమ్। అతత్త్వార్థవత్ పూర్వవద్ ఏవ ఆత్మని పృథక్త్వాది-యుక్తతయా మిథ్యా-భూతార్థ విషయమ్, అత్యల్ప-ఫలṁ చ ప్రేత-భూతాద్య్-ఆరాధన-రూప-విషయత్వాద్ అల్పṁ చ, తద్ జ్ఞానṁ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౧౮।౨౨॥

ఏవṁ కర్తవ్య-కర్మ-విషయ-జ్ఞానస్యాధికార-వేలాయామ్ అధికార్య్-అṁశేన గుణతస్ త్రైవిధ్యమ్ ఉక్త్వా, అనుష్ఠేయస్య కర్మణో గుణతస్ త్రైవిధ్యమ్ ఆహ---

నియతṁ సఙ్గ-రహితమ్ అరాగ-ద్వేషతః కృతమ్।

అఫల-ప్రేప్సునా కర్మ యత్ తత్ సాత్త్వికమ్ ఉచ్యతే॥౨౩॥

నియతṁ స్వ-వర్ణాశ్రమోచితṁ సఙ్గ-రహితṁ కర్తృత్వాది-సఙ్గ-రహితమ్, అరాగ-ద్వేషతః కృతṁ కీర్తి-రాగాద్ అకీర్తి-ద్వేషాచ్ చ న కృతమ్, అదమ్భేన కృతమ్ ఇత్య్ అర్థః। అఫల-ప్రేప్సునా అఫలాభిసన్ధినా కార్యమ్ ఇత్య్ ఏవ కృతṁ యత్ కర్మ తత్ సాత్త్వికమ్ ఉచ్యతే॥౧౮।౨౩॥

యత్ తు కామేప్సునా కర్మ సాహఙ్కారేణ వా పునః।

క్రియతే బహులాయాసṁ తద్ రాజసమ్ ఉదాహృతమ్॥౨౪॥

యత్ తు పునః కామేప్సునా ఫల-ప్రేప్సునా సాహఙ్కారేణ వా, వాశబ్దశ్ చార్థో, కర్తృత్వాభిమాన-యుక్తేన చ, బహులాయాసṁ యత్ కర్మ క్రియతే, తత్ రాజసమ్--- బహులాయాసమ్ ఇదṁ కర్మ మయైవ క్రియతే ఇత్య్ ఏవṁ-రూపాభిమాన-యుక్తేన యత్ కర్మ క్రియతే తద్ రాజసమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౨౪॥

అనుబన్ధṁ క్షయṁ హిṁసామ్ అనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్।

మోహాద్ ఆరభ్యతే కర్మ యత్ తత్ తామసమ్ ఉచ్యతే॥౨౫॥

కృతే కర్మణ్య్ అనుబద్ధ్యమానṁ దుఃఖమ్ అనుబన్ధః, క్షయః కర్మణి క్రియమాణేఽర్థ-వినాశః, హిṁసా తత్ర ప్రాణి-పీడా, పౌరుషమ్ ఆత్మనః కర్మ-సమాపన-సామర్థ్యమ్, ఏతాన్య్ అనవేక్ష్యావిమృశ్య మోహాత్ పరమ-పురుష-కర్తృత్వాజ్ఞానాద్ యత్ కర్మ ఆరభ్యతే క్రియతే, తత్ తామసమ్ ఉచ్యతే॥౧౮।౨౫॥

ముక్త-సఙ్గోఽనహṁ-వాదీ ధృత్య్-ఉత్సాహ-సమన్వితః।

సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోర్ నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే॥౨౬॥

ముక్త-సఙ్గః ఫల-సఙ్గ-రహితః, అనహṁ-వాదీ కర్తృత్వాభిమాన-రహితః। ధృత్య్-ఉత్సాహ-సమన్వితః, ఆరబ్ధే కర్మణి యావత్-కర్మ-సమాప్త్య్-అవర్జనీయ-దుఃఖ-ధారణṁ ధృతిః, ఉత్సాహ ఉద్యుక్త-చేతస్త్వమ్, తాభ్యాṁ సమన్వితః। సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః నిర్వికారో యుద్ధాదౌ కర్మణి తద్-ఉపకరణ-భూత-ద్రవ్యార్జనాదిషు చ సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోర్ అవికృత-చిత్తః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే॥౧౮।౨౬॥

రాగీ కర్మ-ఫల-ప్రేప్సుర్ లుబ్ధో హిṁసాత్మకోఽశుచిః।

హర్ష-శోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః॥౨౭॥

రాగీ యశోఽర్థీ, కర్మ-ఫల-ప్రేప్సుః కర్మ-ఫలాథీṁ, లుబ్ధః కర్మాపేక్షిత-ద్రవ్య-వ్యయ-స్వభావ-రహితః। హిṁసాత్మకః పరాన్ పీడయిత్వా తైః కర్మ కుర్వాణః, అశుచిః కర్మాపేక్షిత-శుద్ధి-రహితః, హర్ష-శోకాన్వితో యుద్ధాదౌ కర్మణి జయాది-సిద్ధ్య్-అసిద్ధ్యోః హర్ష-శోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః॥౧౮।౨౭॥

అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైకృతికోఽలసః।

విషాదీ దీర్ఘ-సూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే॥౨౮॥

అయుక్తః శాస్త్రీయ-కర్మా యోగ్యో వికర్మ-స్థః, ప్రాకృతోఽనధిగత-విద్యః, స్తబ్ధోఽనారమ్భ-శీలః, శఠోఽభిచారాది-కర్మ-రుచిః, నైష్కృతికో వచన-పరః, అలసః ఆరబ్ధేష్వ్ అపి కర్మసు మన్ద-ప్రవృత్తిః। విషాదీ అతిమాత్రావసాద-శీలః, దీర్ఘ-సూత్రీ అభిచారాది-కర్మ కుర్వన్ పరేషు దీర్ఘ-కాల-వర్త్య్-అనర్థ-పర్యాలోచన-శీలః, ఏవṁ-భూతో యః కర్తా స తామసః॥౧౮।౨౮॥

ఏవṁ కర్తవ్య-కర్మ-విషయ-జ్ఞానే కర్తవ్యే చ కర్మణ్య్ అనుష్ఠాతరి చ గుణతస్ త్రైవిధ్యమ్ ఉక్తమ్, ఇదానీṁ సర్వ-తత్త్వ-సర్వ-పురుషార్థ-నిశ్చయ-రూపాయా బుద్ధేః ధృతేశ్ చ గుణతస్ త్రైవిధ్యమ్ ఆహ---

బుద్ధేర్ భేదṁ ధృతేశ్ చైవ గుణతస్ త్రి-విధṁ శృణు।

ప్రోచ్యమానమ్ అశేషేణ పృథక్త్వేన ధనఞ్జయ॥౨౯॥

బుద్ధిః వివేక-పూర్వకṁ నిశ్చయ-రూపṁ జ్ఞానమ్, ధృతిః ఆరబ్ధాయాః క్రియాయాః విఘ్నోపనిపతిమ్ అపి విధారణ-సామర్థ్యమ్, తయోః సత్త్వాది-గుణతస్ త్రివిధṁ భేద పృథక్త్వేన ప్రోచ్యమానṁ యథావత్ సృణు॥౧౮।౨౯॥

ప్రవృత్తిṁ చ నివృత్తిṁ చ కార్యాకార్యే భయాభయే।

బన్ధṁ మోక్షṁ చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ॥౩౦॥

ప్రవృత్తిర్ అభ్యుదయ-సాధన-భూతో ధర్మః, నివృత్తిర్ మోక్ష-సాధన-భూతో ధర్మః, తావ్ ఉభౌ యథావస్థితౌ యా బుద్ధిః వేత్తి। కార్యాకార్యే సర్వ-వర్ణానాṁ ప్రవృత్తి-నివృత్తి-ధర్మయోః, అన్యతర-నిష్ఠానాṁ దేశ-కాలావస్థా-విశేషేష్వ్ ఇదṁ కార్యమ్ ఇదమ్ అకార్యమ్ ఇతి చ యా వేత్తి। భయాభయే శాస్త్రాత్ నివృత్తిర్ భయ-స్థానṁ తద్-నువృత్తిర్ అభయస్థానṁ బన్ధṁ మోక్షṁ చ సṁసార-యాథాత్మ్యṁ తద్-విగమ-యాథాత్మ్యṁ చ యా వేత్తి, సా సాత్త్వికీ బుద్ధిః॥౧౮।౩౦॥

