चोन्सुल्तेद् एदितिओन्:

१\। रामानुजऽस् वेदार्थ-सङ्ग्रह, इन्त्रोदुच्तिओन्, च्रितिचल् एदितिओन् अन्द् अन्नोततेद् त्रन्स्लतिओन् ब्य् ज्।अ।ब्। वन् बुइतेने, देच्चन् चोल्लेगे, पुने, १९९२।

२\। वेदार्थ-सङ्ग्रह, एदितेद् ब्य् श्रीरामवदन शुक्ल, सम्पुर्ननन्द् सन्स्क्रित् उनिवेर्सित्य्, वरनसि, १९९१

रामानुजाचार्य-विरचितः

वेदार्थ-सङ्ग्रहह्

॥१॥

अशेष-चिद्-अचिद्-वस्तु-विशेषिणे शेष-शायिने।

निर्मलानन्त-कल्याण-निधये विष्णवे नमः॥

॥२॥

परꣳ ब्रह्मैवाज्ञꣳ भ्रम-परिगतꣳ सꣳसरति

तत्परोपाध्य्-आलीढꣳ विवशम् अशुभस्यास्पदम् इति।

श्रुति-न्यायापेतꣳ जगति विततꣳ मोहनम् इदꣳ

तमो येनापास्तꣳ स हि विजयते यामुन-मुनिः॥

॥३॥

अशेष-जगद्-धितानुशासन-श्रुति-निकर-शिरसि समधिगतोऽयम् अर्थो जीव-परमात्मयाथात्म्य-ज्ञान-पूर्वक-वर्णाश्रम-धर्मेतिकर्तव्यताक-परम-पुरुष-चरण-युगल-ध्यानार्चन-प्रणामादिर् अत्यर्थ-प्रियस् तत्-प्राप्ति-फलः।

॥४॥

अस्य जीवात्मनोऽनाद्य्-अविद्या-सञ्चित-पुण्य-पाप-रूप-कर्म-प्रवाह-हेतुक-ब्रह्मादि-सुर-नर-तिर्यक्-स्थावरात्मक-चतुर्विध-देह-प्रवेश-कृत-तत्-तद्-अभिमान-जनितावर्जनीय-भव-भय-विध्वꣳसनाय देहातिरिक्तात्म-स्वरूप-तत्-स्वभाव-तद्-अन्तरयामि-परमात्म-स्वरूप-तत्-स्वभाव-तद्-उपासन-तत्-फल-भूतात्म-स्वरूपाविर्भाव-पूर्वकानवधिकातिशयानन्द-ब्रह्मानुभव-ज्ञापने प्रवृत्तꣳ हि वेदान्त-वाक्य-जातम्, तत् त्वम् असि। अयम् आत्मा ब्रह्म। य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः। एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः। तम् एतꣳ वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन। ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्। तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इत्य् आदिकम्।

॥५॥

जीवात्मनः स्वरूपꣳ देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेष-रूप-नाना-विध-भेद-रहितꣳ ज्ञानानन्दैक-गुणꣳ, तस्यैतस्य कर्म-कृत-देवादि-भेदेऽपध्वस्ते स्वरूप-भेदो वाचाम् अगोचरः स्व-सꣳवेद्यः, ज्ञान-स्वरूपम् इत्य् एतावद् एव निर्देश्यम्। तच् च सर्वेषाम् आत्मनाꣳ समानम्।

॥६॥

एवꣳविध-चिद्-अचिद्-आत्मक-प्रपञ्चस्योद्भव-स्थिति-प्रलय-सꣳसार-निर्वर्तनैक-हेतु-भूतः समस्त-हेय-प्रत्यनीकानन्त-कल्याणतया च स्वेतर-समस्त-वस्तु-विलक्षण-स्वरूपोऽनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणः सर्वात्म-परब्रह्म-पर-ज्योतिः-पर-तत्त्व-परमात्म-सब्दादि-शब्द-भेदैर् निखिल-वेदान्त-वेद्यो भगवान् नारायणः पुरुषोत्तम इत्य् अन्तर्यामि-स्वरूपम्। अस्य च वैभव-प्रतिपादन-पराः श्रुतयः स्वेतर-समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-जातान्तरात्मतया निखिल-नियमनꣳ तच्-छक्ति-तद्-अꣳश-तद्-विभूति-तद्-रूप-तच्-छरीर-तत्-तनु-प्रभृतिभिः शब्दैस् तत्-सामानाधिकरण्येन च प्रतिपादयन्ति।

॥७॥

तस्य वैभव-प्रतिपादन-पराणाम् एषाꣳ सामानाधिकरण्यादीनाꣳ विवरणे प्रवृत्ताः केचन निर्विशेष-ज्ञान-मात्रम् एव ब्रह्म, तच् च नित्य-मुक्त-स्व-प्रकाश-स्वभावम् अपि तत् त्वम् अस्य् आदि सामानाधिकरण्यावगत-जीवैक्यꣳ, ब्रह्मैवाज्ञꣳ बध्यते मुच्यते च, निर्विशेष-चिन्-मात्रातिरेकेश्वरेशितव्याद्य्-अनन्त-विकल्प-रूपꣳ कृत्स्नꣳ जगन् मिथ्या, कश्चिद् बद्धः, कश्चिन् मुक्त इत्य् इयम् अवस्था न विद्यते। इतः पूर्वꣳ केचन मुक्ता इत्य् अयम् अर्थो मिथ्या। एकम् एव शरीरꣳ जीववन् निर्जीवानीतराणि, तच्-छरीरꣳ किम् इति न व्यवस्थितम्, आचार्यो ज्ञानस्योपदेष्टा मिथ्या शास्त्रꣳ च मिथ्या शास्त्र-प्रमाता च मिथ्या शास्त्र-जन्यꣳ ज्ञानꣳ च मिथ्या एतत् सर्वꣳ मिथ्या-भूतेनैव शास्त्रेणावगम्यत इति वर्णयन्ति।

॥८॥

अपरे त्व् अपहत-पाप्मत्वादि-समस्त-कल्याण-गुणोपेतम् अपि ब्रह्मैतेनैवैक्यावबोधेन केनचिद् उपाधि-विशेषेण सम्बद्धꣳ बध्यते मुच्यते च नाना-विध-मल-रूप-परिणामास्पदꣳ चेति व्यवस्थिताः।

॥९॥

अन्ये पुनर् ऐक्यावबोध-याथात्म्यꣳ वर्णयन्तः स्वाभाविक-निरतिशयापरिमितोदार-गुण-सागरꣳ ब्रह्मैव सुर-नर-तिर्यक्-स्थावर-नारकि-स्वर्ग्य्-अपवर्गि-चेतनेषु स्वभावतो विलक्षणम् अविलक्षणꣳ च वियद्-आदि-नाना-विध-मल-रूप-परिणामास्पदꣳ चेति प्रत्यवतिष्ठन्ते।

॥१०॥

तत्र प्रथम-पक्षस्य श्रुत्य्-अर्थ-पर्यालोचन-परा दुष्परिहारान् दोषान् उदाहरन्ति। प्रकृत-परामर्शि-तच्-छब्दावगत-स्व-सङ्कल्पकृतजगदुदयविभवविलयादयस् तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेत्य् आरभ्य सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठा इत्य् आदिभिः पदैः प्रतिपादितास् तत्-सम्बन्धितया प्रकरणान्तर-निर्दिष्टाः सर्वज्ञता-सर्व-शक्तित्व-सर्वेश्वरत्व-सर्व-प्रकारत्व-समाभ्यधिक-निवृत्ति-सत्य-कामत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-सर्वावभासकत्वाद्य्-अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणा अपहत-पाप्मेत्य्-आद्य्-अनेक-वाक्यावगत-निरस्त-निखिल-दोषता च सर्वे तस्मिन् पक्षे विहन्यन्ते।

॥११॥

अथ स्याद् उपक्रमेऽप्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-मुखेन कारणस्यैव सत्यताꣳ प्रतिज्ञाय तस्य कारण-भूतस्यैव ब्रह्मणः सत्यताꣳ विकार-जातस्यासत्यताꣳ मृद्-दृष्टान्तेन दर्शयित्वा सत्य-भूतस्यैव ब्रह्मणः सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति सजातीय-विजातीय-निखिल-भेद-निरसनेन निर्विशेषतैव प्रतिपादिता। एतच् छोधकानि प्रकरणान्तर-गत-वाक्यान्य् अपि सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ निर्गुणꣳ, विज्ञानम् आनन्दम् इत्य् आदीनि सर्व-विशेष-प्रत्यनीकैकाकारताꣳ बोधयन्ति। न चैकाकारता-बोधने पदानाꣳ पर्यायता। एकत्वेऽपि वस्तुनः सर्व-विशेष-प्रत्यनीकतोपस्थापनेन सर्व-पदानाम् अर्थवत्त्वाद् इति।

॥१२॥

नैतद् एवम्। एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानꣳ सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्य ज्ञातव्यस्याभावान् न सेत्स्यति। सत्यत्व-मिथ्यात्वयोर् एकता-प्रसक्तिर् वा, अपि त्व् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानꣳ सर्वस्य तदात्मकत्वेनैव सत्यत्वे सिध्यति।

॥१३॥

अयम् अर्थः--- श्वेतकेतुꣳ प्रत्याह स्तब्धोऽस्य् उत तम् आदेशम् अप्राक्ष्य इति परिपूर्ण इव लक्ष्यसे तान् आचार्यान् प्रति तम् अप्य् आदेशꣳ पृष्टवान् असीति। आदिश्यतेऽनेनेत्य् आदेशः। आदेषः प्रशासनम्। एतस्य वा अक्षरस्य गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत इत्य् आदिभिर् ऐक्यर्थ्यात्। तथा च मानवꣳ वचः प्रशासितारꣳ सर्वेषाम् इत्य् आदि। अत्राप्य् एकम् एवेति जगद्-उपादानताꣳ प्रतिपाद्याद्वितीय-पदेनाधिष्ठातर-निवारणाद् अस्यैवाधिष्ठातृत्वम् अपि प्रतिपाद्यते। अतस् तꣳ प्रशासितारꣳ जगद्-उपादान-भूतम् अपि पृष्टवान् असि येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेनाश्रुतम् अमतम् अविज्ञानꣳ श्रुतꣳ मतꣳ विज्ञातꣳ भवतीत्य् उक्तꣳ स्यात्। निखिल-जगद्-उदय-विभव-विलयादि-कारण-भूतꣳ सर्वज्ञत्व-सत्य-कामत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-परिमितोदार-गुण-गण-सागरꣳ किꣳ ब्रह्मापि त्वया श्रुतम् इति हार्दो भावः। तस्य निखिल-कारणतया कारणम् एव नाना-सꣳस्थान-विशेष-सꣳस्थितꣳ कार्यम् इत्य् उच्यत इति कारण-भूत-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरक-ब्रह्म-विज्ञानेन कारण-भूतम् अखिलꣳ जगद् विज्ञातꣳ भवतीति हृदि निधाय येनाश्रुतꣳ श्रुतꣳ भवत्य् अमतꣳ मतम् अविज्ञातꣳ विज्ञातꣳ स्याद् इति पुत्रꣳ प्रति पृष्टवान् पिता। तद् एतत् सकलस्य वस्तु-जातस्यैक-कारणत्वꣳ पितृ-हृदि निहितम् अजानन् पुत्रः परस्पर-विलक्षणेषु वस्तुष्व् अन्यस्य ज्ञानेन तद्-अन्य-विज्ञानस्याघटमानताꣳ बुद्ध्वा परिचोदयति--- कथꣳ नु भगवः स आदेश इति।

॥१४॥

परिचोदितः पुनस् तद् एव हृदि निहितꣳ ज्ञानानन्दामलत्वैक-स्वरूपम् अपरिच्छेद्य-माहात्म्यꣳ सत्य-सङ्कल्पत्व-मिश्रैर् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणैर् जुष्टम् अविकार-स्वरूपꣳ परꣳ ब्रह्मैव नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ स्व-लीलायै स्व-सङ्कल्पेनानन्त-विचित्र-स्थिर-त्रस-स्वरूप-जगत्-सꣳस्थानꣳ स्वाꣳशेनावस्थितम् इति।

॥१५॥

तज्-ज्ञानेनास्य निखिलस्य ज्ञातताꣳ ब्रुवꣳल् लोक-दृष्टꣳ कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वꣳ दर्शयितुꣳ दृष्टान्तम् आह--- यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेन सर्वꣳ मृन्-मयꣳ विज्ञातꣳ स्याद् वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम् इति। एकम् एव मृद्-द्रव्यꣳ स्वैकदेशेन नाना-व्यवहारास्पदत्वाय घट-शरावादि-नाना-सꣳस्थानावस्था-रूप-विकारापन्नꣳ नाना-नामधेयम् अपि मृत्तिका-सꣳस्थान-विशेषत्वान् मृद्-द्रव्यम् एवेत्थम् अवस्थितꣳ न वस्त्व्-अन्तरम् इति। यथा मृत्-पिण्ड-विज्ञानेन तत्-सꣳस्थान-विशेषरूपꣳ घट-शरावादि सर्वꣳ ज्ञातम् एव भवतीत्य् अर्थः।

॥१६॥

ततः कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मैक-कारणताम् अजानन् पुत्रः पृच्छति भगवाꣳस् त्व् एव मे तद् ब्रवीत्व् इति। ततः सर्वज्ञꣳ सर्व-शक्ति ब्रह्मैव सर्व-कारणम् इत्य् उपदिशन् स होवाच सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति। अत्रेदम् इति जगन् निर्दिष्टम्। अग्र इति च सृष्टेः पूर्व-कालः। तस्मिन् काले जगतः सद्-आत्मकताꣳ सद् एवेति प्रतिपाद्य, तत्-सृष्टि-कालेऽप्य् अविशिष्टम् इति कृत्वैकम् एवेति सद्-आपन्नस्य जगतस् तदानीम् अविभक्त-नाम-रूपताꣳ प्रतिपाद्य तत्-प्रतिपादनेनैव सतो जगद्-उपादानत्वꣳ प्रतिपादितम् इति स्व-व्यतिरिक्त-निमित्त-कारणम् अद्वितीय-पदेन प्रतिषिद्धम्।

॥१७॥

तम् आदेशꣳ प्राक्ष्यो येनाश्रुतꣳ श्रुतꣳ भवतीत्य् आदाव् एव प्रशास्तितैव जगद्-उपादानम् इति हृदि निहितम् इदानीम् अभिव्यक्तम्। स्वयम् एव जगद्-उपादानꣳ जगन्-निमित्तꣳ च सत् तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति। तद् एतच् छब्द-वाच्यꣳ परꣳ ब्रह्म सर्वज्ञꣳ सर्व-शक्ति सत्य-सङ्कल्पम् अवाप्त-समस्त-कामम् अपि लीलार्थꣳ विचित्रानन्त-चिद्-अचिन्-मिश्र-जगद्-रूपेणाहम् एव बहु स्याꣳ तद्-अर्थꣳ प्रजायेयेति स्वयम् एव सङ्कल्प्य स्वाꣳशैकदेशाद् एव वियद्-आदि-भूतानि सृष्ट्वा पुनर् अपि सैव सच्-छब्दाभिहिता परा देवतैवम् ऐक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति। अनेन जीवेनात्मनेति जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वꣳ प्रतिपाद्य ब्रह्मात्म-जीवानुप्रवेशाद् एव कृत्स्नस्याचिद्-वस्तुनः पदार्थत्वम् एवम्भूतस्यैव सर्वस्य वस्तुनो नाम-भाक्त्वम् इति च दर्शयति। एतद् उक्तꣳ भवति जीवात्मा तु ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारत्वाद् ब्रह्मात्मकः। यस्यात्मा शरीरम् इति श्रुत्यन्तरात्। एवम्भूतस्य जीवस्य शरीरतया प्रकार-भूतानि देव-मनुष्यादि-सꣳस्थानानि वस्तूनीति ब्रह्मात्मकानि तानि सर्वाणि। अतो देवो मनुष्यो राक्षसः पशुर् मृगः पक्षी वृक्षो लता काष्ठꣳ शिला तृणꣳ घटः पट इत्य् आदयः सर्वे प्रकृति-प्रत्यय-योगेनाभिधायकतया प्रसिद्धाः शब्दा लोके तत्-तद्-वाच्यतया प्रतीयमान-तत्-तत्-सꣳस्थान-वस्तु-मुखेन तद्-अभिमानि-जीव-तद्-अन्तर्यामि-परमात्म-पर्यन्त-सङ्घातस्यैव वाचका इति।

॥१८॥

एवꣳ समस्त-चिद्-अचिद्-आत्मक-प्रपञ्चस्य सद्-उपादानतासन्-निमित्ततासदाधारतासन्-नियम्यतासच्-छेषतादि सर्वꣳ च सन्-मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सद्-आयतनाः सत्-प्रतिष्ठा इत्य् आदिना विस्तरेण प्रतिपाद्य कार्य-कारण-भावादि-मुखेनैतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् सत्यम् इति कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मात्मकत्वम् एव सत्यम् इति प्रतिपाद्य कृत्स्नस्य जगतः स एवात्मा कृत्स्नꣳ जगत् तस्य शरीरꣳ तस्मात् त्वꣳ-शब्द-वाच्यम् अपि जीव-प्रकारꣳ ब्रह्मैवेति सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वꣳ प्रतिज्ञातꣳ तत् त्वम् असीति जीव-विशेष उपसꣳहृतम्।

॥१९॥

एतद् उक्तꣳ भवति। ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इति चेतनाचेतन-प्रपञ्चम् इदꣳ सर्वम् इति निर्दिश्य तस्य प्रपञ्चस्यैष आत्मेति प्रतिपादितः, प्रपञ्चोद्देशेन ब्रह्मात्मकत्वꣳ प्रतिपादितम् इत्य् अर्थः। तद् इदꣳ ब्रह्मात्मकत्वꣳ किम् आत्म-शरीर-भावेनोत स्वरूपेणेति विवेचनीयम्। स्वरूपेण चेद् ब्रह्मणः सत्य-सङ्कल्पाद्यस् तद् ऐक्षत बहु स्यꣳ प्रजायेयेत्य् उपक्रमावगता बाधिता भवन्ति। शरीरात्म-भावेन च तदात्मकत्वꣳ श्रुत्य्-अन्तराद् विशेषतोऽवगतम् अन्तः-प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मेति प्रशासितृत्व-रूपात्मत्वेन सर्वेषाꣳ जनानाम् अन्तः-प्रविष्टोऽतः सर्वात्मा सर्वेषाꣳ जनानाम् आत्मा सर्वꣳ चास्य शरीरम् इति विशेषतो ज्ञायते ब्रह्मात्मकत्वम्। य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्य् अमृत इति च। अत्राप्य् अनेन जीवेनात्मनेतीदम् एव ज्ञायत इति पूर्वम् एवोक्तम्। अतः सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनो ब्रह्म-शरीरत्वात् सर्व-प्रकारꣳ सर्व-शब्दैर् ब्रह्मैवाभिधीयत इति तत् त्वम् इति सामानाधिकरण्येन जीव-शरीरतया जीव-प्रकारꣳ ब्रह्मैवाभिहितम्।

॥२०॥

एवम् अभिहिते सत्य् अयम् अर्थो ज्ञायते त्वम् इति यः पूर्वꣳ देहस्याधिष्ठातृतया प्रतीतः स परमात्म-शरीरतया परमात्म-प्रकार-भूतः परमात्म-पर्यन्तः। अतस् त्वम् इति शब्दस् त्वत्-प्रकार-विशिष्टꣳ त्वद्-अन्तर्यामिणम् एवाचष्ट इति। अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति ब्रह्मात्मकतयैव जीवस्य शरीरिणः स्व-नाम-भाक्त्वात् तत् त्वम् इति सामानाधिकरण्य-प्रवृत्तयोर् द्वयोर् अपि पदयोर् ब्रह्मैव वाच्यम्। तत्र च तत्-पदꣳ जगत्-कारण-भूतꣳ सकल-कल्याण-गुण-गणाकरꣳ निर्वद्यꣳ निर्विकारम् आचष्टे। त्वम् इति च तद् एव ब्रह्म जीवान्तर्यामि-रूपेण सशरीर-प्रकार-विशिष्टम् आचष्टे। तद् एवꣳ प्रवृत्ति-निमित्त-भेदेनैकस्मिन् ब्रह्मण्य् एव तत् त्वम् इति द्वयोः पदयोर् वृत्तिर् उक्ता। ब्रह्मणो निरवद्यꣳ निर्विकारꣳ सकल-कल्याण-गुण-गणाकरत्वꣳ जगत्-कारणत्वꣳ चाबाधितम्।

॥२१॥

अश्रुत-वेदान्ताः पुरुषाः पदार्थाः सर्वे जीवात्मनश् च ब्रह्मात्मका इति न पश्यति सर्व-शब्दानाꣳ च केवलेषु तत्-तत्-पदार्थेषु वाच्यैकदेशेषु वाच्य-पर्यवसानꣳ मन्यन्ते। इदानीꣳ वेदान्त-वाक्य-श्रवणेन ब्रह्म-कार्यतया तद्-अन्तर्यामितया च सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वꣳ सर्व-शब्दानाꣳ तत्-तत्-प्रकार-सꣳस्थित-ब्रह्म-वाचित्वꣳ च जानन्ति। नन्व् एवꣳ गवादि-शब्दानाꣳ तत्-तत्-पदार्थ-वाचितया व्युत्पत्तिर् बाधिता स्यात्। नैवꣳ सर्वे शब्दा अचिज्-जीव-विशिष्टस्य परमात्मनो वाचका इत्य् उक्तम्। नाम-रूपे व्याकरवाणीत्य् अत्र। तत्र लौकिकाः पुरुषाः शब्दꣳ व्याहरन्तः शब्द-वाच्ये प्रधानाꣳशस्य परमात्मनः प्रत्यक्षाद्य्-अपरिच्छेद्यत्वाद् वाच्यैकदेश-भूते वाच्य-समाप्तिꣳ मन्यन्ते। वेदान्त-श्रवणेन च व्युत्पत्तिः पूर्यते। एवम् एव वैदिकाः सर्वे शब्दाः परमात्म-पर्यन्तान् स्वार्थान् बोधयन्ति। वैदिका एव सर्वे शब्दा वेदादव् उद्धृत्योद्धृत्य परेणैव ब्रह्मणा सर्व-पदार्थान् पूर्ववत् सृष्ट्वा तेषु परमात्म-पर्यन्तेषु पूर्ववन् नामतया प्रयुक्ताः। तद् आह मनुः---

सर्वेषाꣳ तु नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्।

वेद-शब्देभ्य एवादौ पृथक् सꣳस्थाश् च निर्ममे॥इति।

सꣳस्थाः सꣳस्थानानि रूपाणीति यावत्। आह च भगवान् पराशरः---

नाम रूपꣳ भूतानाꣳ कृत्यानाꣳ प्रपञ्चनम्।

वेद-शब्देभ्य एवादौ दैवादीनाꣳ चकार सः॥

इति। श्रुतिश् च सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयद् इति। सूर्यादीन् पूर्ववत् परिकल्प्य नामानि च पूर्ववच् चकार इत्य् अर्थः।

॥२२॥

एवꣳ जगद्-ब्रह्मणोर् अनन्यत्वꣳ प्रपञ्चितम्। तेनैकेन ज्ञातेन सर्वस्य ज्ञाततोऽपपादिता भवति। सर्वस्य ब्रह्म-कार्यत्व-प्रतिपादनेन तदात्मकतयैव सत्यत्वꣳ नान्यथेति तत् सत्यम् इत्य् उक्तम्। यथा दृष्टान्ते सर्वस्य मृद्-विकारस्य मृद्-आत्मनैव सत्यत्वम्।

॥२३॥

शोधक-वाक्यान्य् अपि निरवद्यꣳ सर्व-कल्याण-गुणाकरꣳ परꣳ ब्रह्म बोधयन्ति। सर्व-प्रत्यनीकाकारताबोधनेऽपि तत्-तत्-प्रत्यनीकाकारतायाꣳ भेदस्यावर्जनीयत्वान् न निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः।

॥२४॥

ननु च ज्ञान-मात्रꣳ ब्रह्मेति प्रतिपादिते निर्विशेष-ज्ञान-मात्रꣳ ब्रह्मेति निश्चीयते। नैवꣳ। स्वरूप-निरूपण-धर्म-शब्दा हि धर्म-मुखेन स्वरूपम् अपि प्रतिपादयन्ति। गवादि-शब्दवत्। तद् आह सूत्र-कारः--- तद्-गुण-सारत्वात् तद्-व्यपदेशः प्राज्ञवत्। यावद् आत्म-भावितत्वाच् च न दोष इति। ज्ञानेन धर्मेण स्वरूपम् अपि निरूपितꣳ न ज्ञान-मात्रꣳ ब्रह्मेति। कथम् इदम् अवगम्यत इति चेद् यः सर्व-ज्ञः सर्व-विद् इत्य् आदि ज्ञातृत्व-श्रुतेः परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च। विज्ञातारम् अरे केन विजानीयाद् इत्य् आदि श्रुति-शत-समधिगतम् इदम्। ज्ञानस्य धर्म-मात्रत्वाद् धर्म-मात्रस्यैकस्य वस्तुत्व-प्रतिपादनानुपपत्तेश् च। अतः सत्य-ज्ञानादि-पदानि स्वार्थ-भूत-ज्ञानादि-विशिष्टम् एव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति। तत् त्वम् इति द्वयोर् अपि पदयोः स्वार्थ-प्रहाणेन निर्विशेष-वस्तु-स्वरूपोपस्थापन-परत्वे मुख्यार्थ-परित्यागश् च।

॥२५॥

नन्व् ऐक्ये तात्पर्य-निश्चयान् न लक्षणा-दोषः। सोऽयꣳ देवदत्त इतिवत्। यथा सोऽयम् इत्य् अत्र स इति शब्देन देशान्तर-कालान्तर-सम्बन्धी पुरुषः प्रतीयत अयम् इति च सन्निहित-देश-वर्तमान-काल-सम्बन्धी, तयोः सामानाधिकरण्येनैक्यꣳ प्रतीयते। तत्रैकस्य युगपद् विरुद्ध-देश-काल-सम्बन्धितया प्रतीतिर् न घटत इति द्वयोर् पदयोः स्वरूप-मात्रोपस्थापन-परत्वꣳ स्वरूपस्य चैक्यꣳ प्रतिपद्यत इति चेन् नैतद् एवम्। सोऽयꣳ देवदत्त इत्य् अत्रापि लक्षणा-गन्धो न विद्यते। विरोधाभावात्। एकस्य भूत-वर्तमान-क्रिया-द्वय-सम्बꣳधो न विरुद्धः। देशान्तर-स्थितिर् भूत्वा सन्निहित-देश-स्थितिर् वर्तते। अतो भूत-वर्तमान-क्रिया-द्वय-सम्बन्धितयैक्य-प्रतिपादनम् अविरुद्धम्। देश-द्वय-विरोधश् च काल-भेदेन परिहृतः। लक्षणायाम् अपि न द्वयोर् अपि पदयोर् लक्षणा-समाश्रयणम्। एतेनैव लक्षितेन विरोध-परिहारात्। लक्षणाभाव एवोक्तः। देशान्तर-सम्बन्धितया भूतस्यैवान्य-देश-सम्बन्धितया वर्तमानत्वाविरोधात्।

॥२६॥

एवम् अत्रापि जगत्-कारण-भूतस्यैव परस्य ब्रह्मणो जीवान्तर्यामितया जीवात्मत्वम् अविरुद्धम् इति प्रतिपादितम्। यथा भूतयोर् एव हि द्वयोर् ऐक्यꣳ सामानाधिकरण्येन प्रतीयते। तत्-परित्यागेन स्वरूप-मात्रैक्यꣳ न सामानाधिकरण्यार्थः भिन्न-प्रवृत्ति-निमित्तानाꣳ शब्दानाम् एकस्मिन्न् अर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् इति हि तद्-विदः। तथाभूतयोर् ऐक्यम् उपपादितम् अस्माभिः। उपक्रम-विरोध्य्-उपसꣳहार-पदेन वाक्य-तात्पर्य-निश्चयश् च न घटते। उपक्रमे हि तद् ऐक्षत बहु स्याम् इत्य् आदिना सत्य-सङ्कल्पत्वꣳ जगद्-एक-कारणत्वम् अप्य् उक्तम्। तद्-विरोधि चाविद्याश्रयत्वादि ब्रह्मणः।

॥२७॥

अपि चार्थ-भेद-तत्-सꣳसर्ग-विशेष-बोधन-कृत-पद-वाक्यस्य स्वरूपता-लब्ध-प्रमाण-भावस्य शब्दस्य निर्विशेष-वस्तु-बोधनासामर्थान् न निर्विशेष-वस्तुनि शब्दः प्रमाणम्। निर्विशेष इत्य् आदि शब्दास् तु केनचिद् विशेषेण विशिष्टतयावगतस्य वस्तुनो वस्त्व्-अन्तर-गत-विशेष-निषेध-परतया बोधकाः। इतरथा तेषम् अप्य् अनवबोधकत्वम् एव। प्रकृति-प्रत्यय-रूपेण पदस्यैवानेकविशेष-गर्भत्वाद् अनेक-पदार्थ-सꣳसर्ग-बोधकत्वाच् च वाक्यस्य।

॥२८॥

अथ स्यान् नास्माभिर् निर्विशेषे स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि शब्दः प्रमाणम् इत्य् उच्यते। स्वतः-सिद्धस्य प्रमाणानपेक्षत्वात्। सर्वैः शब्दैस् तद्-उपराग-विशेषा ज्ञातृत्वादयः सर्वे निरस्यन्ते। सर्वेषु विशेषेषु निवृत्तेषु वस्तु-मात्रम् अनवच्छिन्नꣳ स्वयम्प्रकाशꣳ स्वत एवावतिष्ठत इति। नैतद् एवम्। केन शब्देन तद् वस्तु निर्दिश्य तद्-गत-विशेषा निरस्यन्ते। ज्ञप्ति-मात्र-शब्देनेति चेन् न। सोऽपि सविशेषम् एव वस्त्व्-अवलम्बते। प्रकृति-प्रत्यय-रूपेण विशेष-गर्भत्वात्। ज्ञा अवबोधन इति सकर्मकः सकर्तृकः क्रिया-विशेषः क्रियान्तर-व्यावर्तक-स्वभाव-विशेषश् च प्रकृत्यावगम्यते। प्रत्ययेन च लिङ्ग-सङ्ख्यादयः। स्वतः-सिद्धाव् अप्य् एतत्-स्वभाव-विशेष-विरहे सिद्धिर् एव न स्यात्। अन्य-साधन-स्वभावतया हि ज्ञप्तेः स्वतः-सिद्धिर् उच्यते।

॥२९॥

ब्रह्म-स्वरूपꣳ कृत्स्नꣳ सर्वदा स्वयम् एव प्रकाशते चेन् न तस्मिन्न् अन्य-धर्माध्यासः सम्भवति। न हि रज्जु-स्वरूपेऽवभासमाने सर्पत्वादिर् अध्यस्यते। अत एव हि भवद्भिर् आच्छादिकाविद्याभ्युपगम्यते। ततश् च शास्त्रीय-निवर्तक-ज्ञानस्य ब्रह्मणि तिरोहिताꣳशो विषयः। अन्यथा तस्य निवर्तकत्वꣳ च न स्यात्। अधिष्ठानातिरेकि-रज्जुत्व-प्रकाशनेन हि सर्पत्वꣳ बाध्यते। एकश् चेद् विशेषो ज्ञान-मात्रे वस्तुनि शब्देनाभिधीयते स च ब्रह्म-विशेषणꣳ भवतीति सर्व-श्रुति-प्रतिपादित-सर्व-विशेषण-विशिष्टꣳ ब्रह्म भवति।

॥३०॥

अतः प्रामाणिकानाꣳ न केनापि प्रमाणेन निर्विशेष-वस्तु-सिद्धिः। निर्विकल्पक-प्रत्यक्षेऽपि सविशेषम् एव वस्तु प्रतीयते। अन्यथा सविकल्पके सोऽयम् इति पूर्वावगत-प्रकार-विशिष्ट-प्रत्ययानुपपत्तेः। वस्तु-सꣳस्थान-विशेष-रूपत्वाद् गोत्वादेर् निर्विकल्पक-दशायाम् अपि ससꣳस्थानम् एव वस्त्व् इत्थम् इति प्रतीयते। द्वितीयादि-प्रत्ययेषु तस्य सꣳस्थान-विशेषस्यानेक-वस्तु-निष्ठता-मात्रꣳ प्रतीयते। सꣳस्थान-रूप-प्रकाराख्यस्य पदार्थस्यानेक-वस्तु-निष्ठतयानेक-वस्तु-विशेषणत्वꣳ द्वितीयादि-प्रत्ययावगम्यम् इति द्वितीयादि-प्रत्ययाः सविकल्पका इत्य् उच्यन्ते। अत एवैकस्य पदार्थस्य भिन्नाभिन्नत्व-रूपेण द्व्यात्मकत्वꣳ विरुद्धꣳ प्रत्युक्तम्। सꣳस्थानस्य सꣳस्थानिनः प्रकारतया पदार्थान्तरत्वम्। प्रकारत्वाद् एव पृथक्सिद्ध्य्-अनर्हत्वꣳ पृथग्-अनुपलम्भश् चेति न द्व्य्-आत्मकत्व-सिद्धिः।

॥३१॥

अपि च निर्विशेष-वस्त्व्-आदिना स्वयम्प्रकाशे वस्तुनि तद्-उपराग-विशेषाः सर्वैः शब्दैर् निरस्यन्त इति वदता के ते शब्दा निषेधका इति वक्तव्यम्। वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम् इति विकार-नामधेययोर् वाचारम्भण-मात्रत्वात्। यत् तत्र कारणतयोपलक्ष्यते वस्तु-मात्रꣳ तद् एव सत्यम् अन्यद् असत्यम् इतीयꣳ श्रुतिर् वदतीति चेन् नैतद् उपपद्यते। एकस्मिन् विज्ञाते सर्वꣳ विज्ञातꣳ भवतीति प्रतिज्ञातेऽन्य-ज्ञानेनान्य-ज्ञानासम्भवꣳ मन्वानस्यैकम् एव वस्तु विकाराद्य्-अवस्था-विशेषेण पारमार्थिकेनैव नाम-रूपम् अवस्थितꣳ चेत् तत्रैकस्मिन् विज्ञाते तस्माद् विलक्षण-सꣳस्थानान्तरम् अपि तद् एवेति तत्र दृष्टान्तोऽयꣳ निदर्शितः। नात्र कस्यचिद् विशेषस्य निषेधकः कोऽपि शब्दो दृश्यते। वाचारम्भणम् इति वाचा व्यवहारेणारभ्यत इत्य् आरम्भणम्। पिण्ड-रूपेणावस्थितायाः मृत्तिकाया नाम वान्यद् व्यवहारश् चान्यः। घट-शरावादि-रूपेणावस्थितायास् तस्या एव मृत्तिकाया अन्यानि नामधेयानि व्यवहाराश् चान्यदृशाः। तथापि सर्वत्र मृत्तिका-द्रव्यम् एकम् एव नाना-सꣳस्थान-नाना-नामधेयाभ्याꣳ नाना-व्यवहारेण चारभ्यत इत्य् एतद् एव सत्यम् इत्य् अनेनान्य-ज्ञानेनान्य-ज्ञान-सम्भवो निदर्शितः। नात्र किञ्चिद् वस्तु निषिध्यत इति पूर्वम् एवायम् अर्थः प्रपञ्चितः।

॥३२॥

अपि च येनाश्रुतꣳ श्रुतम् इत्य् आदिना ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वꣳ प्रतिज्ञातꣳ चेद् यथा सोम्यैकेन मृत्-पिण्डेनेत्य् आदि दृष्टान्तः साध्य-विकलः स्यात्। रज्जु-सर्पादिवन् मृत्तिका-विकारस्य घट-शरावादेर् असत्यत्वꣳ श्वेतकेतोः शुश्रूषोः प्रमाणान्तरेण युक्त्या चासिद्धम् इत्य् एतद् अपि सिषाधयिषितम् इति चेत्। यथेति दृष्टान्तयोपादानꣳ न घटते।

॥३३॥

सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् एवाद्वितीयम् इत्य् अत्र सद् एवैकम् एवेत्य् अवधारण-द्वयेनाद्वितीयम् इत्य् अनेन च सन्-मात्रातिरेकि-सजातीय-विजातीयाः सर्वे विशेषा निषिद्धा इति प्रतीयत इति चेन्नैतद् एवम्। कार्य-कारण-भावावस्था-द्वयावस्थितस्यैकस्य वस्तुन एकावस्थावस्थितस्य ज्ञानेनावस्थान्तरावस्थितस्यापि वस्त्व्-ऐक्येन ज्ञातताꣳ दृष्टान्तेन दर्शयित्वा श्वेतकेतोर् अप्रज्ञातꣳ सर्वस्य ब्रह्म-कारणत्वꣳ च वक्तुꣳ सद् एव सोम्येदम् इत्य् आरब्धम्। इदम् अग्रे सद् एवासीद् इति। अग्र इति काल-विशेषः। इदꣳ-शब्द-वाच्यस्य प्रपञ्चस्य सद्-आपत्ति-रूपाꣳ क्रियाꣳ सद्रव्यताꣳ च वदति। एकम् एवेति चास्य नाना-नाम-रूप-विकार-प्रहाणम्। एतस्मिन् प्रतिपादितेऽस्य जगतः सद्-उपादानता प्रतिपादिता भवति। अन्यत्रोपादान-कारणस्य स्व-व्यतिरिक्ताधिष्ठात्रपेक्षा-दर्शनेऽपि सर्व-विलक्षणत्वाद् अस्य सर्व-ज्ञस्य ब्रह्मणः सर्व-शक्ति-योगो न विरुद्ध इत्य् अद्वितीय-पदम् अधिष्ठात्रन्तरꣳ निवारयति। सर्व-शक्ति-युक्तत्वाद् एव ब्रह्मणः। काश्चन श्रुतयः प्रथमम् उपादान-कारणत्वꣳ प्रतिपाद्य निमित्त-कारणम् अपि तद् एवेति प्रतिपादयन्ति। यथेयꣳ श्रुतिः। अन्याश् च श्रुतयो ब्रह्मणो निमित्त-कारणत्वम् अनुज्ञायास्यैवोपादानतादि कथम् इति परिचोद्य, सर्व-शक्ति-युक्तत्वाद् उपादान-कारणꣳ तद्-इतराशेषोपकरणꣳ च ब्रह्मैवेति परिहरन्ति किꣳस्विद् वनꣳ क उ स वृक्ष आसीद् यतो द्याव् आपृथिवी निष्टतक्षुः, मणीषिणो मनसा पृच्छतेद् उ तद् यद् अध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन्। ब्रह्म वनꣳ ब्रह्म स वृक्ष आसीद् यतो द्याव् आपृथिवी निष्टतक्षुर् मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वः ब्रह्माध्यतिष्ठद् भुवनानि। धारयन्न् इति सामान्यतो दृष्टेन विरोधम् आशङ्क्य ब्रह्मणः सर्व-विलक्षणत्वेन परिहार उक्तः। अतः सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् अत्राप्य् अग्र इत्य् आद्य् अनेक-विशेषा ब्रह्मणो प्रतिपादिताः। भवद्-अभिमत-विशेष-निषेध-वाची कोऽपि शब्दो न दृश्यते। प्रत्युत जगद्-ब्रह्मणोः कार्य-कारण-भाव-ज्ञापनायाग्र इति काल-विशेष-सद्-भावः। आसीद् इति क्रिया-विशेषो, जगद्-उपादानता जगन्-निमित्तता च, निमित्तोपादानयोर् भेद-निरसनेन तस्यैव ब्रह्मणः सर्व-शक्ति-योगश् चेत्य् अप्रज्ञातः सहस्रशो विशेषा एव प्रतिपादिताः।

॥३४॥

यतो वास्तव-कार्य-कारण-भावादि-विज्ञाने प्रवृत्तम् अत एवासद् एवेदम् अग्र आसीद् इत्य् आरभ्यासत्कार्यवाद-निषेधश् च क्रियते कुतस् तु खलु सोम्यैवꣳ स्याद् इति। प्रागसत उत्पत्तिर् अहेतुकेत्य् अर्थः। तद् एवोपपादयति कथम् असतः सज् जायेतेति। असत उत्पन्नम् असद्-आत्मकम् एव भवतीत्य् अर्थः। यथा मृद् उत्पन्नꣳ घटादिकꣳ मृद्-आत्मकम्। सत उत्पत्तिर् नाम व्यवहार-विशेष-हेतु-भूतोऽवस्था-विशेष-योगः।

॥३५॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- एकम् एव कारण-भूतꣳ द्रव्यम् अवस्थान्तर-योगेन कार्यम् इत्य् उच्यत इत्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानꣳ प्रतिपिपादयिषितम्। तद् असत्कार्यवादे न सेत्स्यति। तथा हि निमित्त-समवाय्य-समवायि-प्रभृतिः कारणैर् अवयव्य्-आख्यꣳ कार्यꣳ द्रव्यान्तरम् एवोत्पद्यत इति कारण-भूताद् वस्तुनः कार्यस्य वस्त्व्-अन्तरत्वान् न तज्-ज्ञानेनास्य ज्ञातता कथम् अपि सम्भवतीति। कथम् अवयवि द्रव्यान्तरꣳ निरस्यत इति चेत्। कारण-गतावस्थान्तर-योगस्य द्रव्यान्तरोत्पत्ति-वादिनः सम्प्रतिपन्नस्यैवैकत्व-नामान्तरादेर् उपपादकत्वाद् द्रव्यान्तरादर्शनाच् चेति कारणम् एवावस्थान्तरापन्नꣳ कार्यम् इत्य् उच्यत इत्य् उक्तम्।

॥३६॥

ननु निरधिष्ठान-भ्रमासम्भव-ज्ञापनायासत्कार्यवाद-निरासः क्रियते। तथा ह्य् एकꣳ चिद्-रूपꣳ सत्यम् एवाविद्याच्छादितꣳ जगद्-रूपेण विवर्तत इत्य् अविद्याश्रयत्वाय मूल-कारणꣳ सत्यम् इत्य् अभ्युपगन्तव्यम् इत्य् असत्कार्यवाद-निरासः। नैतद् एवम्। एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञा-दृष्टान्त-मुखेन सत्कार्यवादस्यैव प्रसक्तत्वाद् इत्य् उक्तम्। भवत्-पक्षे निरधिष्ठान-भ्रमासम्भवस्य दुरुपपादत्वाच् च। यस्य हि चेतन-गत-दोषः पारमार्थिको दोषाश्रयत्वꣳ च पारमार्थिकꣳ तस्य पारमार्थिक-दोषेण युक्तस्यापारमार्थिक-गन्धर्व-नगरादि-दर्शनम् उपपन्नꣳ, यस्य तु दोषश् चापारमार्थिको दोषाश्रयत्वꣳ चापारमार्थिकꣳ तस्यापारमार्थिकेनाप्य् आश्रयेण तद् उपपन्नम् इति भवत्-पक्षे न निरधिष्ठान-भ्रमासम्भवः।

॥३७॥

शोधकेष्व् अपि सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेत्य् आदिषु वाक्येषु सामान्याधिकरण्य-व्युत्पत्ति-सिद्धानेक-गुण-विशिष्टैकार्थावबोधनम् अविरुद्धम् इति सर्व-गुण-विशिष्टꣳ ब्रह्माभिधीयत इति पूर्वम् एवोक्तम्।

॥३८॥

अथात आदेशो नेति नेतीति बहुधा निषेधो दृष्यत इति चेत्। किम् अत्र निषिध्यत इति वक्तव्यम्। द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तꣳ चैवामूर्तꣳ चेति मूर्तामूर्तात्मकः प्रपञ्चः सर्वोऽपि निषिध्यत इति चेन् नैवम्। ब्रह्मणो रूपतयाप्रज्ञातꣳ सर्वꣳ रूपतयोपदिश्य पुनर् तद् एव निषेद्धुम् अयुक्तम्। प्रक्षालनाद् धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनꣳ वरम् इति न्यायात्। कस् तर्हि निषेध-वाक्यार्थः। सूत्र-कारः स्वयम् एव वदति--- प्रकृतैतावत्त्वꣳ हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय इति। उत्तरत्र अथ नामधेयꣳ सत्य् अस्य सत्यꣳ प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति सत्यादि-गुण-गणस्य प्रतिपादितत्वात् पूर्व-प्रकृतैतावन् मात्रꣳ न भवति ब्रह्मेति, ब्रह्मण एतावन्-मात्रता प्रतिषिध्यत इति सूत्रार्थः।

॥३९॥

नेह नानास्ति किञ्चनेत्य् आदिना नानात्व-प्रतिषेध एव दृष्यत इति चेत्। अत्राप्य् उत्तरत्र सर्वस्य वशी सर्वस्येशन इति सत्य-सङ्कल्पत्व-सर्वेश्वरत्व-प्रतिपादनाच् चेतन-वस्तु-शरीर ईश्वर इति सर्व-प्रकार-सꣳस्थितः स एक एवेति तत्-प्रत्यनीकाब्रह्मात्मक-नानात्वꣳ प्रतिषिद्धꣳ न भवद्-अभिमतम्। सर्वास्व् एवम्प्रकारासु श्रुतिष्व् इयम् एव स्थितिर् इति न क्वचिद् अपि ब्रह्मणः सविशेषत्व-निषेधक-वाची कोऽपि शब्दो दृश्यते।

॥४०॥

अपि च निर्विशेष-ज्ञान-मात्रꣳ ब्रह्म तच् चाच्छादिकाविद्या-तिरोहित-स्वरूपꣳ स्वगत-नानात्वꣳ पश्यतीत्य् अयम् अर्थो न घटते। तिरोधानꣳ नाम प्रकाश-निवारणम्। स्वरूपातिरेकि-प्रकाश-धर्मानभ्युपगमेन प्रकाशस्यैव स्वरूपत्वात् स्वरूपनाश एव स्यात्। प्रकाश-पर्यायꣳ ज्ञानꣳ नित्यꣳ स च प्रकाशोऽविद्या-तिरोहित इति बालिश-भाषितम् इदम्। अविद्यया प्रकाश-तिरोहित इति प्रकाशोत्पत्ति-प्रतिबन्धो विद्यमानस्य विनाशो वा। प्रकाशस्यानुत्पाद्यत्वाद् विनाश एव स्यात्। प्रकाशो नित्यो निर्विकारस् तिष्ठतीति चेत्। सत्याम् अप्य् अविद्यायाꣳ ब्रह्मणि न किञ्चित् तिरोहितम् इति नानात्वꣳ पश्यतीति भवताम् अयꣳ व्यवहारः सत्स्व् अनिर्वचनीय एव।

॥४१॥

ननु च भवतोऽपि विज्ञान-स्वरूप आत्माभ्युपगन्तव्यः। स च स्वयम्प्रकाशः। तस्य च देवादि-स्वरूपात्माभिमाने स्वरूप-प्रकाश-तिरोधानम् अवश्यम् आश्रयणीयम्। स्वरूप-प्रकाशे सति स्वात्मन्य् आकारान्तराध्यासायोगात्। अतो भवतश् चायꣳ समानो दोषः। किꣳ चास्माकम् एकस्मिन्न् एवात्मनि भवद्-उदीरितꣳ दुर्घटत्वꣳ भवताम् आत्मानन्त्याभ्युपगमात् सर्वेष्व् अयꣳ दोषः परिहरणीयः।

॥४२॥

अत्रोच्यते--- स्वभावतो मल-प्रत्यनीकानन्त-ज्ञानानन्दैक-स्वरूपꣳ स्वाभाविकानवधिकातिशयापरिमितोदार-गुण-सागरꣳ निमेष-काष्ठा-कला-मुहूर्तादि-परार्ध-पर्यन्तापरिमित-व्यवच्छेद-स्वरूप-सर्वोत्पत्ति-स्थिति-विनाशादि-सर्व-परिणाम-निमित्त-भूत-काल-कृत-परिणामास्पष्टानन्त-महा-विभूति- स्व-लीला-परिकर-स्वाꣳश-भूतानन्त-बद्ध-मुक्त-नाना-विध-चेतन-तद्-भोग्य-भूतानन्त-विचित्र-परिणाम-शक्ति-चेतनेतर-वस्तु-जातान्तर्यामित्व-कृत-सर्व-शक्ति-शरीरत्व-सर्व-प्रकारावस्थानावस्थितꣳ परꣳ ब्रह्मैव वेद्यꣳ, तत्-साक्षात्कार-क्षम-भगवद्-द्वैपायन-पराशर-वाल्मीकि-मनु-याज्ञवल्क्य-गौतमापस्तम्ब-प्रभृति-मुनि-गण-प्रणीत-विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-स्वरूप-वेद-मूलेतिहास-पुराण-धर्म-शास्त्रोपभृꣳहित-परमार्थ-भूतानादि-निधनाविच्छिन्न-पाठ-सम्प्रदायर्ग्-यजुः-सामाथर्व-रूपानन्त-शाखꣳ वेदꣳ चाभ्युपगच्छताम् अस्माकꣳ किꣳ न सेत्स्यति। यथोक्तꣳ भगवता द्वैपायनेन महाभारते---

यो माम् अजम् अनादिꣳ च वेत्ति लोक-महेश्वरम्।

द्वाव् इमौ पुरषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥

उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः।

यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः॥

कालꣳ च पचते तत्र न कालस् तत्र वै प्रभुः।

एते वै निरयास् तात स्थानस्य परमात्मनः॥

अव्यक्तादि-विशेषान्तꣳ परिणामर्द्धि-सꣳयुक्तम्।

क्रीडा हरेर् इदꣳ सर्वꣳ क्षरम् इत्य् अवधार्यताम्॥

कृष्ण एव हि लोकानाम् उत्पत्तिर् अपि चाप्ययः।

कृष्णस्य हि कृते भूतम् इदꣳ विश्वꣳ चराचरम्॥

इति। कृष्णस्य हि कृत इति कृष्णस्य शेष-भूतꣳ सर्वम् इत्य् अर्थः।

भगवता पराशरेणाप्य् उक्तम्---

शुद्धे महा-विभूत्य्-आख्ये परे ब्रह्मणि शब्द्यते।

मैत्रेय भगवच्-छब्दः सर्व-कारण-कारणे॥

ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजाꣳस्य् अशेषतः।

भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः॥

एवम् एष महा-शब्दो मैत्रेय भगवान् इति।

परम-ब्रह्म-भूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः॥

तत्र पूज्य-पदार्थोक्ति-परिभाषासमन्वितः।

शब्दोऽयꣳ नोपचारेण त्व् अन्यत्र ह्य् उपचारतः॥

एवम्प्रकारम् अमलꣳ सत्यꣳ व्यापकम् अक्षयम्।

समस्त-हेय-रहितꣳ विष्ण्व्-आख्यꣳ परमꣳ पदम्॥

कला-मुहूर्तादि-मयश् च कालो न यद्-विभूतेः परिणाम-हेतुः॥

क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास् तस्य निशामय॥

इत्य् आदि। मनुनापि---

प्रशासितारꣳ सर्वेषाम् अणीयाꣳसम् अणीयसाम्।

इत्य् उक्तम्। याज्ञवल्क्येनापि---

क्षेत्रस्येश्वर-ज्ञानाद् विशुद्धिः परमा मता।

इति। आपस्तम्बेनापि--- पूः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्येति। सर्वे प्राणिनो गुहाशयस् परमात्मनः पूः पुरꣳ शरीरम् इत्य् अर्थः। प्राणिन इति सजीवात्म-भूत-सङ्घातः।

॥४३॥

ननु च किम् अनेनाडम्बरेण। चोद्यꣳ तु न परिहृतम्। उच्यते--- एवम् अभ्युपगच्छताम् अस्माकम् आत्म-धर्म-भूतस्य चैतन्यस्य स्वाभाविकस्यापि कर्मणा पारमार्थिकꣳ सङ्कोचꣳ विकासꣳ च ब्रुवताꣳ सर्वम् इदꣳ परिहृतम्। भवस् तु प्रकाश एव स्वरूपम् इति प्रकाशो न धर्म-भूतस् तस्य सङ्कोच-विकासौ वा नाब्युपगम्येते। प्रकाश-प्रसारानुत्पत्तिम् एव तिरोधान-भूताः कर्मादयः कुर्वन्ति। अविद्या चेत् तिरोधानꣳ तिरोधान-भूततयाविद्यया स्वरूप-भूत-प्रकाश-नाश इति पूर्वम् एवोक्तम्। अस्माकꣳ त्व् अविद्या-रूपेण कर्मणा स्वरूप-नित्य-धर्म-भूत-प्रकाशः सङ्कुचितः। तेन देवादि-स्वरूपात्माभिमानो भवतीति विशेषः। यथोक्तम्---

अविद्या कर्म-सꣳज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते॥

यथा क्षेत्र-शक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा।

सꣳसार-तापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसꣳततान्॥

तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञ-सꣳज्ञिता।

सर्व-भूतेषु भूपाले तारतम्येन वर्तते॥

इति। क्षेत्रज्ञानाꣳ स्व-धर्म-भूतस्य ज्ञानस्य कर्म-सꣳज्ञाविद्यया सङ्कोचꣳ विकासꣳ च दर्शयति।

॥४४॥

अपि चाच्छादिकाविद्या श्रुतिभिश् चैक्योपदेश-बलाच् च ब्रह्म-स्वरूप-तिरोधान-हेय-दोष-रूपाश्रीयते तस्याश् च मिथ्या-रूपत्वेन प्रपञ्चवत् स्व-दर्शन-मूल-दोषापेक्षत्वात्। न सा मिथ्या दर्शन-मूल-दोषः स्याद् इति ब्रह्मैव मिथ्या-दर्शन-मूलꣳ स्यात्। तस्याश् चानादित्वेऽपि मिथ्या-रूपत्वाद् एव ब्रह्म-दृश्यत्वेनैवानादित्वात् तद्-दर्शन-मूल-परमार्थ-दोषानभ्युपगमाच् च ब्रह्मैव तद्-दर्शन-मूलꣳ स्यात्। तस्य नित्यत्वाद् अनिर्मोक्ष एव।

॥४५॥

अत एवेदम् अपि निरस्तम् एकम् एव शरीरꣳ जीववत्, निर्जीवानीतराणि शरीराणि स्वप्न-दृष्ट-नाना-विधानन्त-शरीराणाꣳ यथा निर्जीवत्वम्। तत्र स्वप्ने द्रष्टुः शरीरम् एकम् एव जीववत्। तस्य स्वप्न-वेलायाꣳ दृश्य-भूत-नाना-विध-शरीराणाꣳ निर्जीवत्वम् एव। अनेनैकेनैव परिकल्पितत्वाज् जीवा मिथ्या-भूता इति ब्रह्मणा स्व-स्वरूप-व्यतिरिक्तस्य जीव-भावस्य सर्व-शरीराणाꣳ च कल्पितत्वाद् एकस्मिन्न् अपि शरीरे शरीरवज् जीव-भावस्य च मिथ्या-रूपत्वात् सर्वाणि शरीराणि मिथ्या-रूपाणि, तत्र जीव-भावश् च मिथ्या-रूप इत्य् एकस्य शरीरस्य तत्र जीव-भावस्य च न कश्चिद् विशेषः। अस्माकꣳ तु स्वप्ने द्रष्टुः स्व-शरीरस्य तस्मिन्न् आत्म-सद्-भावस्य च प्रबोध-वेलायाम् अबाधितत्वान् अन्येषाꣳ शरीराणाꣳ तद्-गत-जीवानाꣳ च बाधितत्वात् ते सर्वे मिथ्या-भूताः स्व-शरीरम् एकꣳ तस्मिञ् जीव-भावश् च परमार्थ इति विशेषः।

॥४६॥

अपि च केन वा विद्या-निवृत्तिः सा कीदृशीति विवेचनीयम्। ऐक्य-ज्ञानꣳ निवर्तकꣳ निवृत्तिश् चानिर्वचनीय-प्रत्यनीकाकारेति चेत्। अनिर्वचनीय-प्रत्यनीकꣳ निर्वचनीयꣳ तच् च सद् वासद् वा द्वि-रूपꣳ वा कोट्य्-अन्तरꣳ न विद्यते। ब्रह्म-व्यतिरेकेणैतद् अभ्युपगमे पुनर् अविद्या न निवृत्ता स्यात्। ब्रह्मैव चेन् निवृत्तिस् तत्-प्राग् अप्य् अविशिष्टम् इति वेदान्त-ज्ञानात् पूर्वम् एव निवृत्तिः स्यात्। ऐक्य-ज्ञानꣳ निवर्तकꣳ तद्-अभावात् सꣳसार इति भवद्-दर्शनꣳ विहन्यते।

॥४७॥

किꣳ च निवर्तक-ज्ञानस्याप्य् अविद्या-रूपवात् तन्-निवर्तनꣳ केनेति वक्तव्यम्। निवर्तक-ज्ञानꣳ स्वेतर-समस्त-भेदꣳ निवर्त्य क्षणिकत्वाद् एव स्वयम् एव विनश्यति दावानल-विष-नाशन-विषान्तरवद् इति चेन् न। निवर्तक-ज्ञानस्य ब्रह्म-व्यतिरिक्तत्वेन तत्-स्वरूप-तद्-उत्पत्ति-विनाशानाꣳ मिथ्या-रूपत्वात् तद्-विनाश-रूपा विद्या तिष्ठत्य् एवेति तद्-विनाश-दर्शनस्य निवर्तकꣳ वक्तव्यम् एव। दावाग्न्य्-आदीनाम् अपि पूर्वावस्थाविरोधि-परिणाम-परम्परा-वर्जनीयैव।

॥४८॥

अपि च चिन्मात्रब्रह्मव्यतिरिक्तकृत्स्ननिषेधविषयज्ञानस्य कोऽयꣳ ज्ञाता। अध्यासरूप इति चेन् न। तस्य निषेधतया निवर्तकज्ञानकर्मत्वात् तत्कर्तृत्वानुपपत्तेः। ब्रह्मस्वरूप एवेति चेन् न। ब्रह्मणो निवर्तकज्ञानꣳ प्रति ज्ञातृत्वꣳ किꣳ स्वरूपम् उताध्यस्तम्। अध्यस्तꣳ चेद् अयम् अध्यासस् तन्मूलविद्यान्तरꣳ च निवर्तकज्ञानविषयतया तिष्ठत्य् एव। तन्निवर्तकान्तराभ्युपगमे तस्यापि त्रिरूपतयानवस्थैव। सर्वस्य हि ज्ञानस्य त्रिरूपकत्वविरहे ज्ञानत्वम् एव हीयते। कस्यचित् कञ्चनार्थविशेषꣳ प्रति सिद्धिरूपत्वात्। ज्ञानस्य त्रिरूपत्वविरहे भवताꣳ स्वरूपभूतज्ञानवन् निवर्तकज्ञानम् अप्य् अनिवर्तकꣳ स्यात्। ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वाभ्युपगमेऽस्मदीय एव पक्षः परिगृहीतः स्यात्। निवर्तकज्ञानस्वरूपज्ञातृत्वꣳ च स्वनिवर्त्यान्तर्गतम् इति वचनꣳ भूतलव्यतिरिक्तꣳ कृत्स्नꣳ छिन्नꣳ देवदत्तेनेत्य् अस्याम् एव छेदनक्रियायाम् अस्याश् छेदनक्रियायाश् छेत्तृत्वस्य च छेद्यान्तर्भाववचनवद् उपहास्यम्।

॥४९॥

अपि च निखिल-भेद-निवर्तकम् इदम् ऐक्य-ज्ञानꣳ केन जातम् इति विमर्शनीयम्। श्रुत्यैवेति चेन् न। तस्या ब्रह्म-व्यतिरिक्ताया अविद्या-परिकल्पितत्वात् प्रपञ्च-बाधक-ज्ञानस्योत्पादकत्वꣳ न सम्भवति। तथा हि दुष्ट-कारण-जातम् अपि रज्जु-सर्प-ज्ञानꣳ न दुष्ट-कारण-जन्येन रज्जुर् इयꣳ न सर्प इति ज्ञानेन बाध्यते। रज्जु-सर्प-ज्ञान-भये वर्तमाने केनचिद् भ्रान्तेन पुरुषेण रज्जुर् इयꣳ न सर्प इत्य् उक्तेऽप्य् अयꣳ भ्रान्त इति ज्ञाते सति तद्-वचनꣳ रज्जु-सर्प-ज्ञानस्य बाधकꣳ न भवति भयꣳ च न निवर्तते। प्रयोजक-ज्ञानवतः श्रवण-वेलायाम् एव हि ब्रह्म-व्यतिरिक्तत्वेन श्रुतेर् अपि भ्रान्ति-मूलत्वꣳ ज्ञातम् इति। निवर्तक-ज्ञानस्य ज्ञातुस् तत्-सामग्री-भूत-शास्त्रस्य च ब्रह्म-व्यतिरिक्ततया यदि बाध्यत्वम् उच्यते हन्त तर्हि प्रपञ्च-निवृत्तेर् मिथ्यात्वम् आपततीति प्रपञ्चस्य सत्यता स्यात्। स्वप्न-दृष्ट-पुरुष-वाक्यावगत-पित्रादि-मरणस्य मिथ्यात्वेन पित्रादि-सत्यतावत्। किꣳ च तत् त्वम् अस्य् आदि वाक्यꣳ न प्रपञ्चस्य बाधकम्। भ्रान्ति-मूलत्वाद् भ्रान्त-प्रयुक्त-रज्जु-सर्प-बाधक-वाक्यवत्।

॥५०॥

ननु च स्वप्ने कस्मिꣳश्चिद् भये वर्तमाने स्वप्न-दशायाम् एवायꣳ स्वप्न इति ज्ञाते सति पूर्व-भय-निवृत्तिर् दृष्टा। तद्वद् अत्रापि सम्भवतीति। नैवम्। स्वप्न-वेलायाम् एव सोऽपि स्वप्न इति ज्ञाते सति पुनर् भयानिवृत्तिर् एव दृष्टेति न कश्चिद् विशेषः।

॥५१॥

श्रवणवेलायाम् एव सोऽपि स्वप्न इति ज्ञातम् एवेत्युक्तम्। यद् अपि चेदम् उक्तꣳ भ्रान्तिपरिकल्पितत्वेन मिथ्यारूपम् अपि शास्त्रम् अद्वितीयꣳ ब्रह्मेति बोधयति तस्य सतो ब्रह्मणो विषयस्य पश्चात् तनबाधादर्शनाद् ब्रह्म सुस्थितम् एवेति। तद् अयुक्तम्। शून्यम् एव तत् त्वम् इति वाक्येन तस्यापि बाधितत्वात्। इदꣳ भ्रान्तिमूलवाक्यम् इति चेत्। सद् अद्वितीयꣳ ब्रह्मेति वाक्यम् अपि भ्रान्तिमूलम् इति त्वयैवोक्तम्। पश्चात्तन-बाधादर्शनꣳ तु सर्व-शून्य-वाक्यस्यैवेति विशेषः। सर्व-शून्य-वादिनो ब्रह्म-व्यतिरिक्त-वस्तु-मिथ्यात्व-वादिनश् च स्व-पक्ष-साधन-प्रमाण-पारमार्थ्यानभ्युपगमेनाभियुक्तैर् वादानधिकार एव प्रतिपादितः। अधिकारोऽनभ्युपायत्वान् न वादे शून्य-वादिनः, इति।

॥५२॥

अपि च प्रत्यक्ष-दृष्टस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वꣳ केन प्रमाणेन साध्यते। प्रत्यक्षस्य दोष-मूलत्वेनान्यथा-सिद्धि-सम्भवान् निर्दोषꣳ शास्त्रम् अनन्यथा-सिद्धꣳ प्रत्यक्षस्य बाधकम् इति चेत्। केन दोषेण जातꣳ प्रत्यक्षम् अनन्त-भेद-विषयम् इति वक्तव्यम्। अनादि-भेद-वासनाख्य-दोष-जातꣳ प्रत्यक्षम् इति चेत्। हन्त तर्ह्य् अनेनैव दोषेण जातꣳ शास्त्रम् अपीत्य् एक-दोष-मूलत्वाच् छास्त्र-प्रत्यक्षयोर् न बाध्य-बाधक-भाव-सिद्धिः।

॥५३॥

आकाश-वाय्व्-आदि-भूत-तद्-आरब्ध-शब्द-स्पर्शादि-युक्त-मनुष्यत्वादि-सꣳस्थान-सꣳस्थित-पदार्थ-ग्राहि प्रत्यक्षम्। शास्त्रꣳ तु प्रत्यक्षाद्य्-अपरिच्छेद्य्-असर्वान्तरात्मत्व-सत्यत्वाद्य्-अनन्त-विशेषण-विशिष्ट-ब्रह्म-स्वरूप-तद्-उपासनाद्य्-आराधन-प्रकार-तत्-प्राप्ति-पूर्वक-तत्-प्रसाद-लभ्य-फल-विशेष-तद्-अनिष्ट-करण-मूल-निग्रह-विशेष-विषयम् इति न शास्त्र-प्रत्यक्षयोर् विरोधः। अनादि-निधनाविच्छिन्न-पाट-सम्प्रदायताद्य्-अनेक-गुण-विशिष्टस्य शास्त्रस्य बलीयस्त्वꣳ वदता प्रत्यक्ष-पारमार्थ्यम् अवश्यम् अभ्युपगन्तव्यम् इत्य् अलम् अनेन श्रुति-शत-वितति-वात-वेग-पराहत-कुदृष्टि-दुष्ट-युक्ति-जाल-तूल-निरसनेनेत्य् उपरम्यते।

॥५४॥

द्वितीये तु पक्ष उपाधि-ब्रह्म-व्यतिरिक्त-वस्त्व्-अन्तरानभ्युपगमाद् ब्रह्मण्य् एवोपाधि-सꣳसर्गाद् औपाधिकाः सर्वे दोषा ब्रह्मण्य् एव भवेयुः। ततश् चापहत-पाप्मत्वादि-निर्दोषत्व-श्रुतयः सर्वे विहन्यन्ते।

॥५५॥

यथा घटाकाशादेः परिच्छिन्नतया महाकाशाद् वैलक्षण्यꣳ परस्पर-भेदश् च दृश्यते तत्रस्था गुणा वा दोषा वानवच्छिन्ने महाकाशे न सम्बध्यन्ते एवम् उपाधि-कृत-भेद-व्यवस्थित-जीव-गता दोषा अनुपहिते परे ब्रह्मणि न सम्बध्यन्त इति चेत्। नैतद् उपपद्यते। निरवयवस्याकाशस्यानवच्छेद्यस्य घटादिभिश् छेदासम्भवात् तेनैवाकाशेन घटादयः सꣳयुक्ता इति ब्रह्मणोऽप्य् अच्छेद्यत्वाद् ब्रह्मैवोपाधि-सꣳयुक्तꣳ स्यात्। घट-सꣳयुक्ताकाश-प्रदेशोऽन्यस्माद् आकाश-प्रदेशाद् भिद्यत इच् चेत्। आकाशस्यैकस्यैव प्रदेश-भेदेन घटादि-सꣳयोगाद् घटादौ गच्छति तस्य च प्रदेश-भेदस्यानियम इति तद्वद् ब्रह्मण्य् एव प्रदेश-भेदानियमेनोपाधि-सꣳसर्गाद् उपाधौ गच्छति सꣳयुक्त-वियुक्त-ब्रह्म-प्रदेश-भेदाच् च ब्रह्मण्य् एवोपाधि-सꣳसर्गः क्षणे क्षणे बन्ध-मोक्षौ स्याताम् इति सन्तः परिहसन्ति।

॥५६॥

निरवयवस्यैवाकाशस्य श्रोत्रेन्द्रियत्वेऽपीन्द्रिय-व्यवस्थावद् ब्रह्मण्य् अपि व्यवस्थोपपद्यत इति चेत्। न वायु-विशेष-सꣳस्कृत-कर्ण-प्रदेश-सꣳयुक्तस्यैवाकाश-प्रदेशस्येन्द्रियत्वात् तस्य च प्रदेशान्तराभेदेऽपीन्द्रिय-व्यवस्थोपपद्यते। आकाशस्य तु सर्वेषाꣳ शरीरेषु गच्छत् स्व-नियमेन सर्व-प्रदेश-सꣳयोग इति ब्रह्मण्य् उपाधि-सꣳयोग-प्रदेशानियम एव।

॥५७॥

आकाशस्य स्वरूपेणैव श्रोत्रेन्द्रियत्वम् अभ्युपगम्यापीन्द्रिय-व्यवस्थोक्ता। परमार्थतस् त्व् आकाशो न श्रोत्रेन्द्रियम्। वैकारिकाद् अहङ्काराद् एकादशेन्द्रियाणि जायन्त इति हि वैदिकाः। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेण---

तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश।

एकादशꣳ मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः॥ इति।

अयम् अर्थः। वैकारिकस् तैजसो भूतादिर् इति त्रि-विधोऽहङ्कारः। स च क्रमात् सात्त्विको राजसस् तामसश् च। तत्र तामसाद् भूतादेर् आकाशादीनि भूतानि जायन्त इति सृष्टि-क्रमम् उक्त्वा तैजसाद् राजसाद् अहङ्काराद् एकदशेन्द्रियाणि जायन्त इति परमतम् उपन्यस्य सात्त्विकाहङ्काराद् वैकारिकानीन्द्रियाणि जायन्त इति स्व-मतम् उच्यते देवा वैकारिकाः स्मृता इति। देवा इन्द्रियाणि। एवम् इन्द्रियाणाम् आहङ्कारिकाणाꣳ भूतैश् चाप्य् आयनꣳ महाभारत उच्यते। भौतिकत्वेऽपीन्द्रियाणाम् आकाशादि-भूत-विकारत्वाद् एवाकाशादि-भूत-परिणाम-विशेषा व्यवस्थिता एव शरीरवत् पुरुषाणाम् इन्द्रियाणि भवन्तीति ब्रह्मण्य् अच्छेद्ये निरवयवे निर्विकारे त्व् अनियमेनानन्त-हेयोपाधि-सꣳसर्ग-दोषो दुष्परिहर एवेति श्रद्दधानानाम् एवायꣳ पक्ष इति शास्त्र-विदो न बहु मन्यन्ते। स्वरूप-परिणामाभ्युपगमाद् अविकारत्व-श्रुतिर् बाध्यते। निरवद्यता च ब्रह्मणः शक्ति-परिणाम इति चेत्। केयꣳ शक्तिर् उच्यते। किꣳ ब्रह्म-परिणाम-रूपा। उत ब्रह्मणोऽनन्या कापीति। उभय-पक्षेऽपि स्वरूप-परिणामोऽवर्जनीय एव।

॥५८॥

तृतीयेऽपि पक्षे जीव-ब्रह्मणोर् भेदवद् अभेदस्य चाभ्युपगमात् तस्य च तद्-भावात् सौभरि-भेदवच् च स्वावतार-भेदवच् च सर्वस्येश्वर-भेदत्वात् सर्वे जीव-गता दोषास् तस्यैव स्युः। एतद् उक्तꣳ भवति--- ईश्वरः स्वरूपेणैव सुर-नर-तिर्यक्-स्थावरादि-भेदेनावस्थित इति हि तदात्मकत्व-वर्णनꣳ क्रियते। तथा सत्य् एक-मृत्-पिण्डारब्ध-घट-शरावादि-गतान्य् उदकाहरणादीनि सर्व-कार्याणि यथा तस्यैव भवन्ति, एवꣳ सर्व-जीव-गत-सुख-दुःखादि सर्वम् ईश्वर-गतम् एव स्यात्।

॥५९॥

घट-शरावादि-सꣳस्थानानुपयुक्त-मृद्-द्रव्यꣳ यथा कार्यान्तरान्वितम् एवम् एव सुर-पशु-मनुजादि-जीवत्वानुपयुक्तेश्वरः सर्व-ज्ञः सत्य-सङ्कल्पत्वादि-कल्याण-गुणाकर इति चेत् सत्यꣳ स एवेश्वर एकेनाꣳशेन कल्याण-गुण-गणाकरः स एवान्येनाꣳशेन हेय-गुणाकर इत्य् उक्तम्। द्वयोर् अꣳशयोर् ईश्वराविशेषात्। द्वव् अꣳशौ व्यवस्थितव् इति चेत्। कस् तेन लाभः। एकस्यैवानेकाꣳशेन नित्य-दुःखित्वाद् अꣳशान्तरेण सुखित्वम् अपि नेश्वरत्वाय कल्पते। यथा देवदत्तस्यैकस्मिन् हस्ते चन्दन-पङ्कानुलेप-केयूर-कटकाङ्गुलीयालङ्कारस् तस्यैवान्यस्मिन् हस्ते मुद्गराभिघातः कालानल-ज्वालानुप्रवेशश् च तद्वद् एवेश्वरस्य स्याद् इति ब्रह्माज्ञान-पक्षाद् अपि पापीयान् अयꣳ भेदाभेद-पक्षः। अपरिमित-दुःखस्य पारमार्थिकत्वात् सꣳसारिणाम् अनन्तत्वेन दुस्तरत्वाच् च।

॥६०॥

तस्माद् विलक्षणोऽयꣳ जीवाꣳश इति चेद् आगतोऽसि तर्हि मदीयꣳ पन्थानम्। ईश्वरस्य स्वरूपेण तादात्म्य-वर्णने स्याद् अयꣳ दोषः। आत्म-शरीर-भावेन तु तादात्म्य-प्रतिपादने न कश्चिद् दोषः। प्रत्युत निखिल-भुवन-नियमनादिर् महान् अयꣳ गुण-गणः प्रतिपादितो भवति। सामानाधिकरण्यꣳ च मुख्य-वृत्तम्।

॥६१॥

अपि चैकस्य वस्तुनो भिन्नाभिन्नत्वꣳ विरुद्धत्वान् न सम्भवतीत्य् उक्तम्। घटस्य पटाद् भिन्नत्वे सति तस्य तस्मिन्न् अभावः। अभिन्नत्वे सति तस्य च भाव इति। एकस्मिन् काले चैकस्मिन् देशे चैकस्य हि पदार्थस्य युगपत् सद्-भावोऽसद्भावश् च विरुद्धः।

॥६२॥

जात्य्-आत्मना भावो व्यक्त्य्-आत्मना चाभाव इति चेत्। जातेर् मुण्डेन चाभावे सति खण्डे मुण्डस्यापि सद्-भाव-प्रसङ्गः। खण्डेन च जातेर् अभिन्नत्वे सद्-भावो भिन्नत्वे चासद्-भावः, अश्वे महिषत्वस्यैवेति विरोधो दुष्परिहर एव। जात्य्-आदेर् वस्तु-सꣳस्थानतया वस्तुनः प्रकारत्वात् प्रकार-प्रकारिणोश् च पदार्थान्तरत्वꣳ प्रकारस्य पृथक्सिद्ध्य्-अनर्हत्वꣳ पृथग्-अनुपलम्भश् च तस्य च सꣳस्थानस्य चानेक-वस्तुषु प्रकारतयावस्थितश् चेत्य् आदि पूर्वम् उक्तम्।

॥६३॥

सोऽयम् इति बुद्धिः प्रकारैक्याद् अयम् अपि दण्डीति बुद्धिमत्। अयꣳ च जात्य्-आदि-प्रकारो वस्तुनो भेद इत्य् उच्यते। तद्-योग एव वस्तुनो भिन्नम् इति व्यवहार-हेतुर् इत्य् अर्थः। स च वस्तुनो भेद-व्यवहार-हेतुः स्वस्य च सꣳवेदनवत्। यथा सꣳवेदनꣳ वस्तुनो व्यवहार-हेतुः स्वस्य व्यवहार-हेतुश् च भवति।

॥६४॥

अत एव सन्-मात्र-ग्राहि प्रत्यक्षꣳ न भेद-ग्राहीत्य्-आदि-वादा निरस्ताः। जात्य्-आदि-सꣳस्थान-सꣳस्थितस्यैव वस्तुनः प्रत्यक्षेण गृहीतत्वात् तस्यैव सꣳस्थान-रूप-जात्य्-आदेः प्रतियोग्य्-अपेक्षया भेद-व्यवहार-हेतुत्वाच् च। स्वरूप-परिणाम-दोषश् च पूर्वम् एवोक्तः।

॥६५॥

यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यꣳ पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरꣳ यः पृथिवीम् अन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः। य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो य आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः। यः पृथिवीम् अन्तरे सञ्चरन् यस्य पृथिवी शरीरꣳ यꣳ पृथिवी न वेदेत्य् आदि योऽक्षरम् अन्तरे सञ्चरन् यस्याक्षरꣳ शरीरम् अक्षरꣳ न वेद यो मृत्युम् अन्तरे सञ्चरन् यस्य मृत्युः शरीरꣳ यꣳ मृत्युर् न वेद एष सर्व-भूतान्तरात्मापहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानꣳ वृक्षꣳ परिषस्वजाते। तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्योऽभिचाकशीति। अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा। तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत्। तद् अनुप्रविश्य सच् च त्यच् चानृतꣳ च सत्यम् अभवत्। अनेन जीवेनात्मनेत्य् आदि। पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति। भोक्ता भोग्यꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा सर्वꣳ प्रोक्तꣳ त्रि-विधꣳ ब्रह्म, एतत्। नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनाꣳ यो विदधाति कामान्। प्रधान-क्षेत्रज्ञ-पतिर् गुणेशः। ज्ञाज्ञौ द्वव् अजव् ईशानीशव् इत्य् आदि श्रुति-शतैस् तद्-उपबृꣳहणैः

जगत् सर्वꣳ शरीरꣳ ते स्थैर्यꣳ ते वसुधा-तलम्॥

यत् किञ्चित् सृज्यते येन सत्त्व-जातेन वै द्विज।

तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ तत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुः॥

अहम् आत्मा गुडाकेश सर्व-भूताशय-स्थितः॥

सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टो

मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ च॥

इत्य् आदि वेद-विद्-अग्रेसर-वाल्मीकि-पराशर-द्वैपायन-वचोभिश् च परस्य ब्रह्मणः सर्वस्यात्मत्वावगमाच् चिद्-अचिद्-आत्मकस्य वस्तुनस् तच्-छरीरत्वावगमाच् च शरीरस्य शरीरिणꣳ प्रति प्रकारतयैव पदार्थत्वाच् शरीर-शरीरिणोश् च धर्म-भेदेऽपि तयोर् असङ्करात् सर्व-शरीरꣳ ब्रह्मेति ब्रह्मणो वैभवꣳ प्रतिपादयद्भिः सामानाधिकरण्यादिभिर् मुख्य-वृत्तैः सर्व-चेतनाचेतन-प्रकारꣳ ब्रह्मैवाभिधीयते। सामानाधिकरण्यꣳ हि द्वयोः पदयोः प्रकार-द्वय-मुखेनैकार्थ-निष्ठत्वꣳ। तस्य चैतस्मिन् पक्षे मुख्यता। तथा हि तत् त्वम् इति सामानाधिकरण्ये तद् इत्य् अनेन जगत्-कारणꣳ सर्व-कल्याण-गुण-गणाकरꣳ निरवद्यꣳ ब्रह्मोच्यते। त्वम् इति च चेतन-सामानाधिकरण्य-वृत्तेन जीवान्तर्यानिरूपि तच्-छरीरꣳ तदात्मतयावस्थितꣳ तत्-प्रकारꣳ ब्रह्मोच्यते। इतरेषु पक्षेषु सामानाधिकरण्य-हानिर् ब्रह्मणः सदोषता च स्यात्।

॥६६॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- ब्रह्मैवम् अवस्थितम् इत्य् अत्रैवꣳ-शब्दार्थ-भूत-प्रकारतयैव विचित्र-चेतनाचेतनात्मक-प्रपञ्चस्य स्थूलस्य सूक्ष्मस्य च सद्-भावः। तथा च बहु स्याꣳ प्रजायेयेत्य् अयम् अर्थः सम्पन्नो भवति। तस्यैवेश्वरस्य कार्यतया कारणतया च नाना-सꣳस्थान-सꣳस्थितस्य सꣳस्थानतया चिद्-अचिद्-वस्तु-जातम् अवस्थितम् इति।

॥६७॥

ननु च सꣳस्थान-रूपेण प्रकारतयैवꣳ-शब्दार्थत्वꣳ जाति-गुणयोर् एव दृष्टꣳ न द्रव्यस्य। स्वतन्त्र-सिद्धि-योग्यस्य पदार्थस्यैवꣳ-शब्दार्थतयेश्वरस्य प्रकार-मात्रत्वम् अयुक्तꣳ। उच्यते--- द्रव्यस्यापि दण्ड-कुण्डलादेर् द्रव्यान्तर-प्रकारत्वꣳ दृष्टम् एव। ननु च दण्डादेः स्वतन्त्रस्य द्रव्यान्तर-प्रकारत्वे मत्वर्थीय-प्रत्ययो दृष्टः। यथा दण्डी कुण्डलीति। अतो गोत्वादि-तुल्यतया चेतनाचेतनस्य द्रव्य-भूतस्य वस्तुन ईश्वर-प्रकारतया सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनꣳ न युज्यते। अत्रोच्यते--- गौर् अश्वो मनुष्यो देव इति भूत-सङ्घात-रूपाणाꣳ द्रव्याणाम् एव देवदत्तो मनुष्यो जातः पुण्य-विशेषेण यज्ञदत्तो गौर् जातः पापेन, अन्यश् चेतनः पुण्यातिरेकेण देवो जात इत्य् आदि देवादि-शरीराणाꣳ चेतन-प्रकारतया लोक-देवयोः सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनꣳ दृष्टम्।

॥६८॥

अयम् अर्थः--- जातिर् वा गुणो वा द्रव्यꣳ वा न तत्रादरः। कञ्चन द्रव्य-विशेषꣳ प्रति विशेषणतयैव यस्य सद्-भावस् तस्य तद्-अपृथक्सिद्धेस् तत्-प्रकारतया तत्-सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनꣳ युक्तम्। यस्य पुनर् द्रव्यस्य पृथक्सिद्धस्यैव कदाचित् क्वचिद् द्रव्यान्तर-प्रकारत्वम् इष्यते तत्र मत्वर्थीय-प्रत्यय इति विशेषः। एवम् एव स्थावर-जङ्गमात्मकस्य सर्वस्य वस्तुन ईश्वर-शरीरत्वेन तत्-प्रकारतयैव स्वरूप-सद्-भाव इति। तत्-प्रकारीश्वर एव तत्-तच्-छब्देनाभिधीयत इति तत्-सामानाधिकरण्येन प्रतिपादनꣳ युक्तꣳ। तद् एवैतत् सर्वꣳ पूर्वम् एव नाम-रूप-व्याकरण-श्रुति-विवरणे प्रपञ्चितम्।

॥६९॥

अतः प्रकृति-पुरुष-महद्-अहङ्कार-तन्मात्र-भूतेन्द्रिय-तद्-आरब्ध-चतुर्दश-भुवनात्मक-ब्रह्माण्ड-तद्-अन्तर्वर्ति-देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावरादि-सर्व-प्रकार-सꣳस्थान-सꣳस्थितꣳ कार्यम् अपि सर्वꣳ ब्रह्मैवेति कारण-भूत-ब्रह्म-विज्ञानाद् एव सर्वꣳ विज्ञातꣳ भवतीत्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञानम् उपपन्नतरम्। तद् एवꣳ कार्य-कारण-भावादि-मुखेन कृत्स्नस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनः परब्रह्म-प्रकारतया तदात्मकत्वम् उक्तम्।

॥७०॥

ननु च परस्य ब्रह्मणः स्वरूपेण परिणामास्पदत्वꣳ निर्विकारत्व-निरवद्यत्व-श्रुति-व्याकोप-प्रसङ्गेन निवारितम्। प्रकृतिश् च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधाद् इत्य् एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञान-मृत्-तत्-कार्य-दृष्टान्ताभ्याꣳ परम-पुरुषस्य जगद्-उपादान-कारणत्वꣳ च प्रतिपादितम्। उपादान-कारणत्वꣳ च परिणामास्पदत्वम् एव। कथम् इदम् उपपद्यते।

॥७१॥

अत्रोच्यते--- सजीवस्य प्रपञ्चस्याविशेषेण कारणत्वम् उक्तम्। तत्रेश्वरस्य जीव-रूप-परिणामाभ्युपगमेन नात्मा श्रुतेर् नित्यत्वाच् च ताभ्य इति विरुध्यते। वैषम्य-नैर्घृण्य-परिहारश् च जीवनम् अनादित्वाभ्युपगमेन तत्-कर्म-निमित्ततया प्रतिपादितः वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वान् न कर्म-विभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्य् उपलभ्यते चेत्य् अकृताभ्यागमकृत-विप्रणाश-प्रसङ्गश् चानित्यत्वेऽभिहितः।

॥७२॥

तथा प्रकृतेर् अप्य् अनादिता श्रुतिभिः प्रतिपदिता---

अजाम् एकाꣳ लोहित-शुक्ल-कृष्णाꣳ बह्वीꣳ प्रजाꣳ जनयन्तीꣳ सरूपाम्।

अजो ह्य् एको जुषमाणोऽनुशेते जहात्य् एनाꣳ भुक्त-भोगाम् अजोऽन्यः॥

इति प्रकृति-पुरुषयोर् अजत्वꣳ दर्शयति। अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् तस्मिꣳश् चान्यो मायया सन्निरुद्धः, मायाꣳ तु प्रकृतिꣳ विद्यान् मायिनꣳ तु महेश्वरम् इति प्रकृतिर् एव स्वरूपेण विकारास्पदम् इति च दर्शयति। गौर् अनाद्यन्तवती सा जनित्री भूत-भाविनीति च। स्मृतिश् च भवति---

प्रकृतिꣳ पुरुषꣳ चैव विद्ध्य् अनादी उभव् अपि।

विकाराꣳश् च गुणाꣳश् चैव विद्धि प्रकृति-सम्भवान्॥

भूमिर् आपोऽनलो वायुः खꣳ मनो बुद्धिर् एव च।

अहङ्कार इतीयꣳ मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा॥

अपरेयम् इतस् त्व् अन्याꣳ प्रकृतिꣳ विद्धि मे पराम्।

जीव-भूताꣳ महा-बाहो ययेदꣳ धार्यते जगत्॥

प्रकृतिꣳ स्वाम् अवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः।

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्॥

इत्य् आदिका।

॥७३॥

एवꣳ च प्रकृतेर् अपीश्वर-शरीरत्वात् प्रकृति-शब्दोऽपि तदात्म-भूतस्येश्वरस्य तत्-प्रकार-सꣳस्थितस्य वाचकः। पुरुष-शब्दोऽपि तदात्म-भूतस्येश्वरस्य पुरुष-प्रकार-सꣳस्थितस्य वाचकः। अतस् तद्-विकाराणाम् अपि तथेश्वर एवात्मा। तद् आह---

व्यक्तꣳ विष्णुस् तथाव्यक्तꣳ पुरुषः काल एव च।

सा एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च परमेश्वरः॥

इति। अतः प्रकृति-प्रकार-सꣳस्थिते परमात्मनि प्रकार-भूत-प्रकृत्य्-अꣳसे विकारः प्रकार्य्-अꣳसे चाविकारः। एवम् एव जीव-प्रकार-सꣳस्थिते परमात्मनि च प्रकार-भूत-जीवाꣳशे सर्वे चापुरुषार्थाः प्रकार्य्-अꣳशो नियन्ता निरवद्यः सर्व-कल्याण-गुणाकरः सत्य-सङ्कल्प एव।

॥७४॥

तथा च सति कारणावस्थ ईश्वर एवेति तद्-उपादानक-जगत्-कार्यावस्थोऽपि स एवेति कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वꣳ सर्व-श्रुत्य्-अविरोधश् च भवति। तद् एवꣳ नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्म-दशापन्न-प्रकृति-पुरुष-शरीरꣳ ब्रह्म कारणावस्थꣳ, जगतस् तद्-आपत्तिर् एव च प्रलयः। नाम-रूप-विभाग-विभक्त-स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्म कार्यत्वꣳ, ब्रह्मणस् तथाविध-स्थूल-भाव एव जगतः सृष्टिर् इत्य् उच्यते। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेण---