యయా ధర్మమ్ అధర్మṁ చ కార్యṁ చాకార్యమ్ ఏవ చ।

అయథావత్ ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ॥౩౧॥

యయా పూర్వోక్తṁ ద్వివిధṁ ధర్మṁ తద్-విపరీతṁ చ తన్-నిష్ఠానాṁ దేశకాలావస్థాదిషు కార్యṁ చాకార్యṁ చ యథావత్ న జానాతి సా రాజసీ బుద్ధిః॥౧౮।౩౧॥

అధర్మṁ ధర్మమ్ ఇతి యా మన్యతే తమసావృతా।

సర్వార్థాన్ విపరీతాṁశ్ చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ॥౩౨॥

తామసీ తు బుద్ధిస్ తమసా ఆవృతా సతీ సర్వార్థాన్ విపరీతాన్ మన్యతే। అధర్మṁ ధర్మṁ చాధర్మమ్, సన్తṁ చార్థమ్ అసన్తమ్, అసన్తṁ చార్థṁ సన్తమ్, పరṁ చ తత్త్వమ్ అపరమ్, అపరṁ చ తత్త్వṁ పరమ్, ఏవṁ సర్వṁ విపరీతṁ మన్యతే ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౩౨॥

ధృత్యా యయా ధారయతే మనః-ప్రాణేన్ద్రియ-క్రియాః।

యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ॥౩౩॥

యయా ధృత్యా యోగేనావ్యభిచారిణ్యా మనః-ప్రాణేన్ద్రియాణాṁ క్రియాః పురుషో ధారయతే। యోగో మోక్ష-సాధన-భూతṁ భగవద్-ఉపాసనమ్। యోగేన ప్రయోజన-భూతేనావ్యభిచారిణ్యా యోగోద్దేశేన ప్రవృత్తాస్ తత్-సాధన-భూతా మనః-ప్రభృతీనాṁ క్రియాః యయా ధృత్యా ధారయతే, సా సాత్త్వికీ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౩౩॥

యయా తు ధర్మ-కామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున।

ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ॥౩౪॥

ఫలాకాఙ్క్షీ పురుషః ప్రకృష్ట-సఙ్గేన ధర్మ-కామార్థాన్ యయా ధృత్యా ధారయతే, సా రాజసీ। ధర్మ-కామార్థ-శబ్దేన తత్-సాధన-భూతా మనః-ప్రాణేన్ద్రియ-క్రియా లక్ష్యన్తే। ఫలాకాఙ్క్షీ ఇత్య్ అత్రాపి ఫల-శబ్దేన రాజసత్వాద్ ధర్మ-కామార్థా ఏవ వివక్షితాః। అతో ధర్మ-కామార్థాపేక్షయా మనః-ప్రభృతీనాṁ క్రియాః యయా ధృత్యా ధారయతే, సా రాజసీ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి॥౧౮।౩౪॥

యయా స్వప్నṁ భయṁ శోకṁ విషాదṁ మదమ్ ఏవ చ।

న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ॥౩౫॥

యయా ధృత్యా స్వప్నṁ నిద్రాṁ మదṁ విషయానుభవ-జనితṁ మదṁ స్వప్న-మదావ్ ఉద్దిశ్య ప్రవృత్తా మనః-ప్రాణాదీనాṁ క్రియాః దుర్మేధాః న విముచతి ధారయతి। భయశోకవిషాదశబ్దాశ్ చ భయశోకాదిదాయివిషయపరాః। తత్-సాధనభూతాశ్ చ భనఃప్రాణాదిక్రియాః యయా ధారయతే, సా ధృతిస్ తామసీ॥౧౮।౩౫॥

సుఖṁ త్వ్ ఇదానీṁ త్రి-విధṁ శృణు మే భరతర్షభ।

అభ్యాసాద్ రమతే యత్ర దుఃఖాన్తṁ చ నిగచ్ఛతి॥౩౬॥

పూర్వోక్తాః సర్వే జ్ఞానకర్మకర్త్రాదయో యచ్ఛేషభూతాః, తచ్ చ సుఖ గుణతస్ త్రివిధమ్ ఇదానీṁ సృణు। యస్మిన్ సుఖే చిరకాలాభ్యాసాత్ క్రమేణ నిరతిశయాṁ రతిṁ ప్రాప్నోతి। దుఃఖాన్తṁ చ నిగచ్ఛతి, నిఖిలస్య సాṁసారికస్య దుఃఖస్యాన్తṁ నిగచ్ఛతి॥౧౮।౩౬॥

తద్ ఏవ విశినష్టి---

యత్ తదగ్రే విషమ్ ఇవ పరిణామేఽమృతోపమమ్।

తత్ సుఖṁ సాత్త్వికṁ ప్రోక్తమ్ ఆత్మ-బుద్ధి-ప్రసాద-జమ్॥౩౭॥

యత్ తత్ సుఖమ్ అగ్రే యోగోపక్రమ-వేలాయాṁ బహ్వాయాస-సాధ్యత్వాద్ వివిక్త-స్వరూపస్యాననుభూతత్వాచ్ చ విషమ్ ఇవ దుఃఖమ్ ఇవ భవతి, పరిణామేఽమృతోపమṁ పరిణామే విపాకేఽభ్యాస-బలేన వివిక్తాత్మ-స్వరూపావిర్భావేఽమృతోపమṁ భవతి, తచ్ చాత్మ-బుద్ధి-ప్రసాదజమ్, ఆత్మ-విషయా బుద్ధిర్ ఆత్మ-బుద్ధిః, తస్యాః నివృత్త-సకలేతర-విషయత్వṁ ప్రసాదః, నివృత్త-సకలేతర-విషయ-బుద్ధ్యా వివిక్త-స్వభావాత్మానుభవ-జనితṁ సుఖమ్ అమృతోపమṁ భవతి। తత్ సుఖṁ సాత్త్వికṁ ప్రోక్తమ్॥౧౮।౩౭॥

విషయేన్ద్రియ-సṁయోగాద్ యత్ తదగ్రేఽమృతోపమమ్।

పరిణామే విషమ్ ఇవ తత్ సుఖṁ రాజసṁ స్మృతమ్॥౩౮॥

అగ్రేఽనుభవవేలాయాṁ విషయేన్ద్రియసṁయోగాద్ యత్ తద్ అమృతమ్ ఇవ భవతి, పరిణామే విపాకే విషయాణాṁ సుఖతానిమిత్తక్షుధాదౌ నివృత్తే తస్య చ సుఖస్య నిరయాదినిమిత్తత్వాద్ విషయమ్ ఇవ పీతṁ భవతి, తత్ సుఖṁ రాజసṁ స్మృతమ్॥౧౮।౩౮॥

యద్ అగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖṁ మోహనమ్ ఆత్మనః।

నిద్రాలస్య-ప్రమాదోత్థṁ తత్ తామసమ్ ఉదాహృతమ్॥౩౯॥

యత్ సుఖమ్ అగ్రే చానుబన్ధే చానుభవ-వేలాయాṁ విపాకే చాత్మనో మోహనṁ మోహ-హేతుర్ భవతి మోహోఽత్ర యథావస్థిత-వస్త్వ్-అప్రకాశోఽభిప్రేతః। నిద్రాలస్య-ప్రమాదోత్థṁ నిద్రాలస్య-ప్రమాద-జనితమ్। నిద్రాదయో హ్య్ అనుభవ-వేలాయామ్ అపి మోహహేతవః।

నిద్రాయా మోహ-హేతుత్వṁ స్పష్టమ్। ఆలస్యమ్ ఇన్ద్రియ-వ్యాపార-మాన్ద్యమ్। ఇన్ద్రియ-వ్యాపార-మాన్ద్యే చ జ్ఞానమాన్ద్యṁ భవత్య్ ఏవ। ప్రమాదః కృత్యానవధాన-రూప ఇతి తత్తాపి జ్ఞాన-మాన్ద్యṁ భవతి। తతశ్ చ తయోర్ అపి మోహహేతుత్వమ్। తత్ సుఖṁ తామసమ్ ఉదాహృతమ్। అతో ముముక్షుణా రజస్తమసీ అభిభూయ సత్త్వమ్ ఏవ ఉపాదేయమ్ ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి॥౧౮।౩౯॥

న తద్ అస్తి పృథివ్యాṁ వా దివి దేవేషు వా పునః।

సత్త్వṁ ప్రకృతి-జైర్ ముక్తṁ యద్ ఏభిః స్యాత్ త్రిభిర్ గుణైః॥౪౦॥

పృథివ్యాṁ మనుష్యాదిషు దివి దేవేషు వా ప్రకృతిసṁసృష్టోషు బ్రహ్మాదిస్థావరాన్తేషు ప్రకృతిజైర్ ఏభిస్ త్రిభిః గుణైర్ ముక్తṁ యత్ సత్త్వṁ ప్రాణిజాతṁ న తద్ అస్తి॥౧౮।౪౦॥