प्रधान-पुꣳसोर् अजयोः कारणꣳ कार्य-भूतयोः। इति।

॥७५॥

तस्माद् ईश्वर-प्रकार-भूत-सर्वावस्थ-प्रकृति-पुरुष-वाचिनः शब्दास् तत्-प्रकार-विशिष्टतयावस्थिते परमात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते। जीवात्म-वाचि-देव-मनुष्य-शब्दवत्। यथा देव-मनुष्यादि-शब्दा देव-मनुष्यादि-प्रकृति-परिणाम-विशेषाणाꣳ जीवात्म-प्रकारतयैव पदार्थत्वात् प्रकारिणि जीवात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते। तस्मात् सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तुनः परमात्म-शरीरतया तत्-प्रकारत्वात् परमात्मनि मुख्यतया वर्तन्ते सर्वे वाचकाः शब्दाः।

॥७६॥

अयम् एव चात्म-शरीर-भावः पृथक्सिद्ध्य्-अनर्हाधाराधेय-भावो नियन्तृ-नियाम्य-भावः शेष-शेषि-भावश् च। सर्वात्मनाधारतया नियन्तृतया शेषितया चाप्नोतीत्य् आत्मा सर्वात्मनाधेयतया नियाम्यतया शेषतया चापृथक्सिद्धꣳ प्रकार-भूतम् इत्य् आकारः शरीरम् इति चोच्यते। एवम् एव हि जीवात्मनः स्व-शरीर-सम्बन्धः। एवम् एव परमात्मनः सर्व-शरीरत्वेन सर्व-शब्द-वाच्यत्वम्।

॥७७॥

तद् आह श्रुति-गणः--- सर्वे वेदा यत् पदम् आमनन्ति सर्वे वेदा यत्रैकꣳ भवन्तीति। तस्यैकस्य वाच्यत्वाद् एकार्थ-वाचिनो भवन्तीत्य् अर्थः। एको देवो बहुधा निविष्टः, सहैव सन्तꣳ न विजानन्ति देवा इत्य् आदि। देवा इन्द्रियाणि। देव-मनुष्यादीनाम् अन्तर्यामितयात्मत्वेन निविश्य सहैव सन्तꣳ तेषाम् इन्द्रियाणि मनः-पर्यन्तानि न विजानन्तीत्य् अर्थः। तथा च पौराणिकानि वचाꣳसि---

नताः स्म सर्व-वचसाꣳ प्रतिष्ठा यत्र शश्वती।

वाच्ये हि वचसः प्रतिष्ठा।

कार्याणाꣳ कारणाꣳ पूर्वꣳ वचसाꣳ वाच्यम् उत्तमम्।

वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यः।

इत्य् आदीनि सर्वाणि हि वचाꣳसि सशरीरात्म-विशिष्टम् अन्तर्यामिणम् एवाचक्षते। हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति हि श्रुतिः। तथा च मानवꣳ वचः---

प्रशासितारꣳ सर्वेषाम् अणीयाꣳसम् अणीयसाम्।

रुक्माभꣳ स्वप्नधी-गम्यꣳ विद्यात् तꣳ पुरुषꣳ परम्॥

अन्तः प्रविश्यान्तर्यामितया सर्वेषाꣳ प्रशासितारꣳ नियन्तारम् अणीयाꣳस आत्मानः कृत्स्नस्याचेतनस्य व्यापकतया सूक्ष्म-भूतास् ते तेषाम् अपि व्यापकत्वात् तेभ्योऽपि सूक्ष्मतर इत्य् अर्थः रुक्माभः आदित्य-वर्णः स्वप्न-कल्प-बुद्धि-प्राप्यः, विशदतम-प्रत्यक्षतापन्नानुध्यानैक-लभ्य इत्य् अर्थः।

एनम् एके वदन्त्य् अग्निꣳ मारुतोऽन्ये प्रजापतिम्।

इन्द्रम् एके परे प्रमाणम् अपरे ब्रह्म शाश्वतम्॥

इति। एके वेदा इत्य् अर्थः। उक्त-रीत्या परस्यैव ब्रह्मणः सर्वस्य प्रशासितृत्वेन सर्वान्तरात्मतया प्रविश्यावस्थितत्वाद् अग्न्य्-आदयः शब्दा अपि शाश्वत-ब्रह्म-शब्दवत् तस्यैव वाचका भवन्तीत्य् अर्थः। तथा च स्मृत्य्-अन्तरम्---

ये यजन्ति पितॄन् देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान्।

सर्व-भूतान्तरात्मानꣳ विष्णुम् एव यजन्ति ते॥

इति। पितृ-देव-ब्राह्मण-हुताशनादि-शब्दास् तन्-मुखेन तद्-अन्तरात्म-भूतस्य विष्णोर् एव वाचका इत्य् उक्तꣳ भवति।

॥७८॥

अत्रेदꣳ सर्व-शास्त्र-हृदयꣳ जीवात्मानः स्वयम् असङ्कुचितापरिच्छिन्न-निर्मल-ज्ञान-स्वरूपाः सन्तः कर्म-रूपाविद्यावेष्टितास् तत्-तत्-कर्मानुरूप-ज्ञान-सङ्कोचम् आपन्नाः, ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्त-विविध-विचित्र-देहेषु प्रविश्टास् तत्-तद्-देहोचित-लब्ध-ज्ञान-प्रसरास् तत्-तद्-देहात्माभिमानिनस् तद्-उचित-कर्माणि कुर्वाणास् तद्-अनुगुण-सुख-दुःखोपभोग-रूप-सꣳसार-प्रवाहꣳ प्रतिपद्यन्ते। एतेषाꣳ सꣳसार-मोचनꣳ भगवत्-प्रपत्तिम् अन्तरेण नोपपद्यत इति तद्-अर्थः प्रथमम् एषाꣳ देवादि-भेद-रहित-ज्ञानैकाकारतया सर्वेषाꣳ साम्यꣳ प्रतिपाद्य, तस्यापि स्वरूपस्य भगवच्-छेषतैकरसतया भगवद्-आत्मकताम् अपि प्रतिपाद्य, भगवत्-स्वरूपꣳ च हेय-प्रत्यनीक-कल्याणैकतानतया सकलेतर-विसजातीयम् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणाश्रयꣳ स्व-सङ्कल्प-प्रवृत्त-समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-जाततया सर्वस्यात्म-भूतꣳ प्रतिपाद्य तद्-उपासन-साङ्गꣳ तत्-प्रापकꣳ प्रतिपदयन्ति शास्त्राणीति।

॥७९॥

यथोक्तम्---

निर्वाण-मय एवायम् आत्मा ज्ञान-मयोऽमलः।

दुःखाज्ञान-मला धर्मा प्रकृतेस् ते न चात्मनः।

इति प्रकृति-सꣳसर्ग-कृत-कर्म-मूलत्वान् नात्म-स्वरूप-प्रयुक्ता धर्मा इत्य् अर्थः। प्राप्ताप्राप्त-विवेकेन प्रकृतेर् एव धर्मा इत्य् उक्तम्।

विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।

शुनि चैव श्व-पाके च पाण्डिताः सम-दर्शिनः।

इति। देव-तिर्यङ्-मनुष्य-स्थावर-रूप-प्रकृति-सꣳसृष्टस्यात्मनः स्वरूप-विवेचनी बुद्धिर् एषाꣳ ते पण्डिताः। तत्-तत्-प्रकृति-विशेष-वियुक्तात्म-याथात्म्य-ज्ञानवन्तस् तत्र तत्रात्यन्त-विषमाकारे वर्तमानम् आत्मानꣳ समानाकारꣳ पश्यन्तीति सम-दर्शिन इत्य् उक्तम्। तद् इदम् आह---

इहैव तैर् जितः सर्गो येषाꣳ साम्ये स्थितꣳ मनः।

निर्दोषꣳ हि समꣳ ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥

इति। निर्दोषꣳ देवादि-प्रकृति-विशेष-सꣳसर्ग-रूप-दोष-रहितꣳ स्वरूपेणावस्थितꣳ सर्वम् आत्म-वस्तु निर्वाण-रूप-ज्ञानैकाकारतया समम् इत्य् अर्थः।

॥८०॥

तस्यैवम्भूतस्यात्मनो भगवच्-छेषतैकरसता तन्-नियाम्यता तद्-एकाधारता च तच्-छरीर-तत्-तनु-प्रभृतिभिः शब्दैस् तत्-समानाधिकरण्येन च श्रुति-स्मृतीतिहास-पुराणेषु प्रतिपाद्यत इति पूर्वम् एवोक्तम्।

॥८१॥

दैवी ह्य् एषा गुण-मयी मम माया दुरत्यया।

माम् एव ये प्रपद्यन्ते मायाम् एताꣳ तरन्ति ते॥

इति तस्यात्मनः कर्म-कृत-विचित्र-गुण-मय-प्रकृति-सꣳसर्ग-रूपात् सꣳसारान् मोक्षो भगवत्-प्रपत्तिम् अन्तरेण नोपपद्यत इत्य् उक्तꣳ भवति। नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इत्य् आदि श्रुतिभिश् च।

मया ततम् इदꣳ सर्वꣳ जगद् अव्यक्त-मूर्तिना।

मत्-स्थानि सर्व-भूतानि न चाहꣳ तेष्व् अवस्थितः॥

न च मत्-स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम्॥

इति सर्व-शक्ति-योगात् स्वैश्वर्य-वैचित्र्यम् उक्तम्। तद् आह---

विष्टभ्याहम् इदꣳ कृत्स्नम् एकाꣳशेन स्थितो जगत्।

इत्य् अनन्त-विचित्र-महाश्चर्य-रूपꣳ जगन् ममायुताꣳशेनात्मतया प्रविश्य सर्वꣳ मत्-सङ्कल्पेन विष्टभ्यानेन रूपेणानन्त-महा-विभूति-परिमितोदार-गुण-सागरो निरतिशयाश्चर्य-भूतः स्थितोऽहम् इत्य् अर्थः। तद् इदम् आह---

एकत्वे सति नानात्वꣳ नानात्वे सति चैकता।

अचिन्त्यꣳ ब्रह्मणो रूपꣳ कुतस् तद् वेदितुम् अर्हति॥

इति। प्रशासितृत्वेनैक एव सन् विचित्र-चिद्-अचिद्-वस्तुष्व् अन्तरात्मतया प्रविश्य तत्-तद्-रूपेण विचित्र-प्रकारो विचित्र-कर्म कारयन् नाना-रूपाꣳ भजते। एवꣳ स्वल्पाꣳशेन तु सर्वाश्चर्यꣳ नाना-रूपꣳ जगत्-तद्-अन्तरात्मतया प्रविश्य विष्टभ्य नानात्वेनावस्थितोऽपि सन्न् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणः सर्वेश्वरः परब्रह्म-भूतः पुरुषोत्तमो नारायणो निरतिशयाश्चर्य-भूतो नील-तोयद-सङ्काशः पुण्डरीक-दलामलायतेक्षणः सहस्राꣳशु-सहस्र-किरणः परमे व्योम्नि यो वेद निहितꣳ गुहायाꣳ परमे व्योमꣳस् तद्-अक्षरे परमे व्योमन्न् इत्य् आदि श्रुति-सिद्ध एक एवातिष्ठते।

॥८२॥

ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य कस्यचिद् अपि वस्तुन एक-स्वभावस्यैक-कार्य-शक्ति-युक्तस्यैक-रूपस्य रूपान्तर-योगः स्वभावान्तर-योगः शक्त्य्-अन्तर-योगश् च न घटते। तस्यैतस्य परब्रह्मणः सर्व-वस्तु-विजातीयतया सर्व-स्वभावत्वꣳ सर्व-शक्ति-योगश् चेत्य् एकस्यैव विचित्रानन्त-रूपता च पुनर् अप्य् अनन्तापरिमिताश्चर्य-योगेनैक-रूपता च न विरुद्धेति वस्तु-मात्र-साम्याद् विरोध-चिन्ता न युक्तेत्य् अर्थः। यथोक्तꣳ---

शक्तयः सर्व-भावानाम् अचिन्त्य-ज्ञान-गोचराः।

यतोऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भाव-शक्तयः॥

भवन्ति तपसाꣳ श्रेष्ट पावकस्य यथोष्णता॥इति।

एतद् उक्तꣳ भवति सर्वेषाम् अग्नि-जलादीनाꣳ भावानाम् एकस्मिन्न् अपि भावे दृष्टैव शक्तिस् तद्-विजातीय-भावान्तरेऽपीति न चिन्तयितुꣳ युक्ता जलादाव् अदृष्टापि तद्-विजातीय-पावके भास्वरत्वोष्णतादि-शक्तिर् यथा दृश्यते, एवम् एव सर्व-वस्तु-विसजातीये ब्रह्मणि सर्व-साम्यꣳ नानुमातुꣳ युक्तम् इति। अतो विचित्रानन्त-शक्ति-युक्तꣳ ब्रह्मैवेत्य् अर्थः तद् आह---

जगद् एतन् महाश्चर्यꣳ रूपꣳ यस्य महात्मनः।

तेनाश्चर्य-वरेणाहꣳ भवता कृष्ण सङ्गतः॥

इति।

॥८३॥

तद् एतन् नाना-विधानन्त-श्रुति-निकर-शिष्ट-परिगृहीत-तद्-व्याख्यान-परिश्रमाद् अवधारितम्। तथा हि प्रमाणान्तरापरिदृष्टापरिमित-परिणामान् एक-तत्त्व-नियत-क्रम-विशिष्टौ सृष्टि-प्रलयौ ब्रह्मणोऽनेक-विधाः श्रुतयो वदन्ति निरवद्यꣳ निरञ्जनꣳ विज्ञानम् आनन्दꣳ निर्विकारꣳ निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ शान्तꣳ निर्गुणम् इत्य् आदिकाः निर्गुणꣳ ज्ञान-स्वरूपꣳ ब्रह्मेति काश्चन श्रुतयोऽभिदधति। नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैवाभूत् तत् केन कꣳ पश्येत् तत् केन कꣳ विजातीयाद् इत्य् आदिका नानात्व-निषेध-वादिन्यः सन्ति काश्चन श्रुतयः। यः सर्व-ज्ञः सर्व-विद् यस्य ज्ञान-मयꣳ तपः सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यद् आस्ते सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि अपहत-पाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजघत्सोऽपिपासः सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्प इति सर्वस्मिञ् जगति हेयतयावगतꣳ सर्व-गुणꣳ प्रतिषिध्य निरतिशय-कल्याण-गुणानन्त्यꣳ सर्वज्ञता सर्व-शक्ति-योगꣳ सर्व-नाम-रूप-व्याकरणꣳ सर्वस्यावधारताꣳ च काश्चन श्रुतयो ब्रुवते। सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म तज् जलान् इति ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् एकः सन् बहुधा विचार इत्य् आदिका ब्रह्म-सृष्टꣳ जगन् नानाकारꣳ प्रतिपाद्य तद्-ऐक्यꣳ च प्रतिपादयन्ति काश्चन। पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा भोक्ता भोग्यꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा प्रजापतिर् अकामयत प्रजाः सृजेयेति पतिꣳ विश्वस्यात्मेश्वरꣳ शाश्वतꣳ शिवम् अच्युतꣳ तम् ईश्वराणाꣳ परꣳ महेश्वरꣳ तꣳ देवतानाꣳ परꣳ च दैवतꣳ सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इत्य् आदिका ब्रह्मणः सर्वस्माद् अन्यत्वꣳ सर्वस्येशितव्यम् ईश्वरत्वꣳ च ब्रह्मणः सर्वस्य शेषताꣳ पतित्वꣳ चेश्वरस्य काश्चन। अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाꣳ सर्वात्मा एष त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः यस्य पृथिवी शरीरꣳ यस्यापः शरीरꣳ यस्य तेजः शरीरम् इत्य् आदि यस्याव्यक्तꣳ शरीरꣳ यस्याक्षरꣳ शरीरꣳ यस्य मृत्युः शरीरꣳ यस्यात्मा शरीरम् इति ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य सर्वस्य वस्तुनो ब्रह्मणश् च शरीरात्म-भावꣳ दर्शयन्ति काश्चनेति।

॥८४॥

नाना-रूपाणाꣳ वाक्यानाम् अविरोधो मुख्यार्थापरित्यागश् च यथा सम्भवति तथा वर्णनीयम्। वर्णितꣳ च अविकार-श्रुतयः स्वरूप-परिणाम-परिहाराद् एव मुख्यार्थाः। निर्गुण-वादाश् च प्राकृत-हेय-गुण-निषेध-परतया व्यवस्थिताः। नानात्व-निषेध-वादाश् चैकस्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकार-भूतꣳ सर्वꣳ चेतनाचेतनꣳ वस्त्व् इति सर्वस्यात्मतया सर्व-प्रकारꣳ ब्रह्मैवावस्थितम् इति सुरक्षिताः। सर्व-प्रकार-विलक्षणत्व-पतित्वेश्वरत्व-सर्व-कल्याण-गुण-गणाकारत्व-सत्य-कामत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वादि-वाक्यꣳ तद्-अभ्युपगमाद् एव सुरक्षितम्। ज्ञानानन्द-मात्र-वादि च सर्वस्माद् अन्यस्य सर्व-कल्याण-गुण-गणाश्रयस्य सर्वेश्वरस्य सर्व-शेषिणः सर्वाधारस्य सर्वोत्पत्ति-स्थिति-प्रलय-हेतु-भूतस्य निरवद्यस्य निर्विकारस्य सर्वात्म-भूतस्य परस्य ब्रह्मणः स्वरूप-निरूपक-धर्मो मल-प्रत्यनीकानन्द-रूप-ज्ञानम् एवेति स्व-प्रकाशतया स्वरूपम् अपि ज्ञानम् एवेति च प्रतिपादनाद् अनुपालितम्। ऐक्य-वादाश् च शरीरात्म-भावेन सामानाधिकरण्य-मुख्यार्थतोपपादनाद् एव सुस्थिताः।

॥८५॥

एवꣳ च सत्य् अभेदो वा भेदो वा द्व्य्-आत्मकता वा वेदान्त-वेद्यः कोऽयम् अर्थः समर्थितो भवति। सर्वस्य वेद-वेद्यत्वात् सर्वꣳ समर्थितम्। सर्व-शरीरतया सर्व-प्रकारꣳ ब्रह्मैवावस्थितम् इत्य् अभेदः समर्थितः। एकम् एव ब्रह्म नाना-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-प्रकारꣳ नानात्वेनावस्थितम् इति भेदाभेदौ। अचिद्-वस्तुनश् चिद्-वस्तुनश् चेश्वरस्य च स्वरूप-स्वभाव-वैलक्षण्याद् असङ्कराच् च भेदः समर्थितः।

॥८६॥

ननु च तत् त्वम् असि श्वेतकेतो तस्य तावद् एव चिरम् इत्य् ऐक्य-ज्ञानम् एव परम-पुरुषार्थ-लक्षण-मोक्ष-साधनम् इति गम्यते। नैतद् एवम्। पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एतीत्य् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ चान्तर्यामिणꣳ पृथग् मत्वा ततः पृथक्त्व-ज्ञानाद् धेतोस् तेन परमात्मना जुष्टोऽमृतत्वम् एतीति साक्षाद् अमृतत्व-प्राप्ति-साधनम् आत्मनो नियन्तुश् च पृथग्-भाव-ज्ञानम् एवेत्य् अवगम्यते।

॥८७॥

ऐक्य-वाक्य-विरोधाद् एतद् अपरमार्थ-सगुण-ब्रह्म-प्राप्ति-विषयम् इत्य् अभ्युपगन्तव्यम् इति चेत्। पृथक्त्व-ज्ञानस्यैव साक्षाद् अमृतत्व-प्राप्ति-साधनत्व-श्रवणाद् विपरीतꣳ कस्मान् न भवति।

एतद् उक्तꣳ भवति--- द्वयोर् तुल्ययोर् विरोधे सत्य् अविरोधेन तयोर् विषयो विवेचनीय इति। कथम् अविरोध इति चेद् अन्तर्यामि-रूपेणावस्थितस्य परस्य ब्रह्मणः शरीरतया प्रकारत्वाज् जीवात्मनस् तत्-प्रकारꣳ ब्रह्मैव त्वम् इति शब्देनाभिधीयते। तथैव ज्ञातव्यम् इति तस्य वाक्यस्य विषयः। एवम्भूताज् जीवात् तदात्मतयावस्थितस्य परमात्मनो निखिल-दोष-रहिततया सत्य-सङ्कल्पत्वाद् अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणाकरत्वेन च यः पृथग्-भावः सोऽनुसन्धेय इत्य् अस्य वाक्यस्य विषय इत्य् अयम् अर्थः पूर्वम् असकृद् उक्तः। भोक्ता भोग्यꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वेति भोग्य-रूपस्य वस्तुनोऽचेतनत्वꣳ परमार्थत्वꣳ सततꣳ विकारास्पदत्वम् इत्य् आदयः स्वभावाः, भोक्तुर् जीवात्मनश् चामलापरिच्छिन्न-ज्ञानानन्द-स्वभावस्यैवानादि-कर्म-रूपाविद्या-कृत-नाना-विध-ज्ञान-सङ्कोच-विकासौ भोग्य-भूताचिद्-वस्तु-सꣳसर्गश् च परमात्मोपासनान् मोक्षश् चेत्य् आदयः स्वभावाः, एवम्भूत-भोक्तृ-भोग्ययोर् अन्तर्यामि-रूपेणावस्थानꣳ स्वरूपेण चापरिमित-गुणौघाश्रयत्वेनावस्थानम् इति परस्य ब्रह्मणस् त्रि-विधावस्थानꣳ ज्ञातव्यम् इत्य् अर्थः॥

॥८८॥

तत् त्वम् असीति सद्-विद्यायाम् उपास्यꣳ ब्रह्म सगुणꣳ सगुण-ब्रह्म-प्राप्तिश् च फलम् इत्य् अभियुक्तैः पूर्वाचार्यैर् व्याख्यातम्। यथोक्तꣳ वाक्य-कारेण युक्तꣳ तद्-गुणकोपासनाद् इति। व्याख्यातꣳ च द्रमिडाचार्येण विद्या-विकल्पꣳ वदता यद्य् अपि सच्-चित्तो न निर्भुग्न-दैवतꣳ गुण-गणꣳ मनसानुधावेत् तथाप्य् अन्तर्गुणाम् एव देवताꣳ भजत इति तत्रापि सगुणैव देवता प्राप्यत इति। सच्-चित्तः सद्-विद्या-निष्ठः। न निर्भुग्न-दैवतꣳ गुण-गणꣳ मनसानुधावेद् अपहत-पाप्मत्वादि-कल्याण-गुण-गणꣳ दैवताद् विभक्तꣳ यद्य् अपि दहर-विद्यानिष्ठ इव सच्-चित्तो न स्मरेत्। तथाप्य् अन्तर्गुणाम् एव देवताꣳ भजते देवता-स्वरूपानुबन्धित्वात् सकल-कल्याण-गुण-गणस्य केनचिद् पर-देवता-साधारणेन निखिल-जगत्-कारणत्वादिना गुणेनोपास्यमानापि देवता वस्तुतः स्वरूपानुबन्धि सर्व-कल्याण-गुण-गण-विशिष्टैवोपास्यते। अतः सगुणम् एव ब्रह्म तत्रापि प्राप्यम् इति सद्-विद्यादहर-विद्ययोर् विकल्प इत्य् अर्थः।

॥८९॥

ननु च सर्वस्य जन्तोः परमात्मान्तर्यामी तन्-नियाम्यꣳ च सर्वम् एवेत्य् उक्तम्। एवꣳ च सति विधि-निषेध-शास्त्राणाम् अधिकारी न दृश्यते। यः स्व-बुद्ध्यैव प्रवृत्ति-निवृत्ति-शक्तः स एवꣳ कुर्यान् न कुर्याद् इति विधि-निषेध-योग्यः। न चैष दृश्यते। सर्वस्मिन् प्रवृत्ति-जाते सर्वस्य प्रेरकः परमात्मा कारयितेति तस्य सर्व-नियमनꣳ प्रतिपादितम्। तथा च श्रूयते एष एव साधु कर्म कारयति ते यम् एभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति। एष एवासाधु कर्म कारयति तꣳ यम् अधो निनीषतीति। साध्व्-असाधु-कर्म-कारयितृत्वान् नैर्घृण्यꣳ च।

॥९०॥

अत्रोच्यते--- सर्वेषाम् एव चेतनानाꣳ चिच्-छक्ति-योगः प्रवृत्ति-शक्ति-योग इत्य् आदि सर्वꣳ प्रवृत्ति-निवृत्ति-परिकरꣳ सामान्येन सꣳविधाय तन्-निर्वहणाय तद्-आधारो भूत्वान्तः प्रविश्यानुमन्तृतया च नियमनꣳ कुर्वञ् शेषित्वेनावस्थितः परमात्मैतद्-आहित-शक्तिः सन् प्रवृत्ति-निवृत्त्य्-आदि स्वयम् एव कुरुते। एवꣳ कुर्वाणम् ईक्षमाणः परमात्मोदासीन आस्ते। अतः सर्वम् उपपन्नम्। साध्व्-असाधु-कर्मणोः कारयितृत्वꣳ तु व्यवस्थित-विषयꣳ न सर्व-साधारणम्। यस् तु सर्वꣳ स्वयम् एवातिमात्रम् आनुकूल्ये प्रवृत्तस् तꣳ प्रति प्रीतः स्वयम् एव भगवान् कल्याण-बुद्धि-योग-दानꣳ कुर्वन् कल्याणे प्रवर्तयति। यः पुनर् अतिमात्रꣳ प्रातिकूल्ये प्रवृत्तस् तस्य क्रूराꣳ बुद्धिꣳ ददन् स्वयम् एव क्रूरेष्व् एव कर्मसु प्रेरयति भगवान्। यथोक्तꣳ भगवता---

तेषाꣳ सतत-युक्तानाꣳ भजताꣳ प्रीति-पूर्वकम्।

ददामि बुद्धि-योगꣳ तꣳ येन माम् उपयान्ति ते॥

तेषाम् एवानुकम्पार्थम् अहम् अज्ञान-जꣳ तमः।

नाशयाम्य् आत्म-भाव-स्थो ज्ञान-दीपेन भास्वता॥

तान् अहꣳ द्विषतः क्रूरान् सꣳसारेषु नराधमान्।

क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु॥ इति।

॥९१॥

सोऽयꣳ परब्रह्म-भूतः पुरुषोत्तमो निरतिशय-पुण्य-सञ्चय-क्षीणाशेष-जन्मोपचित-पाप-राशेः परम-पुरुष-चरणारविन्द-शरणागति-जनित-तद्-अभिमुख्यस्य सद्-आचार्योपदेशोपबृꣳहित-शास्त्राधिगत-तत्त्व-याथात्म्यावबोध-पूर्वकाहर् अहर् उपचीयमान-शम-दम-तपः-शौच-क्षमार्जव-भयाभय-स्थान-विवेक-दयाहिꣳसाद्य्-आत्म-गुणोपेतस्य वर्णाश्रमोचित-परम-पुरुषाराधन-वेष-नित्य-नैमित्तिक-कर्मोपसꣳहृति-निषिद्ध-परिहार-निष्ठस्य परम-पुरुष-चरणारविन्द-युगल-न्यस्तात्मात्मीयस्य तद्-भक्ति-कारितानवरत-स्तुति-स्मृति-नमस्कृति-वन्दन-यतन-कीर्तन-गुण-श्रवण-वचन-ध्यानार्चन-प्रणामादि-प्रीत-परम-कारुणिक-पुरुषोत्तम-प्रसाद-विध्वस्त-स्वान्त-ध्वान्तस्यानन्य-प्रयोजनानवरत-निरतिशय-प्रिय-विशदतम-प्रत्यक्षतापन्नानुध्यान-रूप-भक्त्य्-एक-लभ्यः। तद् उक्तꣳ परम-गुरुभिर् भगवद्-यामुनाचार्य-पादैः--- उभय-परिकर्मित-स्वान्तस्यैकान्तिकात्यन्तिक-भक्ति-योग-लभ्य इति। ज्ञान-योग-कर्म-योग-सꣳस्कृतान्तःकरणस्येत्य् अर्थः। तथा च श्रुतिः---

विद्याꣳ चाविद्याꣳ च यस् तद् वेदोभ्यꣳ सह।

अविद्यया मृत्युꣳ तीर्त्वा विद्ययामृतम् अश्नुते॥

इति। अत्राविद्या-शब्देन विद्येतरत्वाद् वर्णाश्रमाचारादि पूर्वोक्तꣳ कर्मोच्यते विद्या-शब्देन च भक्ति-रूपापन्नꣳ ध्यानम् उच्यते। यथोक्तम्---

इजाय सोऽपि सुबहून्य् अज्ञाञ् ज्ञान-व्यपाश्रयः।

ब्रह्म-विद्याम् अधिष्ठाय तर्तुꣳ मृत्युम् अविद्यया॥

इति। तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते। य एनꣳ विदुर् अमृतास् ते भवन्ति। ब्रह्म-विद् आप्नोति परम्। सो यो ह वै तत् परꣳ वेद ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्य् आदि। वेदन-शब्देन ध्यानम् एवाभिहितम्। निदिध्यासितव्य इत्य् आदिनैकार्थ्यात्। तद् एव ध्यानꣳ पुनर् अपि विशिनष्टि नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣳ स्वाम् इति। भक्ति-रूपापन्नानुध्यानेनैव लभ्यते न केवलꣳ वेदन-मात्रेण न मेधयेति केवलस्य निषिद्धत्वात्।

॥९२॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- योऽयꣳ मुमुक्षुर् वेदान्त-विहित-वेदन-रूप-ध्यानादिनिष्ठो यदा तस्य तस्मिन्न् एवानुध्याने निरवधिकातिशया प्रीतिर् जायते तदैव तेन लभ्यते परः पुरुष इति। यथोक्तꣳ भगवता---

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस् त्व् अनन्यया।

भक्त्या त्व् अनन्यया शक्योऽहम् एवꣳविधोऽर्जुन।

ज्ञातुꣳ द्रष्टुꣳ च तत्त्वेन प्रवेष्टुꣳ च परन्तप॥

भक्त्या माम् अभिजानाति यावान् यश् चास्मि तत्त्वतः।

ततो माꣳ तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तद्-अनन्तरम्॥

इति। तद्-अनन्तरꣳ तत एव भक्तितो विशत इत्य् अर्थः। भक्तिर् अपि निरतिशय-प्रियानन्य-प्रयोजन-सकलेतर-वैतृष्ण्यावह-ज्ञान-विशेष एवेति। तद्-युक्त एव तेन परेणात्मना वरणीयो भवतीति तेन लभ्यत इति श्रुत्य् अर्थः। एवꣳविध-पर-भक्ति-रूप-ज्ञान-विशेषस्योत्पादकः पूर्वोक्ताहर्-अहर्-उपचीयमान-ज्ञान-पूर्वक-कर्मानुगृहीत-भक्ति-योग एव। यथोक्तꣳ भगवता पराशरेण---

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्।

विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्-तोष-कारकः॥

इति। निखिल-जगद्-उद्धारणायावनि-तलेऽवतीर्णः परब्रह्म-भूतः पुरुषोत्तमः स्वयम् एवैतद् उक्तवान्---

स्व-कर्म-निरतः सिद्धिꣳ यथा विन्दति तच् छृणु।

यतः प्रवृत्तिर् भूतानाꣳ येन सर्वम् इदꣳ ततम्॥

स्व-कर्मणा तम् अभ्यर्च्य सिद्धिꣳ विन्दति मानवः।

इति। यथोदित-क्रम-परिणत-भक्त्य्-एक-लभ्य एव।

॥९३॥

बोधायन-टङ्क-द्रमिड-गुहदेव-कपर्दि-भारुचि-प्रभृत्य्-अविगीत-शिष्ट-परिगृहीत-पुरातन-वेद-वेदान्त-व्याख्यान-सुव्यक्तार्थ-श्रुति-निकर-निदर्शितोऽयꣳ पन्थाः। अनेन चार्वाक-शाक्यौलूक्याक्षपाद-क्षपणक-कपिल-पतञ्जलि-मतानुसारिणो वेद-बाह्या वेदावलम्बि-कुदृष्टिभिः सह निरस्ताः। वेदावलम्बिनाम् अपि यथावस्थित-वस्तु-विपर्ययस् ताडृशाꣳ बाह्य-साम्यꣳ मनुनैवोक्तम्---

यो वेद-बाह्याः स्मृतयो याश् च काश् च कुदृष्टयः।

सर्वास् ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः॥

इति। रजस्-तमोभ्याम् अस्पृष्टम् उत्तमꣳ सत्त्वम् एव येषाꣳ स्वाभाविको गुणस् तेषाम् एव वैदिकी रुचिर् वेदार्थ-याथात्म्यावबोधश् चेत्य् अर्थः।

॥९४॥

यथोक्तꣳ मात्स्ये---

सङ्कीर्णाः सात्त्विकाश् चैव राजसास् तामसास् तथा।

इति। केचिद् ब्रह्म-कल्पाः सङ्कीर्णाः केचित् सत्त्व-प्रायाः केचिद् रजः-प्राया केचित् तमः-प्राया इति कल्प-विभागम् उक्त्वा सत्त्व-रजस्-तमो-मयानाꣳ तत्त्वानाꣳ माहात्म्य-वर्णनꣳ च तत्-तत्-कल्प-प्रोक्त-पुराणेषु सत्त्वादि-गुण-मयेन ब्रह्मणा क्रियत इति चोक्तम्---

यस्मिन् कल्पे तु यत् प्रोक्तꣳ पुराणꣳ ब्रह्मणा पुरा।

तस्य तस्य तु माहात्म्यꣳ तत्-स्वरूपेण वर्ण्यते॥

इति। विशेषतश् चोक्तम्---

अग्नेः शिवस्य माहात्म्यꣳ तामसेषु प्रकीर्त्यते।

राजसेषु च माहात्म्यम् अधिकꣳ ब्रह्मणो विदुः॥

सात्त्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यम् अधिकꣳ हरेः।

तेष्व् एव योग-सꣳसिद्धा गमिष्यन्ति पराꣳ गतिम्॥

सङ्कीर्णेषु सरस्वत्याः \॥।\॥॥।॥

इत्य् आदि। एतद् उक्तꣳ भवति--- आदि-क्षेत्रज्ञत्वाद् ब्रह्मणस् तस्यापि केषुचिद् अहःसु सत्त्व-मुद्रिकꣳ केषुचिद् रजः केषुचित् तमः। यथोक्तꣳ भगवता---

न तद् अस्ति पृथिव्याꣳ वा दिवि देवेषु वा पुनः।

सत्त्वꣳ प्रकृति-जैर् मुक्तꣳ यद् एभिः स्यात् त्रिभिर् गुणैः॥

इति। यो ब्रह्मणꣳ विदधति पूर्वꣳ यो वै वेदाꣳश् च प्रहिणोति तस्मा इति श्रुतेः। ब्रह्मणोऽपि सृज्यत्वेन शास्त्र-वश्यत्वेन च क्षेत्रज्ञत्वꣳ गम्यते। सत्त्व-प्रायेष्व् अहःसु तद्-इतरेषु यानि पुराणानि ब्रह्मणा प्रोक्तानि तेषाꣳ परस्पर-विरोधे सति सात्त्विकाहः प्रोक्तम् एव पुराणꣳ यथार्थꣳ तद्-विरोध्य् अन्यद् अयथार्थम् इति पुराण-निर्णयायैवेदꣳ सत्त्व-निष्ठेन ब्रह्मणाभिहितम् इति विज्ञायत इति।

सत्त्वादीनाꣳ कार्यꣳ च भगवतैवोक्तम्---

सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानꣳ रजसो लोभ एव च।

प्रमाद-मोहौ तमसो भवतोऽज्ञानम् एव च॥

प्रवृत्तिꣳ च निवृत्तिꣳ च कार्याकार्ये भयाभये।

बन्धꣳ मोक्षꣳ च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी॥

यथा धर्मम् अधर्मꣳ च कार्यꣳ चाकार्यम् एव च।

अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥

अधर्मꣳ धर्मम् इति या मन्यते तमसावृता।

सर्वार्थान् विपरीताꣳश् च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥

इति।

सर्वान् पुराणार्थान् ब्रह्मणः सकाशाद् अधिगम्यैव सर्वाणि पुराणानि पुराण-काराश् चक्रुः। यथोक्तम्---

कथयामि यथा पूर्वꣳ दक्षाद्यैर् मुनि-सत्तमैः।

पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्ज-योनिः पितामहः॥

इति।

॥९५॥

अपौरुषेयेषु वेद-वाक्येषु परस्पर-विरुद्धेषु कथम् इति चेत्। तात्पर्य-निश्चयाद् अविरोधः पूर्वम् एवोक्तः। यद् अपि चेद् एवꣳ विरुद्धवद् दृश्यते प्राणꣳ मनसि सह कारणैर् नादान्ते परमात्मनि सम्प्रतिष्ठाय ध्यायीतव्यꣳ प्रध्यायीतव्यꣳ सर्वम् इदꣳ, ब्रह्म-विष्णु-रुद्रास् ते सर्वे सम्प्रसूयन्ते, न कारणꣳ, कारणꣳ तु ध्यायः, सर्वैश्वर्य-सम्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुर् आकाश-मध्ये ध्येयः यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्य् एकस् तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वꣳ ततो यद् उत्तरतरꣳ तद् अरूपम् अनामयꣳ य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति, अथेतरे दुःखम् एवापियन्ति---

सर्वानन-शिरो-ग्रीवः सर्व-भूत-गुहाशयः।

सर्वव्यापी च भगवाꣳस् तस्मात् सर्व-गतः शिवः॥

यदा तमस् तन् न दिवा न रात्रिर् न सन् न चासच् छिव एव केवलः।

तद् अक्षरꣳ तत् सवितुर् वरेण्यꣳ प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी॥

इत्य् आदि नारायणः परꣳ ब्रह्मेति च पूर्वम् एव प्रतिपादितꣳ, तेनास्य कथम् अविरोधः।

॥९६॥

अत्यल्पम् एतत्---

वेद-वित्-प्रवर-प्रोक्त-वाक्य-न्यायोपबृꣳहिताः।

वेदाः साङ्गा हरिꣳ प्राहुर् जगज्-जन्मादि-कारणꣳ॥

जन्माद्यस्य यतः यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्य् अभिसꣳविशन्ति, तद् विजिज्ञानस्व तद् ब्रह्मेति जगज्-जन्मादि-कारणꣳ ब्रह्मेत्य् अवगम्यते। तच् च जगत्-सृष्टि-प्रलय-प्रकरणेष्व् अवगन्तव्यम्। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति जगद्-उपादानता-जगन्-निमित्तता-जगद्-अन्तर्यामितादि-मुखेन परम-कारणꣳ सच्-छब्देन प्रतिपादितꣳ ब्रह्मेत्य् अवगतम्। अयम् एवार्थः ब्रह्म वा इदम् एकम् एवाग्र आसीद् इति शाखान्तरे ब्रह्म-शब्देन प्रतिपादितः। अनेन सच्-छब्देनाभिहितꣳ ब्रह्मेत्य् अवगतम्। अयम् एवार्थस् तथा शाखान्तर आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीन् नान्यत् किञ्चन मिषद् इति सद्-ब्रह्म-शब्दाभ्याम् आत्मैवाभिहित इत्य् अवगम्यते। तथा च शाखान्तर एको ह वै नारायण आसीन् न ब्रह्म नेशानो नेमे द्याव् अपृथिवी न नक्षत्राणीति सद्-ब्रह्मात्मादि-परम-कारण-वादिभिः शब्दैर् नारायण एवाभिधीयत इति निश्चीयते।

॥९७॥

यम् अन्तः समुद्रे कवयो वयन्तीत्य् आदि।

नैनम् ऊर्ध्वꣳ न तिर्यञ्चꣳ न मध्ये परिजग्रभत्।

न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः॥

न सन्दृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्, हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एवꣳ विदुर् अमृतास् ते भवन्तीति सर्वस्मात् परत्वम् अस्य प्रतिपाद्य, न तस्येशे कश्चनेति तस्मात् परꣳ किम् अपि न विद्यत इति च प्रतिषिध्य, अद्भ्यः सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टाव् इति तेनैक-वाक्यताꣳ गमयति। तच् च महा-पुरुष-प्रकरणꣳ ह्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्याव् इति च नारायण एवेति द्योतयति।

॥९८॥

अयम् अर्थो नारायणानुवाके प्रपञ्चितः। सहस्र-शीर्षꣳ देवम् इत्य् आरभ्य स ब्रह्म स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराड् इति। सर्व-शाखासु पर-तत्त्व-प्रतिपादन-परान् अक्षर-शिव-शम्भु-परब्रह्म-पर-ज्योतिः-पर-तत्त्व-परायण-परमात्मादि-सर्व-शब्दाꣳस् तत्-तद्-गुण-योगेन नारायण एव प्रयुज्य तद्-व्यतिरिक्तस्य समस्तस्य तद्-आधारताꣳ तन्-नियाम्यताꣳ तच्-छेषताꣳ तद्-आत्मकताꣳ च प्रतिपाद्य ब्रह्म-शिवयोर् अपीन्द्रादि-समानाकारतया तद्-विभूतित्वꣳ च प्रतिपादितम्। इदꣳ च वाक्यꣳ केवल-पर-तत्त्व-प्रतिपादनैक-परम् अन्यत् किञ्चिद् अप्य् अत्र न विधीयते।

॥९९॥

अस्मिन् वाक्ये प्रतिपादितस्य सर्वस्मात् परत्वेनावस्थितस्य ब्रह्मणो वाक्यान्तरेषु ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् आदिषूपासनादि विधीयते। अतः प्राणꣳ मनसि सह करणैर् इत्य् आदि वाक्यꣳ सर्व-कारणे परमात्मनि करण-प्राणादि सर्वꣳ विकार-जातम् उपसꣳहृत्य तम् एव परमात्मानꣳ सर्वस्येशानꣳ ध्यायीतेति परब्रह्म-भूत-नारायणस्यैव ध्यानꣳ विदधाति।

॥१००॥

पतिꣳ विश्वस्येति न तस्येशे कश्चनेति च तस्यैव सर्वस्येशानता प्रतिपादिता। अत एव सर्वैश्वर्य-सम्पन्नः सर्वेश्वरः शम्भुर् आकाश-मध्ये ध्येय इति नारायणस्यैव परम-कारणस्य शम्भु-शब्द-वाच्यस्य ध्यानꣳ विधीयते। कश् च ध्येय इत्य् आरभ्य कारणꣳ तु ध्येय इति कार्यस्याध्येयता-पूर्वक-कारणैक-ध्येयता-परत्वाद् वाक्यस्य। तस्यैव नारायणस्य परम-कारणता शम्भु-शब्द-वाच्यता च परम-कारण-प्रतिपादनैक-परे नारायणानुवाक एव प्रतिपन्नेति तद्-विरोध्य्-अर्थान्तर-परिकल्पनꣳ कारणस्यैव ध्येयत्वेन विधि-वाक्ये न युज्यते।

॥१०१॥

यद् अपि ततो यद् उत्तरम् इत्य् अत्र पुरुषाद् अन्यस्य परतरत्वꣳ प्रतीयत इत्य् अभ्यधायि तद् अपि यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् यस्माद् अपरꣳ यस्माद् अन्यत् किञ्चिद् अपि परꣳ नास्ति केनापि प्रकारेण पुरुष-व्यतिरिक्तस्य परत्वꣳ नास्तीत्य् अर्थः। अणीयस्त्वꣳ सूक्ष्मत्वम्। ज्यायस्त्वꣳ सर्वेश्वरत्वम्। सर्व-व्यापित्वात् सर्वेश्वरत्वाद् अस्यैतद्-व्यतिरिकितस्य कस्याप्य् अणीयस्त्वꣳ ज्यायस्त्वꣳ च नास्तीत्य् अर्थः। यस्मान् नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चिद् इति पुरुषाद् अन्यस्य कस्यापि ज्यायस्त्वꣳ निषिद्धम् इति तस्माद् अन्यस्य परत्वꣳ न युज्यत इति प्रत्युक्तम्।

॥१०२॥

कस् तर्ह्य् अस्य वाक्यस्यार्थः। अस्य प्रकरणस्योपक्रमे तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायैति पुरुष-वेदनस्यामृतत्व-हेतुताꣳ तद्-व्यतिरिक्तस्यापथताꣳ च प्रतिज्ञाय यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चित् तेनेदꣳ पूर्णꣳ पुरुषेण सर्वम् इत्य् एतद् अन्तेन सर्वस्मात् परत्वꣳ प्रतिपादितम्। यतः पुरुषतत्त्वम् एवोत्तरतरꣳ ततो यद् उत्तरतरꣳ पुरुष-तत्त्वꣳ तद् एवारूपम् अनामयꣳ य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति, अथेतरे दुःखम् एवापियन्तीति पुरुष-वेदनस्यामृतत्व-हेतुत्वꣳ तद्-इतरस्यापथत्वꣳ प्रतिज्ञातꣳ सहेतुकम् उपसꣳहृतम्। अन्यथोपक्रम-गत-प्रतिज्ञाभ्याꣳ विरुध्यते। पुरुषस्यैव शुद्धि-गुण-योगेन शिव-शब्दाभिप्रायत्वꣳ शाश्वतꣳ शिवम् अच्युतम् इत्य् आदिना ज्ञातम् एव। पुरुष एव शिव-शब्दाभिधेय इत्य् अनन्तरम् एव वदति महान् प्रभुर् वै पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तक इति। उक्तेनैव न्यायेन न सन् न चासच् छिव एव केवल इत्य् आदि सर्वꣳ नेयम्।

॥१०३॥

किꣳ च न तस्येशे कश्चनेति निरस्त-समाभ्यधिक-सम्भावनस्य पुरुषस्याणोर् अणीयान् इत्य् अस्मिन्न् अनुवाके वेदाद्य्-अन्त-रूपतया वेद-बीज-भूत-प्रणवस्य प्रकृति-भूताकार-वाच्यतया महेश्वरत्वꣳ प्रतिपाद्य दहर-पुण्डरीक-मध्य-स्थाकाशान्तर्वर्तितयोपास्यत्वम् उक्तम्। अयम् अर्थः--- सर्वस्य वेद-जातस्य प्रकृतिः प्रणव उक्तः। प्रणवस्य च प्रकृतिर् अकारः। प्रणव-विकारो वेदः स्व-प्रकृति-भूते प्रणवे लीनः। प्रणवोऽप्य् अकार-विकार-भूतः स्व-प्रकृताव् अकारे लीनः। तस्य प्रणव-प्रकृति-भूतस्याकारस्य यः परो वाच्यः स एव महेश्वर इति सर्व-वाचक-जात-प्रकृति-भूताकार-वाच्यः सर्व-वाच्य-जात-प्रकृति-भूत-नारायणो यः स महेश्वर इत्य् अर्थः। यथोक्तꣳ भगवता---

अहꣳ कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा।

मत्तः परतरꣳ नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय॥

अक्षरणाम् अकारोऽस्मि॥

इति। अ इति ब्रह्मेति च श्रुतेः। अकारो वै सर्वा वाग् इति च। वाचक-जातस्याकार-प्रकृतित्वꣳ वाच्य-जातस्य ब्रह्म-प्रकृतित्वꣳ च सुस्पष्टम्। अतो ब्रह्मणोऽकार-वाच्यता-प्रतिपादनाद् अकार-वाच्यो नारायण एव महेश्वर इति सिद्धम्।

॥१०४॥

तस्यैव सहस्रशीर्षꣳ देवम् इति केवल-पर-तत्त्व-विशेष-प्रतिपादन-परेण नारायणानुवाकेन सर्वस्मात् परत्वꣳ प्रपञ्चितम्। अनेनानन्य-परेण प्रतिपादितम् एव पर-तत्त्वम् अन्य-परेषु सर्व-वाक्येषु केनापि शब्देन प्रतीयमानꣳ तद् एवेत्य् अवगम्य इति शास्त्र-दृष्त्या तूपदेशो वामदेववद् इति सूत्र-कारेण निर्णीतम्। तद् एतत् परꣳ ब्रह्म क्वचिद् ब्रह्म-शिवादि-शब्दाद् अवगतम् इति केवल-ब्रह्म-शिवयोर् न परत्व-प्रसङ्गः। अस्मिन्न् अनन्य-परेऽनुवाके तयोर् इन्द्रादि-तुल्यतया तद्-विभूतित्व-प्रतिपादनात्। क्वचिद् आकाश-प्राणादि-शब्देन परꣳ ब्रह्माभिहितम् इति भूताकाश-प्राणादेर् यथा न परत्वम्। यत् पुनर् इदम् आशङ्कितम् अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डरीकꣳ वेश्म दहरोऽस्मिन्न् अन्तराकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यꣳ तद् वा व विजिज्ञासितव्यम् इत्य् अत्राकाश-शब्देन जगद्-उपादान-कारणꣳ प्रतिपाद्य तद्-अन्तर्वर्तिनः कस्यचित् तत्त्व-विशेषस्यान्वेष्टव्यता प्रतिपाद्यते। अस्याकाशस्य नाम-रूपयोर् निवोढृत्व-श्रवणात् पुरुषसूक्ते पुरुषस्य नाम-रूपयोः कर्तृत्व-दर्शनाच् चाकाश-पर्याय-भूतात् पुरुषाद् अन्यस्यान्वेष्टव्यतयोपास्यत्वꣳ प्रतीयत इत्य् अनधीत-वेदानाम् अदृष्ट-शास्त्राणाम् इदꣳ चोद्यꣳ।

॥१०५॥

यतस् तत्र श्रुतिर् एवास्य परिहारम् आह। वाक्य-कारश् च दहरोऽस्मिन्न् अन्तराकाशः किꣳ तद् अत्र विद्यते यद् अन्वेष्टव्यꣳ यद् वा व विजिज्ञासितव्यम् इति चोदिते यावान् वा अयम् आकाशस् तावान् एषोऽन्तर्हृदय आकाश इत्य् आदिनास्याकाश-शब्द-वाच्यस्य परम-पुरुषस्यानवधिक-महत्त्वꣳ सकल-जगद्-आधारत्वꣳ च प्रतिपाद्य तस्मिन् कामाः समाहिता इति काम-शब्देनापहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्प-पर्यन्त-गुणाष्टकꣳ निहितम् इति परम-पुरुषवत् परम-पुरुष-गुणाष्टकस्यापि पृथग् विजिज्ञासितव्यता-प्रतिपादयिषया तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् उक्तम् इति श्रुत्यैव सर्वꣳ परिहृतम्।

॥१०६॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- किꣳ तद् अत्र विद्यते यद् अनेष्टव्यम् इत्य् अस्य चोद्यस्य तस्मिन् सर्वस्य जगतः स्रष्टृत्वम् आधारत्वꣳ नियन्तृत्वꣳ शेषित्वम् अपहत-पाप्मत्वादयो गुणाश् च विद्यन्त इति परिहार इति। तथा च वाक्य-कार-वचनꣳ तस्मिन् यद् अन्तर् इति काम-व्यपदेश इति। काम्यन्त इति कामाः। अपहत-पाप्मत्वादयो गुणा इत्य् अर्थः। एतद् उक्तꣳ भवति--- यद् एतद् दहराकाश-शब्दाभिधेयꣳ निखिल-जगद्-उदय-वैभव-लय-लीलꣳ परꣳ ब्रह्म तस्मिन् यद् अन्तर् निहितम् अनवधिकातिशयम् अपहत-पाप्मत्वादि-गुणाष्टकꣳ तद् उभयम् अप्य् अन्वेष्टव्यꣳ विजिज्ञासितव्यम् इति। यथाह अथ य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामाꣳस् तेषाꣳ सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवन्तीति।

॥१०७॥

यः पुनः कारणस्यैव ध्येयता-प्रतिपादन-परे वाक्ये विष्णोर् अनन्य-पर-वाक्य-प्रतिपादित-पर-तत्त्व-भूतस्य कार्य-मध्ये निवेशः स स्व-कार्य-भूत-तत्त्व-सङ्ख्या-पूरणꣳ कुर्वतः स्व-लीलया जगद्-उपकाराय स्वेच्छावतार इत्य् अवगन्तव्यः। यथा लीलया देव-सङ्ख्या-पूर्णꣳ कुर्वत उपेन्द्रत्वꣳ परस्यैव, यथा च असूर्य-वꣳशोद्भव-राज-सङ्ख्या-पूर्णꣳ कुर्वतः परस्यैव ब्रह्मणो दाशरथि-रूपेण स्वेच्छावतारः, यथा च सोम-वꣳश-सङ्ख्या-पूरणꣳ कुर्वतो भगवतो भू-भारावतारणाय स्वेच्छया वसुदेव-गृहेऽवतारः।

॥१०८॥

सृष्टि-प्रलय-प्रकरणेषु नारायण एव परम-कारणतया प्रतिपाद्यत इति पूर्वम् एवोक्तम्। यत् पुनर् अथर्वशिरसि रुद्रेण स्व-सर्वैश्वर्यꣳ प्रपञ्चितꣳ तत् सोऽन्तराद् अन्तरꣳ प्राविशद् इति परमात्म-प्रवेशाद् उक्तम् इति श्रुत्यैव व्यक्तम्। शास्त्र-दृष्ट्या तूपदेशो वामदेववद् इति सूत्र-कारेणैवꣳ-वादिनाम् अर्थः प्रतिपादितः। यथोक्तꣳ प्रह्लादेनापि---

सर्व-गत्वाद् अनन्तरस्य स एवाहम् अवस्थितः।

मत्तः सर्वम् अहꣳ सर्वꣳ मयि सर्वꣳ सनातने॥

इत्य् आदि। अत्र सर्व-गत्वाद् अनन्तस्येति हेतुर् उक्तः। स्व-शरीर-भूतस्य सर्वस्य चिद्-अचिद्-वस्तुन आत्मत्वेन सर्व-गः परमात्मेति सर्वे शब्दाः सर्व-शरीरꣳ परमात्मानम् एवाभिदधतीत्य् उक्तम्। अतोऽहम् इति शब्दः स्वात्म-प्रकार-प्रकारिणꣳ परमात्मानम् एवाचष्टे। अत इदम् उच्यते। आत्मेत्य् एव तु गृह्णीयात् सर्वस्य तन्-निष्पत्तेर् इत्य् आदि नाहङ्ग्रहणोपासनꣳ वाक्य-कारेण कार्यावस्थः कारणावस्थश् च स्थूल-सूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरः परमात्मैवेति सर्वस्य तन्-निष्पत्तेर् इत्य् उक्तम्। आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति सूत्र-कारेण च। महाभारते च ब्रह्म-रुद्र-सꣳवादे ब्रह्मा रुद्रꣳ प्रयाह---

तवान्तरात्मा मम च ये चान्ये देहि-सञ्ज्ञिताः।

इति। रुद्रस्य ब्रह्मणश् चान्येषाꣳ च देहिनाꣳ परमेश्वरो नारायणोऽन्तरात्मतयावस्थित इति। तथा तत्रैव---

विष्णुर् आत्मा भगवतो भवस्यामित-तेजसः।

तस्माद् धनुर् ज्या-सꣳस्पर्शꣳ स विषेहे महेश्वरः॥

इति। तत्रैव---

एतौ द्वौ विबुध-श्रेष्ठौ प्रसाद-क्रोध-जौ स्मृतौ।

तद्-आदर्शित-पन्थानौ सृष्टि-सꣳहार-कारकौ॥

इति। अन्तरात्मतयावस्थित-नारायण-दर्शित-पथौ ब्रह्म-रुद्रौ सृष्टि-सꣳहार-कार्य-कराव् इत्य् अर्थः।

॥१०९॥

निमित्तोपादानयोस् तु भेदꣳ वदन्तो वेद-बाह्या एव स्युः। जन्माद्यस्य यतः प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधाद् इत्य् आदि वेदवित्-प्रणीत-सूत्र-विरोधात्। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयꣳ तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति ब्रह्म-वनꣳ ब्रह्म स वृक्ष आसीद् यतो द्याव् आपृथिवी निष्टतक्षुः ब्रह्माध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन् सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधि न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः नेह नानास्ति किञ्चन सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः पुरुष एवेदꣳ सर्वꣳ यद् भूतꣳ यच् च भव्यम् उतामृतत्वस्येशानः नान्यः पन्था अयनाय विद्यत इत्य् आदि सर्व-श्रुति-विरोधाच् च।

॥११०॥

इतिहास-पुराणेषु च सृष्टि-स्थिति-प्रलय-प्रकरणयोर् इदम् एव पर-तत्त्वम् इत्य् अवगम्यते। यथा महाभारते---

कुतः सृष्टम् इदꣳ सर्वꣳ जगत् स्थावर-जङ्गमम्।

प्रलये च कम् अभ्येति तन् नो ब्रूहि पितामह॥

इति पृष्टः---

नारायणो जगन्-मूर्तिर् अनन्तात्मा सनातनः।

इत्य् आदि च वदति।

ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः।

जङ्गमाजङ्गमꣳ चेदꣳ जगन् नारायणोद्भवम्॥

इति च। प्राच्योदीच्य-दाक्षिणात्य-पाश्चात्य-सर्व-शिष्टैः सर्व-धर्म-सर्व-तत्त्व-व्यवस्थायाम् इदम् एव पर्याप्तम् इत्य् अविगान-परिगृहीतꣳ वैष्णवꣳ च पुराणꣳ जन्माद्य् अस्य यत इति जगज्-जन्मादि-कारणꣳ ब्रह्मेत्य् अवगम्यते। तज्-जन्मादि-कारणꣳ किम् इति प्रश्न-पूर्वकꣳ विष्णोः सकाशाद् भूतम् इत्य् आदिना ब्रह्म-स्वरूप-विशेष-प्रतिपादनैक-परतया प्रवृत्तम् इति सर्व-सम्मतम्। तथा तत्रैव---

प्रकृतिर् या ख्याता व्यक्ताव्यक्त-स्वरूपिणी।

पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि॥

परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः।

विष्णु-नामा स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते॥

इति। सर्व-वेद-वेदान्तेषु सर्वैः शब्दैः परम-कारणतयायम् एव गीयत इत्य् अर्थः। यथा सर्वासु ष्रुतिषु केवल-परब्रह्म-स्वरूप-विशेष-प्रतिपादनायैव प्रवृत्तो नारायणानुवाकस् तथेदꣳ वैष्णवꣳ च पुराणम्---

सोऽहम् इच्छामि धर्म-ज्ञ श्रोतुꣳ त्वत्तो यथा जगत्।

बभूव भूयश् च यथा महा-भाग भविष्यति॥

यन्-मयꣳ च जगद् ब्रह्मन्य् अतश् चैतच् चराचरम्।

लीनम् आसीद् यथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च॥

इति परꣳ ब्रह्म किम् इति प्रक्रम्य---

विष्णोः सकाशाद् उद्भूतꣳ जगत् तत्रैव च स्थितम्।

स्थिति-सꣳयम-कर्तासौ जगतोऽस्य जगच् च सः॥

परः पराणाꣳ परमः परमात्मात्म-सꣳस्थितः।

रूप-वर्णादि-निर्देश-विशेषण-विवर्जितः॥

अपक्षय-विनाशाभ्याꣳ परिणामर्द्धि-जन्मभिः।

वर्जितः शक्यते वक्तुꣳ यः सद् अस्तीति केवलम्॥

सर्वत्रासौ समस्तꣳ च वसत्य् अत्रेति वै यतः।

ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते॥

तद् ब्रह्म परꣳ नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्।

एक-स्वरूपꣳ च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम्॥

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्त-स्वरूपवत्।

तथा पुरुष-रूपेण काल-रूपेण च स्थितम्॥

स सर्व-भूत-प्रकृतिꣳ विकारान् गुणादि-दोषाꣳश् च मुने व्यतीतः।

अतीत-सर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतꣳ यद् भुवनान्तराले॥

समस्त-कल्याण-गुणात्मकोऽसौ स्व-शक्ति-लेशोद्धृत-भूत-वर्गः।

इच्छा-गृहीताभिमतोरु-देहः सꣳसाधिताशेष-जगद्-धितोऽसौ॥

तेजो-बलैश्वर्य-महावबोध-सुवीर्य-शक्त्य्-आदि-गुणैक-राशिः।

परः पराणाꣳ सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे॥

स ईश्वरो व्यष्टि-समष्टि-रूपोऽव्यक्त-स्वरूपः प्रकट-स्वरूपः।

सर्वेश्वरः सर्व-दृक् सर्व-वेत्ता समस्त-शक्तिः परमेश्वराख्यः॥

सञ्ज्ञायते येन तद् अस्त-दोषꣳ शुद्धꣳ परꣳ निर्मलम् एक-रूपम्।

सन्दृश्यते वाप्य् अधिगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतोऽन्यद् उक्तम्॥

इति परब्रह्म-स्वरूप-विशेष-निर्णयायैव प्रवृत्तम्।

॥१११॥

अन्यानि सर्वाणि पुराणान्य् एतद्-अविरोधेन नेयानि। अन्य-परत्वꣳ च तत्-तद्-आरम्भ-प्रकारैर् अवगम्यते। सर्वात्मना विरुद्धाꣳशस् तामसत्वाद् अनादरणीयः।

॥११२॥

नन्व् अस्मिन्न् अपि---

सृष्टि-स्थित्य्-अन्तकरणीꣳ ब्रह्म-विष्नु-शिवात्मिकाꣳ।

स सञ्ज्ञा याति भगवान् एक जनार्दनः॥

इति त्रि-मूर्ति-साम्यꣳ प्रतीयते। नैतद् एवम्। एक एव जनार्दन इति जन अर्दनस्यैव ब्रह्म-शिवादि-कृत्स्न-प्रपञ्च-तादात्म्यꣳ विधीयते। जगच् च स इति पूर्वोक्तम् एव विवृणोति स्रष्टा सृजति चात्मानꣳ विष्णुः पाल्यꣳ च पाति च।

उपसꣳह्रियते चान्ते सꣳहर्ता च स्वयꣳ प्रभुः॥

इति च स्रष्टृत्वेनावस्थितꣳ ब्रह्मणꣳ सृज्यꣳ च सꣳहर्तारꣳ सꣳहार्यꣳ च युगपन् निर्दिश्य सर्वस्य विष्णु-तादात्म्योपदेशात् सृज्य-सꣳहार्य-भूताद् वस्तुनः स्रष्टृ-सꣳहर्त्रोर् जनार्दन-विभूतित्वेन विशेषो दृश्यते। जनार्दन-विष्णु-शब्दयोः पर्यायत्वेन ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिकाम् इति विभूतिम्। अत एव स्वेच्छया लीलार्थꣳ विभूत्य्-अन्तर्भाव उच्यते। यथेदम् अनन्तरम् एवोच्यते---

पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाश एव च।

सर्वेन्द्रियान्तःकरणꣳ पुरुषाख्यꣳ हि यज् जगत्॥

स एव सर्व-भूतात्मा विश्व-रूपो यतोऽव्ययः।

सर्गादिकꣳ ततोऽस्यैव भूत-स्थम् उपकारकम्॥

स एव सृज्यः स च सर्व-कर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च।

ब्रह्माद्य्-अवस्थाभिर् अशेष-मूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः॥ इति।

॥११३॥

अत्र सामानाधिकरण्य-निर्दिष्टꣳ हेय-मिश्र-प्रपञ्च-तादात्म्यꣳ निरवद्यस्य निर्विकारस्य समस्त-कल्याण-गुणात्मकस्य ब्रह्मणः कथम् उपपद्यत इत्य् आशङ्ख्य स एव सर्व-भूतात्मा विश्व-रूपो यतोऽव्यय इति स्वयम् एवोपपादयति। स एव सर्वेश्वरः परब्रह्म-भूतो विष्णुर् एव सर्वꣳ जगद् इति प्रतिज्ञाय सर्व-भूतात्मा विश्व-रूपो यतोऽव्यय इति हेतुर् उक्तः। सर्व-भूतानाम् अयम् आत्मा विश्व-शरीरो यतोऽव्यय इत्य् अर्थः। वक्ष्यति च सत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुर् इति।

एतद् उक्तꣳ भवति--- अस्याव्ययस्यापि परस्य ब्रह्मणो विष्णोर् विश्व-शरीरतया तादात्म्य-विरुद्धम् इत्य् आत्म-शरीरयोश् च स्वभावा व्यवस्थिता एव। एवम्भूतस्य सर्वेश्वरस्य विष्णोः प्रपञ्चान्तर्भूत-नियाम्य-कोटि-निविष्ट-ब्रह्मादि-देव-तिर्यङ्-मनुष्येषु तत्-तत्-समाश्रयणीयत्वाय स्वेच्छावतारः पूर्वोक्तः। तद् एतद् ब्रह्मादीनाꣳ भावना-त्रयान्वयेन कर्म-वश्यत्वꣳ भगवतः परब्रह्म-भूतस्य वासुदेवस्य निखिल-जगद्-उपकाराय स्वेच्छया स्वेनैव रूपेण देवादिष्व् अवतार इति च षष्टेऽꣳशे शुभाश्रय-प्रकरणे सुव्यक्तम् उक्तम्। अस्य देवादि-रूपेणावतारेष्व् अपि न प्राकृतो देह इति महाभारते न भूत-सङ्घ-सꣳस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः, इति प्रतिपादितः। श्रुतिभिश् च--- अजायमानो बहुधा विजायते तस्य धीराः परिजानन्ति योनिम् इति। कर्म-वश्यानाꣳ ब्रह्मादीनाम् अनिच्छताम् अपि तत्-तत्-कर्मानुगुण-प्रकृति-परिणाम-रूप-भूत-सङ्घ-सꣳस्थान-विशेष-देवादि-शरीर-प्रवेश-रूपꣳ जन्मावर्जनीयम्। अयꣳ तु सर्वेश्वरः सत्य-सङ्कल्पो भगवान् एवम्भूत-शुभेतर-जन्माकुर्वन्न् अपि स्वेच्छया स्वेनैव निरतिशय-कल्याण-रूपेण देवादिषु जगद्-उपकाराय बहुधा जायते, तस्यैतस्य शुभेतर-जन्माकुर्वतोऽपि स्व-कल्याण-गुणानन्त्येन बहुधा योनिꣳ बहु-विध-जन्म धीराधीरमताम् अग्रेसरा जानन्तीत्य् अर्थः।

॥११४॥

तद् एतन् निखिल-जगन्-निमित्तोपादान-भूताज् जन्माद्य् अस्य यतः प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधाद् इत्य् आदि-सूत्रैः प्रतिपादितात् परस्माद् ब्रह्मणः परम-पुरुषाद् अन्यस्य कस्यचित् परतरत्वꣳ परमतः सेतून्मान-सम्बन्ध-भेद-व्यपदेशेभ्य इत्य् आशङ्क्य सामान्यात् तु बुद्ध्य्-अर्थः पादवत् स्थान-विशेषात् प्रकाशादिवद् उपपत्तेश् च तथान्य-प्रतिषेधाद् अनेन सर्व-गतत्व-मायाम् आदि-शब्दादिभ्य इति सूत्र-कारः स्वयम् एव निराकरोति।

॥११५॥

मानवे च शास्त्रे---

प्रादुरासीत् तमोनुदः सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः।

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यम् अपासृजत्॥

तस्मिञ् जज्ञे स्वयꣳ ब्रह्म

इति ब्रह्मणो जन्म-श्रवणात् क्षेत्रज्ञत्वम् एवावगम्यते। तथा च स्रष्टुः परम-पुरुषस्य तद्-विसृष्टस्य च ब्रह्मणः---

अयꣳ तस्य ताः पूर्वꣳ तेन नारायणः स्मृतः।

तद्-विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते॥

इति नाम-निर्देशाच् च। तथा च वैष्णवे पुराणे हिरण्यगर्भादीनाꣳ भावनानाम् आनुष्ठेय-विषयकः सꣳस्कारः। सा त्रिविधा ब्रह्म-भावनोपासना-दृढ-सꣳस्कारः, ब्रह्म-शब्दस्य ज्ञात-परत्वात्। सा सनकादिषु कर्म-भावना, देवादिषु तेषाꣳ वैदिक-कर्म-परत्वात्। कर्म-ब्रह्मोभय-भावना हिरण्यगर्भस्य, तस्य वैदिक-कर्मोपासनात्मक-ज्ञानोभय-परायणत्वात्। भावना-त्रयान्वयाद् अशुद्धत्वेन शुभाश्रयत्वानर्हतोपपादनात् क्षेत्रत्वꣳ निश्चीयते।

॥११६॥

यद् अपि कैश्चिद् उक्तꣳ सर्वस्य शब्द-जातस्य विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-रूपस्य कार्याभिधायित्वेनैव प्रामाण्यꣳ वर्णनीयम्। व्यवहाराद् अन्यत्र शब्दस्य बोधकत्व-शक्त्य्-अवधारणासम्भवाद् व्यवहारस्य च कार्य-बुद्धि-मूलत्वात् कार्य-रूप एव शब्दार्थः। न परिनिष्पन्ने वस्तुनि शब्दः प्रमाणम् इति। अत्रोच्यते। प्रवर्तक-वाक्य-व्यवहार एव शब्दानाम् अर्थ-बोधकत्व-शक्त्य्-अवधारणꣳ कर्तव्यम् इति किम् इयꣳ राजाज्ञा। सिद्ध-वस्तुषु शब्दस्य बोधकत्व-शक्ति-ग्रहणम् अत्यन्त-सुकरम्। तथा हि केनचिद् धस्त-चेष्टादिनापवरके दण्डः स्थित इति देवदत्ताय ज्ञापयेति प्रेषितः कश्चित् तज्-ज्ञापने प्रवृत्तोऽपवरके दण्डः स्थित इति शब्दꣳ प्रयुङ्क्ते। मूकवद् धस्त-चेष्टाम् इमाꣳ जानन् पार्श्व-स्थोऽन्यः प्राग् व्युत्पन्नोऽपि तस्यार्थस्य बोधनायापवरके दण्डः स्थित इत्य् अस्य शब्दस्य प्रयोग-दर्शनाद् अस्यार्थस्यायꣳ शब्दो बोधक इति जानातीति किम् अत्र दुष्करम्। तथा बालस् तातोऽयम् इयꣳ मातायꣳ मातुलोऽयꣳ मनुष्योऽयꣳ मृगश् चन्द्रोऽयम् अयꣳ च सर्प इति माता-पितृ-प्रभृतिभिः शब्दैः शनैः शनैर् अङ्गुल्या निर्देशने तत्र तत्र बहुशः शिक्षितस् तैर् एव शब्दैस् तेष्व् अर्थेषु स्वात्मनश् च बुद्ध्य्-उत्पत्तिꣳ दृष्ट्वा तेष्व् अर्थेषु तेषाꣳ शब्दानाम् अङ्गुल्या निर्देश-पूर्वकः प्रयोगः सम्बन्धान्तराभावात् सङ्केतयितृ-पुरुषाज्ञानाच् च बोधकत्व-निबन्धन इति क्रमेण निश्चित्य पुनर् अप्य् अस्य शब्दस्यायम् अर्थ इति पूर्व-वृद्धैः शिक्षितः सर्व-शब्दानाम् अर्थम् अवगम्य स्वयम् अपि सर्वꣳ वाक्य-जातꣳ प्रयुङ्क्ते। एवम् एव सर्व-पदानाꣳ स्वार्थाभिधायित्वꣳ सङ्घात-विशेषणाꣳ च यथावस्थित-सꣳसर्ग-विशेष-वाचित्वꣳ च जानातीति कार्यार्थैव व्युतिपत्तिर् इत्य् आदि निर्बन्धो निर्बन्धनः। अतः परिष्पन्नः वस्तुनि शब्दस्य बोधकत्व-शक्त्य्-अवधारणात् सर्वाणि वेदान्त-वाक्यानि सकल-जगत्-कारणꣳ सर्व-कल्याण-गुणाकरम् उक्त-लक्षणꣳ ब्रह्म बोधयन्त्य् एव।

॥११७॥

अपि च कार्यार्थ एव व्युत्पत्तिर् अस्तु। वेदान्द-वाक्यान्य् अप्य् उपासन-विषय-कार्याधिकृत-विशेषण-भूत-फलत्वेन दुःखासम्भिन्न-देश-विशेष-रूप-स्वर्गादिवद् अतिरात्र-सत्र-प्रतिष्ठादिवद् अपगोरण-शतयातना-साध्य-साधन-भाववच् च कर्योपयोगितयैव सर्वꣳ बोधयन्ति। तथा हि ब्रह्म-विद् आप्नोति परम् इत्य् अत्र ब्रह्मोपासन-विषय-कार्याधिकृत-विशेषण-भूत-फलत्वेन ब्रह्म-प्राप्तिः श्रूयते पर-प्राप्ति-कामो ब्रह्म विद्याद् इत्य् अत्र प्राप्यतया प्रतीयमानꣳ ब्रह्म-स्वरूपꣳ तद्-विशेषणꣳ च सर्वꣳ कार्योपयोगितयैव सिद्धꣳ भवति। तद्-अन्तर्गतम् एव जगत्-स्रष्टृत्वꣳ सꣳहर्तृत्वम् आधारत्वम् अन्तरात्मत्वम् इत्य् आद्य् उक्तम् अनुक्तꣳ च सर्वम् इति न किञ्चिद् अनुपपन्नम्।

॥११८॥

एवꣳ च सति मन्त्रार्थवाद-गता ह्य् अविरुद्धा अपूर्वाश् चार्थाः सर्वे विधि-शेषतयैव सिद्धा भवन्ति। यथोक्तꣳ द्रमिड-भाष्ये ऋणꣳ हि वै जायत इति श्रुतेर् इत्य् उपक्रम्य यद्य् अप्य् अवदान-स्तुति-परꣳ वाक्यꣳ तथापि नासता स्तुतिर् उपपद्यत इति। एतद् उक्तꣳ भवति सर्वो ह्य् अर्थवाद-भागो देवताराधन-भूत-यागादेः साङ्गस्याराध्य-देवतायाश् चादृष्ट-रूपान् गुणान् सहस्रशो वदन् सहस्रशः कर्मणि प्राशस्त्य-बुद्धिम् उत्पादयति। तेषाम् असद्-भावे प्राशस्त्य-बुद्धिर् एव न स्याद् इति कर्मणि प्राशस्त्य-बुद्ध्य्-अर्थꣳ गुण-सद्-भावम् एव बोधयतीति। अनयैव दिशा सर्वे मन्त्रार्थवादावगता अर्थाः सिद्धाः।

॥११९॥

अपि च कार्य-वाक्यार्थवादिभिः किम् इदꣳ कार्यत्वꣳ नामेति वक्तव्यम्। कृति-भाव-भाविता कृत्य्-उद्देश्यता चेति चेत्। किम् इदꣳ कृत्य्-उद्देश्यत्वम्। यद् अधिकृत्य कृतिर् वर्तते तत् कृत्य्-उद्देश्यत्वम् इति चेत्। पुरुष-व्यापार-रूपायाः कृतेः कोऽयम् अधिकारो नाम। यत् प्राप्तीच्छया कृतिम् उत्पादयति पुरुषः तत् कृत्य्-उद्देश्यत्वम् इति चेद् धन्त तर्हीष्टत्वम् एव कृत्य्-उद्देश्यत्वम्। अथैवꣳ मनुषे इष्टस्यैव रूप-द्वयम् अस्ति। इच्छा-विषयतया स्थितिः पुरुष-प्रेरकत्वꣳ च। तत्र प्रेरकत्वाकारः कृत्य्-उद्देश्यत्वम् इति सोऽयꣳ स्व-पक्षाभिनिवेश-कारितो वृथाश्रमः। तथा हीच्छा-विषयतया प्रतीतस्य स्व-प्रयत्नोत्पत्तिम् अन्तरेणासिद्धिर् एव प्रेरकत्वम्। तत एव प्रवृत्तेः। इच्छायाꣳ जातायाम् इष्टस्य स्व-प्रयत्नोत्पत्तिम् अन्तरेणासिद्धिः प्रतीयते चेत् ततश् चिकीर्षा जायते ततः प्रवर्तते पुरुष इति तत्त्व-विदाꣳ प्रक्रिया। तस्माद् इष्टस्य कृत्य्-अधीनात्म-लाभत्वातिरेकि कृत्य्-उद्देश्यत्वꣳ नाम किम् अपि न दृष्यते। अथोच्यते इष्टता-हेतुश् च पुरुषानुकूलता। तत्-पुरुषानुकूलत्वꣳ कृत्य्-उद्देश्यत्वम् इति चेत्। नैवम्। पुरुषानुकूलꣳ सुखम् इत्य् अनर्थान्तरम्। तथा पुरुषानुकूलꣳ दुःख-पर्यायम्। अतः सुख-व्यतिरिक्तस्य कस्यापि पुरुषानुकूलत्वꣳ न सम्भवति।

ननु च दुःख-निवृत्तेर् अपि सुख-व्यतिरिक्तायाः पुरुषानुकूलता दृष्टा। नैतत्। आत्मानुकूलꣳ सुखम् आत्म-प्रतिकूलꣳ दुःखम् इति हि सुख-दुःखयोर् विवेकः। तत्रात्मानुकूलꣳ सुखम् इष्टꣳ भवति। तत्-प्रतिकूलꣳ दुःखꣳ चानिष्टम्। अतो दुःख-सꣳयोगस्यासह्यतया¹ तन्-निवृत्तिर् अपीष्टा भवति। तत एवेष्टता-साम्याद् अनुकूलता-भ्रमः। तथा हि प्रकृति-सꣳसृष्टस्य सꣳसारिणः पुरुषस्यानुकूल-सꣳयोगः प्रतिकूल-सꣳयोगः स्वरूपेणावस्थितिर् इति च तिस्रोऽवस्थाः। तत्र प्रतिकूल-सम्बन्ध-निवृत्तिश् चानुकूल-सम्बन्ध-निवृत्तिश् च स्वरूपेणावस्थितिर् एव। तस्मात् प्रतिकूल-सꣳयोगे वर्तमाने तन्-निवृत्ति-रूपा स्वरूपेणावस्थितिर् अपीष्टा भवति। तत्रेष्टता-साम्याद् अनुकूलता-भ्रमः।

॥१२०॥

अतः सुख-रूपत्वाद् अनुकूलतायाः नियोगस्यानुकूलताꣳ वदन्तꣳ प्रामाणिकाः परिहसन्ति। इष्टस्यार्थ-विशेषस्य निवर्तकतयैव हि नियोगस्य नियोगत्वꣳ स्थिरत्वम् अपूर्वत्वꣳ च प्रतीयते। स्वर्ग-कामो यजेतेत्य् अत्र कार्यस्य क्रियातिरिक्ता स्वर्ग-काम-पद-समभिव्याहारेण स्वर्ग-साधनत्व-निश्चयाद् एव भवन्ति। न च वाच्यꣳ यजेतेत्य् अत्र प्रथमꣳ नियोगः स्व-प्रधानतयैव प्रतीयते स्वर्ग-काम-पद-समभिव्याहारात् स्व-सिद्धये स्वर्ग-सिद्ध्य्-अनुकूलता च नियोगस्येति। यजेतेति हि धात्व्-अर्थस्य पुरुष-प्रयत्न-साध्यता प्रतीयते। स्वर्ग-काम-पद-समभिव्याहाराद् एव धात्व्-अर्थातिरेकिणो नियोगत्वꣳ स्थिरत्वम् अपूर्वत्वꣳ चेत्य् आदि। तच् च स्वर्ग-साधनत्व-प्रतीति-निबन्धनम्। समभिव्याहृत-स्वर्ग-काम-पदार्थान्वय-योग्यꣳ स्वर्ग-साधनम् एव कार्यꣳ लिङ्-आदयोऽभिदधतीति लोक-व्युत्पत्तिर् अपि तिरस्कृता। एतद् उक्तꣳ भवति--- समभिव्यहृत-पदान्तर-वाच्यार्थान्वय-योग्यम् एवेतर-पद-प्रतिपाद्यम् इत्य् अन्विताभिधायि-पद-सङ्घात-रूप-वाक्य-श्रवण-समनन्तरम् एव प्रतीयते। तच् च स्वर्ग-साधन-रूपम्। अतः क्रियावद् अनन्यार्थतापि विरोधाद् एव परित्यक्तेति। अत एव गङ्गायाꣳ घोष इत्य् आदौ घोष-प्रतिवास-योग्यार्थोपस्थापन-परत्वꣳ गङ्गा-पदस्याश्रीयते। प्रथमꣳ गङ्गा-पदेन गङ्गार्थः स्मृत इति गङ्गा-पदार्थस्य पेयत्वꣳ न वाक्यार्थान्वयीभवति। एवम् अत्र अपि यजेतेत्येतावन्-मात्र-श्रवणे कार्यम् अनन्यार्थꣳ स्मृतम् इति वाक्यार्थान्वय-समये कार्यस्यानन्यार्थता नावतिष्ठते। कार्याभिधायि-पद-श्रवण-वेलायाꣳ प्रथमꣳ कार्यम् अनन्यार्थꣳ प्रतीतम् इत्य् एतद् अपि न सङ्गच्छते। व्युत्पत्ति-काले गवानयनादि-क्रियाया दुःख-रूपाया इष्ट-विशेष-साधनतयैव कार्यता-प्रतीतेः। अतो नियोगस्य पुरुषानुकूलत्वꣳ सर्व-लोक-विरुद्धꣳ नियोगस्य सुख-रूप-पुरुषानुकूलताꣳ वदतः स्वानुभव-विरोधश् च। करीर्या वृष्टि-कामो यजेय्तेत्य् आदिषु सिद्धेऽपि नियोगे वृष्ट्य्-आदि-सिद्धि-निमित्तस्य वृष्टि-व्यतिरेकेण नियोगस्यानुकूलता नानुभूयते। यद्य् अप्य् अस्मिञ् जन्मनि वृष्ट्य्-आदि-सिद्धेर् अनियमस् तथाप्य् अनियमाद् एव नियोग-सिद्धिर् अवश्याश्रयणीया। तस्मिन्न् अनुकूलता-पर्याय-सुखानुभूतिर् न दृश्यते। एवम् उक्त-रीत्या कृति-साध्येष्टत्वातिरेकि कृत्य्-उद्देश्यत्वꣳ न दृश्यते।

॥१२१॥

कृतिꣳ प्रति शेषित्वꣳ कृत्य्-उद्देश्यत्वम् इति चेत्। किम् इदꣳ शेषित्वꣳ किꣳ च शेषत्वम् इति वक्तव्यम्। कार्यꣳ प्रति सम्बन्धी शेषः। तत्-प्रतिसम्बन्धित्वꣳ शेषित्वम् इति चेत्। एवꣳ तर्हि कार्यत्वम् एव शेषित्वम् इत्य् उक्तꣳ भवति। कार्यत्वम् एव विचार्यते। परोद्देश-प्रवृत्त-कृति-व्याप्त्य्-अर्हत्वम् शेषत्वम् इति चेत्। कोऽयꣳ परोद्देशो नामेति। अयम् एव हि विचार्यते। उद्देश्यत्वꣳ नामेप्सितत्व-साध्यत्वम् इति चेत्। किम् इदम् ईप्सितत्वम्। कृति-प्रयोजनत्वम् इति चेत् पुरुषस्य कृत्य्-आरम्भ-प्रयोजनम् एव हि कृति-प्रयोजनम्। स चेच्छा-विषयः कृत्य्-अधीनात्म-लाभ इति पूर्वोक्त एव। अयम् एव हि सर्वत्र शेष-शेषि-भावः। पर-गतातिशयाधानेच्छोपादेयत्वम् एव यस्य स्वरूपꣳ स शेषः परः शेषी। फलोत्पत्तीच्छया यागादेस् तत्-प्रयत्नस्य चोपादेयत्वꣳ यागादि-सिद्धीच्छयान्यत् सर्वम् उपादेयम्।

॥१२२॥

एवꣳ गर्भ-दासादीनाम् अपि पुरुष-विशेषातिशयाधानोपादेयत्वम् एव स्वरूपम्। एवम् ईश्वर-गतातिशयाधानेच्छयोपादेयत्वम् एव चेतनाचेतनात्मकस्य नित्यस्यानित्यस्य च सर्वस्य वस्तुनः स्वरूपम् इति सर्वम् ईश्वर-शेषत्वम् एव सर्वस्य चेश्वरः शेषीति सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः पतिꣳ विश्वस्येत्य् आद्य् उक्तम्। कृति-साध्यꣳ प्रधानꣳ यत् तत् कार्यम् अभिधीयत इत्य् अयम् अर्थः श्रद्दधानेष्व् एव शोभते।

॥१२३॥

अपि च स्वर्ग-कामो यजेतेत्य् आदिषु ल-कार-वाच्य-कर्तृ-विशेष-समर्पण-पराणाꣳ स्वर्ग-कामादि-पदानाꣳ नियोज्य-विशेष-समर्पण-परत्वꣳ शब्दानुशासन-विरुद्धꣳ केनावगम्यते। साध्य-स्वर्ग-विशिष्टस्य स्वर्ग-साधने कर्तृत्वान्वयो न घटत इति चेत्। नियोज्यत्वान्वयोऽपि न घटत इति हि स्वर्ग-साधनत्व-निश्चयः। स तु शास्त्र-सिद्धे कर्तृत्वान्वये स्वर्ग-साधनत्व-निश्चयः क्रियते। यथा भोक्तु-कामो देवदत्त-गृहꣳ गच्छेद् इत्य् उक्ते भोजन-कामस्य देवदत्त-गृह-गमने कर्तृत्व-श्रवणाद् एव प्राग् अज्ञातम् अपि भोजन-साधनत्वꣳ देवदत्त-गृह-गमनस्यावगम्यते। एवम् अत्रापि भवति। न क्रियान्तरꣳ प्रति कर्तृतया श्रुतस्य क्रियान्तरे कर्तृत्व-कल्पनꣳ युक्तꣳ यजेतेति हि याग-कर्तृतया श्रुतस्य बुद्धौ कर्तृत्व-कल्पनꣳ क्रियते। बुद्धेः कर्तृत्व-कल्पनम् एव हि नियोज्यत्वम्। यथोक्तꣳ---

नियोज्य सर्व-कार्यꣳ यः स्वकीयत्वेन बुध्यते।

इति। यष्टृत्वानुगुणꣳ तद्-बोधृत्वम् इति चेत्। देवदत्तः पचेद् इति पाके कर्तृतया श्रुतस्य देवदत्तस्य पाकार्थ-गमनꣳ पाकानुगुणम् इति गमने कर्तृत्व-कल्पनꣳ न युज्यते।

॥१२४॥

किꣳ च लिङ्-आदि-शब्द-वाच्यꣳ स्थायि-रूपꣳ किम् इत्य् अपूर्वम् आश्रीयते। स्वर्ग-काम-पद-समभिव्याहारानुपपत्तेर् इति चेत्। कात्रानुपपत्तिः। सिषाधयिषित-स्वर्गो हि स्वर्ग-कामः। तस्य स्वर्ग-कामस्य कालान्तर-भावि-स्वर्ग-सिद्धौ क्षण-भङ्गिनी यागादि-क्रिया न समर्थेति चेत्। अनाघ्रात-वेद-सिद्धान्तानाम् इयम् अनुपपत्तिः। सर्वैः कर्मभिर् आराधितः परमेश्वरो भगवान् नारायणस् तत् तद् इष्टꣳ फलꣳ ददातीति वेद-विदो वदन्ति। यथाहुर् वेद-विद्-अग्रेसरा द्रमिडाचार्याः फल-सम्बिभत्सया। सम्बिभत्स इत्य् अत्र अ-कार-लोपश् चिन्यः, व-कारोत्तर-भ-कार-पूर्वम् अकारस्यौचित्त्यात्। व्याचष्टे हि कर्मभिर् आत्मानम् अपि प्रीणन्ति। स प्रीतोऽलꣳ फलायेति शास्त्र-मर्यादा, इति फल-सम्बन्धेच्छया कर्मभिर् याग-दान-होमादिभिस् त्रिदशादि-देवता-मुखेन तत्-तद्-अन्तर्यामि-रूपेणावस्थितम् इन्द्रादि-शब्द-वाच्यꣳ परमात्मानꣳ भगवन्तꣳ वासुदेवम् आरिराधयिषन्ति, स हि कर्मभिर् आराधितस् तेषाम् इष्टानि फलानि परमात्मा प्रयच्छतीत्य् अर्थः। तथा च श्रुतिः--- इष्टा-पूर्तꣳ बहुधा जातꣳ जायमानꣳ विश्वꣳ बिभर्ति भुवनस्य नाभिर् इति। इष्टा-पूर्तम् इति सकल-श्रुति-स्मृति-चोदितꣳ कर्मोच्यते। तद्-विश्वꣳ बिभर्ति इन्द्राग्नि-वरुणादि-सर्व-देवता-सम्बन्धितया प्रतीयमानꣳ तत्-तद्-अन्तरात्मतयावस्थितः परम-पुरुषः स्वयम् एव बिभर्ति स्वयम् एव स्वीकरोति। भुवनस्य नाभिः ब्रह्म-क्षत्रादि-सर्व-वर्ण-पूर्णस्य भुवनस्य धारकः तैस् तैः कर्मभिर् आराधितस् तत्-तद्-इष्ट-फल-प्रदानेन भुवनानाꣳ धारक इति नाभिर् इत्य् उक्तः। अग्नि-वायु-प्रभृति-देवतान्तरात्मतया तत्-तच्-छब्दाभिधेयोऽयम् एवेत्य् आह तद् एवाग्निस् तद् वायुस् तत् सूर्यस् तद् उ चन्द्रमा इति। यथोक्तꣳ भगवता---