త్యాగేనైకేఽమృతత్వమానశుః [మహానాఉ ౮।౧౪] ఇత్య్-ఆదిషు మోక్షసాధనతయా నిర్దిష్టస్ త్యాగః సన్న్యాసశబ్దార్థాద్ అనన్యః, స చ క్రియమాణేషు ఏవ కర్మసు కర్తృత్వత్యాగమూలః। ఫల-కర్మణోస్ త్యాగః కర్తృత్వత్యాగశ్ చ పరమ-పురుషే కర్తృత్వానుసన్ధానేన ఇత్య్ ఉక్తమ్। ఏతత్ సర్వṁ సత్త్వగుణవృద్ధికార్యమ్ ఇతి సత్త్వోపాదేయతాజ్ఞాపనాయ సత్త్వ-రజస్-తమసాṁ కార్య-భేదాః ప్రపఞ్చితాః। ఇదానీమ్ ఏవṁ-భూతస్య మోక్షసాధనతయా క్రియమాణస్య కర్మణః పరమ-పురుషారాధనవేషతామ్, తథా అనుష్ఠితస్య చ కర్మణస్ తత్ప్రాప్తిలక్షణṁ ఫలṁ ప్రతిపాదయితుṁ బ్రాహ్మణాద్యధికారిణాṁ స్వభావానుబన్ధిసత్త్వాది-గుణభేదభిన్నṁ వృత్త్యా సహ కర్తవ్య-కర్మస్వరూపమ్ ఆహ---

బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-విశాṁ శూద్రాణాṁ చ పరన్తప।

కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావ-ప్రభవైర్ గుణైః॥౪౧॥

బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-విశాṁ స్వకీయో భావః స్వభావః। బ్రహ్మణాది-జన్మ-హేతు-భూతṁ ప్రాచీనṁ కర్మ ఇత్య్ అర్థః। తత్-ప్రభవాః సత్త్వాదయో గుణాః। బ్రాహ్మణస్య స్వభావ-ప్రభవో రజస్-తమోఽభిభవేన ఉద్భూతః సత్త్వ-గుణః, క్షత్రియస్య స్వభావ-ప్రభవః సత్త్వ-తమసోర్ అభిభవేన ఉద్భూతో రజో-గుణః, వైశ్యస్య స్వభావ-ప్రభవః సత్త్వ-రజోఽభిభవేనాల్పోద్రిక్తస్ తమో-గుణః, శూద్రస్య స్వభావ-ప్రభవస్ తు రజః-సత్త్వాభిభవేనాత్యుద్రిక్తస్ తమో-గుణః। ఏభిః స్వభావ-ప్రభవైర్ గుణైః సహ ప్రవిభక్తాని కర్మాణి శాస్త్రైః ప్రతిపాదితాని। బ్రాహ్మణాదయ ఏవṁ-గుణకాస్ తేషాṁ చ తాని కర్మాణి వృత్తయశ్ చైతా ఇతి హి విభజ్య ప్రతిపాదయన్తి శాస్త్రాణి॥౧౮।౪౧॥

శమో దమస్ తపః శౌచṁ క్షాన్తిర్ ఆర్జవమ్ ఏవ చ।

జ్ఞానṁ విజ్ఞానమ్ ఆస్తిక్యṁ బ్రహ్మ-కర్మ స్వభావజమ్॥౪౨॥

శమో బాహ్యేన్ద్రియ-నియమనమ్। దమోఽన్తః-కరణ-నియమనమ్। తపో భోగ-నియమన-రూపః శాస్త్ర-సిద్ధః కాయ-క్లేశః। శౌచṁ శాస్త్రీయ-కర్మ-యోగ్యతా। క్షాన్తిః పరైః పీడా¬మానస్యాప్య్ అవికృత-చిత్తతా। ఆర్జవṁ పరేషు మనోఽనురూపṁ బాహ్య-చేష్టా-ప్రకాశనమ్। జ్ఞానṁ పరావర-తత్త్వ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానమ్। విజ్ఞానṁ పర-తత్త్వ-గతాసాధారణ-విశేష-విషయṁ జ్ఞానమ్। ఆస్తిక్యṁ వైదికార్థస్య కృత్స్నస్య సత్యతా-నిశ్చయః ప్రకృష్టః, కేనాపి హేతునా చాలయితుమ్ అశక్య ఇత్య్ అర్థః।

భగవాన్ పురుషోత్తమో వాసుదేవః పర-బ్రహ్మశబ్దాభిధేయో నిరస్తనిఖిలదోషగన్ధః స్వాభావికానవధికాతిశయజ్ఞాన-శక్త్యాద్యసఙ్ఖ్యేయకల్యాణ-గుణ-గణో నిఖిలవేదవేదాన్తవేద్యః స ఏవ నిఖిల-జగద్-ఏక-కారణṁ నిఖిలజగదాధారభూతో నిఖిలస్య స ఏవ ప్రవర్తయితా తదారాధనభూతṁ చ కృత్స్నṁ వైదికṁ కర్మ, తైస్ తైః ఆరాధితో ధర్మార్థ-కామమోక్షాఖ్యṁ ఫలṁ ప్రయచ్ఛతి, ఇత్య్ అస్యార్థస్య సత్యతానిశ్చయః ఆస్తిక్యమ్। వేదైశ్ చ సర్వైర్ అహమ్ ఏవ వేద్యః [గీతా ౧౫।౧౫], అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦ ।౮], మయి సర్వమ్ ఇదṁ ప్రోతమ్ [గీతా ౭।౭], భోక్తారṁ యజ్ఞ తపసాṁ \॥। జ్ఞాత్వా మాṁ శాన్తిమ్ ఋచ్ఛతి [గీతా ౫।౨౯], మత్తః పరతరṁ నాన్యత్ కిఞ్చిద్ అస్తి ధనఞ్జయ [గీతా ౭।౭],

యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్ [గీతా ౧౦।౩] ఇతి హ్య్ ఉచ్యతే। తద్ ఏతద్ బ్రాహ్మణస్య స్వభావజṁ కర్మ॥౧౮।౪౨॥

శౌర్యṁ తేజో ధృతిర్ దాక్ష్యṁ యుద్ధే చాప్య్ అపలాయనమ్।

దానమ్ ఈశ్వర-భావశ్ చ క్షాత్రṁ కర్మ స్వభావ-జమ్॥౪౩॥

శౌర్యṁ యుద్ధే నిర్భయ-ప్రవేశ-సామర్థ్యమ్। తేజః పరైర్ అనభిభవ-నీయతా। ధృతిర్ ఆరబ్ధే కర్మణి విఘ్నోపనిపాతేఽపి తత్-సమాపన-సామర్థ్యమ్। దాక్ష్యṁ సర్వ-క్రియా-నివృత్తి-సామర్థ్యమ్। యుద్ధే చాప్య్ అపలాయనṁ యుద్ధే చాత్మ-మరణ-నిశ్చయేఽప్య్ అనివర్తనṁ దానమ్ ఆత్మీయస్య ద్రవ్యస్య పరస్వత్వాపాదాన-పర్యన్తస్ త్యాగః। ఈశ్వర-భావః స్వ-వ్యతిరిక్త-సకల-జన-నియమన-సామర్థ్యమ్, ఏతత్ క్షత్రియస్య స్వభావజṁ కర్మ।

కృషి-గో-రక్ష్య-వాణిజ్యṁ వైశ్య-కర్మ స్వభావ-జమ్।

పరిచర్యాత్మకṁ కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావ-జమ్॥౪౪॥

కృషిః సస్యోత్పాదనకర్వాణమ్। గోరక్ష్యṁ పశుపాలనమ్ ఇత్య్ అర్థః। వాణిజ్యṁ ధనసఞ్చయహేతుభూతṁ క్రయవిక్రయాత్మకṁ కర్మ। ఏతద్ వైశ్యస్య స్వభావజṁ కర్మ। పూర్వవర్ణత్రయపరిచర్యారూపṁ శూద్రస్య స్వభావజṁ కర్మ।