यो यो याꣳ याꣳ तनुꣳ भक्तः श्रद्धयार्चितुम् इच्छति।

तस्य तस्याचलाꣳ श्रद्धाꣳ ताम् एव विदधाम्य् अहम्॥

स तस्य श्रद्धया युक्तस् तस्याराधनम् ईहते।

लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् इह तान्॥ इति।

याꣳ याꣳ तनुम् इतीन्द्रादि-देवता-विशेषास् तत्-तद्-अन्तर्यामितयावस्थितस्य भगवतस् तनवः शरीराणीत्य् अर्थः।

अहꣳ हि सर्व-यज्ञानाꣳ भोक्ता च प्रभुर् एव च।

इत्य् आदि।

प्रभुर् एव चेति सर्व-फलानाꣳ प्रदाता चेत्य् अर्थः।

यथा च---

यज्ञैस् त्वम् इज्यसे नित्यꣳ सर्व-देव-मयाच्युत।

यैः स्व-धर्म-परैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान्।

ते तरन्त्य् अखिलाम् एताꣳ मयाम् आत्म-विमुक्तये॥

इति। सेतिहास-पुराणेषु सर्वेष्व् एव वेदेषु सर्वाणि कर्माणि सर्वेश्वराराधन-रूपाणि, तैस् तैः कर्मभिर् आराधितः पुरुषोत्तमस् तत् तद् इष्टꣳ फलꣳ ददातीति तत्र तत्र प्रपञ्चितम्। एवꣳ हि सर्व-शक्तिꣳ सर्व-ज्ञꣳ सर्वेश्वरꣳ भगवन्तम् इन्द्रादि-देवतान्तर्यामि-रूपेण याग-दान-होमादि-वेदोदित-सर्व-कर्मणाꣳ भोक्तारꣳ सर्व-फलानाꣳ प्रदातारꣳ च सर्वाः श्रुतयो वदन्ति। चतुर्होतारो यत्र सम्पदꣳ गच्छन्ति देवैर् इत्य् आद्याः। चतुर्होतारो यज्ञाः, यत्र परमात्मनि देवेष्व् अन्तर्यामि-रूपेणावस्थिते, देवैः सम्पदꣳ गच्छन्ति देवैः सम्बन्धꣳ गच्छन्ति यज्ञा इत्य् अर्थः। अन्तर्यामि-रूपेणावस्थितस्य परमात्मनः शरीरतयावस्थितानाम् इन्द्रादीनाꣳ यागादि-सम्बन्ध इत्य् उक्तꣳ भवति। यथोक्तꣳ भगवता---

भोक्तारꣳ यज्ञ-तपसाꣳ सर्व-लोक-महेश्वरम्।

इति। तस्माद् अग्न्य्-आदि-देवतान्तरात्म-भूत-परम-पुरुषाराधन-रूप-भूतानि सर्वाणि कर्माणि, स एव चाभिलषित-फल-प्रदातेति किम् अत्रापूर्वेण व्युत्पत्ति-पथ-दूर-वर्तिना वाच्यतयाभ्युपगतेन कल्पितेन वा प्रयोजनम्। एवꣳ च सति लिङ्-आदेः कोऽयम् अर्थः परिगृहीतो भवति। यज देव-पूजायाम् इति देवताराधन-भूत-यागादेः प्रकृत्य्-अर्थस्य कर्तृव्यापार-साध्यताꣳ व्युत्पत्ति-सिद्धाꣳ लिङ्-आदयोऽभिदधतीति न किञ्चिद् अनुपपन्नम्। कर्तृ-वाचिनाꣳ प्रत्ययानाꣳ प्रकृत्य्-अर्थस्य कर्तृ-व्यापार-सम्बन्ध-प्रकारो हि वाच्यः। भूत-वर्तमानादिकम् अन्ये वदन्ति। लिङ्-आदयस् तु कर्तृ-व्यापार-साध्यताꣳ वदन्ति।

॥१२५॥

अपि च कामिनः कर्तव्यता कर्म विधाय कर्मणो देवताराधन-रूपताꣳ तद्-द्वारा फल-सम्भवꣳ च तत्-तत्-कर्म-विधि-वाक्यान्य् एव वदन्ति। वायव्यꣳ श्वेतम् आलभत भूति-कामो वायुर् वै क्षेपिष्ठा देवता वायुम् एव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनꣳ भूतिꣳ गमयतीत्य् आदीनि। नात्र फल-सिद्ध्य्-अनुपपत्तिः कापि दृश्यत इति फल-साधनत्वावगतिर् औपादानिकीत्य् अपि न सङ्गच्छति। विध्य्-अपेक्षितꣳ यागादेः फल-साधनत्व-प्रकारꣳ वाक्य-शेष एव बोधयतीत्य् अर्थः। तस्माद् ब्राह्मणाय नापगुरेतेत्य् अत्रापगोरण-निषेध-विधि-पर-वाक्य-शेषे श्रूयमाणꣳ निषेध्यस्यापगोरणस्य शत-यातना-साधनत्वꣳ निषेध-विध्य्-उपयोगीति हि स्वीक्रियते। अत्र पुनः कामिनः कर्तव्यतया विहितस्य यागादेः काम्य-स्वर्गादि-साधनत्व-प्रकारꣳ वाक्य-शेषावगतम् अनादृत्य किम् इत्य् उपादानेन यागादेः फल-साधनत्वꣳ परिकल्प्यते। हिरण्यनिधिम् अपवरके निधाय याचते कोद्रवादि-लुब्धः कृपणꣳ जनम् इति श्रूयते तद् एतद् युष्मासु दृश्यते। शत-यातना-साधनत्वम् अपि नादृष्ट-द्वारेण। चोदितान्य् अनुतिष्ठो विहितꣳ कर्माकुर्वतो निन्दितानि च कुर्वतः सर्वाणि सुखानि दुःखानि च परम-पुरुषानुग्रह-निग्रहाभ्याम् एव भवन्ति। एष ह्य् एवानन्दयति अथो सोऽभयꣳ गतो भवति अथ तस्य भयꣳ भवति भीषास्माद् वातः पवते भीषोदेति सूर्यो भीषास्माद् अग्निश् चन्द्रश् च मृत्युर् धावति पञ्चमः इति। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशꣳसन्ति यजमानꣳ देवा दर्वीꣳ पितरोऽन्वायत्ता इत्य् आद्य्-अनेक-विधाः श्रुतयः सन्ति। यथोक्तꣳ द्रमिड-भाष्ये--- तस्याज्ञया धावति वायुर् नद्यः स्रवन्ति तेन च कृतसीमानो जलाशयाः समदा इव मेष-विर्सपितꣳ कुर्वन्तीति। तत्-सङ्कल्प-निबन्धना हीमे लोके न च्यवन्ते न स्फुटन्ते। स्व-शासनानुवर्तिनाꣳ ज्ञात्वा कारुण्यात् स भगवान् वर्धयेत विद्वान् कर्म-दक्ष इति च।

॥१२६॥

परम-पुरुष-याथात्म्य-ज्ञान-पूर्वक-तद्-उपासनादि-विहित-कर्मानुष्ठायिनस् तत्-प्रसादात् तत्-प्राप्ति-पर्यन्तानि सुखान्य् अभयꣳ च यथाधिकारꣳ भवन्ति। तज्-ज्ञान-पूर्वकꣳ तद्-उपासनादि-विहितꣳ कर्माकुर्वतो निन्दितानि च कुर्वतस् तन्-निग्रहाद् एव तद्-अप्राप्ति-पूर्वकापरिमित-दुःखानि भयꣳ च भवन्ति। यथोक्तꣳ भगवता---

नियतꣳ कुरु कर्म त्वꣳ कर्म ज्यायो ह्य् अकर्मणः।

इत्य् आदिना कृत्स्नꣳ कर्म ज्ञान-पूर्वकम् अनुष्ठेयꣳ विधाय

मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य

इति सर्वस्य कर्मणः स्वाराधनताम् आत्मनाꣳ स्व-नियाम्यताꣳ च प्रतिपाद्य

ये मे मतम् इदꣳ नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः।

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः॥

ये त्व् एतद् अभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।

सर्व-ज्ञान-विमूढाꣳस् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः॥

इति स्वाज्ञानुवर्तिनः प्रशस्य विपरीतान् विनिन्द्य पुनर् अपि स्वाज्ञानुपालनम् अकुर्वताम् आसुर् अप्रकृत्य्-अन्तर्भावम् अभिधायाधमा गतिश् चोक्ता---

तान् अहꣳ द्विषतः क्रूरान् सꣳसारेषु नराधमान्।

क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु॥

आसुरीꣳ योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।

माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमाꣳ गतिम्॥ इति।

सर्व-कर्माण्य् अपि सदा कुर्वाणो मद्-व्य्पाश्रयः।

मत्-प्रसादाद् अवाप्नोति शाश्वतꣳ पदम् अव्ययम्॥

इति च स्वाज्ञानुवर्तिनाꣳ शाश्वतꣳ पदꣳ चोक्तम्। अश्रुत-वेदान्तानाꣳ कर्मण्य् अश्रद्धा मा भूद् इति देवताधिकरणेऽतिवादाः कृताः कर्म-मात्रे यथा श्रद्धा स्याद् इति सर्वम् एक-शास्त्रम् इति वेद-वित्-सिद्धान्तः।

॥१२७॥

तस्यैतस्य परस्य ब्रह्मणो नारायणस्यापरिच्छेद्य-ज्ञानानन्दामलत्व-स्वरूपवज्-ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजः-प्रभृत्य्-अनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुणवत्-स्व-सङ्कल्प-प्रवर्त्य-स्वेतर-समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-जातवत्-स्वाभिमत-स्वानुरूपैक-रूप-दिव्य-रूप-तद्-उचित-निरतिशय-कल्याण-विविधानन्त-भूषण-स्व-शक्ति-सदृशापरिमितानन्ताश्चर्य-नाना-विधायुध-स्वाभिमतानुरूप-स्वरूपगुण-विभवैश्वर्य-शीलाद्य्-अनवधिक-महिम-महिसी-स्वानुरूप-कल्याण-ज्ञान-क्रियाद्य्-अपरिमेय-गुणानन्त-परिजन-परिच्छेद-स्वोचित-निखिल-भोग्य-भोगोपकरणाद्य्-अनन्त-महा-विभवावाङ्-मनस-गोचर-स्वरूप-स्वभाव-दिव्य-स्थानादि-नित्यता-निरवद्यतागोचराश् च सहस्रशः श्रुतयः सन्ति। वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात्। य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्-मयः पुरुषः। तस्य यथा कप्यासꣳ पुण्डरीकम् एवम् अक्षिणी। य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस् तस्मिन्न् अयꣳ पुरुषो मनो-मयोऽमृतो हिरण्-मयः मनो-मय इति मनसैव विशुद्धेन गृह्यत इत्य् अर्थः सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषाद् अधि विद्युद्-वर्णात् पुरुषाद् इत्य् अर्थः नील-तोयद-मध्य-स्था विद्युल्-लेखेव भास्वरा मध्य-स्थ-नील-तोयदा विद्युल्-लेखेव सेयꣳ दहर-पुण्डरीक-मध्य-स्थाकाश-वर्तिनी वह्नि-शिखा स्वान्तर्निहित-नील-तोयदाभ-परमात्म-स्वरूपा अवान्तर्-निहित-नील-तोयदा विद्युद् इवाभातीत्य् अर्थः। मनो-मयः प्राण-शरीरो भा-रूपः। सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः। आकाशात्मा सर्व-कामा सर्व-कामः सर्व-गन्धः सर्व-रसः सर्वम् इदम् अभ्यात्तोऽवाक्यानादरः। महारजनꣳ वास इत्य् आद्याः। अस्येशाना जगतो विष्णु-पत्नी। ह्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्यौ। तद् विष्णोः परमꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरयः। क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके। यद् एकम् अव्यक्तम् अनन्त-रूपꣳ विश्वꣳ पुराणꣳ तमसः परस्तात्। यो वेद निहितꣳ गुहायाꣳ परमे व्योमन्। योऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन्। तद् एव तद् उ भव्यमा इदꣳ तद् अक्षरे परमे व्योमन् नित्यादि-श्रुति-शत-निश्चितोऽयम् अर्थः।

॥१२८॥

तद् विष्णोः परमꣳ पदम् इति विष्णोः परस्य ब्रह्मणः परꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरय इति वचनात् सर्व-काल-दर्शनवन्तः परिपूर्ण-ज्ञानाः केचन सन्तीति विज्ञायते। ये सूरयस् ते सदा पश्यन्तीति वचन-व्यक्तिः, ये सदा पश्यन्ति ते सूरय इति वा। उभय-पक्षेऽप्य् अनेक-विधानꣳ न सम्भवतीति चेत्। न। अप्राप्तत्वात् सर्वस्य सर्व-विशिष्टꣳ परम-स्थानꣳ विधीयते। यथोक्तꣳ तद्-गुणास् ते विधीयेरन्न् अविभागाद् विधानार्थे न चेद् अन्येन शिष्टा इति। यथा यदाग्नेयोऽष्टाक-पाल इत्य् आदि कर्म-विधौ कर्मणो गुणानाꣳ चाप्राप्तत्वेन सर्व-गुण-विशिष्टꣳ कर्म विधीयते तथात्रापि सूरिभिः सदा दृश्यत्वेन विष्णोः परम-स्थानम् अप्राप्तꣳ प्रतिपादयतीति न कश्चिद् विरोधः। करण-मन्त्राः क्रियमाणानुवादिनः स्तोत्र-शस्त्र-रूपा जपादिषु विनियुक्ताश् च प्रकरण-पथिताश् चाप्रकरण-पथिताश् च स्वार्थꣳ सर्वꣳ यथावस्थितम् एवाप्राप्तम् अविरुद्धꣳ ब्राह्मणवद् बोधयन्तीति हि वैदिकाः। प्रगीत-मन्त्र-साध्य-गुण-गुणाभिमानꣳ स्तोत्रम्। अप्रगीत-मन्त्र-साध्य-गुण-गुणि-निष्ठ-गुणाभिधानꣳ शास्त्रम्। नियुक्तार्थ-प्रकाशनाꣳ च देवतादिष्व् अप्राप्ताविरुद्ध-गुण-विशेष-प्रतिपादनꣳ विनियोगानुगुणम् एव। नेयꣳ श्रुतिर् मुक्त-जन-विषया। तेशाꣳ सदा दर्शनानुपपत्तेः। नापि मुक्त-प्रवाह-विषया। सदा पश्यन्तीत्य् एकैक-कर्तृक-विषयतया प्रतीतेः श्रुति-भङ्ग-प्रसङ्गात्। मन्त्रार्थवाद-गता ह्य् अर्थाः कार्य-परत्वेऽपि सिद्ध्यन्तीत्य् उक्तम्। किꣳ पुनः सिद्ध-वस्तुन्य् एव तात्पर्ये व्युत्पत्ति-सिद्ध इति सर्वम् उपपन्नम्। ननु चात्र तद् विष्णोः परमꣳ पदम् इति पर-स्वरूपम् एव परम-पद-शब्देनाभिधीयते। समस्त-हेय-रहितꣳ विष्ण्व्-आख्यꣳ परꣳ पदम् इत्य् आदिष्व् अव्यतिरेक-दर्शनात्। नैवम्। क्षयन्तम् अस्य रजतः पराके, तद्-अक्षरे परमे व्योमन्, यो अस्याध्याक्षः परमे व्योमन्, यो वेद निहितꣳ गुहायाꣳ परमे व्योमन् नित्यादिषु परम-स्थानस्यैव दर्शनम्। तद् विष्णोः परमꣳ पदम् इति व्यतिरेक-निर्देशाच् च। विष्ण्व्-आख्यꣳ परमꣳ पदम् इति विशेषणाद् अन्यद् अपि परमꣳ पदꣳ विद्यत इति च तेनैव ज्ञायते। तद् इदꣳ पर-स्थानꣳ सूरिभिः सदादृश्यत्वेन प्रतिपाद्यते।

॥१२९॥

एतद् उक्तꣳ भवति क्वचित् परस्थानꣳ परम-पद-शब्देन प्रतिपाद्यते, क्वचित् प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपꣳ, क्वचिद् भगवत्-स्वरूपम्। तद् विष्णोः परमꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरय इति पर-स्थानम्।

सर्ग-स्थित्य्-अन्त-कालेषु त्रि-विधैव प्रवर्तते।

गुण-प्रवृत्त्या परमꣳ पदꣳ तस्यागुणꣳ महत्॥

इत्य् अत्र प्रकृति-वियुक्तात्म-स्वरूपम्।

समस्त-हेय-रहितꣳ विष्ण्व्-आख्यꣳ परमꣳ पदम्।

इत्य् अत्र भगवत्-स्वरूपम्। त्रीण्य् अप्य् एतानि परम-प्राप्तत्वेन परम-पद-शब्देन प्रतिपाद्यन्ते। कथꣳ त्रयाणाꣳ परम-प्राप्यत्वम् इति चेत्। भगवत्-स्वरूपꣳ परम-प्राप्यत्वाद् एव परमꣳ पदम्। इतरयोर् अपि भगवत्-प्राप्ति-गर्भत्वाद् एव परम-पदत्वम्। सर्व-कर्म-बन्ध-विनिर्मुक्तात्म-स्वरूपावाप्तिर् भगवत्-प्राप्ति-गर्भा। त इमे सत्याः कामा अनृतापिधाना इति भगवतो गुण-गणस्य तिरोधायकत्वेनानृत-शब्देन स्व-कर्मणः प्रतिपादनम्।

॥१३०॥

अनृत-रूप-तिरोधानꣳ क्षेत्रज्ञ-कर्मेति कथम् अवगम्यत इति चेत्।

अविद्या कर्म-सञ्ज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते।

यथा क्षेत्रज्ञ-शक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा॥

सꣳसार-तापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसन्ततान्।

तया तिरोहितत्वाच् च, इत्य् आदि वचनात्।

॥१३१॥

पर-स्थान-प्राप्तिर् अपि भगवत्-प्राप्ति-गर्भैवेति सुव्यक्तम्। क्षयन्तम् अस्य रजसः पराक इति रजतः-शब्देन त्रि-गुणात्मिका प्रकृतिर् उच्यते केवलस्य रजसोऽनवस्थानात्। इमाꣳ त्रि-गुणात्मिकाꣳ प्रकृतिम् अतिक्रम्य स्थिते स्थाने क्षयन्तꣳ वसन्तम् इत्य् अर्थः। अनेन त्रि-गुणात्मकात् क्षेत्रज्ञस्य भोग्य-भूताद् वस्तुनः परस्ताद् विष्णोर् वास-स्थानम् इति गम्यते। वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्ताद् इत्य् अत्रापि तमः-शब्देन सैव प्रकृतिर् उच्यते। केवलस्य तमसोऽनवस्थानाद् एव। रजसः पराके क्षयन्तम् इत्य् अनेनैक-वाक्यत्वात् तमसः परस्ताद् वसन्तꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ पुरुषम् अहꣳ वेदेत्य् अयम् अर्थोऽवगम्यते। सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म। यो वेद निहितꣳ गुहायाꣳ परमे व्योमन्। तद् अक्षरे परमे व्योमन्न् इति तत् स्थानम् अविकार-रूपꣳ परम-व्योम-शब्दाभिधेयम् इति च गम्यते। अक्षरे परमे व्योमन् नित्यस्य स्थानस्याक्षरत्व-श्रवणात् क्षर-रूपादित्य-मण्डलादयो न परम-व्योम-शब्दाभिधेयाः। यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः, यत्रर्षयः प्रथम-जा ये पुराणा इत्य् आदिषु च त एव सूरय इत्य् अवगम्यते। तद् विप्रासो विपन्यवो जागृवाꣳसः समिन्धते विष्णोर् यत् परꣳ पदम् इत्य् अत्रापि विप्रासो मेधाविनः, विपन्यवः स्तुति-शीलाः, जागृवाꣳसः अस्खलित-ज्ञानास् त एवास्खलित-ज्ञानास् तद् विष्णोः परमꣳ पदꣳ सदा स्तुवन्तः समिन्धत इत्य् अर्थः।

॥१३२॥

एतेषाꣳ परिजन-स्थानादीनाꣳ सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् अत्र ज्ञान-बलैश्वर्यादि-कल्याण-गुण-गणवत्-परब्रह्म-स्वरूपान्तर्भूतत्वात् सद् एवैकम् एवाद्वितीयम् इति ब्रह्मान्तर्भावोऽवगम्यते। एषाम् अपि कल्याण-गुणैकदेशत्वाद् एव सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् अत्रेदम् इति शब्दस्य कर्म-वश्य-भोक्तृ-वर्ग-मिश्र-तद्-भोग्य-भूत-प्रपञ्च-विषयत्वाच् च सदा पश्यन्ति सूरय इति सदा दर्शित्वेन च तेषाꣳ कर्म-वश्यानन्तर्भावात्। अपहत-पाप्मेत्य् आद्य् अपिपास इत्य् अन्तेन सलीलोपकरण-भूत-त्रि-गुण-प्रकृति-प्राकृत-तत्-सꣳसृष्ट-पुरुष-गतꣳ हेय-स्वभावꣳ सर्वꣳ प्रतिषिध्य सत्य-काम इत्य् अनेन स्व-भोग्य-भोगोपकरण-जातस्य सर्वस्य सत्यता प्रतिपादिता। असत्याः कामा यस्यासौ सत्य-कामः। काम्यन्त इति कामाः। तेन परेण ब्रह्मणा स्व-भोग्य-तद्-उपकरणादयः स्वाभिमता ये काम्यन्ते ते सत्याः नित्या इत्य् अर्थः। अन्यस्य लीलोपकरणस्यापि वस्तुनः प्रमाण-सम्बन्ध-योग्यत्वे सत्य् अपि विकारास्पदत्वेनास्थिरत्वाद् तद्-विपरीतꣳ स्थिरत्वम् एषाꣳ सत्य-पदेनोच्यते। सत्य-सङ्कल्प इत्य् एतेषु भोग्य-तद्-उपकरणादिषु नित्येषु निरतिशयेष्व् अनन्तेषु सत्स्व् अप्य् अपूर्वाणाम् अपरिमितानाम् अर्थानाम् अपि सङ्कल्प-मात्रेण सिद्धिꣳ वदति। एषाꣳ च भोगोपकरणानाꣳ लीलोपकरणानाꣳ चेतनानाम् अचेतनानाꣳ स्थिराणाम् अस्थिराणाꣳ च तत्-सङ्कल्पायत्त-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्ति-भेदादि सर्वꣳ वदति सत्य-सङ्कल्प इति।

॥१३३॥

इतिहास-पुराणयोर् वेदोपबृꣳहणयोश् चायम् अर्थ उच्यते---

तौ ते मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ।

वेदोपबृꣳहणार्थाय ताव् अग्राहयत प्रभुः॥

इति वेदोपबृꣳहणतया प्रारब्धे श्रीमद्-रामायणे---

व्यक्तम् एष महा-योगी परमात्मा सनातनः।

अनादि-मध्य-निधनो महतः परमो महान्॥

तमसः परमो धाता शङ्ख-चक्र-गदाधरः।

श्रीवत्स-वक्षा नित्य-श्रीर् अजय्यः शाश्वतो ध्रुवः॥

शारा नाना-विधाश् चापि धनुर् आयत-विग्रहम्।

अन्वगच्छन्त काकुत्स्थꣳ सर्वे पुरुष-विग्रहाः॥

विवेश वैष्णवꣳ तेजः सशरीरः सहानुगः॥

श्रीमद्वैष्णवपुराणे

समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः।

तद् विश्वैरूप्यꣳ रूपम् अन्यद् धरेर् महत्॥

मूर्तꣳ ब्रह्म महा-भाग सर्व-ब्रह्म-मयो हरिः॥

नित्यैवैषा जगन्-माता विष्णोः श्रीर् अनपायिनी।

यथा सर्व-गतो विष्णुस् तथैवेयꣳ द्विजोत्तम॥

देवत्वे देव-देहेयꣳ मनुष्यत्वे च मानुषी।

विष्णोर् देहानुरूपाꣳ वै करोत्य् एषात्मनस् तनुम्॥

एकान्तिनः सदा ब्रह्म-ध्यायिनो योगिनो हि ये।

तेषाꣳ तत्परꣳ स्थानꣳ यद् वै पश्यन्ति सूरयः॥

कला-मुहूर्तादि-मयश् च कालो न यद्-विभूतेः परिणाम-हेतुः॥

महाभारते च---

दिव्यꣳ स्थानम् अजरꣳ चाप्रमेयꣳ दुर्विज्ञेयꣳ चागमैर् गम्यम् आद्यम्।

गच्छ प्रभो रक्ष चास्मान् प्रपन्नान् कल्पे कल्पे जायमानः स्व-मूर्त्या॥

कालः स पचते तत्र न कालस् तत्र वै प्रभुः।

इति। परस्य ब्रह्मणो रूपवत्त्वꣳ सूत्र-कारश् च वदति--- अन्तस् तद्-धर्मोपदेशाद् इति

॥१३४॥

योऽसाव् आदित्य-मण्डलान्तर्वर्ती तप्त-कार्तस्वर-गिरि-वर-प्रभः सहस्राꣳशु-शत-सहस्र-किरणो गम्भीराम्भः-समुद्भूत-सुमृष्ट-नाल-विकर-विकसित-पुण्डरीक-दलामलायतेक्षणः सुभ्रू-ललाटः सुनासः सुस्मिताधर-विद्रुमः सुरुचिर-कोमल-गण्डः कम्बुग्रीवः समुन्नताꣳस-विलम्बि-चारु-रूप-दिव्य-कर्ण-किसलयः पीन-वृत्तायत-भुजश् चारु-तरातम्र-कर-तलानुरक्ताङ्गुलीभिर् अलङ्कृतस् तनु-मध्यो विशाल-वक्षः-स्थलः सम-विभक्त-सर्वाङ्गोऽनिर्देश्य-दिव्य-रूप-सꣳहननः स्निग्ध-वर्णः प्रबुद्ध-पुण्डरीक-चारु-चरण-युगलः स्वानुरूप-पीताम्बर-धरोऽमल-किरीट-कुण्डल-हार-कौस्तुभ-केयूर-कटक-नूपुरोदर-बन्धनाद्य्-अपरिमिताश्चर्यानन्त-दिव्य-भूषणः शङ्ख-चक्र-गदासि-श्रीवत्स-वन-मालालङ्कृतोऽनवधिकातिशय-सौन्दर्याहृताशेष-मनो-दृष्टि-वृत्तिर् लावण्यामृत-पूरिताशेष-चराचर-भूत-जातोऽत्यद्भुताचिन्त्य-नित्य-यौवनः पुष्प-हास-सुकुमारः पुण्य-गन्ध-वासितानन्त-दिग्-अन्तरालस् त्रैलोक्याक्रमण-प्रवृत्त-गम्भीर-भावः करुणानुराग-मधुर-लोचनावलोकिताश्रित-वर्गः पुरुष-वरो दरीदृश्यते। स च निखिल-जगद्-उदय-विभव-लय-लीलो निरस्त-समस्त-हेयः समस्त-कल्याण-गुण-गण-निधिः स्वेतर-समस्त-वस्तु-विलक्षणः परमात्मा परꣳ ब्रह्म नारायण इत्य् अवगम्यते। तद्-धर्मोपदेशात् स एष सर्वेषाꣳ लोकानाम् ईष्टे सर्वेषाꣳ कामानाꣳ स एष सर्वेभ्यः पापभ्य उदित इत्य् आदि दर्शनात्। तस्यैते गुणाः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः अपहत-पाप्मा विजर इत्य् आदि सत्य-सङ्कल्प इत्य् अन्तꣳ विश्वतः परमꣳ नित्यꣳ विश्वꣳ नारायणꣳ हरिम्। पतिꣳ विश्वस्यात्मेश्वरम् इत्य् आदि वाक्य-प्रतिपादिताः।

॥१३५॥

वाक्य-कारैश् चैतत् सर्वꣳ सुस्पष्टम् आह हिरण्य-मयः पुरुषो दृश्यत इति प्राज्ञः सर्वान्तरः स्याल् लोक-कामेशोपदेशात् तथोदयात् पाप्मनाम् इत्य् आदिना। तस्य च रूपस्यानित्यतादि वाक्य-कारेणैव प्रतिषिद्धꣳ स्यात् तद्-रूपꣳ कृतकम् अनुग्रहार्थꣳ तच्-चेतनानाम् ऐश्वर्याद् इत्य् उपासितुर् अनुग्रहार्थः परम-पुरुषस्य रूप-सङ्ग्रह इति पूर्व-पक्षꣳ कृत्वा, रूपꣳ वातीन्द्रियम् अन्तःकरण-प्रत्यक्षꣳ तन्-निर्देशाद् इति। यथा ज्ञानादयः परस्य ब्रह्मणः स्वरूपतया निर्देशात् स्वरूप-भूत-गुणास् तथेदम् अपि रूपꣳ श्रुत्या स्वरूपतया निर्देशात् स्वरूप-भूतम् इत्य् अर्थः। भाष्य-कारेणैतद् व्याख्यातम् अञ्जसैव विश्वसृजो रूपꣳ तत् तु न चक्षुषा ग्राह्यꣳ मनसा त्व् अकलुषेण साधनान्तरवता गृह्यते, न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा मनसा तु विशुद्धेनेति श्रुतेः, न ह्य् रूपाया देवताया रूपम् उपदिश्यते, यथाभूत-वादि हि शास्त्रम्, महारजनꣳ वासः वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम् आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्ताद् इति प्रकरणान्तर-निर्देशाच् च साक्षिण इत्य् आदिना हिरण्य-मय इति रूप-सामान्याच् चन्द्र-मुखवत्, न मयड् अत्र विकारम् आदाय प्रयुज्यते, अनारभ्यत्वाद् आत्मन इति। यथा ज्ञानादि-कल्याण-गुण-गणानन्तर्य-निर्देशाद् अपरिमित-कल्याण-गुण-गण-विशिष्टꣳ परꣳ ब्रह्मेत्य् अवगम्यत एवम् आदित्य-वर्णꣳ पुरुषम् इत्य् आदि निर्देशात् स्वाभिमत-स्वानुरूप-कल्याणतम-रूपः परब्रह्म-भूतः पुरुषोत्तमो नारायण इति ज्ञायते। तथास्येशना जगतो विष्णु-पत्नी ह्रीश् च ते लक्ष्मीश् च पत्न्यौ सदा पश्यन्ति सूरयः तमसः परस्तात् क्षयन्तम् अस्य रजसः पराक इत्य् आदिना पत्नी-परिजन-स्थानादीनाꣳ निर्देशाद् एव तथैव सन्तीत्य् अवगम्यते। यथाह भाष्य-कारः--- यथाभूत-वादि हि शास्त्रम् इति।

॥१३६॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- यथा सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेति निर्देशात् परमात्म-स्वरूपꣳ समस्त-हेय-प्रत्यनीकानवधिकानन्तैकतानतयापरिच्छेद्यतया च सकलेतर-विलक्षणꣳ तथा यः सर्व-ज्ञः सर्व-वित् परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च तम् एव भान्तम् अनुभाति सर्वꣳ तस्य भासा सर्वम् इदꣳ विभातीत्य् आदि निर्देशान् निरतिशयासङ्ख्येयाश् च गुणाः सकलेतर-विलक्षणाः। तथादित्य-वर्णम् इत्य् आदि निर्देशाद् रूप-परिजन-स्थानादयश् च सकलेतर-विलक्षणाः स्वासाधारणा अनिर्देश्य-स्वरूप-स्वभावा इति।

॥१३७॥

वेदाः प्रमाणꣳ चेद् विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-गतꣳ सर्वम् अपूर्वम् अविरुद्धम् अर्थ-जातꣳ यथावस्थितम् एव बोधयन्ति। प्रामाण्यꣳ च वेदानाम् औत्पत्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध इत्य् उक्तम्। यथाग्नि-जलादीनाम् औष्ण्यादि-शक्ति-योगः स्वाभाविकः, यथा च चक्षुर्-आदीनाम् इन्द्रियाणाꣳ बुद्धि-विशेष-जन-शक्तिः स्वाभाविकी तथा शब्दस्यापि बोधन-शक्तिः स्वाभाविकी। न च हस्त-चेष्टादिवत् सङ्केत-मूलꣳ शब्दस्य बोधकत्वम् इति वक्तुꣳ शक्यम्। अनाद्य्-अनुसन्धानाविच्छेदेऽपि सङ्केतयितृ-पुरुषाज्ञानात्। यानि सङ्केत-मूलानि तानि सर्वाणि साक्षाद् वा परम्परया वा ज्ञायन्ते। न च देवदत्तादि-शब्दवत् कल्पयितुꣳ युक्तम्। तेषु च साक्षाद् वा परम्परया वा सङ्केतो ज्ञायते। गवादि-शब्दानाꣳ त्व् अनाद्य्-अनुसन्धानाविच्छेदेऽपि सङ्केताज्ञानाद् एव बोधकत्व-शक्तिः स्वाभाविकी। अतोऽग्न्य्-आदीनाꣳ दाहकत्वादि-शक्तिवद् इन्द्रियाणाꣳ बोधकत्व-शक्तिवच् च शब्दस्यापि बोधकत्व-शक्तिर् आश्रयणीया॥

॥१३८॥

ननु चेन् इन्द्रियवच् छब्दस्यापि बोधकत्वꣳ स्वाभाविकꣳ सम्बन्ध-ग्रहणꣳ बोधकत्वाय किम् इत्य् अपेक्षते, लिङ्गादिवद् इत्य् उच्यते यथा ज्ञात-सम्बन्ध-नियमꣳ धूमाद्य्-अग्न्य्-आदि-विज्ञान-जनकꣳ तथा ज्ञात-सम्बन्ध-नियमः शब्दोऽप्य् अर्थ-विशेष-बुद्धि-जनकः। एवꣳ तर्हि शब्दोऽप्य् अर्थ-विशेषस्य लिङ्गम् इत्य् अनुमानꣳ स्यात्। मैवम्। शब्दार्थयोः सम्बन्धो बोध्य-बोधक-भाव एव धूमादीनाꣳ तु सम्बन्धान्तर इति तस्य सम्बन्धस्य ज्ञान-द्वारेण बुद्धि-जनकत्वम् इति विशेषः। एवꣳ गृहीत-सम्बन्धस्य बोधकत्व-दर्शनाद् अनाद्य्-अनुसन्धानाविच्छेदेऽपि सङ्केताज्ञानाद् बोधकत्व-शक्तिर् एवेति निश्चीयते।

॥१३९॥

एवꣳ बोधकानाꣳ पद-सङ्घातानाꣳ सꣳसर्ग-विशेष-बोधकत्वेन वाक्य-शब्दाभिधेयानाम् उच्चारण-क्रमो यत्र पुरुष-बुद्धि-पूर्वकस् ते पौरुषेयाः शब्दा इत्य् उच्यन्ते। यत्र तु तद्-उच्चारण-क्रमः पूर्व-पूर्वोच्चरण-क्रम-जनित-सꣳस्कार-पूर्वकः सर्वदापौरुषेयास् ते च वेदा इत्य् उच्यन्ते। एतद् एव वेदानाम् अपौरुषेयत्वꣳ नित्यत्वꣳ च यत् पूर्वोच्चारण-क्रम-जनित-सꣳस्कारेण तम् एव क्रम-विशेषꣳ स्मृत्वा तेनैव क्रमेणोच्चार्यमाणत्वम्। ते चानुपूर्वी-विशेषेण सꣳस्थिता अक्षर-राशयो वेदा ऋग्-यजुः-सामाथर्व-भेद-भिन्ना अनन्त-शाखा वर्तन्ते। ते च विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-रूपा वेदाः परब्रह्म-भूत-नारायण-स्वरूपꣳ तद्-आराधन-प्रकाराधितात् फल-विशेषꣳ च बोधयन्ति। परम-पुरुषवत् तत्-स्वरूप-तद्-आराधन-तत्-फल-ज्ञापक-वेदाख्य-शब्द-जातꣳ नित्यम् एव। वेदानाम् अनन्तत्वाद् दुरवगाहत्वाच् च परम-पुरुष-नियुक्ताः परमर्षयः कल्पे कल्पे निखिल-जगद्-उपकारार्थꣳ वेदार्थꣳ स्मृत्वा विध्य्-अर्थवाद-मन्त्र-मूलानि धर्म-शास्त्राणीतिहास-पुराणानि च चक्रुः। लौकिकाश् च शब्दा वेद-राशेर् उद्धृत्यैव तत्-तद्-अर्थ-विशेष-नामतया पूर्ववत् प्रयुक्ताः पारम्पर्येण प्रयुज्यन्ते। ननु च वैदिक एव सर्वे वाचकाः शब्दाश् चेच् छन्दस्यैवꣳ भाषायाम् एवम् इति लक्षण-भेदः कथम् उपपद्यते। उच्यते--- तेषाम् एव शब्दानाꣳ तस्याम् एवानुपूर्व्याꣳ वर्तमानाꣳ तथैव प्रयोगः। अन्यत्र प्रयुज्यमानानाम् अन्यथेति न कश्चिद् दोषः।

॥१४०॥

एवम् इतिहास-पुराण-धर्म-शास्त्रोपबृꣳहित-साङ्ग-वेद-वेद्यः परब्रह्म-भूतो नारायणो निखिल-हेय-प्रत्यनीकः सकलेतर-विलक्षणोऽपरिच्छिन्न-ज्ञानानन्दैक-स्वरूपः स्वाभाविकानवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणाकरः स्व-सङ्कल्पानुविधायि-स्वरूप-स्थिति-प्रवृत्ति-भेद-चिद्-अचिद्-वस्तु-जातोऽपरिच्छेद्य-स्वरूप-स्वभावानन्त-महा-विभूतिर् नाना-विधानन्त-चेतनाचेतनात्मक-प्रपञ्च-लीलोपकरण इति प्रतिपादितम्। सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ तत् त्वम् असि श्वेतकेतो

एनम् एके वदन्त्य् अग्निꣳ मरुतोऽन्यो प्रजापतिम्।

इन्द्रम् एके परे प्राणम् अपरे ब्रह्म शाश्वतम्॥

ज्योतीꣳषि शुक्लानि च यानि लोके त्रयो लोका लोक-पालास् त्रयी च।

त्रयोऽग्नयश् चाहुतयश् च पञ्च सर्वे देव देवकी-पुत्र एव॥

त्वꣳ यज्ञस् त्वꣳ वषट्कारस् त्वम् ओङ्कारः परन्तपः।

ऋतुधामा वसुः पूर्वो वसूनाꣳ त्वꣳ प्रजापतिः॥

जगत् सर्वꣳ शरीरꣳ ते स्थैर्यꣳ ते वसुधा-तलम्।

अग्निः कोपः प्रसादस् ते सोमः श्रीवत्स-लक्षणः॥

ज्योतीꣳषि विष्णुर् भुवनानि विष्णुर् वनानि विष्णुर् गिरयो दिशश् च।

नद्यः समुद्राश् च स एव सर्वꣳ यद् अस्ति यन् नास्ति च विप्र-वर्य॥

इत्य् आदि सामानाधिकरण्य-प्रयोगेषु सर्वैः शब्दैः सर्व-शरीरतया सर्व-प्रकारꣳ ब्रह्मैवाभिधीयत इति चोक्तम्। सत्य-सङ्कल्पꣳ परꣳ ब्रह्म स्वयम् एव बहु-प्रकारꣳ स्याम् इति सङ्कल्प्याचित्-समष्टि-रूप-महाभूत-सूक्ष्म-वस्तु भोक्तृ-वर्ग-समूहꣳ च स्वस्मिन् प्रलीनꣳ स्वयम् एव विभज्य तस्माद् भूत-सूक्ष्माद् वास्तुनो महाभूतानि सृष्ट्वा तेषु च भोक्तृ-वर्गात्मतया प्रवेश्य तैश्चिद् अधिष्ठितैर् महाभूतैर् अन्योन्य-सꣳसृष्टैः कृत्स्नꣳ जगद् विधाय स्वयम् अपि सर्वस्यात्मतया प्रविश्य परमात्मत्वेनावस्थितꣳ सर्व-शरीरꣳ बहु-प्रकारम् अवतिष्ठते। यद् इदꣳ महाभूत-सूक्ष्मꣳ वस्तु तद् एव प्रकृति-शब्देनाभिधीयते। भोक्तृ-वर्ग-समूह एव पुरुष-शब्देन चोच्यते। तौ च प्रकृति-पुरुषौ परमात्म-शरीरतया परमात्म-प्रकार-भूतौ। तत्-प्रकारः परमात्मैव प्रकृति-पुरुष-शब्दाभिदेयः। सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्रविशत् तद् अनुप्रविश्य सच् च त्यच् चाभवन् निरुक्तꣳ चानिरुक्तꣳ च निलयनꣳ चानिलयनꣳ च विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ च सत्यꣳ चानृतꣳ च सत्यम् अभवद् इति पूर्वोक्तꣳ सर्वम् अनयैव श्रुत्या व्यक्तम्।

॥१४१॥

ब्रह्म-प्राप्त्य्-उपायश् च शास्त्राधिगत-तत्त्व-ज्ञान-पूर्वक-स्व-कर्मानुगृहीत-भक्ति-निष्ठा-साध्यानवधिकातिशय-प्रिय-विशदतम-प्रत्यक्षतापन्नानुध्यानरूप-परभक्तिर् एवेत्य् उक्तम्। भक्ति-शब्दश् च प्रीति-विशेषे वर्तते। प्रीतिश् च ज्ञान-विशेष एव। ननु च सुखꣳ प्रीतिर् इत्य् अनर्थान्तरम्। सुखꣳ च ज्ञान-विशेष-साध्यꣳ पदार्थान्तरम् इति हि लौकिकाः। नैवम्। येन ज्ञान-विशेषेण तत् साध्यम् इत्य् उच्यते स एव ज्ञान-विशेषः सुखम्।

॥१४२॥

एतद् उक्तꣳ भवति--- विषय-ज्ञानानि सुख-दुःख-मध्य-साधारणानि। तानि च विषयाधीन-विशेषाणि तथा भवन्ति। येन च विषय-विशेषेण विशेषितꣳ ज्ञानꣳ सुखस्य जनकम् इत्य् अभिमतꣳ तद्-विषयꣳ ज्ञानम् एव सुखꣳ, तद्-अतिरेकि पदार्थान्तरꣳ नोपलभ्यते। तेनैव सुखित्व-व्यवहारोपपत्तेश् च। एवꣳविध-सुख-स्वरूप-ज्ञानस्य विशेषकत्वꣳ ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सातिशयम् अस्थिरꣳ च। ब्रह्मणस् त्व् अनवधिकातिशयꣳ स्थिरꣳ चेति। आनन्दो ब्रह्मेत्य् उच्यते। विषयायत्तत्वाज् ज्ञानस्य सुख-स्वरूपतया ब्रह्मैव सुखम्। तद् इदम् आह रसो वै सः रसꣳ हे एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवतीति ब्रह्मैव सुखम् इति ब्रह्म लब्ध्वा सुखी भवतीत्य् अर्थः। परम-पुरुषः स्वेनैव स्वयम् अनवधिकातिशय-सुखः सन् परस्यापि सुखꣳ भवति। सुख-स्वरूपत्वाविशेषात्। ब्रह्म यस्य ज्ञान-विषयो भवति स सुखी भवतीत्य् अर्थः। तद् एवꣳ परस्य ब्रह्मणोऽनवधिकातिशयासङ्ख्येय-कल्याण-गुण-गणाकरस्य निरवद्यस्यानन्त-महा-विभूतेर् अनवधिकातिशय-सौशील्य-सौन्दर्य-वात्सल्य-जलधेः सर्व-शेषित्वाद् आत्मनः शेषत्वात् प्रतिबन्धितयानुसन्धीयमानम् अनवधिकातिशय-प्रीति-विषयꣳ सत् परꣳ ब्रह्मैवैनम् आत्मानꣳ प्रापयतीति।