తద్ ఏతచ్ చతుర్ణాṁ వర్ణానాṁ వృత్తిభిః సహ కర్తవ్యానాṁ శాస్త్రవిహితానాṁ యజ్ఞాది-కర్మణాṁ ప్రదర్శనార్థమ్ ఉక్తమ్। యజ్ఞాదయో హి త్రయాణాṁ వర్ణానాṁ సాధారణాః, శమ-దమాదయోఽపి త్రయాణాṁ వర్ణానాṁ ముముక్షూణాṁ సాధారణాః। బ్రాహ్మణస్య తు సత్త్వోపాకస్య స్వాభావికత్వేన శమదమాదయః సుఖోపాదానాః ఇతి కృత్వా తస్య శమ-దమాదయః స్వభావజṁ కర్మ ఇత్య్ ఉక్తమ్। క్షత్రియవైశ్యయోస్ తు స్వతో రజస్తమఃప్రధానత్వేన శమదమాదయో దుఃఖోపాదానాః ఇతి కృత్వా న తత్కర్మ ఇత్య్ ఉక్తమ్। బ్రాహ్మణస్య తు వృత్తిర్ యాజనాధ్యాపనప్రతిగ్రహాః। క్షత్రియస్య జనపదపరిపాలనమ్। వైశ్యస్య కృష్యాదయో యథోక్తాః। శూద్రస్య తు కర్తవ్యṁ వృత్తిశ్ చ పూర్వవర్ణత్రయపరిచర్యా ఏవ॥౧౮।౪౪॥

స్వే స్వే కర్మణ్య్ అభిరతః సṁసిద్ధిṁ లభతే నరః।

స్వ-కర్మ-నిరతః సిద్ధిṁ యథా విన్దతి తచ్ ఛృణు॥౪౫॥

స్వే స్వే యథోదితే కర్మణ్య్ అభిరతో నరః సṁసిద్ధిṁ పరమ-పద-ప్రాప్తిṁ లభతే। స్వ-కర్మ-నిరతో యథా సిద్ధిṁ విన్దతి పరమṁ పదṁ ప్రాప్నోతి తథా సృణు॥౧౮।౪౫॥

యతః ప్రవృత్తిర్ భూతానాṁ యేన సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్।

స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః॥౪౬॥

యతో భూతానామ్ ఉత్పత్త్య్-ఆదికా ప్రవృత్తిః, యేన చ సర్వమ్ ఇదṁ తతṁ స్వ-కర్మణాṁ తṁ మామ్ ఇన్ద్రాద్య్-అన్తరాత్మతయావస్థితమ్ అభ్యచ్ర్య మత్-ప్రసాదాత్ మత్-ప్రాప్తి-రూపాṁ సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః॥౧౮।౪౬॥

మత్త ఏవ సర్వమ్ ఉత్పద్యతే। మయా చ సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్ ఇతి పూర్వమ్ ఏవ ఉక్తమ్---

మయా తతమ్ ఇదṁ సర్వṁ జగద్ అవ్యక్త-మూర్తినా [గీతా ౯।౪] మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే స-చరాచరమ్ [౯।౧౦], అహṁ సర్వస్య ప్రభవో మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮] ఇత్య్-ఆదిషు।

శ్రేయాన్ స్వ-ధర్మో విగుణః పర-ధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్।

స్వభావ-నియతṁ కర్మ కుర్వన్ నాప్నోతి కిల్బిషమ్॥౪౭॥

ఏవṁ త్యక్త-కర్తృత్వాదికో మద్-ఆరాధన-రూపః స్వ-ధర్మః స్వేనైవోపాదాతుṁ యోగ్యో ధర్మః। ప్రకృతి-సṁసృష్టేన హి పురుషేణేన్ద్రియ-వ్యాపార-రూపః కర్మ-యోగాత్మకో ధర్మః సుకరో భవతి। అతః కర్మ-యోగాఖ్యః స్వ-ధర్మో విగుణోఽపి పర-ధర్మాద్ ఇన్ద్రియ-జయ-నిపుణ-పురుష-ధర్మాజ్ జ్ఞాన-యోగాత్ సకలేన్ద్రియ-నియమన-రూపతయా స-ప్రమాదాత్ కదాచిత్ స్వనుష్ఠితాత్ శ్రేయాన్। తద్ ఏవోపపాదయతి ప్రకృతి-సṁసృష్టస్య పురుషస్య ఇన్ద్రియ-వ్యాపార-రూపతయా స్వభావత ఏవ నియతత్వాత్ కర్మణః కర్మ కుర్వన్ కిల్బిషṁ సṁసారṁ నాప్నోత్య్ అప్రమాదత్వాత్ కర్మణః। జ్ఞాన-యోగస్య సకలేన్ద్రియ-నియమన-సాధ్యతయా స-ప్రమాదత్వాత్। తన్-నిష్ఠస్ తు ప్రమాదాత్ కిల్బిషṁ ప్రతిపద్యేతాపి। అతః కర్మ-నిష్ఠా ఏవ జ్యాయసీ ఇతి తృతీయాధ్యాయోక్తṁ స్మారయతి॥౧౮।౪౭॥

సహజṁ కర్మ కౌన్తేయ స-దోషమ్ అపి న త్యజేత్।

సర్వారమ్భా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిర్ ఇవావృతాః॥౪౮॥

అతః సహజత్వేన సుకరమ్ అప్రమాదṁ చ కర్మ స-దోషṁ స-దుఃఖమ్ అపి న త్యజేత్। జ్ఞాన-యోగ-యోగ్యోఽపి కర్మ-యోగమ్ ఏవ కుర్వీత ఇత్య్ అర్థః। సర్వారమ్భాః కర్మారమ్భా జ్ఞానారమ్భాశ్ చ హి దోషేణ దుఃఖేన ధూమేనాగ్నిర్ ఇవావృతాః। ఇయాన్ తు విశేషః కర్మ-యోగః సుకరోఽప్రమాదశ్ చ, జ్ఞాన-యోగస్ తద్-విపరీత ఇతి॥౧౮।౪౮॥

అసక్త-బుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగత-స్పృహః।

నైష్కర్మ్య-సిద్ధిṁ పరమాṁ సన్న్యాసేనాధిగచ్ఛతి॥౪౯॥

సర్వత్ర ఫలాదిష్వ్ అసక్త-బుద్ధిర్ జితాత్మా జితమనాః పరమ-పురుష-కర్తృత్వానుసన్ధానేన ఆత్మ-కర్తృత్వే విగత-స్పృహః ఏవṁ త్యాగాద్ అనన్యత్వేన నిర్ణీతేన సన్న్యాసేన యుక్తః కర్మ కుర్వన్ పరమాṁ నైష్కర్మ్య-సిద్ధిమ్ అధిగచ్ఛతి। పరమాṁ ధ్యాన-నిష్ఠాṁ జ్ఞాన-యోగస్యాపి ఫల-భూతామ్ అధిగచ్ఛతీత్య్ అర్థః। వక్ష్యమాణ-ధ్యాన-యోగావాప్తిṁ సర్వేన్ద్రియ-కర్మోపరతి-రూపామ్ అధిగచ్ఛతి॥౧౮।౪౯॥

సిద్ధిṁ ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే।

సమాసేనైవ కౌన్తేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా॥౫౦॥

సిద్ధిṁ ప్రాప్తః ఆప్రయాణాద్ అహరహర్ అనుష్ఠీయమానకర్మ యోగనిష్పాద్యధ్యానసిద్ధిṁ ప్రాప్తో యథా యేన ప్రకారేణ వర్తమానో బ్రహ్మ ప్రాప్నోతి తథా సమాసేన మే నిబోధ। తద్ ఏవ బ్రహ్మ విశిష్యతే నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా ఇతి। జ్ఞానస్య ధ్యానాత్మకస్య యా పరా నిష్ఠా పరṁ ప్రాప్యమ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౫౦॥

బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాత్మానṁ నియమ్య చ।

శబ్దాదీన్ విషయాṁస్ త్యక్త్వా రాగ-ద్వేషౌ వ్యుదస్య చ॥౫౧॥

వివిక్త-సేవీ లఘ్వ్-ఆశీ యత-వాక్-కాయ-మానసః।

ధ్యాన-యోగ-పరో నిత్యṁ వైరాగ్యṁ సముపాశ్రితః॥౫౨॥

అహఙ్కారṁ బలṁ దర్పṁ కామṁ క్రోధṁ పరిగ్రహమ్।

విముచ్య నిర్మమః శాన్తో బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే॥౫౩॥

బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యథావస్థితాత్మ-తత్త్వ-విషయయా యుక్తః, ధృత్యా ఆత్మానṁ నియమ్య చ విషయ-విముఖీ-కరణేన యోగ-యోగ్యṁ మనః కృత్వా, శబ్దాదీన్ విషయాన్ త్యక్త్వా అసన్నిహితాన్ కృత్వా, తన్-నిమిత్తౌ చ రాగ-ద్వేషౌ వ్యుదస్య, వివిక్త-సేవీ సర్వైర్ ధ్యాన-విరోధిభిర్ వివిక్తే దేశే వర్తమానః। లఘ్వ్-ఆశీ అత్యశనానశన-రహితః, యత-వాక్-కాయ-మానసో ధ్యానాభిముఖీ-కృత-కాయ-వాఙ్-మనో-వృత్తిః, ధ్యాన-యోగ-పరో నిత్యమ్ ఏవṁ భూతః సన్ ఆప్రయాణాద్ అహరహః ధ్యాన-యోగ-పరః, వైరాగ్యṁ సముపాశ్రితః ధ్యేయ-తత్త్వ-వ్యతిరిక్త-విషయ-దోషావమర్శేన తత్ర విరాగతాṁ వర్ధయన్ అహఙ్కారమ్, అనాత్మనీ ఆత్మాభిమానṁ బలṁ తద్-వివృద్ధి-హేతు-భూతṁ వాసనా-బలṁ తన్-నిమిత్తṁ దర్పṁ కామṁ క్రోధṁ పరిగ్రహṁ విముచ్య, నిర్మమః సర్వేష్వ్ అనాత్మీయేష్వ్ ఆత్మీయ-బుద్ధి-రహితః శాన్తః ఆత్మానుభవైక-సుఖః, ఏవṁ-భూతో ధ్యాన-యోగṁ కుర్వన్ బ్రహ్మ-భూయాయ కల్పతే బ్రహ్మ-భావాయ కల్పతే సర్వ-బన్ధ-వినిర్ముక్తో యథావస్థితమ్ ఆత్మానమ్ అనుభవతీత్య్ అర్థః॥౧౮।౫౧-౫౩॥

బ్రహ్మ-భూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాఙ్క్షతి।

సమః సర్వేషు భూతేషు మద్-భక్తిṁ లభతే పరామ్॥౫౪॥

బ్రహ్మ-భూత ఆవిర్భూతాపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞానైకాకార-మచ్-ఛేషతైక-స్వభావాత్మ-స్వరూపః। ఇతస్ త్వ్ అన్యాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి మే పరామ్ [గీతా ౭।౫] ఇతి హి స్వ-శేషతోక్తా। ప్రసన్నాత్మా క్లేశ-కర్మాదిభిర్ అకలుష-స్వరూపో మద్-వ్యతిరిక్తṁ న కఞ్చన భూత-విశేషṁ ప్రతి శోచతి న కఞ్చన కాఙ్క్షతి। అపి తు మద్-వ్యతిరిక్తేషు సర్వేషు భూతేష్వ్ అనాదరణీయతాయాṁ సమో నిఖిలṁ వస్తు-జాతṁ తృణవత్ మన్యమానో మద్-భక్తిṁ లభతే పరామ్। మయి సర్వేశ్వరే నిఖిల-జగద్-ఉద్భవ-స్థితి-ప్రలయ-లీలే నిరస్త-సమస్త-హేయ-గన్ధే ఽనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణైక-తానే లావణ్యామృత-సాగరే శ్రీమతి పుణ్డారీక-నయనే స్వ-స్వామిన్య్ అత్యర్థ-ప్రియానుభవ-రూపాṁ పరాṁ భక్తిṁ లభతే॥౧౮।౫౪॥

తత్-ఫలమ్ ఆహ---

భక్త్యా మామ్ అభిజానాతి యావాన్ యశ్ చాస్మి తత్త్వతః।

తతో మాṁ తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తద్-అనన్తరమ్॥౫౫॥

స్వరూపతః స్వభావతశ్ చ యోఽహṁ గుణతో విభూతితో యావాన్ చాహṁ తṁ మామ్ ఏవṁ-రూపయా భక్త్యా తత్త్వతో విజానాతి। మాṁ తత్త్వతో జ్ఞాత్వా తద్-అనన్తరṁ తత్త్వ-జ్ఞానానన్తరṁ తతో భక్తితో మాṁ విశతే ప్రవిశతి। తత్త్వతః స్వరూప-స్వభావ-గుణ-విభూతి-దర్శనోత్తర-కాల-భావిన్యా అనవధికాతిశయ-భక్త్యా మాṁ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః। అత్ర తత ఇతి ప్రాప్తి-హేతుతయా నిర్దిష్టా భక్తిర్ ఏవాభిధీయతే। భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్యః [గీతా ౧౧।౫౪] ఇతి తస్యా ఏవ తత్త్వతః ప్రవేశ-హేతుతాభిధానాత్॥౧౮।౫౫॥

ఏవṁ వర్ణాశ్రమోచిత-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మణాṁ పరిత్యక్త-ఫలాదికానాṁ పరమ-పురుషారాధన-రూపేణానుష్ఠితానాṁ విపాక ఉక్తః। ఇదానీṁ కామ్యానామ్ అపి కర్మణామ్ ఉక్తేనైవ ప్రకారేణానుష్ఠీయమానానాṁ స ఏవ విపాక ఇత్య్ ఆహ---

సర్వ-కర్మాణ్య్ అపి సదా కుర్వాణో మద్-వ్యపాశ్రయః।

మత్-ప్రసాదాద్ అవాప్నోతి శాశ్వతṁ పదమ్ అవ్యయమ్॥౫౬॥

న కేవలṁ నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మాణ్య్ అపి తు కామ్యాన్య్ అపి సర్వాణి కర్మాణి మద్-వ్యపాశ్రయః మయి సన్న్యస్త-కర్తృత్వాదికః కుర్వాణో మత్-ప్రసాదాత్ శాశ్వతṁ పదమ్ అవ్యయమ్ అవికలṁ ప్రాప్నోతి। పద్యతే గమ్యతే ఇతి పదమ్ మాṁ ప్రాప్నోతీత్య్ అర్థః॥౧౮।౫౬॥

యస్మాద్ ఏవṁ తస్మాత్---

చేతసా సర్వ-కర్మాణి మయి సన్న్యస్య మత్-పరః।

బుద్ధి-యోగమ్ ఉపాశ్రిత్య మచ్-చిత్తః సతతṁ భవ॥౫౭॥

చేతసాత్మనో మదీయత్వ-మన్-నియామ్యత్వ-బుద్ధ్యోక్తṁ హి మయి సర్వాణి కర్మాణి సన్న్యస్యాధ్యాత్మ-చేతసా [౩।౩౦] ఇతి సర్వ-కర్మాణి సకర్తృకాణి సారాధ్యాని మయి సన్న్యస్య మత్-పరోఽహమ్ ఏవ ఫలతయా ప్రాప్యః ఇత్య్ అనుసన్దధానః కర్మామి కుర్వన్ ఇమమ్ ఏవ బుద్ధి-యోగమ్ ఉపాశ్రిత్య సతతṁ మచ్-చిత్తో భవ॥౧౮।౫౭॥

ఏవమ్---

మచ్-చిత్తః సర్వ-దుర్గాణి మత్-ప్రసాదాత్ తరిష్యసి।

అథ చేత్ త్వమ్ అహఙ్కారాన్ న శ్రోష్యసి వినఙ్క్ష్యసి॥౫౮॥

మచ్-చిత్తః సర్వ-కర్మాణి కుర్వన్ సర్వాణి సాṁసారికాణి దుర్గాణి మత్-ప్రసాదాద్ ఏవ తరిష్యసి। అథ త్వమ్ అహఙ్కారాద్ అహమ్ ఏవ కృత్యాకృత్య-విషయṁ సర్వṁ జానామీతి భావాన్ మద్-ఉక్తṁ న శ్రోష్యసి చేద్ వినఙ్క్ష్యసి నష్టే భవిష్యసి। న హి కశ్చిన్ మద్-వ్యతిరిక్తః కృత్స్నస్య ప్రాణి-జాతస్య కృత్యాకృత్యయోః జ్ఞాతా శాసితా వా అస్తి॥౧౮।౫౮॥

యద్ అహఙ్కారమ్ ఆశ్రిత్య న యోత్స్య ఇతి మన్యసే।

మిథ్యైష వ్యవసాయస్ తే ప్రకృతిస్ త్వాṁ నియోక్ష్యతి॥౫౯॥

యద్ అహఙ్కారమ్ ఆత్మని హితాహితజ్ఞానే స్వాతన్త్ర్యాభిమానమ్ ఆశ్రిత్య మన్-నియోగమ్ అనాదృత్య న యోత్స్యే ఇతి మన్యసే ఏష తే స్వాతన్త్ర్య-వ్యవసాయో మిథ్యా భవిష్యతి। యతః ప్రకృతిస్ త్వాṁ యుద్ధే నియోక్ష్యతి। మత్-స్వాతన్త్ర్యోద్విగ్న-మనసṁ త్వామ్ అజ్ఞṁ ప్రకృతిః నియోక్ష్యతి॥౧౮।౫౯॥