॥१४३॥

ननु चात्यन्त-शेषतैवात्मनोऽनवधिकातिशय-सुखम् इत्य् उक्तꣳ भवति। तद् एतत् सर्व-लोक-विरुद्धम्। तथा हि सर्वेषाम् एव चेतनानाꣳ स्वातन्त्र्यम् एव इष्टतमꣳ दृश्यते, पारतन्त्र्यꣳ दुःखतरम्। स्मृतिश् च---

सर्वꣳ पर-वशꣳ दुःखꣳ सर्वम् आत्म-वशꣳ सुखम्।

तथा हि---

सेवा श्व-वृत्तिर् आख्याता तस्मात् ताꣳ परिवर्जयेत्।

इति। तद् इदम् अनधिगत-देहातिरिक्तात्म-रूपाणाꣳ शरीरात्माभिमान-विजृम्भितम्। तथा हि शरीरꣳ हि मनुष्यत्वादि-जाति-गुणाश्रय-पिण्ड-भूतꣳ स्वतन्त्रꣳ प्रतीयते। तस्मिन्न् एवाहम् इति सꣳसारिणाꣳ प्रतीतिः। आत्माभिमानो यादृशस् तद्-अनुगुणैव पुरुषार्थ-प्रतीतिः। सिꣳह-व्याघ्र-वराह-मनुष्य-यक्ष-रक्षः-पिशाच-देव-दानव-स्त्री-पुꣳस-व्यवस्थितात्माभिमानानाꣳ सुखानि व्यवस्थितानि। तानि च परस्पर-विरुद्धानि। तस्माद् आत्माभिमानानुगुण-पुरुषार्थ-व्यवस्थया सर्वꣳ समाहितम्। आत्म-स्वरूपꣳ तु देवादि-देह-विलक्षणꣳ ज्ञानैकाकारम्। तच् च परशेषतैक-स्वरूपम्। यथावस्थितात्माभिमाने तद्-अनुगुणैव पुरुषार्थ-प्रतीतिः। आत्मा ज्ञान-मयोऽमल इति स्मृतेर् ज्ञानैकाकारता प्रतिपन्ना। पतिꣳ विश्वस्येत्य् आदि श्रुति-गुणैः परमात्म-शेषतैकाकारता च प्रतीता। अतः सिꣳह-व्याघ्रादि-शरीरात्माभिमानवत् स्वातन्त्र्याभिमानोऽपि कर्म-कृत-विपरीतात्म-ज्ञान-रूपो वेदितव्यः। अतः कर्म-कृतम् एव परम-पुरुष-व्यतिरिक्त-विषयाणाꣳ सुखत्वम्। अत एव तेषाम् अल्पत्वम् अस्थिरत्वꣳ च परम-पुरुषस्यैव स्वत एव सुखत्वम्। अतस् तद् एव स्थिरम् अनवधिकातिशयꣳ च कꣳ ब्रह्म खꣳ ब्रह्म आनन्दो ब्रह्म सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्मेति श्रुतेः। ब्रह्म-व्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य वस्तुनः स्वरूपेण सुखत्वाभावः कर्म-कृतत्वेन चास्थिरत्वꣳ भगवता पराशरेणोक्तम्---

नरक-स्वर्ग-सꣳज्ञे वै पाप-पुण्ये द्विजोत्तम।

वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च।

कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्व्-आत्मकꣳ कुतः॥

सुख-दुःखाद्य्-एकान्त-रूपिणो वस्तुनो वस्तुत्वꣳ कुतः। तद्-एकान्तता पुण्य-पाप-कृतेत्य् अर्थः। एवम् अनेक-पुरुषापेक्षया कस्यचित् सुखम् एव कस्यचिद् दुःखꣳ भवतीत्य् अवस्थाꣳ प्रतिपाद्य, एकस्मिन्न् अपि पुरुषे न व्यवस्थितम् इत्य् आह---

तद् एव प्रीयते भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते।

तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते॥

तस्माद् दुःखात्मकꣳ नास्ति न च किञ्चित् सुखात्मकम्।

इति सुख-दुःखात्मकत्वꣳ सर्वस्य वस्तुनः कर्म-कृतꣳ न वस्तु-स्वरूप-कृतम्। अतः कर्मावसाने तद् अपैतीत्य् अर्थः।

॥१४४॥

यत् तु सर्वꣳ पर-वशꣳ दुःखम् इत्य् उक्तꣳ तत् परम-पुरुष-व्यतिरिक्तानाꣳ परस्पर-शेष-शेषि-भावाभावात् तद्-व्यतिरिक्तꣳ प्रति शेषता दुःखम् एवेत्य् उक्तम्। सेवा श्व-वृत्तिर् आख्यातेत्य् अत्राप्य् असेव्य-सेवा श्व-वृत्तिर् एवेत्य् उक्तम्। स ह्य् आश्रमैः सदोपास्यः समस्तैर् एक एव त्व् इति सर्वैर् आत्म-याथात्म्य-वेदिभिः सेव्यः पुरुषोत्तम एक एव। यथोक्तꣳ भगवता---

माꣳ च योऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते।

स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते॥

इतीयम् एव भक्ति-रूपा सेवा ब्रह्म-विद् आप्नोति परꣳ तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्य् आदिषु वेदन-शब्देनाभिधीयत इत्य् उक्तम्। यम् एवैष वृणुते तेन लभ्य इति विशेषणाद् यम् एवैष वृणुत इति भवगता वरणीयत्वꣳ प्रतीयते। वरणीयश् च प्रियतमः। यस्य भगवत्य् अनवधिकातिशया प्रीतिर् जायते स एव भगवतः प्रियतमः। तद् उक्तꣳ भगवता---

प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहꣳ स च मम प्रियः।

इति। तस्मात् पर-भक्ति-रूपापन्नम् एव वेदनꣳ तत्त्वतो भगवत्-प्राप्ति-साधनम्। यथोक्तꣳ भगवता द्वैपायनेन मोक्षधर्मे सर्वोपनिषद्-व्याख्यान-रूपम्---

न सन्दृशो तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्।

भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञान-स्वरूपꣳ परिपश्यतीतीह॥

धृत्या समाहितात्मा भक्त्या पुरुषोत्तमꣳ पश्यति साक्षात्करोति प्राप्नोतीत्य् अर्थः। भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य इत्य् अनेनैकार्थ्यात्। भक्तिश् च ज्ञान-विशेष एवेति सर्वम् उपपन्नम्।

॥१४५॥

सारासार-विवेक-ज्ञा गरीयाꣳसो विमत्सराः।

प्रमाण-तन्त्राः सन्तीति कृतो वेदार्थसङ्ग्रहः॥

॥ इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचितो वेदार्थ-सङ्ग्रहः समाप्तः॥

చోన్సుల్తేద్ ఏదితిఓన్:

౧\। రామానుజఽస్ వేదార్థ-సఙ్గ్రహ, ఇన్త్రోదుచ్తిఓన్, చ్రితిచల్ ఏదితిఓన్ అన్ద్ అన్నోతతేద్ త్రన్స్లతిఓన్ బ్య్ జ్।అ।బ్। వన్ బుఇతేనే, దేచ్చన్ చోల్లేగే, పునే, ౧౯౯౨।

౨\। వేదార్థ-సఙ్గ్రహ, ఏదితేద్ బ్య్ శ్రీరామవదన శుక్ల, సమ్పుర్ననన్ద్ సన్స్క్రిత్ ఉనివేర్సిత్య్, వరనసి, ౧౯౯౧

రామానుజాచార్య-విరచితః

వేదార్థ-సఙ్గ్రహహ్

॥౧॥

అశేష-చిద్-అచిద్-వస్తు-విశేషిణే శేష-శాయినే।

నిర్మలానన్త-కల్యాణ-నిధయే విష్ణవే నమః॥

॥౨॥

పరṁ బ్రహ్మైవాజ్ఞṁ భ్రమ-పరిగతṁ సṁసరతి

తత్పరోపాధ్య్-ఆలీఢṁ వివశమ్ అశుభస్యాస్పదమ్ ఇతి।

శ్రుతి-న్యాయాపేతṁ జగతి వితతṁ మోహనమ్ ఇదṁ

తమో యేనాపాస్తṁ స హి విజయతే యామున-మునిః॥

॥౩॥

అశేష-జగద్-ధితానుశాసన-శ్రుతి-నికర-శిరసి సమధిగతోఽయమ్ అర్థో జీవ-పరమాత్మయాథాత్మ్య-జ్ఞాన-పూర్వక-వర్ణాశ్రమ-ధర్మేతికర్తవ్యతాక-పరమ-పురుష-చరణ-యుగల-ధ్యానార్చన-ప్రణామాదిర్ అత్యర్థ-ప్రియస్ తత్-ప్రాప్తి-ఫలః।

॥౪॥

అస్య జీవాత్మనోఽనాద్య్-అవిద్యా-సఞ్చిత-పుణ్య-పాప-రూప-కర్మ-ప్రవాహ-హేతుక-బ్రహ్మాది-సుర-నర-తిర్యక్-స్థావరాత్మక-చతుర్విధ-దేహ-ప్రవేశ-కృత-తత్-తద్-అభిమాన-జనితావర్జనీయ-భవ-భయ-విధ్వṁసనాయ దేహాతిరిక్తాత్మ-స్వరూప-తత్-స్వభావ-తద్-అన్తరయామి-పరమాత్మ-స్వరూప-తత్-స్వభావ-తద్-ఉపాసన-తత్-ఫల-భూతాత్మ-స్వరూపావిర్భావ-పూర్వకానవధికాతిశయానన్ద-బ్రహ్మానుభవ-జ్ఞాపనే ప్రవృత్తṁ హి వేదాన్త-వాక్య-జాతమ్, తత్ త్వమ్ అసి। అయమ్ ఆత్మా బ్రహ్మ। య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః। ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః। తమ్ ఏతṁ వేదానువచనేన బ్రాహ్మణా వివిదిషన్తి యజ్ఞేన దానేన తపసానాశకేన। బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్। తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి నాన్యః పన్థా అయనాయ విద్యత ఇత్య్ ఆదికమ్।

॥౫॥

జీవాత్మనః స్వరూపṁ దేవ-మనుష్యాది-ప్రకృతి-పరిణామ-విశేష-రూప-నానా-విధ-భేద-రహితṁ జ్ఞానానన్దైక-గుణṁ, తస్యైతస్య కర్మ-కృత-దేవాది-భేదేఽపధ్వస్తే స్వరూప-భేదో వాచామ్ అగోచరః స్వ-సṁవేద్యః, జ్ఞాన-స్వరూపమ్ ఇత్య్ ఏతావద్ ఏవ నిర్దేశ్యమ్। తచ్ చ సర్వేషామ్ ఆత్మనాṁ సమానమ్।

॥౬॥

ఏవṁవిధ-చిద్-అచిద్-ఆత్మక-ప్రపఞ్చస్యోద్భవ-స్థితి-ప్రలయ-సṁసార-నిర్వర్తనైక-హేతు-భూతః సమస్త-హేయ-ప్రత్యనీకానన్త-కల్యాణతయా చ స్వేతర-సమస్త-వస్తు-విలక్షణ-స్వరూపోఽనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణః సర్వాత్మ-పరబ్రహ్మ-పర-జ్యోతిః-పర-తత్త్వ-పరమాత్మ-సబ్దాది-శబ్ద-భేదైర్ నిఖిల-వేదాన్త-వేద్యో భగవాన్ నారాయణః పురుషోత్తమ ఇత్య్ అన్తర్యామి-స్వరూపమ్। అస్య చ వైభవ-ప్రతిపాదన-పరాః శ్రుతయః స్వేతర-సమస్త-చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతాన్తరాత్మతయా నిఖిల-నియమనṁ తచ్-ఛక్తి-తద్-అṁశ-తద్-విభూతి-తద్-రూప-తచ్-ఛరీర-తత్-తను-ప్రభృతిభిః శబ్దైస్ తత్-సామానాధికరణ్యేన చ ప్రతిపాదయన్తి।

॥౭॥

తస్య వైభవ-ప్రతిపాదన-పరాణామ్ ఏషాṁ సామానాధికరణ్యాదీనాṁ వివరణే ప్రవృత్తాః కేచన నిర్విశేష-జ్ఞాన-మాత్రమ్ ఏవ బ్రహ్మ, తచ్ చ నిత్య-ముక్త-స్వ-ప్రకాశ-స్వభావమ్ అపి తత్ త్వమ్ అస్య్ ఆది సామానాధికరణ్యావగత-జీవైక్యṁ, బ్రహ్మైవాజ్ఞṁ బధ్యతే ముచ్యతే చ, నిర్విశేష-చిన్-మాత్రాతిరేకేశ్వరేశితవ్యాద్య్-అనన్త-వికల్ప-రూపṁ కృత్స్నṁ జగన్ మిథ్యా, కశ్చిద్ బద్ధః, కశ్చిన్ ముక్త ఇత్య్ ఇయమ్ అవస్థా న విద్యతే। ఇతః పూర్వṁ కేచన ముక్తా ఇత్య్ అయమ్ అర్థో మిథ్యా। ఏకమ్ ఏవ శరీరṁ జీవవన్ నిర్జీవానీతరాణి, తచ్-ఛరీరṁ కిమ్ ఇతి న వ్యవస్థితమ్, ఆచార్యో జ్ఞానస్యోపదేష్టా మిథ్యా శాస్త్రṁ చ మిథ్యా శాస్త్ర-ప్రమాతా చ మిథ్యా శాస్త్ర-జన్యṁ జ్ఞానṁ చ మిథ్యా ఏతత్ సర్వṁ మిథ్యా-భూతేనైవ శాస్త్రేణావగమ్యత ఇతి వర్ణయన్తి।

॥౮॥

అపరే త్వ్ అపహత-పాప్మత్వాది-సమస్త-కల్యాణ-గుణోపేతమ్ అపి బ్రహ్మైతేనైవైక్యావబోధేన కేనచిద్ ఉపాధి-విశేషేణ సమ్బద్ధṁ బధ్యతే ముచ్యతే చ నానా-విధ-మల-రూప-పరిణామాస్పదṁ చేతి వ్యవస్థితాః।

॥౯॥

అన్యే పునర్ ఐక్యావబోధ-యాథాత్మ్యṁ వర్ణయన్తః స్వాభావిక-నిరతిశయాపరిమితోదార-గుణ-సాగరṁ బ్రహ్మైవ సుర-నర-తిర్యక్-స్థావర-నారకి-స్వర్గ్య్-అపవర్గి-చేతనేషు స్వభావతో విలక్షణమ్ అవిలక్షణṁ చ వియద్-ఆది-నానా-విధ-మల-రూప-పరిణామాస్పదṁ చేతి ప్రత్యవతిష్ఠన్తే।

॥౧౦॥

తత్ర ప్రథమ-పక్షస్య శ్రుత్య్-అర్థ-పర్యాలోచన-పరా దుష్పరిహారాన్ దోషాన్ ఉదాహరన్తి। ప్రకృత-పరామర్శి-తచ్-ఛబ్దావగత-స్వ-సఙ్కల్పకృతజగదుదయవిభవవిలయాదయస్ తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేత్య్ ఆరభ్య సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠా ఇత్య్ ఆదిభిః పదైః ప్రతిపాదితాస్ తత్-సమ్బన్ధితయా ప్రకరణాన్తర-నిర్దిష్టాః సర్వజ్ఞతా-సర్వ-శక్తిత్వ-సర్వేశ్వరత్వ-సర్వ-ప్రకారత్వ-సమాభ్యధిక-నివృత్తి-సత్య-కామత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సర్వావభాసకత్వాద్య్-అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణా అపహత-పాప్మేత్య్-ఆద్య్-అనేక-వాక్యావగత-నిరస్త-నిఖిల-దోషతా చ సర్వే తస్మిన్ పక్షే విహన్యన్తే।

॥౧౧॥

అథ స్యాద్ ఉపక్రమేఽప్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ముఖేన కారణస్యైవ సత్యతాṁ ప్రతిజ్ఞాయ తస్య కారణ-భూతస్యైవ బ్రహ్మణః సత్యతాṁ వికార-జాతస్యాసత్యతాṁ మృద్-దృష్టాన్తేన దర్శయిత్వా సత్య-భూతస్యైవ బ్రహ్మణః సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇతి సజాతీయ-విజాతీయ-నిఖిల-భేద-నిరసనేన నిర్విశేషతైవ ప్రతిపాదితా। ఏతచ్ ఛోధకాని ప్రకరణాన్తర-గత-వాక్యాన్య్ అపి సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ, నిష్కలṁ నిష్క్రియṁ నిర్గుణṁ, విజ్ఞానమ్ ఆనన్దమ్ ఇత్య్ ఆదీని సర్వ-విశేష-ప్రత్యనీకైకాకారతాṁ బోధయన్తి। న చైకాకారతా-బోధనే పదానాṁ పర్యాయతా। ఏకత్వేఽపి వస్తునః సర్వ-విశేష-ప్రత్యనీకతోపస్థాపనేన సర్వ-పదానామ్ అర్థవత్త్వాద్ ఇతి।

॥౧౨॥

నైతద్ ఏవమ్। ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానṁ సర్వస్య మిథ్యాత్వే సర్వస్య జ్ఞాతవ్యస్యాభావాన్ న సేత్స్యతి। సత్యత్వ-మిథ్యాత్వయోర్ ఏకతా-ప్రసక్తిర్ వా, అపి త్వ్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానṁ సర్వస్య తదాత్మకత్వేనైవ సత్యత్వే సిధ్యతి।

॥౧౩॥

అయమ్ అర్థః--- శ్వేతకేతుṁ ప్రత్యాహ స్తబ్ధోఽస్య్ ఉత తమ్ ఆదేశమ్ అప్రాక్ష్య ఇతి పరిపూర్ణ ఇవ లక్ష్యసే తాన్ ఆచార్యాన్ ప్రతి తమ్ అప్య్ ఆదేశṁ పృష్టవాన్ అసీతి। ఆదిశ్యతేఽనేనేత్య్ ఆదేశః। ఆదేషః ప్రశాసనమ్। ఏతస్య వా అక్షరస్య గార్గి సూర్యాచన్ద్రమసౌ విధృతౌ తిష్ఠత ఇత్య్ ఆదిభిర్ ఐక్యర్థ్యాత్। తథా చ మానవṁ వచః ప్రశాసితారṁ సర్వేషామ్ ఇత్య్ ఆది। అత్రాప్య్ ఏకమ్ ఏవేతి జగద్-ఉపాదానతాṁ ప్రతిపాద్యాద్వితీయ-పదేనాధిష్ఠాతర-నివారణాద్ అస్యైవాధిష్ఠాతృత్వమ్ అపి ప్రతిపాద్యతే। అతస్ తṁ ప్రశాసితారṁ జగద్-ఉపాదాన-భూతమ్ అపి పృష్టవాన్ అసి యేన శ్రుతేన మతేన విజ్ఞాతేనాశ్రుతమ్ అమతమ్ అవిజ్ఞానṁ శ్రుతṁ మతṁ విజ్ఞాతṁ భవతీత్య్ ఉక్తṁ స్యాత్। నిఖిల-జగద్-ఉదయ-విభవ-విలయాది-కారణ-భూతṁ సర్వజ్ఞత్వ-సత్య-కామత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వ-పరిమితోదార-గుణ-గణ-సాగరṁ కిṁ బ్రహ్మాపి త్వయా శ్రుతమ్ ఇతి హార్దో భావః। తస్య నిఖిల-కారణతయా కారణమ్ ఏవ నానా-సṁస్థాన-విశేష-సṁస్థితṁ కార్యమ్ ఇత్య్ ఉచ్యత ఇతి కారణ-భూత-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరక-బ్రహ్మ-విజ్ఞానేన కారణ-భూతమ్ అఖిలṁ జగద్ విజ్ఞాతṁ భవతీతి హృది నిధాయ యేనాశ్రుతṁ శ్రుతṁ భవత్య్ అమతṁ మతమ్ అవిజ్ఞాతṁ విజ్ఞాతṁ స్యాద్ ఇతి పుత్రṁ ప్రతి పృష్టవాన్ పితా। తద్ ఏతత్ సకలస్య వస్తు-జాతస్యైక-కారణత్వṁ పితృ-హృది నిహితమ్ అజానన్ పుత్రః పరస్పర-విలక్షణేషు వస్తుష్వ్ అన్యస్య జ్ఞానేన తద్-అన్య-విజ్ఞానస్యాఘటమానతాṁ బుద్ధ్వా పరిచోదయతి--- కథṁ ను భగవః స ఆదేశ ఇతి।

॥౧౪॥

పరిచోదితః పునస్ తద్ ఏవ హృది నిహితṁ జ్ఞానానన్దామలత్వైక-స్వరూపమ్ అపరిచ్ఛేద్య-మాహాత్మ్యṁ సత్య-సఙ్కల్పత్వ-మిశ్రైర్ అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణైర్ జుష్టమ్ అవికార-స్వరూపṁ పరṁ బ్రహ్మైవ నామ-రూప-విభాగానర్హ-సూక్ష్మ-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ స్వ-లీలాయై స్వ-సఙ్కల్పేనానన్త-విచిత్ర-స్థిర-త్రస-స్వరూప-జగత్-సṁస్థానṁ స్వాṁశేనావస్థితమ్ ఇతి।

॥౧౫॥

తజ్-జ్ఞానేనాస్య నిఖిలస్య జ్ఞాతతాṁ బ్రువṁల్ లోక-దృష్టṁ కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వṁ దర్శయితుṁ దృష్టాన్తమ్ ఆహ--- యథా సోమ్యైకేన మృత్-పిణ్డేన సర్వṁ మృన్-మయṁ విజ్ఞాతṁ స్యాద్ వాచారమ్భణṁ వికారో నామధేయṁ మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్ ఇతి। ఏకమ్ ఏవ మృద్-ద్రవ్యṁ స్వైకదేశేన నానా-వ్యవహారాస్పదత్వాయ ఘట-శరావాది-నానా-సṁస్థానావస్థా-రూప-వికారాపన్నṁ నానా-నామధేయమ్ అపి మృత్తికా-సṁస్థాన-విశేషత్వాన్ మృద్-ద్రవ్యమ్ ఏవేత్థమ్ అవస్థితṁ న వస్త్వ్-అన్తరమ్ ఇతి। యథా మృత్-పిణ్డ-విజ్ఞానేన తత్-సṁస్థాన-విశేషరూపṁ ఘట-శరావాది సర్వṁ జ్ఞాతమ్ ఏవ భవతీత్య్ అర్థః।

॥౧౬॥

తతః కృత్స్నస్య జగతో బ్రహ్మైక-కారణతామ్ అజానన్ పుత్రః పృచ్ఛతి భగవాṁస్ త్వ్ ఏవ మే తద్ బ్రవీత్వ్ ఇతి। తతః సర్వజ్ఞṁ సర్వ-శక్తి బ్రహ్మైవ సర్వ-కారణమ్ ఇత్య్ ఉపదిశన్ స హోవాచ సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇతి। అత్రేదమ్ ఇతి జగన్ నిర్దిష్టమ్। అగ్ర ఇతి చ సృష్టేః పూర్వ-కాలః। తస్మిన్ కాలే జగతః సద్-ఆత్మకతాṁ సద్ ఏవేతి ప్రతిపాద్య, తత్-సృష్టి-కాలేఽప్య్ అవిశిష్టమ్ ఇతి కృత్వైకమ్ ఏవేతి సద్-ఆపన్నస్య జగతస్ తదానీమ్ అవిభక్త-నామ-రూపతాṁ ప్రతిపాద్య తత్-ప్రతిపాదనేనైవ సతో జగద్-ఉపాదానత్వṁ ప్రతిపాదితమ్ ఇతి స్వ-వ్యతిరిక్త-నిమిత్త-కారణమ్ అద్వితీయ-పదేన ప్రతిషిద్ధమ్।

॥౧౭॥

తమ్ ఆదేశṁ ప్రాక్ష్యో యేనాశ్రుతṁ శ్రుతṁ భవతీత్య్ ఆదావ్ ఏవ ప్రశాస్తితైవ జగద్-ఉపాదానమ్ ఇతి హృది నిహితమ్ ఇదానీమ్ అభివ్యక్తమ్। స్వయమ్ ఏవ జగద్-ఉపాదానṁ జగన్-నిమిత్తṁ చ సత్ తద్ ఐక్షత బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేతి। తద్ ఏతచ్ ఛబ్ద-వాచ్యṁ పరṁ బ్రహ్మ సర్వజ్ఞṁ సర్వ-శక్తి సత్య-సఙ్కల్పమ్ అవాప్త-సమస్త-కామమ్ అపి లీలార్థṁ విచిత్రానన్త-చిద్-అచిన్-మిశ్ర-జగద్-రూపేణాహమ్ ఏవ బహు స్యాṁ తద్-అర్థṁ ప్రజాయేయేతి స్వయమ్ ఏవ సఙ్కల్ప్య స్వాṁశైకదేశాద్ ఏవ వియద్-ఆది-భూతాని సృష్ట్వా పునర్ అపి సైవ సచ్-ఛబ్దాభిహితా పరా దేవతైవమ్ ఐక్షత హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతా అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి। అనేన జీవేనాత్మనేతి జీవస్య బ్రహ్మాత్మకత్వṁ ప్రతిపాద్య బ్రహ్మాత్మ-జీవానుప్రవేశాద్ ఏవ కృత్స్నస్యాచిద్-వస్తునః పదార్థత్వమ్ ఏవమ్భూతస్యైవ సర్వస్య వస్తునో నామ-భాక్త్వమ్ ఇతి చ దర్శయతి। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి జీవాత్మా తు బ్రహ్మణః శరీరతయా ప్రకారత్వాద్ బ్రహ్మాత్మకః। యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇతి శ్రుత్యన్తరాత్। ఏవమ్భూతస్య జీవస్య శరీరతయా ప్రకార-భూతాని దేవ-మనుష్యాది-సṁస్థానాని వస్తూనీతి బ్రహ్మాత్మకాని తాని సర్వాణి। అతో దేవో మనుష్యో రాక్షసః పశుర్ మృగః పక్షీ వృక్షో లతా కాష్ఠṁ శిలా తృణṁ ఘటః పట ఇత్య్ ఆదయః సర్వే ప్రకృతి-ప్రత్యయ-యోగేనాభిధాయకతయా ప్రసిద్ధాః శబ్దా లోకే తత్-తద్-వాచ్యతయా ప్రతీయమాన-తత్-తత్-సṁస్థాన-వస్తు-ముఖేన తద్-అభిమాని-జీవ-తద్-అన్తర్యామి-పరమాత్మ-పర్యన్త-సఙ్ఘాతస్యైవ వాచకా ఇతి।

॥౧౮॥

ఏవṁ సమస్త-చిద్-అచిద్-ఆత్మక-ప్రపఞ్చస్య సద్-ఉపాదానతాసన్-నిమిత్తతాసదాధారతాసన్-నియమ్యతాసచ్-ఛేషతాది సర్వṁ చ సన్-మూలాః సోమ్యేమాః సర్వాః ప్రజాః సద్-ఆయతనాః సత్-ప్రతిష్ఠా ఇత్య్ ఆదినా విస్తరేణ ప్రతిపాద్య కార్య-కారణ-భావాది-ముఖేనైతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వṁ తత్ సత్యమ్ ఇతి కృత్స్నస్య జగతో బ్రహ్మాత్మకత్వమ్ ఏవ సత్యమ్ ఇతి ప్రతిపాద్య కృత్స్నస్య జగతః స ఏవాత్మా కృత్స్నṁ జగత్ తస్య శరీరṁ తస్మాత్ త్వṁ-శబ్ద-వాచ్యమ్ అపి జీవ-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవేతి సర్వస్య బ్రహ్మాత్మకత్వṁ ప్రతిజ్ఞాతṁ తత్ త్వమ్ అసీతి జీవ-విశేష ఉపసṁహృతమ్।

॥౧౯॥

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి। ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇతి చేతనాచేతన-ప్రపఞ్చమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఇతి నిర్దిశ్య తస్య ప్రపఞ్చస్యైష ఆత్మేతి ప్రతిపాదితః, ప్రపఞ్చోద్దేశేన బ్రహ్మాత్మకత్వṁ ప్రతిపాదితమ్ ఇత్య్ అర్థః। తద్ ఇదṁ బ్రహ్మాత్మకత్వṁ కిమ్ ఆత్మ-శరీర-భావేనోత స్వరూపేణేతి వివేచనీయమ్। స్వరూపేణ చేద్ బ్రహ్మణః సత్య-సఙ్కల్పాద్యస్ తద్ ఐక్షత బహు స్యṁ ప్రజాయేయేత్య్ ఉపక్రమావగతా బాధితా భవన్తి। శరీరాత్మ-భావేన చ తదాత్మకత్వṁ శ్రుత్య్-అన్తరాద్ విశేషతోఽవగతమ్ అన్తః-ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మేతి ప్రశాసితృత్వ-రూపాత్మత్వేన సర్వేషాṁ జనానామ్ అన్తః-ప్రవిష్టోఽతః సర్వాత్మా సర్వేషాṁ జనానామ్ ఆత్మా సర్వṁ చాస్య శరీరమ్ ఇతి విశేషతో జ్ఞాయతే బ్రహ్మాత్మకత్వమ్। య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో యమ్ ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి స త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృత ఇతి చ। అత్రాప్య్ అనేన జీవేనాత్మనేతీదమ్ ఏవ జ్ఞాయత ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। అతః సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తునో బ్రహ్మ-శరీరత్వాత్ సర్వ-ప్రకారṁ సర్వ-శబ్దైర్ బ్రహ్మైవాభిధీయత ఇతి తత్ త్వమ్ ఇతి సామానాధికరణ్యేన జీవ-శరీరతయా జీవ-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవాభిహితమ్।

॥౨౦॥

ఏవమ్ అభిహితే సత్య్ అయమ్ అర్థో జ్ఞాయతే త్వమ్ ఇతి యః పూర్వṁ దేహస్యాధిష్ఠాతృతయా ప్రతీతః స పరమాత్మ-శరీరతయా పరమాత్మ-ప్రకార-భూతః పరమాత్మ-పర్యన్తః। అతస్ త్వమ్ ఇతి శబ్దస్ త్వత్-ప్రకార-విశిష్టṁ త్వద్-అన్తర్యామిణమ్ ఏవాచష్ట ఇతి। అనేన జీవేనాత్మనానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి బ్రహ్మాత్మకతయైవ జీవస్య శరీరిణః స్వ-నామ-భాక్త్వాత్ తత్ త్వమ్ ఇతి సామానాధికరణ్య-ప్రవృత్తయోర్ ద్వయోర్ అపి పదయోర్ బ్రహ్మైవ వాచ్యమ్। తత్ర చ తత్-పదṁ జగత్-కారణ-భూతṁ సకల-కల్యాణ-గుణ-గణాకరṁ నిర్వద్యṁ నిర్వికారమ్ ఆచష్టే। త్వమ్ ఇతి చ తద్ ఏవ బ్రహ్మ జీవాన్తర్యామి-రూపేణ సశరీర-ప్రకార-విశిష్టమ్ ఆచష్టే। తద్ ఏవṁ ప్రవృత్తి-నిమిత్త-భేదేనైకస్మిన్ బ్రహ్మణ్య్ ఏవ తత్ త్వమ్ ఇతి ద్వయోః పదయోర్ వృత్తిర్ ఉక్తా। బ్రహ్మణో నిరవద్యṁ నిర్వికారṁ సకల-కల్యాణ-గుణ-గణాకరత్వṁ జగత్-కారణత్వṁ చాబాధితమ్।

॥౨౧॥

అశ్రుత-వేదాన్తాః పురుషాః పదార్థాః సర్వే జీవాత్మనశ్ చ బ్రహ్మాత్మకా ఇతి న పశ్యతి సర్వ-శబ్దానాṁ చ కేవలేషు తత్-తత్-పదార్థేషు వాచ్యైకదేశేషు వాచ్య-పర్యవసానṁ మన్యన్తే। ఇదానీṁ వేదాన్త-వాక్య-శ్రవణేన బ్రహ్మ-కార్యతయా తద్-అన్తర్యామితయా చ సర్వస్య బ్రహ్మాత్మకత్వṁ సర్వ-శబ్దానాṁ తత్-తత్-ప్రకార-సṁస్థిత-బ్రహ్మ-వాచిత్వṁ చ జానన్తి। నన్వ్ ఏవṁ గవాది-శబ్దానాṁ తత్-తత్-పదార్థ-వాచితయా వ్యుత్పత్తిర్ బాధితా స్యాత్। నైవṁ సర్వే శబ్దా అచిజ్-జీవ-విశిష్టస్య పరమాత్మనో వాచకా ఇత్య్ ఉక్తమ్। నామ-రూపే వ్యాకరవాణీత్య్ అత్ర। తత్ర లౌకికాః పురుషాః శబ్దṁ వ్యాహరన్తః శబ్ద-వాచ్యే ప్రధానాṁశస్య పరమాత్మనః ప్రత్యక్షాద్య్-అపరిచ్ఛేద్యత్వాద్ వాచ్యైకదేశ-భూతే వాచ్య-సమాప్తిṁ మన్యన్తే। వేదాన్త-శ్రవణేన చ వ్యుత్పత్తిః పూర్యతే। ఏవమ్ ఏవ వైదికాః సర్వే శబ్దాః పరమాత్మ-పర్యన్తాన్ స్వార్థాన్ బోధయన్తి। వైదికా ఏవ సర్వే శబ్దా వేదాదవ్ ఉద్ధృత్యోద్ధృత్య పరేణైవ బ్రహ్మణా సర్వ-పదార్థాన్ పూర్వవత్ సృష్ట్వా తేషు పరమాత్మ-పర్యన్తేషు పూర్వవన్ నామతయా ప్రయుక్తాః। తద్ ఆహ మనుః---

సర్వేషాṁ తు నామాని కర్మాణి చ పృథక్ పృథక్।

వేద-శబ్దేభ్య ఏవాదౌ పృథక్ సṁస్థాశ్ చ నిర్మమే॥ఇతి।

సṁస్థాః సṁస్థానాని రూపాణీతి యావత్। ఆహ చ భగవాన్ పరాశరః---

నామ రూపṁ భూతానాṁ కృత్యానాṁ ప్రపఞ్చనమ్।

వేద-శబ్దేభ్య ఏవాదౌ దైవాదీనాṁ చకార సః॥

ఇతి। శ్రుతిశ్ చ సూర్యాచన్ద్రమసౌ ధాతా యథాపూర్వమ్ అకల్పయద్ ఇతి। సూర్యాదీన్ పూర్వవత్ పరికల్ప్య నామాని చ పూర్వవచ్ చకార ఇత్య్ అర్థః।

॥౨౨॥

ఏవṁ జగద్-బ్రహ్మణోర్ అనన్యత్వṁ ప్రపఞ్చితమ్। తేనైకేన జ్ఞాతేన సర్వస్య జ్ఞాతతోఽపపాదితా భవతి। సర్వస్య బ్రహ్మ-కార్యత్వ-ప్రతిపాదనేన తదాత్మకతయైవ సత్యత్వṁ నాన్యథేతి తత్ సత్యమ్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। యథా దృష్టాన్తే సర్వస్య మృద్-వికారస్య మృద్-ఆత్మనైవ సత్యత్వమ్।

॥౨౩॥

శోధక-వాక్యాన్య్ అపి నిరవద్యṁ సర్వ-కల్యాణ-గుణాకరṁ పరṁ బ్రహ్మ బోధయన్తి। సర్వ-ప్రత్యనీకాకారతాబోధనేఽపి తత్-తత్-ప్రత్యనీకాకారతాయాṁ భేదస్యావర్జనీయత్వాన్ న నిర్విశేష-వస్తు-సిద్ధిః।

॥౨౪॥

నను చ జ్ఞాన-మాత్రṁ బ్రహ్మేతి ప్రతిపాదితే నిర్విశేష-జ్ఞాన-మాత్రṁ బ్రహ్మేతి నిశ్చీయతే। నైవṁ। స్వరూప-నిరూపణ-ధర్మ-శబ్దా హి ధర్మ-ముఖేన స్వరూపమ్ అపి ప్రతిపాదయన్తి। గవాది-శబ్దవత్। తద్ ఆహ సూత్ర-కారః--- తద్-గుణ-సారత్వాత్ తద్-వ్యపదేశః ప్రాజ్ఞవత్। యావద్ ఆత్మ-భావితత్వాచ్ చ న దోష ఇతి। జ్ఞానేన ధర్మేణ స్వరూపమ్ అపి నిరూపితṁ న జ్ఞాన-మాత్రṁ బ్రహ్మేతి। కథమ్ ఇదమ్ అవగమ్యత ఇతి చేద్ యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విద్ ఇత్య్ ఆది జ్ఞాతృత్వ-శ్రుతేః పరాస్య శక్తిర్ వివిధైవ శ్రూయతే స్వాభావికీ జ్ఞాన-బల-క్రియా చ। విజ్ఞాతారమ్ అరే కేన విజానీయాద్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-శత-సమధిగతమ్ ఇదమ్। జ్ఞానస్య ధర్మ-మాత్రత్వాద్ ధర్మ-మాత్రస్యైకస్య వస్తుత్వ-ప్రతిపాదనానుపపత్తేశ్ చ। అతః సత్య-జ్ఞానాది-పదాని స్వార్థ-భూత-జ్ఞానాది-విశిష్టమ్ ఏవ బ్రహ్మ ప్రతిపాదయన్తి। తత్ త్వమ్ ఇతి ద్వయోర్ అపి పదయోః స్వార్థ-ప్రహాణేన నిర్విశేష-వస్తు-స్వరూపోపస్థాపన-పరత్వే ముఖ్యార్థ-పరిత్యాగశ్ చ।

॥౨౫॥

నన్వ్ ఐక్యే తాత్పర్య-నిశ్చయాన్ న లక్షణా-దోషః। సోఽయṁ దేవదత్త ఇతివత్। యథా సోఽయమ్ ఇత్య్ అత్ర స ఇతి శబ్దేన దేశాన్తర-కాలాన్తర-సమ్బన్ధీ పురుషః ప్రతీయత అయమ్ ఇతి చ సన్నిహిత-దేశ-వర్తమాన-కాల-సమ్బన్ధీ, తయోః సామానాధికరణ్యేనైక్యṁ ప్రతీయతే। తత్రైకస్య యుగపద్ విరుద్ధ-దేశ-కాల-సమ్బన్ధితయా ప్రతీతిర్ న ఘటత ఇతి ద్వయోర్ పదయోః స్వరూప-మాత్రోపస్థాపన-పరత్వṁ స్వరూపస్య చైక్యṁ ప్రతిపద్యత ఇతి చేన్ నైతద్ ఏవమ్। సోఽయṁ దేవదత్త ఇత్య్ అత్రాపి లక్షణా-గన్ధో న విద్యతే। విరోధాభావాత్। ఏకస్య భూత-వర్తమాన-క్రియా-ద్వయ-సమ్బṁధో న విరుద్ధః। దేశాన్తర-స్థితిర్ భూత్వా సన్నిహిత-దేశ-స్థితిర్ వర్తతే। అతో భూత-వర్తమాన-క్రియా-ద్వయ-సమ్బన్ధితయైక్య-ప్రతిపాదనమ్ అవిరుద్ధమ్। దేశ-ద్వయ-విరోధశ్ చ కాల-భేదేన పరిహృతః। లక్షణాయామ్ అపి న ద్వయోర్ అపి పదయోర్ లక్షణా-సమాశ్రయణమ్। ఏతేనైవ లక్షితేన విరోధ-పరిహారాత్। లక్షణాభావ ఏవోక్తః। దేశాన్తర-సమ్బన్ధితయా భూతస్యైవాన్య-దేశ-సమ్బన్ధితయా వర్తమానత్వావిరోధాత్।

॥౨౬॥

ఏవమ్ అత్రాపి జగత్-కారణ-భూతస్యైవ పరస్య బ్రహ్మణో జీవాన్తర్యామితయా జీవాత్మత్వమ్ అవిరుద్ధమ్ ఇతి ప్రతిపాదితమ్। యథా భూతయోర్ ఏవ హి ద్వయోర్ ఐక్యṁ సామానాధికరణ్యేన ప్రతీయతే। తత్-పరిత్యాగేన స్వరూప-మాత్రైక్యṁ న సామానాధికరణ్యార్థః భిన్న-ప్రవృత్తి-నిమిత్తానాṁ శబ్దానామ్ ఏకస్మిన్న్ అర్థే వృత్తిః సామానాధికరణ్యమ్ ఇతి హి తద్-విదః। తథాభూతయోర్ ఐక్యమ్ ఉపపాదితమ్ అస్మాభిః। ఉపక్రమ-విరోధ్య్-ఉపసṁహార-పదేన వాక్య-తాత్పర్య-నిశ్చయశ్ చ న ఘటతే। ఉపక్రమే హి తద్ ఐక్షత బహు స్యామ్ ఇత్య్ ఆదినా సత్య-సఙ్కల్పత్వṁ జగద్-ఏక-కారణత్వమ్ అప్య్ ఉక్తమ్। తద్-విరోధి చావిద్యాశ్రయత్వాది బ్రహ్మణః।

॥౨౭॥

అపి చార్థ-భేద-తత్-సṁసర్గ-విశేష-బోధన-కృత-పద-వాక్యస్య స్వరూపతా-లబ్ధ-ప్రమాణ-భావస్య శబ్దస్య నిర్విశేష-వస్తు-బోధనాసామర్థాన్ న నిర్విశేష-వస్తుని శబ్దః ప్రమాణమ్। నిర్విశేష ఇత్య్ ఆది శబ్దాస్ తు కేనచిద్ విశేషేణ విశిష్టతయావగతస్య వస్తునో వస్త్వ్-అన్తర-గత-విశేష-నిషేధ-పరతయా బోధకాః। ఇతరథా తేషమ్ అప్య్ అనవబోధకత్వమ్ ఏవ। ప్రకృతి-ప్రత్యయ-రూపేణ పదస్యైవానేకవిశేష-గర్భత్వాద్ అనేక-పదార్థ-సṁసర్గ-బోధకత్వాచ్ చ వాక్యస్య।

॥౨౮॥

అథ స్యాన్ నాస్మాభిర్ నిర్విశేషే స్వయమ్ప్రకాశే వస్తుని శబ్దః ప్రమాణమ్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। స్వతః-సిద్ధస్య ప్రమాణానపేక్షత్వాత్। సర్వైః శబ్దైస్ తద్-ఉపరాగ-విశేషా జ్ఞాతృత్వాదయః సర్వే నిరస్యన్తే। సర్వేషు విశేషేషు నివృత్తేషు వస్తు-మాత్రమ్ అనవచ్ఛిన్నṁ స్వయమ్ప్రకాశṁ స్వత ఏవావతిష్ఠత ఇతి। నైతద్ ఏవమ్। కేన శబ్దేన తద్ వస్తు నిర్దిశ్య తద్-గత-విశేషా నిరస్యన్తే। జ్ఞప్తి-మాత్ర-శబ్దేనేతి చేన్ న। సోఽపి సవిశేషమ్ ఏవ వస్త్వ్-అవలమ్బతే। ప్రకృతి-ప్రత్యయ-రూపేణ విశేష-గర్భత్వాత్। జ్ఞా అవబోధన ఇతి సకర్మకః సకర్తృకః క్రియా-విశేషః క్రియాన్తర-వ్యావర్తక-స్వభావ-విశేషశ్ చ ప్రకృత్యావగమ్యతే। ప్రత్యయేన చ లిఙ్గ-సఙ్ఖ్యాదయః। స్వతః-సిద్ధావ్ అప్య్ ఏతత్-స్వభావ-విశేష-విరహే సిద్ధిర్ ఏవ న స్యాత్। అన్య-సాధన-స్వభావతయా హి జ్ఞప్తేః స్వతః-సిద్ధిర్ ఉచ్యతే।