తద్ ఉపపాదయతి---

స్వభావ-జేన కౌన్తేయ నిబద్ధః స్వేన కర్మణా।

కర్తుṁ నేచ్ఛసి యన్ మోహాత్ కరిష్యస్య్ అవశోఽపి తత్॥౬౦॥

స్వభావజṁ హి క్షత్రియస్య కర్మ శౌర్యṁ స్వభావజేన శౌర్యాఖ్యేన స్వేన కర్మణా నిబద్ధస్ తత ఏవావశః పరైః ధర్షణమ్ అసహమానస్ త్వమ్ ఏవ తద్ యుద్ధṁ కరిష్యసి। యద్ ఇదానీṁ మోహాద్ అజ్ఞానాత్ కర్తుṁ న ఇచ్ఛసి॥౧౮।౬౦॥

సర్వṁ హి భూత-జాతṁ సర్వేశ్వరేణ మయా పూర్వ-కర్మానుగుణ్యేన ప్రకృత్య్-అనువర్తనే నియమితమ్, తత్ సృణు---

ఈశ్వరః సర్వ-భూతానాṁ హృద్-దేశేఽర్జున తిష్ఠతి।

భ్రామయన్ సర్వ-భూతాని యన్త్రారూఢాని మాయయా॥౬౧॥

ఈశ్వరః సర్వ-నియమన-శీలో వాసుదేవః సర్వ-భూతానాṁ హృద్-దేశే సకల-ప్రవృత్తి-నివృత్తి-మూల-జ్ఞానోదయే దేశే తిష్ఠతి। కథṁ కిṁ కుర్వన్ తిష్ఠతి। యన్త్రారూఢాని సర్వ-భూతాని మాయయా భ్రామయన్ స్వేనైవ నిర్మితṁ దేహేన్ద్రియావస్థ-ప్రకృత్య్-ఆఖ్యṁ యన్త్రమ్ ఆరూఢాని సర్వ-భూతాని స్వకీయయా సత్త్వాది-గుణ-మయ్యా మాయయా గుణానుగుణṁ ప్రవర్తయన్ తిష్ఠతీత్య్ అర్థః। పూర్వమ్ అపి ఏతద్ ఉక్తమ్ సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టో మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ [గీతా ౧౫।౧౫] ఇతి మత్తః సర్వṁ ప్రవర్తతే [గీతా ౧౦।౮] ఇతి చ। శ్రుతిశ్ చ--- య ఆత్మని తిష్ఠన్ [శత్బ్ర్ ౧।౧౩।౧] ఇత్య్ ఆదికా।

ఏతన్ మాయా-నివృత్తి-హేతుమ్ ఆహ---

తమ్ ఏవ శరణṁ గచ్ఛ సర్వ-భావేన భారత।

తత్-ప్రసాదాత్ పరాṁ శాన్తిṁ స్థానṁ ప్రాప్స్యసి శాశ్వతమ్॥౬౨॥

యస్మాద్ ఏవṁ తస్మాత్ తమ్ ఏవ సర్వస్య ప్రశాసితారమ్ ఆశ్రిత-వాత్సల్యేన త్వత్-సారథ్యేఽవస్థితమ్ ఇత్థṁ కుర్వ్ ఇతి చ ప్రశాసితారṁ మాṁ సర్వ-భావేన సర్వాత్మనా శరణṁ గచ్ఛానువర్తస్వ। అన్యథా తన్-మాయా-ప్రేరితేనాజ్ఞేన త్వయా యుద్ధాది-కరణమ్ అవర్జనీయమ్। తథా సతి నష్టే భవిష్యసి। అతో మద్-ఉక్త-ప్రకారేణ యుద్ధాదికṁ కుర్వ్ ఇత్య్ అర్థః। ఏవṁ కుర్వాణస్ తత్-ప్రసాదాత్ పరాṁ శాన్తిṁ సర్వ-కర్మ-బన్ధోపశమనṁ శాశ్వతṁ చ స్థానṁ ప్రాప్స్యసి। యద్ అభిధీయతే శ్రుతి-శతైః--- తద్ విష్ణోః పరమṁ పదṁ సదా పశ్యన్తి సూరయః [ఋగ్।వే। ౧।౨।౬।౫] తే హ నాకṁ మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః [యజుః ౩౧।౧౬] యత్ర ఋషయః ప్రథమజా యే పురాణాః। పరేణ నాకṁ విహితṁ గుహాయామ్ [మ।నా।ఉ। ౮।౧౪] యో అస్యాధ్యక్షః పరమే వ్యోమన్ [ఋగ్।వే। ౮।౭।౧౭।౭], అథ యద్ అతః పరో దివో జ్యోతిర్ దీప్యతే [ఛా।ఉ। ౩।౧౩।౭], సోఽధ్వనః పారమ్ ఆప్నోతి తద్ విష్ణోః పరమṁ పదమ్ [క।ఉ। ౩।౯] ఇత్య్-ఆదిభిః॥౧౮।౬౨॥

ఇతి తే జ్ఞానమ్ ఆఖ్యాతṁ గుహ్యాద్ గుహ్యతరṁ మయా।

విమృశ్యైతద్ అశేషేణ యథేచ్ఛసి తథా కురు॥౬౩॥

ఇత్య్ ఏవṁ తే ముముక్షుభిర్ అధిగన్తవ్యṁ జ్ఞానṁ సర్వస్మాద్ గుహ్యాద్ గుహ్యతరṁ కర్మ-యోగవిషయṁ జ్ఞాన-యోగవిషయṁ భక్తి-యోగవిషయṁ చ సర్వమ్ ఆఖ్యాతమ్। ఏతద్ అశేషేణ విమృశ్య స్వాధికారానురూపṁ యథా ఇచ్ఛసి తథా కురు, కర్మ-యోగṁ జ్ఞానṁ భక్తి-యోగṁ వా యథేష్టమ్ ఆతిష్ఠ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౬౩॥

సర్వ-గుహ్యతమṁ భూయః శృణు మే పరమṁ వచః।

ఇష్టోఽసి మే దృఢమ్ ఇతి తతో వక్ష్యామి తే హితమ్॥౬౪॥

సర్వేష్వ్ ఏతేషు గుహ్యేషు భక్తి-యోగస్య శ్రేష్ఠత్వాద్ గుహ్యతమమ్ ఇతి పూర్వమ్ ఏవ ఉక్తమ్ ఇదṁ తు తే గుహ్యతమṁ ప్రవక్ష్యామ్యనసూయవే [గీతా ౯।౧] ఇత్య్ ఆదౌ। భూయోఽపి తద్-విషయṁ పరమṁ మే వచః సృణ్వ్ ఇష్టోఽసి మే దృఢమ్ ఇతి తతస్ తే హితṁ వక్ష్యామి॥౧౮।౬౪॥

మన్-మనా భవ మద్-భక్తో మద్-యాజీ మాṁ నమస్కురు।

మామ్ ఏవైష్యసి సత్యṁ తే ప్రతిజానే ప్రియోఽసి మే॥౬౫॥

వేదాన్తేషు--- వేదాహమ్ ఏతṁ పురుషṁ మహాన్తమ్ ఆదిత్య-వర్ణṁ తమసః పరస్తాత్ [శ్వే।ఉ। ౩।౮] తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి। నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ [శ్వే।ఉ। ౩।౮] ఇత్య్-ఆదిషు విహితṁ వేదన-ధ్యానోపాసనాది-శబ్ద-వాచ్యṁ దర్శన-సమానాకారṁ స్మృతి-సṁసన్తానమ్ అత్యర్థ-ప్రియమ్ ఇహ మన్-మనా భవ ఇతి విధీయతే।

మద్-భక్తోఽత్యర్థṁ మత్-ప్రియోఽత్యర్థ-మత్-ప్రియత్వేన చ నిరతిశయ-ప్రియాṁ స్మృతి-సన్తతిṁ కురుష్వ ఇత్య్ అర్థః। మద్-యాజీ తత్రాపి మద్-భక్త ఇత్య్ అనుషజ్యతే। యజనṁ పూజనమ్, అత్యర్థ-ప్రియ-మద్-ఆరాధన-పరో భవ। ఆరాధనṁ హి పరిపూర్ణ-శేష-వృత్తిః।