॥౨౯॥

బ్రహ్మ-స్వరూపṁ కృత్స్నṁ సర్వదా స్వయమ్ ఏవ ప్రకాశతే చేన్ న తస్మిన్న్ అన్య-ధర్మాధ్యాసః సమ్భవతి। న హి రజ్జు-స్వరూపేఽవభాసమానే సర్పత్వాదిర్ అధ్యస్యతే। అత ఏవ హి భవద్భిర్ ఆచ్ఛాదికావిద్యాభ్యుపగమ్యతే। తతశ్ చ శాస్త్రీయ-నివర్తక-జ్ఞానస్య బ్రహ్మణి తిరోహితాṁశో విషయః। అన్యథా తస్య నివర్తకత్వṁ చ న స్యాత్। అధిష్ఠానాతిరేకి-రజ్జుత్వ-ప్రకాశనేన హి సర్పత్వṁ బాధ్యతే। ఏకశ్ చేద్ విశేషో జ్ఞాన-మాత్రే వస్తుని శబ్దేనాభిధీయతే స చ బ్రహ్మ-విశేషణṁ భవతీతి సర్వ-శ్రుతి-ప్రతిపాదిత-సర్వ-విశేషణ-విశిష్టṁ బ్రహ్మ భవతి।

॥౩౦॥

అతః ప్రామాణికానాṁ న కేనాపి ప్రమాణేన నిర్విశేష-వస్తు-సిద్ధిః। నిర్వికల్పక-ప్రత్యక్షేఽపి సవిశేషమ్ ఏవ వస్తు ప్రతీయతే। అన్యథా సవికల్పకే సోఽయమ్ ఇతి పూర్వావగత-ప్రకార-విశిష్ట-ప్రత్యయానుపపత్తేః। వస్తు-సṁస్థాన-విశేష-రూపత్వాద్ గోత్వాదేర్ నిర్వికల్పక-దశాయామ్ అపి ససṁస్థానమ్ ఏవ వస్త్వ్ ఇత్థమ్ ఇతి ప్రతీయతే। ద్వితీయాది-ప్రత్యయేషు తస్య సṁస్థాన-విశేషస్యానేక-వస్తు-నిష్ఠతా-మాత్రṁ ప్రతీయతే। సṁస్థాన-రూప-ప్రకారాఖ్యస్య పదార్థస్యానేక-వస్తు-నిష్ఠతయానేక-వస్తు-విశేషణత్వṁ ద్వితీయాది-ప్రత్యయావగమ్యమ్ ఇతి ద్వితీయాది-ప్రత్యయాః సవికల్పకా ఇత్య్ ఉచ్యన్తే। అత ఏవైకస్య పదార్థస్య భిన్నాభిన్నత్వ-రూపేణ ద్వ్యాత్మకత్వṁ విరుద్ధṁ ప్రత్యుక్తమ్। సṁస్థానస్య సṁస్థానినః ప్రకారతయా పదార్థాన్తరత్వమ్। ప్రకారత్వాద్ ఏవ పృథక్సిద్ధ్య్-అనర్హత్వṁ పృథగ్-అనుపలమ్భశ్ చేతి న ద్వ్య్-ఆత్మకత్వ-సిద్ధిః।

॥౩౧॥

అపి చ నిర్విశేష-వస్త్వ్-ఆదినా స్వయమ్ప్రకాశే వస్తుని తద్-ఉపరాగ-విశేషాః సర్వైః శబ్దైర్ నిరస్యన్త ఇతి వదతా కే తే శబ్దా నిషేధకా ఇతి వక్తవ్యమ్। వాచారమ్భణṁ వికారో నామధేయṁ మృత్తికేత్య్ ఏవ సత్యమ్ ఇతి వికార-నామధేయయోర్ వాచారమ్భణ-మాత్రత్వాత్। యత్ తత్ర కారణతయోపలక్ష్యతే వస్తు-మాత్రṁ తద్ ఏవ సత్యమ్ అన్యద్ అసత్యమ్ ఇతీయṁ శ్రుతిర్ వదతీతి చేన్ నైతద్ ఉపపద్యతే। ఏకస్మిన్ విజ్ఞాతే సర్వṁ విజ్ఞాతṁ భవతీతి ప్రతిజ్ఞాతేఽన్య-జ్ఞానేనాన్య-జ్ఞానాసమ్భవṁ మన్వానస్యైకమ్ ఏవ వస్తు వికారాద్య్-అవస్థా-విశేషేణ పారమార్థికేనైవ నామ-రూపమ్ అవస్థితṁ చేత్ తత్రైకస్మిన్ విజ్ఞాతే తస్మాద్ విలక్షణ-సṁస్థానాన్తరమ్ అపి తద్ ఏవేతి తత్ర దృష్టాన్తోఽయṁ నిదర్శితః। నాత్ర కస్యచిద్ విశేషస్య నిషేధకః కోఽపి శబ్దో దృశ్యతే। వాచారమ్భణమ్ ఇతి వాచా వ్యవహారేణారభ్యత ఇత్య్ ఆరమ్భణమ్। పిణ్డ-రూపేణావస్థితాయాః మృత్తికాయా నామ వాన్యద్ వ్యవహారశ్ చాన్యః। ఘట-శరావాది-రూపేణావస్థితాయాస్ తస్యా ఏవ మృత్తికాయా అన్యాని నామధేయాని వ్యవహారాశ్ చాన్యదృశాః। తథాపి సర్వత్ర మృత్తికా-ద్రవ్యమ్ ఏకమ్ ఏవ నానా-సṁస్థాన-నానా-నామధేయాభ్యాṁ నానా-వ్యవహారేణ చారభ్యత ఇత్య్ ఏతద్ ఏవ సత్యమ్ ఇత్య్ అనేనాన్య-జ్ఞానేనాన్య-జ్ఞాన-సమ్భవో నిదర్శితః। నాత్ర కిఞ్చిద్ వస్తు నిషిధ్యత ఇతి పూర్వమ్ ఏవాయమ్ అర్థః ప్రపఞ్చితః।

॥౩౨॥

అపి చ యేనాశ్రుతṁ శ్రుతమ్ ఇత్య్ ఆదినా బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య సర్వస్య మిథ్యాత్వṁ ప్రతిజ్ఞాతṁ చేద్ యథా సోమ్యైకేన మృత్-పిణ్డేనేత్య్ ఆది దృష్టాన్తః సాధ్య-వికలః స్యాత్। రజ్జు-సర్పాదివన్ మృత్తికా-వికారస్య ఘట-శరావాదేర్ అసత్యత్వṁ శ్వేతకేతోః శుశ్రూషోః ప్రమాణాన్తరేణ యుక్త్యా చాసిద్ధమ్ ఇత్య్ ఏతద్ అపి సిషాధయిషితమ్ ఇతి చేత్। యథేతి దృష్టాన్తయోపాదానṁ న ఘటతే।

॥౩౩॥

సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఏకమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఏవాద్వితీయమ్ ఇత్య్ అత్ర సద్ ఏవైకమ్ ఏవేత్య్ అవధారణ-ద్వయేనాద్వితీయమ్ ఇత్య్ అనేన చ సన్-మాత్రాతిరేకి-సజాతీయ-విజాతీయాః సర్వే విశేషా నిషిద్ధా ఇతి ప్రతీయత ఇతి చేన్నైతద్ ఏవమ్। కార్య-కారణ-భావావస్థా-ద్వయావస్థితస్యైకస్య వస్తున ఏకావస్థావస్థితస్య జ్ఞానేనావస్థాన్తరావస్థితస్యాపి వస్త్వ్-ఐక్యేన జ్ఞాతతాṁ దృష్టాన్తేన దర్శయిత్వా శ్వేతకేతోర్ అప్రజ్ఞాతṁ సర్వస్య బ్రహ్మ-కారణత్వṁ చ వక్తుṁ సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ ఇత్య్ ఆరబ్ధమ్। ఇదమ్ అగ్రే సద్ ఏవాసీద్ ఇతి। అగ్ర ఇతి కాల-విశేషః। ఇదṁ-శబ్ద-వాచ్యస్య ప్రపఞ్చస్య సద్-ఆపత్తి-రూపాṁ క్రియాṁ సద్రవ్యతాṁ చ వదతి। ఏకమ్ ఏవేతి చాస్య నానా-నామ-రూప-వికార-ప్రహాణమ్। ఏతస్మిన్ ప్రతిపాదితేఽస్య జగతః సద్-ఉపాదానతా ప్రతిపాదితా భవతి। అన్యత్రోపాదాన-కారణస్య స్వ-వ్యతిరిక్తాధిష్ఠాత్రపేక్షా-దర్శనేఽపి సర్వ-విలక్షణత్వాద్ అస్య సర్వ-జ్ఞస్య బ్రహ్మణః సర్వ-శక్తి-యోగో న విరుద్ధ ఇత్య్ అద్వితీయ-పదమ్ అధిష్ఠాత్రన్తరṁ నివారయతి। సర్వ-శక్తి-యుక్తత్వాద్ ఏవ బ్రహ్మణః। కాశ్చన శ్రుతయః ప్రథమమ్ ఉపాదాన-కారణత్వṁ ప్రతిపాద్య నిమిత్త-కారణమ్ అపి తద్ ఏవేతి ప్రతిపాదయన్తి। యథేయṁ శ్రుతిః। అన్యాశ్ చ శ్రుతయో బ్రహ్మణో నిమిత్త-కారణత్వమ్ అనుజ్ఞాయాస్యైవోపాదానతాది కథమ్ ఇతి పరిచోద్య, సర్వ-శక్తి-యుక్తత్వాద్ ఉపాదాన-కారణṁ తద్-ఇతరాశేషోపకరణṁ చ బ్రహ్మైవేతి పరిహరన్తి కిṁస్విద్ వనṁ క ఉ స వృక్ష ఆసీద్ యతో ద్యావ్ ఆపృథివీ నిష్టతక్షుః, మణీషిణో మనసా పృచ్ఛతేద్ ఉ తద్ యద్ అధ్యతిష్ఠద్ భువనాని ధారయన్। బ్రహ్మ వనṁ బ్రహ్మ స వృక్ష ఆసీద్ యతో ద్యావ్ ఆపృథివీ నిష్టతక్షుర్ మనీషిణో మనసా విబ్రవీమి వః బ్రహ్మాధ్యతిష్ఠద్ భువనాని। ధారయన్న్ ఇతి సామాన్యతో దృష్టేన విరోధమ్ ఆశఙ్క్య బ్రహ్మణః సర్వ-విలక్షణత్వేన పరిహార ఉక్తః। అతః సద్ ఏవ సోమ్యేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ అత్రాప్య్ అగ్ర ఇత్య్ ఆద్య్ అనేక-విశేషా బ్రహ్మణో ప్రతిపాదితాః। భవద్-అభిమత-విశేష-నిషేధ-వాచీ కోఽపి శబ్దో న దృశ్యతే। ప్రత్యుత జగద్-బ్రహ్మణోః కార్య-కారణ-భావ-జ్ఞాపనాయాగ్ర ఇతి కాల-విశేష-సద్-భావః। ఆసీద్ ఇతి క్రియా-విశేషో, జగద్-ఉపాదానతా జగన్-నిమిత్తతా చ, నిమిత్తోపాదానయోర్ భేద-నిరసనేన తస్యైవ బ్రహ్మణః సర్వ-శక్తి-యోగశ్ చేత్య్ అప్రజ్ఞాతః సహస్రశో విశేషా ఏవ ప్రతిపాదితాః।

॥౩౪॥

యతో వాస్తవ-కార్య-కారణ-భావాది-విజ్ఞానే ప్రవృత్తమ్ అత ఏవాసద్ ఏవేదమ్ అగ్ర ఆసీద్ ఇత్య్ ఆరభ్యాసత్కార్యవాద-నిషేధశ్ చ క్రియతే కుతస్ తు ఖలు సోమ్యైవṁ స్యాద్ ఇతి। ప్రాగసత ఉత్పత్తిర్ అహేతుకేత్య్ అర్థః। తద్ ఏవోపపాదయతి కథమ్ అసతః సజ్ జాయేతేతి। అసత ఉత్పన్నమ్ అసద్-ఆత్మకమ్ ఏవ భవతీత్య్ అర్థః। యథా మృద్ ఉత్పన్నṁ ఘటాదికṁ మృద్-ఆత్మకమ్। సత ఉత్పత్తిర్ నామ వ్యవహార-విశేష-హేతు-భూతోఽవస్థా-విశేష-యోగః।

॥౩౫॥

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- ఏకమ్ ఏవ కారణ-భూతṁ ద్రవ్యమ్ అవస్థాన్తర-యోగేన కార్యమ్ ఇత్య్ ఉచ్యత ఇత్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానṁ ప్రతిపిపాదయిషితమ్। తద్ అసత్కార్యవాదే న సేత్స్యతి। తథా హి నిమిత్త-సమవాయ్య-సమవాయి-ప్రభృతిః కారణైర్ అవయవ్య్-ఆఖ్యṁ కార్యṁ ద్రవ్యాన్తరమ్ ఏవోత్పద్యత ఇతి కారణ-భూతాద్ వస్తునః కార్యస్య వస్త్వ్-అన్తరత్వాన్ న తజ్-జ్ఞానేనాస్య జ్ఞాతతా కథమ్ అపి సమ్భవతీతి। కథమ్ అవయవి ద్రవ్యాన్తరṁ నిరస్యత ఇతి చేత్। కారణ-గతావస్థాన్తర-యోగస్య ద్రవ్యాన్తరోత్పత్తి-వాదినః సమ్ప్రతిపన్నస్యైవైకత్వ-నామాన్తరాదేర్ ఉపపాదకత్వాద్ ద్రవ్యాన్తరాదర్శనాచ్ చేతి కారణమ్ ఏవావస్థాన్తరాపన్నṁ కార్యమ్ ఇత్య్ ఉచ్యత ఇత్య్ ఉక్తమ్।

॥౩౬॥

నను నిరధిష్ఠాన-భ్రమాసమ్భవ-జ్ఞాపనాయాసత్కార్యవాద-నిరాసః క్రియతే। తథా హ్య్ ఏకṁ చిద్-రూపṁ సత్యమ్ ఏవావిద్యాచ్ఛాదితṁ జగద్-రూపేణ వివర్తత ఇత్య్ అవిద్యాశ్రయత్వాయ మూల-కారణṁ సత్యమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్ ఇత్య్ అసత్కార్యవాద-నిరాసః। నైతద్ ఏవమ్। ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞా-దృష్టాన్త-ముఖేన సత్కార్యవాదస్యైవ ప్రసక్తత్వాద్ ఇత్య్ ఉక్తమ్। భవత్-పక్షే నిరధిష్ఠాన-భ్రమాసమ్భవస్య దురుపపాదత్వాచ్ చ। యస్య హి చేతన-గత-దోషః పారమార్థికో దోషాశ్రయత్వṁ చ పారమార్థికṁ తస్య పారమార్థిక-దోషేణ యుక్తస్యాపారమార్థిక-గన్ధర్వ-నగరాది-దర్శనమ్ ఉపపన్నṁ, యస్య తు దోషశ్ చాపారమార్థికో దోషాశ్రయత్వṁ చాపారమార్థికṁ తస్యాపారమార్థికేనాప్య్ ఆశ్రయేణ తద్ ఉపపన్నమ్ ఇతి భవత్-పక్షే న నిరధిష్ఠాన-భ్రమాసమ్భవః।

॥౩౭॥

శోధకేష్వ్ అపి సత్యṁ జ్ఞానమ్ అనన్తṁ బ్రహ్మ, ఆనన్దో బ్రహ్మేత్య్ ఆదిషు వాక్యేషు సామాన్యాధికరణ్య-వ్యుత్పత్తి-సిద్ధానేక-గుణ-విశిష్టైకార్థావబోధనమ్ అవిరుద్ధమ్ ఇతి సర్వ-గుణ-విశిష్టṁ బ్రహ్మాభిధీయత ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్।

॥౩౮॥

అథాత ఆదేశో నేతి నేతీతి బహుధా నిషేధో దృష్యత ఇతి చేత్। కిమ్ అత్ర నిషిధ్యత ఇతి వక్తవ్యమ్। ద్వే వావ బ్రహ్మణో రూపే మూర్తṁ చైవామూర్తṁ చేతి మూర్తామూర్తాత్మకః ప్రపఞ్చః సర్వోఽపి నిషిధ్యత ఇతి చేన్ నైవమ్। బ్రహ్మణో రూపతయాప్రజ్ఞాతṁ సర్వṁ రూపతయోపదిశ్య పునర్ తద్ ఏవ నిషేద్ధుమ్ అయుక్తమ్। ప్రక్షాలనాద్ ధి పఙ్కస్య దూరాద్ అస్పర్శనṁ వరమ్ ఇతి న్యాయాత్। కస్ తర్హి నిషేధ-వాక్యార్థః। సూత్ర-కారః స్వయమ్ ఏవ వదతి--- ప్రకృతైతావత్త్వṁ హి ప్రతిషేధతి తతో బ్రవీతి చ భూయ ఇతి। ఉత్తరత్ర అథ నామధేయṁ సత్య్ అస్య సత్యṁ ప్రాణా వై సత్యṁ తేషామ్ ఏష సత్యమ్ ఇతి సత్యాది-గుణ-గణస్య ప్రతిపాదితత్వాత్ పూర్వ-ప్రకృతైతావన్ మాత్రṁ న భవతి బ్రహ్మేతి, బ్రహ్మణ ఏతావన్-మాత్రతా ప్రతిషిధ్యత ఇతి సూత్రార్థః।

॥౩౯॥

నేహ నానాస్తి కిఞ్చనేత్య్ ఆదినా నానాత్వ-ప్రతిషేధ ఏవ దృష్యత ఇతి చేత్। అత్రాప్య్ ఉత్తరత్ర సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశన ఇతి సత్య-సఙ్కల్పత్వ-సర్వేశ్వరత్వ-ప్రతిపాదనాచ్ చేతన-వస్తు-శరీర ఈశ్వర ఇతి సర్వ-ప్రకార-సṁస్థితః స ఏక ఏవేతి తత్-ప్రత్యనీకాబ్రహ్మాత్మక-నానాత్వṁ ప్రతిషిద్ధṁ న భవద్-అభిమతమ్। సర్వాస్వ్ ఏవమ్ప్రకారాసు శ్రుతిష్వ్ ఇయమ్ ఏవ స్థితిర్ ఇతి న క్వచిద్ అపి బ్రహ్మణః సవిశేషత్వ-నిషేధక-వాచీ కోఽపి శబ్దో దృశ్యతే।

॥౪౦॥

అపి చ నిర్విశేష-జ్ఞాన-మాత్రṁ బ్రహ్మ తచ్ చాచ్ఛాదికావిద్యా-తిరోహిత-స్వరూపṁ స్వగత-నానాత్వṁ పశ్యతీత్య్ అయమ్ అర్థో న ఘటతే। తిరోధానṁ నామ ప్రకాశ-నివారణమ్। స్వరూపాతిరేకి-ప్రకాశ-ధర్మానభ్యుపగమేన ప్రకాశస్యైవ స్వరూపత్వాత్ స్వరూపనాశ ఏవ స్యాత్। ప్రకాశ-పర్యాయṁ జ్ఞానṁ నిత్యṁ స చ ప్రకాశోఽవిద్యా-తిరోహిత ఇతి బాలిశ-భాషితమ్ ఇదమ్। అవిద్యయా ప్రకాశ-తిరోహిత ఇతి ప్రకాశోత్పత్తి-ప్రతిబన్ధో విద్యమానస్య వినాశో వా। ప్రకాశస్యానుత్పాద్యత్వాద్ వినాశ ఏవ స్యాత్। ప్రకాశో నిత్యో నిర్వికారస్ తిష్ఠతీతి చేత్। సత్యామ్ అప్య్ అవిద్యాయాṁ బ్రహ్మణి న కిఞ్చిత్ తిరోహితమ్ ఇతి నానాత్వṁ పశ్యతీతి భవతామ్ అయṁ వ్యవహారః సత్స్వ్ అనిర్వచనీయ ఏవ।

॥౪౧॥

నను చ భవతోఽపి విజ్ఞాన-స్వరూప ఆత్మాభ్యుపగన్తవ్యః। స చ స్వయమ్ప్రకాశః। తస్య చ దేవాది-స్వరూపాత్మాభిమానే స్వరూప-ప్రకాశ-తిరోధానమ్ అవశ్యమ్ ఆశ్రయణీయమ్। స్వరూప-ప్రకాశే సతి స్వాత్మన్య్ ఆకారాన్తరాధ్యాసాయోగాత్। అతో భవతశ్ చాయṁ సమానో దోషః। కిṁ చాస్మాకమ్ ఏకస్మిన్న్ ఏవాత్మని భవద్-ఉదీరితṁ దుర్ఘటత్వṁ భవతామ్ ఆత్మానన్త్యాభ్యుపగమాత్ సర్వేష్వ్ అయṁ దోషః పరిహరణీయః।

॥౪౨॥

అత్రోచ్యతే--- స్వభావతో మల-ప్రత్యనీకానన్త-జ్ఞానానన్దైక-స్వరూపṁ స్వాభావికానవధికాతిశయాపరిమితోదార-గుణ-సాగరṁ నిమేష-కాష్ఠా-కలా-ముహూర్తాది-పరార్ధ-పర్యన్తాపరిమిత-వ్యవచ్ఛేద-స్వరూప-సర్వోత్పత్తి-స్థితి-వినాశాది-సర్వ-పరిణామ-నిమిత్త-భూత-కాల-కృత-పరిణామాస్పష్టానన్త-మహా-విభూతి- స్వ-లీలా-పరికర-స్వాṁశ-భూతానన్త-బద్ధ-ముక్త-నానా-విధ-చేతన-తద్-భోగ్య-భూతానన్త-విచిత్ర-పరిణామ-శక్తి-చేతనేతర-వస్తు-జాతాన్తర్యామిత్వ-కృత-సర్వ-శక్తి-శరీరత్వ-సర్వ-ప్రకారావస్థానావస్థితṁ పరṁ బ్రహ్మైవ వేద్యṁ, తత్-సాక్షాత్కార-క్షమ-భగవద్-ద్వైపాయన-పరాశర-వాల్మీకి-మను-యాజ్ఞవల్క్య-గౌతమాపస్తమ్బ-ప్రభృతి-ముని-గణ-ప్రణీత-విధ్య్-అర్థవాద-మన్త్ర-స్వరూప-వేద-మూలేతిహాస-పురాణ-ధర్మ-శాస్త్రోపభృṁహిత-పరమార్థ-భూతానాది-నిధనావిచ్ఛిన్న-పాఠ-సమ్ప్రదాయర్గ్-యజుః-సామాథర్వ-రూపానన్త-శాఖṁ వేదṁ చాభ్యుపగచ్ఛతామ్ అస్మాకṁ కిṁ న సేత్స్యతి। యథోక్తṁ భగవతా ద్వైపాయనేన మహాభారతే---

యో మామ్ అజమ్ అనాదిṁ చ వేత్తి లోక-మహేశ్వరమ్।

ద్వావ్ ఇమౌ పురషౌ లోకే క్షరశ్ చాక్షర ఏవ చ।

క్షరః సర్వాణి భూతాని కూటస్థోఽక్షర ఉచ్యతే॥

ఉత్తమః పురుషస్ త్వ్ అన్యః పరమాత్మేత్య్ ఉదాహృతః।

యో లోక-త్రయమ్ ఆవిశ్య బిభర్త్య్ అవ్యయ ఈశ్వరః॥

కాలṁ చ పచతే తత్ర న కాలస్ తత్ర వై ప్రభుః।

ఏతే వై నిరయాస్ తాత స్థానస్య పరమాత్మనః॥

అవ్యక్తాది-విశేషాన్తṁ పరిణామర్ద్ధి-సṁయుక్తమ్।

క్రీడా హరేర్ ఇదṁ సర్వṁ క్షరమ్ ఇత్య్ అవధార్యతామ్॥

కృష్ణ ఏవ హి లోకానామ్ ఉత్పత్తిర్ అపి చాప్యయః।

కృష్ణస్య హి కృతే భూతమ్ ఇదṁ విశ్వṁ చరాచరమ్॥

ఇతి। కృష్ణస్య హి కృత ఇతి కృష్ణస్య శేష-భూతṁ సర్వమ్ ఇత్య్ అర్థః।

భగవతా పరాశరేణాప్య్ ఉక్తమ్---

శుద్ధే మహా-విభూత్య్-ఆఖ్యే పరే బ్రహ్మణి శబ్ద్యతే।

మైత్రేయ భగవచ్-ఛబ్దః సర్వ-కారణ-కారణే॥

జ్ఞాన-శక్తి-బలైశ్వర్య-వీర్య-తేజాṁస్య్ అశేషతః।

భగవచ్-ఛబ్ద-వాచ్యాని వినా హేయైర్ గుణాదిభిః॥

ఏవమ్ ఏష మహా-శబ్దో మైత్రేయ భగవాన్ ఇతి।

పరమ-బ్రహ్మ-భూతస్య వాసుదేవస్య నాన్యగః॥

తత్ర పూజ్య-పదార్థోక్తి-పరిభాషాసమన్వితః।

శబ్దోఽయṁ నోపచారేణ త్వ్ అన్యత్ర హ్య్ ఉపచారతః॥

ఏవమ్ప్రకారమ్ అమలṁ సత్యṁ వ్యాపకమ్ అక్షయమ్।

సమస్త-హేయ-రహితṁ విష్ణ్వ్-ఆఖ్యṁ పరమṁ పదమ్॥

కలా-ముహూర్తాది-మయశ్ చ కాలో న యద్-విభూతేః పరిణామ-హేతుః॥

క్రీడతో బాలకస్యేవ చేష్టాస్ తస్య నిశామయ॥

ఇత్య్ ఆది। మనునాపి---

ప్రశాసితారṁ సర్వేషామ్ అణీయాṁసమ్ అణీయసామ్।

ఇత్య్ ఉక్తమ్। యాజ్ఞవల్క్యేనాపి---

క్షేత్రస్యేశ్వర-జ్ఞానాద్ విశుద్ధిః పరమా మతా।

ఇతి। ఆపస్తమ్బేనాపి--- పూః ప్రాణినః సర్వ ఏవ గుహాశయస్యేతి। సర్వే ప్రాణినో గుహాశయస్ పరమాత్మనః పూః పురṁ శరీరమ్ ఇత్య్ అర్థః। ప్రాణిన ఇతి సజీవాత్మ-భూత-సఙ్ఘాతః।

॥౪౩॥

నను చ కిమ్ అనేనాడమ్బరేణ। చోద్యṁ తు న పరిహృతమ్। ఉచ్యతే--- ఏవమ్ అభ్యుపగచ్ఛతామ్ అస్మాకమ్ ఆత్మ-ధర్మ-భూతస్య చైతన్యస్య స్వాభావికస్యాపి కర్మణా పారమార్థికṁ సఙ్కోచṁ వికాసṁ చ బ్రువతాṁ సర్వమ్ ఇదṁ పరిహృతమ్। భవస్ తు ప్రకాశ ఏవ స్వరూపమ్ ఇతి ప్రకాశో న ధర్మ-భూతస్ తస్య సఙ్కోచ-వికాసౌ వా నాబ్యుపగమ్యేతే। ప్రకాశ-ప్రసారానుత్పత్తిమ్ ఏవ తిరోధాన-భూతాః కర్మాదయః కుర్వన్తి। అవిద్యా చేత్ తిరోధానṁ తిరోధాన-భూతతయావిద్యయా స్వరూప-భూత-ప్రకాశ-నాశ ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్। అస్మాకṁ త్వ్ అవిద్యా-రూపేణ కర్మణా స్వరూప-నిత్య-ధర్మ-భూత-ప్రకాశః సఙ్కుచితః। తేన దేవాది-స్వరూపాత్మాభిమానో భవతీతి విశేషః। యథోక్తమ్---

అవిద్యా కర్మ-సṁజ్ఞాన్యా తృతీయా శక్తిర్ ఇష్యతే॥

యథా క్షేత్ర-శక్తిః సా వేష్టితా నృప సర్వగా।

సṁసార-తాపాన్ అఖిలాన్ అవాప్నోత్య్ అతిసṁతతాన్॥

తయా తిరోహితత్వాచ్ చ శక్తిః క్షేత్రజ్ఞ-సṁజ్ఞితా।

సర్వ-భూతేషు భూపాలే తారతమ్యేన వర్తతే॥

ఇతి। క్షేత్రజ్ఞానాṁ స్వ-ధర్మ-భూతస్య జ్ఞానస్య కర్మ-సṁజ్ఞావిద్యయా సఙ్కోచṁ వికాసṁ చ దర్శయతి।

॥౪౪॥

అపి చాచ్ఛాదికావిద్యా శ్రుతిభిశ్ చైక్యోపదేశ-బలాచ్ చ బ్రహ్మ-స్వరూప-తిరోధాన-హేయ-దోష-రూపాశ్రీయతే తస్యాశ్ చ మిథ్యా-రూపత్వేన ప్రపఞ్చవత్ స్వ-దర్శన-మూల-దోషాపేక్షత్వాత్। న సా మిథ్యా దర్శన-మూల-దోషః స్యాద్ ఇతి బ్రహ్మైవ మిథ్యా-దర్శన-మూలṁ స్యాత్। తస్యాశ్ చానాదిత్వేఽపి మిథ్యా-రూపత్వాద్ ఏవ బ్రహ్మ-దృశ్యత్వేనైవానాదిత్వాత్ తద్-దర్శన-మూల-పరమార్థ-దోషానభ్యుపగమాచ్ చ బ్రహ్మైవ తద్-దర్శన-మూలṁ స్యాత్। తస్య నిత్యత్వాద్ అనిర్మోక్ష ఏవ।

॥౪౫॥

అత ఏవేదమ్ అపి నిరస్తమ్ ఏకమ్ ఏవ శరీరṁ జీవవత్, నిర్జీవానీతరాణి శరీరాణి స్వప్న-దృష్ట-నానా-విధానన్త-శరీరాణాṁ యథా నిర్జీవత్వమ్। తత్ర స్వప్నే ద్రష్టుః శరీరమ్ ఏకమ్ ఏవ జీవవత్। తస్య స్వప్న-వేలాయాṁ దృశ్య-భూత-నానా-విధ-శరీరాణాṁ నిర్జీవత్వమ్ ఏవ। అనేనైకేనైవ పరికల్పితత్వాజ్ జీవా మిథ్యా-భూతా ఇతి బ్రహ్మణా స్వ-స్వరూప-వ్యతిరిక్తస్య జీవ-భావస్య సర్వ-శరీరాణాṁ చ కల్పితత్వాద్ ఏకస్మిన్న్ అపి శరీరే శరీరవజ్ జీవ-భావస్య చ మిథ్యా-రూపత్వాత్ సర్వాణి శరీరాణి మిథ్యా-రూపాణి, తత్ర జీవ-భావశ్ చ మిథ్యా-రూప ఇత్య్ ఏకస్య శరీరస్య తత్ర జీవ-భావస్య చ న కశ్చిద్ విశేషః। అస్మాకṁ తు స్వప్నే ద్రష్టుః స్వ-శరీరస్య తస్మిన్న్ ఆత్మ-సద్-భావస్య చ ప్రబోధ-వేలాయామ్ అబాధితత్వాన్ అన్యేషాṁ శరీరాణాṁ తద్-గత-జీవానాṁ చ బాధితత్వాత్ తే సర్వే మిథ్యా-భూతాః స్వ-శరీరమ్ ఏకṁ తస్మిఞ్ జీవ-భావశ్ చ పరమార్థ ఇతి విశేషః।

॥౪౬॥

అపి చ కేన వా విద్యా-నివృత్తిః సా కీదృశీతి వివేచనీయమ్। ఐక్య-జ్ఞానṁ నివర్తకṁ నివృత్తిశ్ చానిర్వచనీయ-ప్రత్యనీకాకారేతి చేత్। అనిర్వచనీయ-ప్రత్యనీకṁ నిర్వచనీయṁ తచ్ చ సద్ వాసద్ వా ద్వి-రూపṁ వా కోట్య్-అన్తరṁ న విద్యతే। బ్రహ్మ-వ్యతిరేకేణైతద్ అభ్యుపగమే పునర్ అవిద్యా న నివృత్తా స్యాత్। బ్రహ్మైవ చేన్ నివృత్తిస్ తత్-ప్రాగ్ అప్య్ అవిశిష్టమ్ ఇతి వేదాన్త-జ్ఞానాత్ పూర్వమ్ ఏవ నివృత్తిః స్యాత్। ఐక్య-జ్ఞానṁ నివర్తకṁ తద్-అభావాత్ సṁసార ఇతి భవద్-దర్శనṁ విహన్యతే।

॥౪౭॥

కిṁ చ నివర్తక-జ్ఞానస్యాప్య్ అవిద్యా-రూపవాత్ తన్-నివర్తనṁ కేనేతి వక్తవ్యమ్। నివర్తక-జ్ఞానṁ స్వేతర-సమస్త-భేదṁ నివర్త్య క్షణికత్వాద్ ఏవ స్వయమ్ ఏవ వినశ్యతి దావానల-విష-నాశన-విషాన్తరవద్ ఇతి చేన్ న। నివర్తక-జ్ఞానస్య బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తత్వేన తత్-స్వరూప-తద్-ఉత్పత్తి-వినాశానాṁ మిథ్యా-రూపత్వాత్ తద్-వినాశ-రూపా విద్యా తిష్ఠత్య్ ఏవేతి తద్-వినాశ-దర్శనస్య నివర్తకṁ వక్తవ్యమ్ ఏవ। దావాగ్న్య్-ఆదీనామ్ అపి పూర్వావస్థావిరోధి-పరిణామ-పరమ్పరా-వర్జనీయైవ।

॥౪౮॥

అపి చ చిన్మాత్రబ్రహ్మవ్యతిరిక్తకృత్స్ననిషేధవిషయజ్ఞానస్య కోఽయṁ జ్ఞాతా। అధ్యాసరూప ఇతి చేన్ న। తస్య నిషేధతయా నివర్తకజ్ఞానకర్మత్వాత్ తత్కర్తృత్వానుపపత్తేః। బ్రహ్మస్వరూప ఏవేతి చేన్ న। బ్రహ్మణో నివర్తకజ్ఞానṁ ప్రతి జ్ఞాతృత్వṁ కిṁ స్వరూపమ్ ఉతాధ్యస్తమ్। అధ్యస్తṁ చేద్ అయమ్ అధ్యాసస్ తన్మూలవిద్యాన్తరṁ చ నివర్తకజ్ఞానవిషయతయా తిష్ఠత్య్ ఏవ। తన్నివర్తకాన్తరాభ్యుపగమే తస్యాపి త్రిరూపతయానవస్థైవ। సర్వస్య హి జ్ఞానస్య త్రిరూపకత్వవిరహే జ్ఞానత్వమ్ ఏవ హీయతే। కస్యచిత్ కఞ్చనార్థవిశేషṁ ప్రతి సిద్ధిరూపత్వాత్। జ్ఞానస్య త్రిరూపత్వవిరహే భవతాṁ స్వరూపభూతజ్ఞానవన్ నివర్తకజ్ఞానమ్ అప్య్ అనివర్తకṁ స్యాత్। బ్రహ్మస్వరూపస్యైవ జ్ఞాతృత్వాభ్యుపగమేఽస్మదీయ ఏవ పక్షః పరిగృహీతః స్యాత్। నివర్తకజ్ఞానస్వరూపజ్ఞాతృత్వṁ చ స్వనివర్త్యాన్తర్గతమ్ ఇతి వచనṁ భూతలవ్యతిరిక్తṁ కృత్స్నṁ ఛిన్నṁ దేవదత్తేనేత్య్ అస్యామ్ ఏవ ఛేదనక్రియాయామ్ అస్యాశ్ ఛేదనక్రియాయాశ్ ఛేత్తృత్వస్య చ ఛేద్యాన్తర్భావవచనవద్ ఉపహాస్యమ్।

॥౪౯॥

అపి చ నిఖిల-భేద-నివర్తకమ్ ఇదమ్ ఐక్య-జ్ఞానṁ కేన జాతమ్ ఇతి విమర్శనీయమ్। శ్రుత్యైవేతి చేన్ న। తస్యా బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తాయా అవిద్యా-పరికల్పితత్వాత్ ప్రపఞ్చ-బాధక-జ్ఞానస్యోత్పాదకత్వṁ న సమ్భవతి। తథా హి దుష్ట-కారణ-జాతమ్ అపి రజ్జు-సర్ప-జ్ఞానṁ న దుష్ట-కారణ-జన్యేన రజ్జుర్ ఇయṁ న సర్ప ఇతి జ్ఞానేన బాధ్యతే। రజ్జు-సర్ప-జ్ఞాన-భయే వర్తమానే కేనచిద్ భ్రాన్తేన పురుషేణ రజ్జుర్ ఇయṁ న సర్ప ఇత్య్ ఉక్తేఽప్య్ అయṁ భ్రాన్త ఇతి జ్ఞాతే సతి తద్-వచనṁ రజ్జు-సర్ప-జ్ఞానస్య బాధకṁ న భవతి భయṁ చ న నివర్తతే। ప్రయోజక-జ్ఞానవతః శ్రవణ-వేలాయామ్ ఏవ హి బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తత్వేన శ్రుతేర్ అపి భ్రాన్తి-మూలత్వṁ జ్ఞాతమ్ ఇతి। నివర్తక-జ్ఞానస్య జ్ఞాతుస్ తత్-సామగ్రీ-భూత-శాస్త్రస్య చ బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తతయా యది బాధ్యత్వమ్ ఉచ్యతే హన్త తర్హి ప్రపఞ్చ-నివృత్తేర్ మిథ్యాత్వమ్ ఆపతతీతి ప్రపఞ్చస్య సత్యతా స్యాత్। స్వప్న-దృష్ట-పురుష-వాక్యావగత-పిత్రాది-మరణస్య మిథ్యాత్వేన పిత్రాది-సత్యతావత్। కిṁ చ తత్ త్వమ్ అస్య్ ఆది వాక్యṁ న ప్రపఞ్చస్య బాధకమ్। భ్రాన్తి-మూలత్వాద్ భ్రాన్త-ప్రయుక్త-రజ్జు-సర్ప-బాధక-వాక్యవత్।

॥౫౦॥

నను చ స్వప్నే కస్మిṁశ్చిద్ భయే వర్తమానే స్వప్న-దశాయామ్ ఏవాయṁ స్వప్న ఇతి జ్ఞాతే సతి పూర్వ-భయ-నివృత్తిర్ దృష్టా। తద్వద్ అత్రాపి సమ్భవతీతి। నైవమ్। స్వప్న-వేలాయామ్ ఏవ సోఽపి స్వప్న ఇతి జ్ఞాతే సతి పునర్ భయానివృత్తిర్ ఏవ దృష్టేతి న కశ్చిద్ విశేషః।

॥౫౧॥

శ్రవణవేలాయామ్ ఏవ సోఽపి స్వప్న ఇతి జ్ఞాతమ్ ఏవేత్యుక్తమ్। యద్ అపి చేదమ్ ఉక్తṁ భ్రాన్తిపరికల్పితత్వేన మిథ్యారూపమ్ అపి శాస్త్రమ్ అద్వితీయṁ బ్రహ్మేతి బోధయతి తస్య సతో బ్రహ్మణో విషయస్య పశ్చాత్ తనబాధాదర్శనాద్ బ్రహ్మ సుస్థితమ్ ఏవేతి। తద్ అయుక్తమ్। శూన్యమ్ ఏవ తత్ త్వమ్ ఇతి వాక్యేన తస్యాపి బాధితత్వాత్। ఇదṁ భ్రాన్తిమూలవాక్యమ్ ఇతి చేత్। సద్ అద్వితీయṁ బ్రహ్మేతి వాక్యమ్ అపి భ్రాన్తిమూలమ్ ఇతి త్వయైవోక్తమ్। పశ్చాత్తన-బాధాదర్శనṁ తు సర్వ-శూన్య-వాక్యస్యైవేతి విశేషః। సర్వ-శూన్య-వాదినో బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-వస్తు-మిథ్యాత్వ-వాదినశ్ చ స్వ-పక్ష-సాధన-ప్రమాణ-పారమార్థ్యానభ్యుపగమేనాభియుక్తైర్ వాదానధికార ఏవ ప్రతిపాదితః। అధికారోఽనభ్యుపాయత్వాన్ న వాదే శూన్య-వాదినః, ఇతి।

॥౫౨॥

అపి చ ప్రత్యక్ష-దృష్టస్య ప్రపఞ్చస్య మిథ్యాత్వṁ కేన ప్రమాణేన సాధ్యతే। ప్రత్యక్షస్య దోష-మూలత్వేనాన్యథా-సిద్ధి-సమ్భవాన్ నిర్దోషṁ శాస్త్రమ్ అనన్యథా-సిద్ధṁ ప్రత్యక్షస్య బాధకమ్ ఇతి చేత్। కేన దోషేణ జాతṁ ప్రత్యక్షమ్ అనన్త-భేద-విషయమ్ ఇతి వక్తవ్యమ్। అనాది-భేద-వాసనాఖ్య-దోష-జాతṁ ప్రత్యక్షమ్ ఇతి చేత్। హన్త తర్హ్య్ అనేనైవ దోషేణ జాతṁ శాస్త్రమ్ అపీత్య్ ఏక-దోష-మూలత్వాచ్ ఛాస్త్ర-ప్రత్యక్షయోర్ న బాధ్య-బాధక-భావ-సిద్ధిః।

॥౫౩॥

ఆకాశ-వాయ్వ్-ఆది-భూత-తద్-ఆరబ్ధ-శబ్ద-స్పర్శాది-యుక్త-మనుష్యత్వాది-సṁస్థాన-సṁస్థిత-పదార్థ-గ్రాహి ప్రత్యక్షమ్। శాస్త్రṁ తు ప్రత్యక్షాద్య్-అపరిచ్ఛేద్య్-అసర్వాన్తరాత్మత్వ-సత్యత్వాద్య్-అనన్త-విశేషణ-విశిష్ట-బ్రహ్మ-స్వరూప-తద్-ఉపాసనాద్య్-ఆరాధన-ప్రకార-తత్-ప్రాప్తి-పూర్వక-తత్-ప్రసాద-లభ్య-ఫల-విశేష-తద్-అనిష్ట-కరణ-మూల-నిగ్రహ-విశేష-విషయమ్ ఇతి న శాస్త్ర-ప్రత్యక్షయోర్ విరోధః। అనాది-నిధనావిచ్ఛిన్న-పాట-సమ్ప్రదాయతాద్య్-అనేక-గుణ-విశిష్టస్య శాస్త్రస్య బలీయస్త్వṁ వదతా ప్రత్యక్ష-పారమార్థ్యమ్ అవశ్యమ్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్ ఇత్య్ అలమ్ అనేన శ్రుతి-శత-వితతి-వాత-వేగ-పరాహత-కుదృష్టి-దుష్ట-యుక్తి-జాల-తూల-నిరసనేనేత్య్ ఉపరమ్యతే।

॥౫౪॥

ద్వితీయే తు పక్ష ఉపాధి-బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్త-వస్త్వ్-అన్తరానభ్యుపగమాద్ బ్రహ్మణ్య్ ఏవోపాధి-సṁసర్గాద్ ఔపాధికాః సర్వే దోషా బ్రహ్మణ్య్ ఏవ భవేయుః। తతశ్ చాపహత-పాప్మత్వాది-నిర్దోషత్వ-శ్రుతయః సర్వే విహన్యన్తే।