మాṁ నమస్కురు నమో నమనṁ మయ్య్ అతిమాత్ర-ప్రహ్వీభావమ్ అత్యర్థ-ప్రియṁ కుర్వ్ ఇత్య్ అర్థః। ఏవṁ వర్తమానో మామ్ ఏవ ఏష్యసీత్య్ ఏతత్ సత్యṁ తే ప్రతిజానే తవ ప్రతిజ్ఞాṁ కరోమి, న ఉపచ్ఛన్ద-మాత్రṁ యతస్ త్వṁ ప్రియోఽసి మే ప్రియో హి జ్ఞానినోఽత్యర్థమ్ అహṁ స చ మమ ప్రియః [౭।౧౭] ఇతి పూర్వమ్ ఏవ ఉక్తమ్। యస్య మయ్య్ అతిమాత్ర-ప్రీతిః వర్తతే మమాపి తస్మిన్ అతిమాత్ర-ప్రీతిర్ భవతీతి తద్-వియోగమ్ అసహమానోఽహṁ తṁ మాṁ ప్రాపయామి, అతః సత్యమ్ ఏవ ప్రతిజ్ఞాతṁ మామ్ ఏవ ఏష్యసీతి॥౧౮।౬౫॥

సర్వ-ధర్మాన్ పరిత్యజ్య మామ్ ఏకṁ శరణṁ వ్రజ।

అహṁ త్వా సర్వ-పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః॥౬౬॥

కర్మ-యోగ-జ్ఞాన-యోగ-భక్తి-యోగ-రూపాన్ సర్వాన్ ధర్మాన్ పరమ-నిఃశ్రేయస-సాధన-భూతాన్ మద్-ఆరాధనత్వేనాతిమాత్ర-ప్రీత్యా యథాధికారṁ కుర్వాణ ఏవ ఉక్త-రీత్యా ఫల-కర్మ-కర్తృత్వాది-పరిత్యాగేన పరిత్యజ్య మామ్ ఏకమ్ ఏవ కర్తారమ్ ఆరాధ్యṁ ప్రాప్యమ్ ఉపాయṁ చానుసన్ధత్స్వ।

ఏష ఏవ సర్వ-ధర్మాణాṁ శాస్త్రీయ-పరిత్యాగః ఇతి నిశ్చయṁ సృణు మే। తత్ర త్యాగే భరత-సత్తమ। త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సమ్ప్రకీర్తితః [గీతా ౧౮।౪] ఇత్య్ ఆరభ్య, సఙ్గṁ త్యక్త్వా ఫలṁ చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః [గీతా ౧౮।౯],

ఇత్య్ అధ్యాయాదౌ సుదృఢమ్ ఉపపాదితమ్।

అహṁ త్వా సర్వ-పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామ్య్ ఏవṁ వర్తమానṁ త్వాṁ మత్-ప్రాప్తి-విరోధిభ్యోఽనాది-కాల-సఞ్చితానన్తాకృత్య-కరణ-కృత్యాకరణ-రూపేభ్యః సర్వేభ్యః పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి। మా శుచః, శోకṁ మా కృథాః।

అథవా, సర్వ-పాప-వినిర్ముక్తాత్యర్థ-భగవత్-ప్రియ-పురుష-నిర్వత్ర్యత్వాద్ భక్తి-యోగస్య తద్-ఆరమ్భ-విరోధి-పాపానామ్ ఆనన్త్యాచ్ చ తత్-ప్రాయశ్చిత్త-రూపైః ధర్మైః అపరిమిత-కాల-కృతైః, తేషాṁ దుస్తరతయా ఆత్మనో భక్తి-యోగారమ్భానర్హతామ్ ఆలోచ్య, శోచతోఽర్జునస్య శోకమ్ అపనుదన్ శ్రీ-భగవాన్ ఉవాచ--- సర్వ-ధర్మాన్ పరిత్యజ్య మామ్ ఏకṁ శరణṁ వ్రజ ఇతి।

భక్తి-యోగారమ్భ-విరోధ్య్-అనాది-కాల-సఞ్చిత-నానా-విధానన్త-పాపానుగుణాన్ తత్-ప్రాయాశ్చిత్త-రూపాన్ కృచ్ఛ్ర-చాన్ద్రాయణ-కూష్మాణ్డా-వైశ్వానర-ప్రాజాపత్య-వ్రాతపతి-పవిత్రేష్టి-త్రివృద్-అగ్నిష్టోమాదికాన్ నానా-విధానన్తాన్ త్వయా పరిమిత-కాల-వర్తినా దురునుష్ఠాన్ సర్వ-ధర్మాన్ పరిత్యజ్య భక్తి-యోగారమ్భ-సిద్ధయే మామ్ ఏకṁ పరమ-కారుణికమ్ అనాలోచిత-విశేష-శేష-లోక-శరణ్యమ్ ఆశ్రిత-వాత్సల్య-జలధిṁ శరణṁ ప్రపద్యస్వ। అహṁ త్వా సర్వ-పాపేభ్యో యథోదిత-స్వరూప-భక్త్య్-ఆరమ్భ-విరోధిభ్యః సర్వేభ్యః పాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి। మా సుచః॥౧౮।౬౬॥

ఇదṁ తే నాతపస్కాయ నాభక్తాయ కదాచన।

న చాశుశ్రూషవే వాచ్యṁ న చ మాṁ యోఽభ్యసూయతి॥౬౭॥

ఇదṁ తే పరమṁ గుహ్యṁ శాస్త్రṁ మయా ఆఖ్యాతమ్ అతపస్కాయాతప్త-తపసే త్వయా న వాచ్యṁ త్వయి వక్తరి మయి చాభక్తాయ కదాచన న వాచ్యṁ తప్త-తపసే చాభక్తాయ న వాచ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః। న చాశుశ్రూషవే భక్తాయాప్య్ అశుశ్రూషవే న వాచ్యṁ న చ మాṁ యోఽభ్యసూయతి మత్-స్వరూపే మద్-ఐశ్వర్యే మద్-గుణేషు చ కథితేషు యో దోషమ్ ఆవిష్కరోతి న తస్మై వాచ్యమ్, అసమాన-విభక్తి-నిర్దేశస్ తస్యాత్యన్త-పరిహరణీయతా-జ్ఞాపనాయ॥౧౮।౬౭॥

య ఇదṁ పరమṁ గుహ్యṁ మద్-భక్తేష్వ్ అభిధాస్యతి।

భక్తిṁ మయి పరాṁ కృత్వా మామ్ ఏవైష్యత్య్ అసṁశయః॥౬౮॥

ఇదṁ పరమṁ గుహ్యṁ మద్-భక్తేషు యోఽభిధాస్యతి, వ్యాఖ్యాస్యతి సః మయి పరమాṁ భక్తిṁ కృత్వా మామ్ ఏవ ఏష్యతి న తత్ర సṁశయః॥౧౮।౬౮॥

న చ తస్మాన్ మనుష్యేషు కశ్చిన్ మే ప్రియ-కృత్తమః।

భవితా న చ మే తస్మాద్ అన్యః ప్రియతరో భువి॥౬౯॥

సర్వేషు మనుష్యేష్వ్ ఇతః పూర్వṁ తస్మాద్ అన్యో మనుష్యో మే న కశ్చిత్ ప్రియకృత్తమోఽభూత్, ఇతః ఉత్తరṁ చ న భవితా, అయోగ్యానాṁ ప్రథమమ్ ఉపాదానṁ యోగ్యానామ్ అకథనాద్ అపి తత్-కథనస్యానిష్టతమత్వాత్॥౧౮।౬౯॥

అధ్యేష్యతే చ య ఇమṁ ధర్మ్యṁ సṁవాదమ్ ఆవయోః।

జ్ఞాన-యజ్ఞేన తేనాహమ్ ఇష్టః స్యామ్ ఇతి మే మతిః॥౭౦॥

య ఇమమ్ ఆవయోః ధర్మ్యṁ సṁవాదమ్ అధ్యేష్యతే, తేన జ్ఞాన-యజ్ఞేనాహమ్ ఇష్టః స్యామ్। ఇతి మే మతిః। అస్మిన్ యో జ్ఞాన-యజ్ఞోఽభిధీయతే, తేనాహమ్ ఏతద్ అధ్యయన-మాత్రేణ ఇష్టః స్యామ్ ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౭౦॥

శ్రద్ధావాన్ అనసూయశ్ చ శృణుయాద్ అపి యో నరః।

సోఽపి ముక్తః శుభాన్ లోకాన్ ప్రాప్నుయాత్ పుణ్య-కర్మణామ్॥౭౧॥

శ్రద్ధావాన్ అనసూయశ్ చ యో నరః సృణుయాద్ అపి తేన శ్రవణ-మాత్రేణ సోఽపి భక్తి-విరోధి-పాపేభ్యో ముక్తః పుణ్య-కర్మణాṁ మద్-భక్తానాṁ లోకాన్ సమూహాన్ ప్రాప్నుయాత్॥౧౮।౭౧॥

కచ్చిద్ ఏతచ్ ఛ్రుతṁ పార్థ త్వయైకాగ్రేణ చేతసా।

కచ్చిద్ అజ్ఞాన-సṁమోహః ప్రనష్టస్ తే ధనఞ్జయ॥౭౨॥

మయా కథితమ్ ఏతత్ పార్థ త్వయావహితేన చేతసా కచ్చిత్ శ్రుతమ్। తవాజ్ఞాన-సṁమోహః కచ్చిత్ ప్రనష్టః। యేనాజ్ఞానేన మూఢో న యోత్స్యామి, ఇత్య్ ఉక్తవాన్॥౧౮।౭౨॥

అర్జున ఉవాచ---

నష్టో మోహః స్మృతిర్ లబ్ధా త్వత్-ప్రసాదాన్ మయాచ్యుత।

స్థితోఽస్మి గత-సన్దేహః కరిష్యే వచనṁ తవ॥౭౩॥

మోహో విపరీత-జ్ఞాన త్వత్-ప్రసాదాత్ మమ తద్ వినష్టమ్। స్మృతిర్ యథావస్థిత-తత్త్వ-జ్ఞానṁ త్వత్-ప్రసాదాద్ ఏవ తచ్ చ లబ్ధమ్।

అనాత్మని ప్రకృతవ్ ఆత్మాభిమాన-రూపో మోహః, పరమ-పురుష-శరీరతయా తద్-ఆత్మకస్య కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-వస్తునోఽతద్-ఆత్మాభిమాన-రూపశ్ చ, నిత్య-నైమిత్తిక-రూపస్య కర్మణః పరమ-పురుషారాధనతయా తత్-ప్రాప్త్య్-ఉపాయ-భూతస్య బన్ధత్వ-బుద్ధి-రూపశ్ చ, సర్వో వినష్టః। ఆత్మనః ప్రకృతి-విలక్షణత్వ-తత్-స్వభావ-రహితతా-జ్ఞాతృత్వైక-స్వభావతా-పరమ-పురుష-శేషతా-తన్-నియామ్యత్వైక-స్వరూపతా-జ్ఞానమ్, భగవతో నిఖిల-జగద్-ఉత్పత్తి-స్థితి-ప్రలయ-లీలా-శేష-దోష-ప్రత్యనీక-కల్యాణైక-స్వరూప-స్వాభావికానవధికాతిశయ-జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-వీర్య-శక్తి-తేజః-ప్రభృతి-సమస్త-కల్యాణ-గుణ-గణ-మహార్ణవ-పర-బ్రహ్మ-శబ్దాభిధేయ-పరమ-పురుష-యాథాత్మ్య-విజ్ఞానṁ చ, ఏవṁ-రూపṁ పరావర-తత్త్వ-యాథాత్మ్య-విజ్ఞాన-తద్-అభ్యాస-పూర్వకాహరహ-రుప-చీయమాన-పరమ-పురుష-ప్రీత్యైక-ఫల-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మ-నిషిద్ధ-పరిహార-శమ-దమాద్య్-ఆత్మ-గుణ-నిర్వత్ర్య-భక్తి-రూపతాపన్న-పరమ-పురుషోపాసనైక-లభ్యో వేదాన్త-వేద్యః పరమ-పురుషో వాసుదేవస్ త్వమ్ ఇతి జ్ఞానṁ చ లబ్ధమ్।

తతశ్ చ బన్ధు-స్నేహ-కారుణ్య-ప్రవృద్ధ-విపరీత-జ్ఞాన-మూలాత్ సర్వస్మాద్ అవసాదాద్ విముక్తో గత-సన్దేహః స్వస్థః స్థితోఽస్మి। ఇదానీమ్ ఏవ యుద్ధాది-కర్తవ్యతా-విషయṁ తవ వచనṁ కరిష్యే యథోక్తṁ యుద్ధాదికṁ కరిష్యే ఇత్య్ అర్థః॥౧౮।౭౩॥

ధృతరాష్ట్రాయ స్వస్య పుత్రాః పాణ్డావాశ్ చ యుద్ధే కిమ్ అకుర్వత ఇతి పృచ్ఛతే---

సఞ్జయ ఉవాచ---

ఇత్య్ అహṁ వాసుదేవస్య పార్థస్య చ మహాత్మనః।

సṁవాదమ్ ఇమమ్ అశ్రౌషమ్ అద్భుతṁ రోమహర్షణమ్॥౭౪॥

ఇత్య్ ఏవṁ వాసుదేవస్య వసుదేవ-సూనోః పార్థస్య చ తత్-పితృ-ష్వసుః పుత్రస్య చ మహాత్మనో మహా-బుద్ధేస్ తత్-పద-ద్వన్ద్వమ్ ఆశ్రితస్య ఇమṁ రోమహర్షణమ్ అద్భుతṁ సṁవాదమ్ అహṁ యథోక్తమ్ అశ్రౌషṁ శ్రుతవాన్ అహమ్॥౧౮।౭౪॥

వ్యాస-ప్రసాదాచ్ ఛ్రుతవాన్ ఏతద్ గుహ్యమ్ అహṁ పరమ్।

యోగṁ యోగేశ్వరాత్ కృష్ణాత్ సాక్షాత్ కథయతః స్వయమ్॥౭౫॥

వ్యాస-ప్రసాదాద్ వ్యాసానుగ్రహేణ దివ్య-చక్షుః-శ్రోత్ర-లాభాద్ ఏతత్ పరṁ యోగాఖ్యṁ గుహ్యṁ యోగేశ్వరాద్ జ్ఞాన-బలైశ్వర్య-వీర్య-శక్తి-తేజసాṁ నిధేర్ భగవతః కృష్ణాత్ స్వయమ్ ఏవ కథయతః సాక్షాత్ శ్రుతవాన్ అహమ్॥౧౮।౭౫॥

రాజన్ సṁస్మృత్య సṁస్మృత్య సṁవాదమ్ ఇమమ్ అద్భుతమ్।

కేశవార్జునయోః పుణ్యṁ హృష్యామి చ ముహుర్ ముహుః॥౭౬॥

కేశవార్జునయోర్ ఇమṁ పుణ్యమ్ అద్భుతṁ సṁవాదṁ సాక్షాచ్ ఛ్రుతṁ స్మృత్వా ముహుః ముహుః హృష్యామి॥౧౮।౭౬॥

తచ్ చ సṁస్మృత్య సṁస్మృత్య రూపమ్ అత్యద్భుతṁ హరేః।

విస్మయో మే మహాన్ రాజన్ హృష్యామి చ పునః పునః॥౭౭॥

తత్ చార్జునాయ ప్రకాశితమ్ ఐశ్వరṁ హరేః అత్యద్భుతṁ రూపṁ మయా సాక్షాత్-కృతṁ సṁస్మృత్య సṁస్మృత్య హృష్యతో మే మహాన్ విస్మయో జాయతే పునః పునశ్ చ హృష్యామి॥౧౮।౭౭॥

కిమ్ అత్ర బహునోక్తేన---

యత్ర యోగేశ్వరః కృష్ణో యత్ర పార్థో ధనుర్ధరః।

తత్ర శ్రీర్ విజయో భూతిర్ ధ్రువా నీతిర్ మతిర్ మమ॥౭౮॥

యత్ర యోగేశ్వరః కృత్స్నస్యోచ్చావచ-రూపేణావస్థితస్య చేతనస్యాచేతనస్య చ వస్తునో యే యే స్వభావ-యోగాస్ తేషాṁ సర్వేషాṁ యోగానామ్ ఈశ్వరః స్వ-సఙ్కల్పాయత్త-స్వేతర-సమస్త-వస్తు-స్వరూప-స్థితి-ప్రవృత్తి-భేదః కృష్ణో వసుదేవ-సూనుర్ యత్ర చ పార్థో ధనుర్ధరస్ తత్-పితృష్వసుః పుత్రస్ తత్-పద-ద్వన్ద్వైకాశ్రయస్ తత్ర శ్రీర్ విజయో భూతిః నీతిశ్ చ ధ్రువా నిశ్చలా ఇతి మతిర్ మమ ఇతి॥౧౮।౭౮॥

ఇతి శ్రీమద్-రామానుజాచార్య-విరచితే శ్రీమద్-గీతా-భాష్యేఽష్టాదశోఽధ్యాయః ॥౧౮॥