॥౫౫॥

యథా ఘటాకాశాదేః పరిచ్ఛిన్నతయా మహాకాశాద్ వైలక్షణ్యṁ పరస్పర-భేదశ్ చ దృశ్యతే తత్రస్థా గుణా వా దోషా వానవచ్ఛిన్నే మహాకాశే న సమ్బధ్యన్తే ఏవమ్ ఉపాధి-కృత-భేద-వ్యవస్థిత-జీవ-గతా దోషా అనుపహితే పరే బ్రహ్మణి న సమ్బధ్యన్త ఇతి చేత్। నైతద్ ఉపపద్యతే। నిరవయవస్యాకాశస్యానవచ్ఛేద్యస్య ఘటాదిభిశ్ ఛేదాసమ్భవాత్ తేనైవాకాశేన ఘటాదయః సṁయుక్తా ఇతి బ్రహ్మణోఽప్య్ అచ్ఛేద్యత్వాద్ బ్రహ్మైవోపాధి-సṁయుక్తṁ స్యాత్। ఘట-సṁయుక్తాకాశ-ప్రదేశోఽన్యస్మాద్ ఆకాశ-ప్రదేశాద్ భిద్యత ఇచ్ చేత్। ఆకాశస్యైకస్యైవ ప్రదేశ-భేదేన ఘటాది-సṁయోగాద్ ఘటాదౌ గచ్ఛతి తస్య చ ప్రదేశ-భేదస్యానియమ ఇతి తద్వద్ బ్రహ్మణ్య్ ఏవ ప్రదేశ-భేదానియమేనోపాధి-సṁసర్గాద్ ఉపాధౌ గచ్ఛతి సṁయుక్త-వియుక్త-బ్రహ్మ-ప్రదేశ-భేదాచ్ చ బ్రహ్మణ్య్ ఏవోపాధి-సṁసర్గః క్షణే క్షణే బన్ధ-మోక్షౌ స్యాతామ్ ఇతి సన్తః పరిహసన్తి।

॥౫౬॥

నిరవయవస్యైవాకాశస్య శ్రోత్రేన్ద్రియత్వేఽపీన్ద్రియ-వ్యవస్థావద్ బ్రహ్మణ్య్ అపి వ్యవస్థోపపద్యత ఇతి చేత్। న వాయు-విశేష-సṁస్కృత-కర్ణ-ప్రదేశ-సṁయుక్తస్యైవాకాశ-ప్రదేశస్యేన్ద్రియత్వాత్ తస్య చ ప్రదేశాన్తరాభేదేఽపీన్ద్రియ-వ్యవస్థోపపద్యతే। ఆకాశస్య తు సర్వేషాṁ శరీరేషు గచ్ఛత్ స్వ-నియమేన సర్వ-ప్రదేశ-సṁయోగ ఇతి బ్రహ్మణ్య్ ఉపాధి-సṁయోగ-ప్రదేశానియమ ఏవ।

॥౫౭॥

ఆకాశస్య స్వరూపేణైవ శ్రోత్రేన్ద్రియత్వమ్ అభ్యుపగమ్యాపీన్ద్రియ-వ్యవస్థోక్తా। పరమార్థతస్ త్వ్ ఆకాశో న శ్రోత్రేన్ద్రియమ్। వైకారికాద్ అహఙ్కారాద్ ఏకాదశేన్ద్రియాణి జాయన్త ఇతి హి వైదికాః। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణ---

తైజసానీన్ద్రియాణ్య్ ఆహుర్ దేవా వైకారికా దశ।

ఏకాదశṁ మనశ్ చాత్ర దేవా వైకారికాః స్మృతాః॥ ఇతి।

అయమ్ అర్థః। వైకారికస్ తైజసో భూతాదిర్ ఇతి త్రి-విధోఽహఙ్కారః। స చ క్రమాత్ సాత్త్వికో రాజసస్ తామసశ్ చ। తత్ర తామసాద్ భూతాదేర్ ఆకాశాదీని భూతాని జాయన్త ఇతి సృష్టి-క్రమమ్ ఉక్త్వా తైజసాద్ రాజసాద్ అహఙ్కారాద్ ఏకదశేన్ద్రియాణి జాయన్త ఇతి పరమతమ్ ఉపన్యస్య సాత్త్వికాహఙ్కారాద్ వైకారికానీన్ద్రియాణి జాయన్త ఇతి స్వ-మతమ్ ఉచ్యతే దేవా వైకారికాః స్మృతా ఇతి। దేవా ఇన్ద్రియాణి। ఏవమ్ ఇన్ద్రియాణామ్ ఆహఙ్కారికాణాṁ భూతైశ్ చాప్య్ ఆయనṁ మహాభారత ఉచ్యతే। భౌతికత్వేఽపీన్ద్రియాణామ్ ఆకాశాది-భూత-వికారత్వాద్ ఏవాకాశాది-భూత-పరిణామ-విశేషా వ్యవస్థితా ఏవ శరీరవత్ పురుషాణామ్ ఇన్ద్రియాణి భవన్తీతి బ్రహ్మణ్య్ అచ్ఛేద్యే నిరవయవే నిర్వికారే త్వ్ అనియమేనానన్త-హేయోపాధి-సṁసర్గ-దోషో దుష్పరిహర ఏవేతి శ్రద్దధానానామ్ ఏవాయṁ పక్ష ఇతి శాస్త్ర-విదో న బహు మన్యన్తే। స్వరూప-పరిణామాభ్యుపగమాద్ అవికారత్వ-శ్రుతిర్ బాధ్యతే। నిరవద్యతా చ బ్రహ్మణః శక్తి-పరిణామ ఇతి చేత్। కేయṁ శక్తిర్ ఉచ్యతే। కిṁ బ్రహ్మ-పరిణామ-రూపా। ఉత బ్రహ్మణోఽనన్యా కాపీతి। ఉభయ-పక్షేఽపి స్వరూప-పరిణామోఽవర్జనీయ ఏవ।

॥౫౮॥

తృతీయేఽపి పక్షే జీవ-బ్రహ్మణోర్ భేదవద్ అభేదస్య చాభ్యుపగమాత్ తస్య చ తద్-భావాత్ సౌభరి-భేదవచ్ చ స్వావతార-భేదవచ్ చ సర్వస్యేశ్వర-భేదత్వాత్ సర్వే జీవ-గతా దోషాస్ తస్యైవ స్యుః। ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- ఈశ్వరః స్వరూపేణైవ సుర-నర-తిర్యక్-స్థావరాది-భేదేనావస్థిత ఇతి హి తదాత్మకత్వ-వర్ణనṁ క్రియతే। తథా సత్య్ ఏక-మృత్-పిణ్డారబ్ధ-ఘట-శరావాది-గతాన్య్ ఉదకాహరణాదీని సర్వ-కార్యాణి యథా తస్యైవ భవన్తి, ఏవṁ సర్వ-జీవ-గత-సుఖ-దుఃఖాది సర్వమ్ ఈశ్వర-గతమ్ ఏవ స్యాత్।

॥౫౯॥

ఘట-శరావాది-సṁస్థానానుపయుక్త-మృద్-ద్రవ్యṁ యథా కార్యాన్తరాన్వితమ్ ఏవమ్ ఏవ సుర-పశు-మనుజాది-జీవత్వానుపయుక్తేశ్వరః సర్వ-జ్ఞః సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-కల్యాణ-గుణాకర ఇతి చేత్ సత్యṁ స ఏవేశ్వర ఏకేనాṁశేన కల్యాణ-గుణ-గణాకరః స ఏవాన్యేనాṁశేన హేయ-గుణాకర ఇత్య్ ఉక్తమ్। ద్వయోర్ అṁశయోర్ ఈశ్వరావిశేషాత్। ద్వవ్ అṁశౌ వ్యవస్థితవ్ ఇతి చేత్। కస్ తేన లాభః। ఏకస్యైవానేకాṁశేన నిత్య-దుఃఖిత్వాద్ అṁశాన్తరేణ సుఖిత్వమ్ అపి నేశ్వరత్వాయ కల్పతే। యథా దేవదత్తస్యైకస్మిన్ హస్తే చన్దన-పఙ్కానులేప-కేయూర-కటకాఙ్గులీయాలఙ్కారస్ తస్యైవాన్యస్మిన్ హస్తే ముద్గరాభిఘాతః కాలానల-జ్వాలానుప్రవేశశ్ చ తద్వద్ ఏవేశ్వరస్య స్యాద్ ఇతి బ్రహ్మాజ్ఞాన-పక్షాద్ అపి పాపీయాన్ అయṁ భేదాభేద-పక్షః। అపరిమిత-దుఃఖస్య పారమార్థికత్వాత్ సṁసారిణామ్ అనన్తత్వేన దుస్తరత్వాచ్ చ।

॥౬౦॥

తస్మాద్ విలక్షణోఽయṁ జీవాṁశ ఇతి చేద్ ఆగతోఽసి తర్హి మదీయṁ పన్థానమ్। ఈశ్వరస్య స్వరూపేణ తాదాత్మ్య-వర్ణనే స్యాద్ అయṁ దోషః। ఆత్మ-శరీర-భావేన తు తాదాత్మ్య-ప్రతిపాదనే న కశ్చిద్ దోషః। ప్రత్యుత నిఖిల-భువన-నియమనాదిర్ మహాన్ అయṁ గుణ-గణః ప్రతిపాదితో భవతి। సామానాధికరణ్యṁ చ ముఖ్య-వృత్తమ్।

॥౬౧॥

అపి చైకస్య వస్తునో భిన్నాభిన్నత్వṁ విరుద్ధత్వాన్ న సమ్భవతీత్య్ ఉక్తమ్। ఘటస్య పటాద్ భిన్నత్వే సతి తస్య తస్మిన్న్ అభావః। అభిన్నత్వే సతి తస్య చ భావ ఇతి। ఏకస్మిన్ కాలే చైకస్మిన్ దేశే చైకస్య హి పదార్థస్య యుగపత్ సద్-భావోఽసద్భావశ్ చ విరుద్ధః।

॥౬౨॥

జాత్య్-ఆత్మనా భావో వ్యక్త్య్-ఆత్మనా చాభావ ఇతి చేత్। జాతేర్ ముణ్డేన చాభావే సతి ఖణ్డే ముణ్డస్యాపి సద్-భావ-ప్రసఙ్గః। ఖణ్డేన చ జాతేర్ అభిన్నత్వే సద్-భావో భిన్నత్వే చాసద్-భావః, అశ్వే మహిషత్వస్యైవేతి విరోధో దుష్పరిహర ఏవ। జాత్య్-ఆదేర్ వస్తు-సṁస్థానతయా వస్తునః ప్రకారత్వాత్ ప్రకార-ప్రకారిణోశ్ చ పదార్థాన్తరత్వṁ ప్రకారస్య పృథక్సిద్ధ్య్-అనర్హత్వṁ పృథగ్-అనుపలమ్భశ్ చ తస్య చ సṁస్థానస్య చానేక-వస్తుషు ప్రకారతయావస్థితశ్ చేత్య్ ఆది పూర్వమ్ ఉక్తమ్।

॥౬౩॥

సోఽయమ్ ఇతి బుద్ధిః ప్రకారైక్యాద్ అయమ్ అపి దణ్డీతి బుద్ధిమత్। అయṁ చ జాత్య్-ఆది-ప్రకారో వస్తునో భేద ఇత్య్ ఉచ్యతే। తద్-యోగ ఏవ వస్తునో భిన్నమ్ ఇతి వ్యవహార-హేతుర్ ఇత్య్ అర్థః। స చ వస్తునో భేద-వ్యవహార-హేతుః స్వస్య చ సṁవేదనవత్। యథా సṁవేదనṁ వస్తునో వ్యవహార-హేతుః స్వస్య వ్యవహార-హేతుశ్ చ భవతి।

॥౬౪॥

అత ఏవ సన్-మాత్ర-గ్రాహి ప్రత్యక్షṁ న భేద-గ్రాహీత్య్-ఆది-వాదా నిరస్తాః। జాత్య్-ఆది-సṁస్థాన-సṁస్థితస్యైవ వస్తునః ప్రత్యక్షేణ గృహీతత్వాత్ తస్యైవ సṁస్థాన-రూప-జాత్య్-ఆదేః ప్రతియోగ్య్-అపేక్షయా భేద-వ్యవహార-హేతుత్వాచ్ చ। స్వరూప-పరిణామ-దోషశ్ చ పూర్వమ్ ఏవోక్తః।

॥౬౫॥

యః పృథివ్యాṁ తిష్ఠన్ పృథివ్యా అన్తరో యṁ పృథివీ న వేద యస్య పృథివీ శరీరṁ యః పృథివీమ్ అన్తరో యమయతి ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః। య ఆత్మని తిష్ఠన్న్ ఆత్మనోఽన్తరో య ఆత్మా న వేద యస్యాత్మా శరీరṁ య ఆత్మానమ్ అన్తరో యమయతి ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః। యః పృథివీమ్ అన్తరే సఞ్చరన్ యస్య పృథివీ శరీరṁ యṁ పృథివీ న వేదేత్య్ ఆది యోఽక్షరమ్ అన్తరే సఞ్చరన్ యస్యాక్షరṁ శరీరమ్ అక్షరṁ న వేద యో మృత్యుమ్ అన్తరే సఞ్చరన్ యస్య మృత్యుః శరీరṁ యṁ మృత్యుర్ న వేద ఏష సర్వ-భూతాన్తరాత్మాపహత-పాప్మా దివ్యో దేవ ఏకో నారాయణః। ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానṁ వృక్షṁ పరిషస్వజాతే। తయోర్ అన్యః పిప్పలṁ స్వాద్వ్ అత్త్య్ అనశ్నన్న్ అన్యోఽభిచాకశీతి। అన్తః ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా। తత్ సృష్ట్వా తద్ ఏవానుప్రావిశత్। తద్ అనుప్రవిశ్య సచ్ చ త్యచ్ చానృతṁ చ సత్యమ్ అభవత్। అనేన జీవేనాత్మనేత్య్ ఆది। పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ మత్వా జుష్టస్ తతస్ తేనామృతత్వమ్ ఏతి। భోక్తా భోగ్యṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా సర్వṁ ప్రోక్తṁ త్రి-విధṁ బ్రహ్మ, ఏతత్। నిత్యో నిత్యానాṁ చేతనశ్ చేతనానామ్ ఏకో బహూనాṁ యో విదధాతి కామాన్। ప్రధాన-క్షేత్రజ్ఞ-పతిర్ గుణేశః। జ్ఞాజ్ఞౌ ద్వవ్ అజవ్ ఈశానీశవ్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-శతైస్ తద్-ఉపబృṁహణైః

జగత్ సర్వṁ శరీరṁ తే స్థైర్యṁ తే వసుధా-తలమ్॥

యత్ కిఞ్చిత్ సృజ్యతే యేన సత్త్వ-జాతేన వై ద్విజ।

తస్య సృజ్యస్య సమ్భూతౌ తత్ సర్వṁ వై హరేస్ తనుః॥

అహమ్ ఆత్మా గుడాకేశ సర్వ-భూతాశయ-స్థితః॥

సర్వస్య చాహṁ హృది సన్నివిష్టో

మత్తః స్మృతిర్ జ్ఞానమ్ అపోహనṁ చ॥

ఇత్య్ ఆది వేద-విద్-అగ్రేసర-వాల్మీకి-పరాశర-ద్వైపాయన-వచోభిశ్ చ పరస్య బ్రహ్మణః సర్వస్యాత్మత్వావగమాచ్ చిద్-అచిద్-ఆత్మకస్య వస్తునస్ తచ్-ఛరీరత్వావగమాచ్ చ శరీరస్య శరీరిణṁ ప్రతి ప్రకారతయైవ పదార్థత్వాచ్ శరీర-శరీరిణోశ్ చ ధర్మ-భేదేఽపి తయోర్ అసఙ్కరాత్ సర్వ-శరీరṁ బ్రహ్మేతి బ్రహ్మణో వైభవṁ ప్రతిపాదయద్భిః సామానాధికరణ్యాదిభిర్ ముఖ్య-వృత్తైః సర్వ-చేతనాచేతన-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవాభిధీయతే। సామానాధికరణ్యṁ హి ద్వయోః పదయోః ప్రకార-ద్వయ-ముఖేనైకార్థ-నిష్ఠత్వṁ। తస్య చైతస్మిన్ పక్షే ముఖ్యతా। తథా హి తత్ త్వమ్ ఇతి సామానాధికరణ్యే తద్ ఇత్య్ అనేన జగత్-కారణṁ సర్వ-కల్యాణ-గుణ-గణాకరṁ నిరవద్యṁ బ్రహ్మోచ్యతే। త్వమ్ ఇతి చ చేతన-సామానాధికరణ్య-వృత్తేన జీవాన్తర్యానిరూపి తచ్-ఛరీరṁ తదాత్మతయావస్థితṁ తత్-ప్రకారṁ బ్రహ్మోచ్యతే। ఇతరేషు పక్షేషు సామానాధికరణ్య-హానిర్ బ్రహ్మణః సదోషతా చ స్యాత్।

॥౬౬॥

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- బ్రహ్మైవమ్ అవస్థితమ్ ఇత్య్ అత్రైవṁ-శబ్దార్థ-భూత-ప్రకారతయైవ విచిత్ర-చేతనాచేతనాత్మక-ప్రపఞ్చస్య స్థూలస్య సూక్ష్మస్య చ సద్-భావః। తథా చ బహు స్యాṁ ప్రజాయేయేత్య్ అయమ్ అర్థః సమ్పన్నో భవతి। తస్యైవేశ్వరస్య కార్యతయా కారణతయా చ నానా-సṁస్థాన-సṁస్థితస్య సṁస్థానతయా చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతమ్ అవస్థితమ్ ఇతి।

॥౬౭॥

నను చ సṁస్థాన-రూపేణ ప్రకారతయైవṁ-శబ్దార్థత్వṁ జాతి-గుణయోర్ ఏవ దృష్టṁ న ద్రవ్యస్య। స్వతన్త్ర-సిద్ధి-యోగ్యస్య పదార్థస్యైవṁ-శబ్దార్థతయేశ్వరస్య ప్రకార-మాత్రత్వమ్ అయుక్తṁ। ఉచ్యతే--- ద్రవ్యస్యాపి దణ్డ-కుణ్డలాదేర్ ద్రవ్యాన్తర-ప్రకారత్వṁ దృష్టమ్ ఏవ। నను చ దణ్డాదేః స్వతన్త్రస్య ద్రవ్యాన్తర-ప్రకారత్వే మత్వర్థీయ-ప్రత్యయో దృష్టః। యథా దణ్డీ కుణ్డలీతి। అతో గోత్వాది-తుల్యతయా చేతనాచేతనస్య ద్రవ్య-భూతస్య వస్తున ఈశ్వర-ప్రకారతయా సామానాధికరణ్యేన ప్రతిపాదనṁ న యుజ్యతే। అత్రోచ్యతే--- గౌర్ అశ్వో మనుష్యో దేవ ఇతి భూత-సఙ్ఘాత-రూపాణాṁ ద్రవ్యాణామ్ ఏవ దేవదత్తో మనుష్యో జాతః పుణ్య-విశేషేణ యజ్ఞదత్తో గౌర్ జాతః పాపేన, అన్యశ్ చేతనః పుణ్యాతిరేకేణ దేవో జాత ఇత్య్ ఆది దేవాది-శరీరాణాṁ చేతన-ప్రకారతయా లోక-దేవయోః సామానాధికరణ్యేన ప్రతిపాదనṁ దృష్టమ్।

॥౬౮॥

అయమ్ అర్థః--- జాతిర్ వా గుణో వా ద్రవ్యṁ వా న తత్రాదరః। కఞ్చన ద్రవ్య-విశేషṁ ప్రతి విశేషణతయైవ యస్య సద్-భావస్ తస్య తద్-అపృథక్సిద్ధేస్ తత్-ప్రకారతయా తత్-సామానాధికరణ్యేన ప్రతిపాదనṁ యుక్తమ్। యస్య పునర్ ద్రవ్యస్య పృథక్సిద్ధస్యైవ కదాచిత్ క్వచిద్ ద్రవ్యాన్తర-ప్రకారత్వమ్ ఇష్యతే తత్ర మత్వర్థీయ-ప్రత్యయ ఇతి విశేషః। ఏవమ్ ఏవ స్థావర-జఙ్గమాత్మకస్య సర్వస్య వస్తున ఈశ్వర-శరీరత్వేన తత్-ప్రకారతయైవ స్వరూప-సద్-భావ ఇతి। తత్-ప్రకారీశ్వర ఏవ తత్-తచ్-ఛబ్దేనాభిధీయత ఇతి తత్-సామానాధికరణ్యేన ప్రతిపాదనṁ యుక్తṁ। తద్ ఏవైతత్ సర్వṁ పూర్వమ్ ఏవ నామ-రూప-వ్యాకరణ-శ్రుతి-వివరణే ప్రపఞ్చితమ్।

॥౬౯॥

అతః ప్రకృతి-పురుష-మహద్-అహఙ్కార-తన్మాత్ర-భూతేన్ద్రియ-తద్-ఆరబ్ధ-చతుర్దశ-భువనాత్మక-బ్రహ్మాణ్డ-తద్-అన్తర్వర్తి-దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావరాది-సర్వ-ప్రకార-సṁస్థాన-సṁస్థితṁ కార్యమ్ అపి సర్వṁ బ్రహ్మైవేతి కారణ-భూత-బ్రహ్మ-విజ్ఞానాద్ ఏవ సర్వṁ విజ్ఞాతṁ భవతీత్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞానమ్ ఉపపన్నతరమ్। తద్ ఏవṁ కార్య-కారణ-భావాది-ముఖేన కృత్స్నస్య చిద్-అచిద్-వస్తునః పరబ్రహ్మ-ప్రకారతయా తదాత్మకత్వమ్ ఉక్తమ్।

॥౭౦॥

నను చ పరస్య బ్రహ్మణః స్వరూపేణ పరిణామాస్పదత్వṁ నిర్వికారత్వ-నిరవద్యత్వ-శ్రుతి-వ్యాకోప-ప్రసఙ్గేన నివారితమ్। ప్రకృతిశ్ చ ప్రతిజ్ఞాదృష్టాన్తానుపరోధాద్ ఇత్య్ ఏక-విజ్ఞానేన సర్వ-విజ్ఞాన-ప్రతిజ్ఞాన-మృత్-తత్-కార్య-దృష్టాన్తాభ్యాṁ పరమ-పురుషస్య జగద్-ఉపాదాన-కారణత్వṁ చ ప్రతిపాదితమ్। ఉపాదాన-కారణత్వṁ చ పరిణామాస్పదత్వమ్ ఏవ। కథమ్ ఇదమ్ ఉపపద్యతే।

॥౭౧॥

అత్రోచ్యతే--- సజీవస్య ప్రపఞ్చస్యావిశేషేణ కారణత్వమ్ ఉక్తమ్। తత్రేశ్వరస్య జీవ-రూప-పరిణామాభ్యుపగమేన నాత్మా శ్రుతేర్ నిత్యత్వాచ్ చ తాభ్య ఇతి విరుధ్యతే। వైషమ్య-నైర్ఘృణ్య-పరిహారశ్ చ జీవనమ్ అనాదిత్వాభ్యుపగమేన తత్-కర్మ-నిమిత్తతయా ప్రతిపాదితః వైషమ్య-నైర్ఘృణ్యే న సాపేక్షత్వాన్ న కర్మ-విభాగాద్ ఇతి చేన్ నానాదిత్వాద్ ఉపపద్యతే చాప్య్ ఉపలభ్యతే చేత్య్ అకృతాభ్యాగమకృత-విప్రణాశ-ప్రసఙ్గశ్ చానిత్యత్వేఽభిహితః।

॥౭౨॥

తథా ప్రకృతేర్ అప్య్ అనాదితా శ్రుతిభిః ప్రతిపదితా---

అజామ్ ఏకాṁ లోహిత-శుక్ల-కృష్ణాṁ బహ్వీṁ ప్రజాṁ జనయన్తీṁ సరూపామ్।

అజో హ్య్ ఏకో జుషమాణోఽనుశేతే జహాత్య్ ఏనాṁ భుక్త-భోగామ్ అజోఽన్యః॥

ఇతి ప్రకృతి-పురుషయోర్ అజత్వṁ దర్శయతి। అస్మాన్ మాయీ సృజతే విశ్వమ్ ఏతత్ తస్మిṁశ్ చాన్యో మాయయా సన్నిరుద్ధః, మాయాṁ తు ప్రకృతిṁ విద్యాన్ మాయినṁ తు మహేశ్వరమ్ ఇతి ప్రకృతిర్ ఏవ స్వరూపేణ వికారాస్పదమ్ ఇతి చ దర్శయతి। గౌర్ అనాద్యన్తవతీ సా జనిత్రీ భూత-భావినీతి చ। స్మృతిశ్ చ భవతి---

ప్రకృతిṁ పురుషṁ చైవ విద్ధ్య్ అనాదీ ఉభవ్ అపి।

వికారాṁశ్ చ గుణాṁశ్ చైవ విద్ధి ప్రకృతి-సమ్భవాన్॥

భూమిర్ ఆపోఽనలో వాయుః ఖṁ మనో బుద్ధిర్ ఏవ చ।

అహఙ్కార ఇతీయṁ మే భిన్నా ప్రకృతిర్ అష్టధా॥

అపరేయమ్ ఇతస్ త్వ్ అన్యాṁ ప్రకృతిṁ విద్ధి మే పరామ్।

జీవ-భూతాṁ మహా-బాహో యయేదṁ ధార్యతే జగత్॥

ప్రకృతిṁ స్వామ్ అవష్టభ్య విసృజామి పునః పునః।

మయాధ్యక్షేణ ప్రకృతిః సూయతే సచరాచరమ్॥

ఇత్య్ ఆదికా।

॥౭౩॥

ఏవṁ చ ప్రకృతేర్ అపీశ్వర-శరీరత్వాత్ ప్రకృతి-శబ్దోఽపి తదాత్మ-భూతస్యేశ్వరస్య తత్-ప్రకార-సṁస్థితస్య వాచకః। పురుష-శబ్దోఽపి తదాత్మ-భూతస్యేశ్వరస్య పురుష-ప్రకార-సṁస్థితస్య వాచకః। అతస్ తద్-వికారాణామ్ అపి తథేశ్వర ఏవాత్మా। తద్ ఆహ---

వ్యక్తṁ విష్ణుస్ తథావ్యక్తṁ పురుషః కాల ఏవ చ।

సా ఏవ క్షోభకో బ్రహ్మన్ క్షోభ్యశ్ చ పరమేశ్వరః॥

ఇతి। అతః ప్రకృతి-ప్రకార-సṁస్థితే పరమాత్మని ప్రకార-భూత-ప్రకృత్య్-అṁసే వికారః ప్రకార్య్-అṁసే చావికారః। ఏవమ్ ఏవ జీవ-ప్రకార-సṁస్థితే పరమాత్మని చ ప్రకార-భూత-జీవాṁశే సర్వే చాపురుషార్థాః ప్రకార్య్-అṁశో నియన్తా నిరవద్యః సర్వ-కల్యాణ-గుణాకరః సత్య-సఙ్కల్ప ఏవ।

॥౭౪॥

తథా చ సతి కారణావస్థ ఈశ్వర ఏవేతి తద్-ఉపాదానక-జగత్-కార్యావస్థోఽపి స ఏవేతి కార్య-కారణయోర్ అనన్యత్వṁ సర్వ-శ్రుత్య్-అవిరోధశ్ చ భవతి। తద్ ఏవṁ నామ-రూప-విభాగానర్హ-సూక్ష్మ-దశాపన్న-ప్రకృతి-పురుష-శరీరṁ బ్రహ్మ కారణావస్థṁ, జగతస్ తద్-ఆపత్తిర్ ఏవ చ ప్రలయః। నామ-రూప-విభాగ-విభక్త-స్థూల-చిద్-అచిద్-వస్తు-శరీరṁ బ్రహ్మ కార్యత్వṁ, బ్రహ్మణస్ తథావిధ-స్థూల-భావ ఏవ జగతః సృష్టిర్ ఇత్య్ ఉచ్యతే। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణ---

ప్రధాన-పుṁసోర్ అజయోః కారణṁ కార్య-భూతయోః। ఇతి।

॥౭౫॥

తస్మాద్ ఈశ్వర-ప్రకార-భూత-సర్వావస్థ-ప్రకృతి-పురుష-వాచినః శబ్దాస్ తత్-ప్రకార-విశిష్టతయావస్థితే పరమాత్మని ముఖ్యతయా వర్తన్తే। జీవాత్మ-వాచి-దేవ-మనుష్య-శబ్దవత్। యథా దేవ-మనుష్యాది-శబ్దా దేవ-మనుష్యాది-ప్రకృతి-పరిణామ-విశేషాణాṁ జీవాత్మ-ప్రకారతయైవ పదార్థత్వాత్ ప్రకారిణి జీవాత్మని ముఖ్యతయా వర్తన్తే। తస్మాత్ సర్వస్య చిద్-అచిద్-వస్తునః పరమాత్మ-శరీరతయా తత్-ప్రకారత్వాత్ పరమాత్మని ముఖ్యతయా వర్తన్తే సర్వే వాచకాః శబ్దాః।

॥౭౬॥

అయమ్ ఏవ చాత్మ-శరీర-భావః పృథక్సిద్ధ్య్-అనర్హాధారాధేయ-భావో నియన్తృ-నియామ్య-భావః శేష-శేషి-భావశ్ చ। సర్వాత్మనాధారతయా నియన్తృతయా శేషితయా చాప్నోతీత్య్ ఆత్మా సర్వాత్మనాధేయతయా నియామ్యతయా శేషతయా చాపృథక్సిద్ధṁ ప్రకార-భూతమ్ ఇత్య్ ఆకారః శరీరమ్ ఇతి చోచ్యతే। ఏవమ్ ఏవ హి జీవాత్మనః స్వ-శరీర-సమ్బన్ధః। ఏవమ్ ఏవ పరమాత్మనః సర్వ-శరీరత్వేన సర్వ-శబ్ద-వాచ్యత్వమ్।

॥౭౭॥

తద్ ఆహ శ్రుతి-గణః--- సర్వే వేదా యత్ పదమ్ ఆమనన్తి సర్వే వేదా యత్రైకṁ భవన్తీతి। తస్యైకస్య వాచ్యత్వాద్ ఏకార్థ-వాచినో భవన్తీత్య్ అర్థః। ఏకో దేవో బహుధా నివిష్టః, సహైవ సన్తṁ న విజానన్తి దేవా ఇత్య్ ఆది। దేవా ఇన్ద్రియాణి। దేవ-మనుష్యాదీనామ్ అన్తర్యామితయాత్మత్వేన నివిశ్య సహైవ సన్తṁ తేషామ్ ఇన్ద్రియాణి మనః-పర్యన్తాని న విజానన్తీత్య్ అర్థః। తథా చ పౌరాణికాని వచాṁసి---

నతాః స్మ సర్వ-వచసాṁ ప్రతిష్ఠా యత్ర శశ్వతీ।

వాచ్యే హి వచసః ప్రతిష్ఠా।

కార్యాణాṁ కారణాṁ పూర్వṁ వచసాṁ వాచ్యమ్ ఉత్తమమ్।

వేదైశ్ చ సర్వైర్ అహమ్ ఏవ వేద్యః।

ఇత్య్ ఆదీని సర్వాణి హి వచాṁసి సశరీరాత్మ-విశిష్టమ్ అన్తర్యామిణమ్ ఏవాచక్షతే। హన్తాహమ్ ఇమాస్ తిస్రో దేవతా అనేన జీవేనాత్మానుప్రవిశ్య నామ-రూపే వ్యాకరవాణీతి హి శ్రుతిః। తథా చ మానవṁ వచః---

ప్రశాసితారṁ సర్వేషామ్ అణీయాṁసమ్ అణీయసామ్।

రుక్మాభṁ స్వప్నధీ-గమ్యṁ విద్యాత్ తṁ పురుషṁ పరమ్॥

అన్తః ప్రవిశ్యాన్తర్యామితయా సర్వేషాṁ ప్రశాసితారṁ నియన్తారమ్ అణీయాṁస ఆత్మానః కృత్స్నస్యాచేతనస్య వ్యాపకతయా సూక్ష్మ-భూతాస్ తే తేషామ్ అపి వ్యాపకత్వాత్ తేభ్యోఽపి సూక్ష్మతర ఇత్య్ అర్థః రుక్మాభః ఆదిత్య-వర్ణః స్వప్న-కల్ప-బుద్ధి-ప్రాప్యః, విశదతమ-ప్రత్యక్షతాపన్నానుధ్యానైక-లభ్య ఇత్య్ అర్థః।

ఏనమ్ ఏకే వదన్త్య్ అగ్నిṁ మారుతోఽన్యే ప్రజాపతిమ్।

ఇన్ద్రమ్ ఏకే పరే ప్రమాణమ్ అపరే బ్రహ్మ శాశ్వతమ్॥

ఇతి। ఏకే వేదా ఇత్య్ అర్థః। ఉక్త-రీత్యా పరస్యైవ బ్రహ్మణః సర్వస్య ప్రశాసితృత్వేన సర్వాన్తరాత్మతయా ప్రవిశ్యావస్థితత్వాద్ అగ్న్య్-ఆదయః శబ్దా అపి శాశ్వత-బ్రహ్మ-శబ్దవత్ తస్యైవ వాచకా భవన్తీత్య్ అర్థః। తథా చ స్మృత్య్-అన్తరమ్---

యే యజన్తి పితౄన్ దేవాన్ బ్రాహ్మణాన్ సహుతాశనాన్।

సర్వ-భూతాన్తరాత్మానṁ విష్ణుమ్ ఏవ యజన్తి తే॥

ఇతి। పితృ-దేవ-బ్రాహ్మణ-హుతాశనాది-శబ్దాస్ తన్-ముఖేన తద్-అన్తరాత్మ-భూతస్య విష్ణోర్ ఏవ వాచకా ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి।

॥౭౮॥

అత్రేదṁ సర్వ-శాస్త్ర-హృదయṁ జీవాత్మానః స్వయమ్ అసఙ్కుచితాపరిచ్ఛిన్న-నిర్మల-జ్ఞాన-స్వరూపాః సన్తః కర్మ-రూపావిద్యావేష్టితాస్ తత్-తత్-కర్మానురూప-జ్ఞాన-సఙ్కోచమ్ ఆపన్నాః, బ్రహ్మాది-స్తమ్బ-పర్యన్త-వివిధ-విచిత్ర-దేహేషు ప్రవిశ్టాస్ తత్-తద్-దేహోచిత-లబ్ధ-జ్ఞాన-ప్రసరాస్ తత్-తద్-దేహాత్మాభిమానినస్ తద్-ఉచిత-కర్మాణి కుర్వాణాస్ తద్-అనుగుణ-సుఖ-దుఃఖోపభోగ-రూప-సṁసార-ప్రవాహṁ ప్రతిపద్యన్తే। ఏతేషాṁ సṁసార-మోచనṁ భగవత్-ప్రపత్తిమ్ అన్తరేణ నోపపద్యత ఇతి తద్-అర్థః ప్రథమమ్ ఏషాṁ దేవాది-భేద-రహిత-జ్ఞానైకాకారతయా సర్వేషాṁ సామ్యṁ ప్రతిపాద్య, తస్యాపి స్వరూపస్య భగవచ్-ఛేషతైకరసతయా భగవద్-ఆత్మకతామ్ అపి ప్రతిపాద్య, భగవత్-స్వరూపṁ చ హేయ-ప్రత్యనీక-కల్యాణైకతానతయా సకలేతర-విసజాతీయమ్ అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణాశ్రయṁ స్వ-సఙ్కల్ప-ప్రవృత్త-సమస్త-చిద్-అచిద్-వస్తు-జాతతయా సర్వస్యాత్మ-భూతṁ ప్రతిపాద్య తద్-ఉపాసన-సాఙ్గṁ తత్-ప్రాపకṁ ప్రతిపదయన్తి శాస్త్రాణీతి।

॥౭౯॥

యథోక్తమ్---

నిర్వాణ-మయ ఏవాయమ్ ఆత్మా జ్ఞాన-మయోఽమలః।

దుఃఖాజ్ఞాన-మలా ధర్మా ప్రకృతేస్ తే న చాత్మనః।

ఇతి ప్రకృతి-సṁసర్గ-కృత-కర్మ-మూలత్వాన్ నాత్మ-స్వరూప-ప్రయుక్తా ధర్మా ఇత్య్ అర్థః। ప్రాప్తాప్రాప్త-వివేకేన ప్రకృతేర్ ఏవ ధర్మా ఇత్య్ ఉక్తమ్।

విద్యా-వినయ-సమ్పన్నే బ్రాహ్మణే గవి హస్తిని।

శుని చైవ శ్వ-పాకే చ పాణ్డితాః సమ-దర్శినః।

ఇతి। దేవ-తిర్యఙ్-మనుష్య-స్థావర-రూప-ప్రకృతి-సṁసృష్టస్యాత్మనః స్వరూప-వివేచనీ బుద్ధిర్ ఏషాṁ తే పణ్డితాః। తత్-తత్-ప్రకృతి-విశేష-వియుక్తాత్మ-యాథాత్మ్య-జ్ఞానవన్తస్ తత్ర తత్రాత్యన్త-విషమాకారే వర్తమానమ్ ఆత్మానṁ సమానాకారṁ పశ్యన్తీతి సమ-దర్శిన ఇత్య్ ఉక్తమ్। తద్ ఇదమ్ ఆహ---

ఇహైవ తైర్ జితః సర్గో యేషాṁ సామ్యే స్థితṁ మనః।

నిర్దోషṁ హి సమṁ బ్రహ్మ తస్మాద్ బ్రహ్మణి తే స్థితాః॥

ఇతి। నిర్దోషṁ దేవాది-ప్రకృతి-విశేష-సṁసర్గ-రూప-దోష-రహితṁ స్వరూపేణావస్థితṁ సర్వమ్ ఆత్మ-వస్తు నిర్వాణ-రూప-జ్ఞానైకాకారతయా సమమ్ ఇత్య్ అర్థః।

॥౮౦॥

తస్యైవమ్భూతస్యాత్మనో భగవచ్-ఛేషతైకరసతా తన్-నియామ్యతా తద్-ఏకాధారతా చ తచ్-ఛరీర-తత్-తను-ప్రభృతిభిః శబ్దైస్ తత్-సమానాధికరణ్యేన చ శ్రుతి-స్మృతీతిహాస-పురాణేషు ప్రతిపాద్యత ఇతి పూర్వమ్ ఏవోక్తమ్।

॥౮౧॥

దైవీ హ్య్ ఏషా గుణ-మయీ మమ మాయా దురత్యయా।

మామ్ ఏవ యే ప్రపద్యన్తే మాయామ్ ఏతాṁ తరన్తి తే॥

ఇతి తస్యాత్మనః కర్మ-కృత-విచిత్ర-గుణ-మయ-ప్రకృతి-సṁసర్గ-రూపాత్ సṁసారాన్ మోక్షో భగవత్-ప్రపత్తిమ్ అన్తరేణ నోపపద్యత ఇత్య్ ఉక్తṁ భవతి। నాన్యః పన్థా అయనాయ విద్యత ఇత్య్ ఆది శ్రుతిభిశ్ చ।

మయా తతమ్ ఇదṁ సర్వṁ జగద్ అవ్యక్త-మూర్తినా।

మత్-స్థాని సర్వ-భూతాని న చాహṁ తేష్వ్ అవస్థితః॥

న చ మత్-స్థాని భూతాని పశ్య మే యోగమ్ ఐశ్వరమ్॥

ఇతి సర్వ-శక్తి-యోగాత్ స్వైశ్వర్య-వైచిత్ర్యమ్ ఉక్తమ్। తద్ ఆహ---

విష్టభ్యాహమ్ ఇదṁ కృత్స్నమ్ ఏకాṁశేన స్థితో జగత్।

ఇత్య్ అనన్త-విచిత్ర-మహాశ్చర్య-రూపṁ జగన్ మమాయుతాṁశేనాత్మతయా ప్రవిశ్య సర్వṁ మత్-సఙ్కల్పేన విష్టభ్యానేన రూపేణానన్త-మహా-విభూతి-పరిమితోదార-గుణ-సాగరో నిరతిశయాశ్చర్య-భూతః స్థితోఽహమ్ ఇత్య్ అర్థః। తద్ ఇదమ్ ఆహ---

ఏకత్వే సతి నానాత్వṁ నానాత్వే సతి చైకతా।

అచిన్త్యṁ బ్రహ్మణో రూపṁ కుతస్ తద్ వేదితుమ్ అర్హతి॥

ఇతి। ప్రశాసితృత్వేనైక ఏవ సన్ విచిత్ర-చిద్-అచిద్-వస్తుష్వ్ అన్తరాత్మతయా ప్రవిశ్య తత్-తద్-రూపేణ విచిత్ర-ప్రకారో విచిత్ర-కర్మ కారయన్ నానా-రూపాṁ భజతే। ఏవṁ స్వల్పాṁశేన తు సర్వాశ్చర్యṁ నానా-రూపṁ జగత్-తద్-అన్తరాత్మతయా ప్రవిశ్య విష్టభ్య నానాత్వేనావస్థితోఽపి సన్న్ అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణః సర్వేశ్వరః పరబ్రహ్మ-భూతః పురుషోత్తమో నారాయణో నిరతిశయాశ్చర్య-భూతో నీల-తోయద-సఙ్కాశః పుణ్డరీక-దలామలాయతేక్షణః సహస్రాṁశు-సహస్ర-కిరణః పరమే వ్యోమ్ని యో వేద నిహితṁ గుహాయాṁ పరమే వ్యోమṁస్ తద్-అక్షరే పరమే వ్యోమన్న్ ఇత్య్ ఆది శ్రుతి-సిద్ధ ఏక ఏవాతిష్ఠతే।

॥౮౨॥

బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య కస్యచిద్ అపి వస్తున ఏక-స్వభావస్యైక-కార్య-శక్తి-యుక్తస్యైక-రూపస్య రూపాన్తర-యోగః స్వభావాన్తర-యోగః శక్త్య్-అన్తర-యోగశ్ చ న ఘటతే। తస్యైతస్య పరబ్రహ్మణః సర్వ-వస్తు-విజాతీయతయా సర్వ-స్వభావత్వṁ సర్వ-శక్తి-యోగశ్ చేత్య్ ఏకస్యైవ విచిత్రానన్త-రూపతా చ పునర్ అప్య్ అనన్తాపరిమితాశ్చర్య-యోగేనైక-రూపతా చ న విరుద్ధేతి వస్తు-మాత్ర-సామ్యాద్ విరోధ-చిన్తా న యుక్తేత్య్ అర్థః। యథోక్తṁ---

శక్తయః సర్వ-భావానామ్ అచిన్త్య-జ్ఞాన-గోచరాః।

యతోఽతో బ్రహ్మణస్ తాస్ తు సర్గాద్యా భావ-శక్తయః॥

భవన్తి తపసాṁ శ్రేష్ట పావకస్య యథోష్ణతా॥ఇతి।

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి సర్వేషామ్ అగ్ని-జలాదీనాṁ భావానామ్ ఏకస్మిన్న్ అపి భావే దృష్టైవ శక్తిస్ తద్-విజాతీయ-భావాన్తరేఽపీతి న చిన్తయితుṁ యుక్తా జలాదావ్ అదృష్టాపి తద్-విజాతీయ-పావకే భాస్వరత్వోష్ణతాది-శక్తిర్ యథా దృశ్యతే, ఏవమ్ ఏవ సర్వ-వస్తు-విసజాతీయే బ్రహ్మణి సర్వ-సామ్యṁ నానుమాతుṁ యుక్తమ్ ఇతి। అతో విచిత్రానన్త-శక్తి-యుక్తṁ బ్రహ్మైవేత్య్ అర్థః తద్ ఆహ---

జగద్ ఏతన్ మహాశ్చర్యṁ రూపṁ యస్య మహాత్మనః।

తేనాశ్చర్య-వరేణాహṁ భవతా కృష్ణ సఙ్గతః॥

ఇతి।

॥౮౩॥

తద్ ఏతన్ నానా-విధానన్త-శ్రుతి-నికర-శిష్ట-పరిగృహీత-తద్-వ్యాఖ్యాన-పరిశ్రమాద్ అవధారితమ్। తథా హి ప్రమాణాన్తరాపరిదృష్టాపరిమిత-పరిణామాన్ ఏక-తత్త్వ-నియత-క్రమ-విశిష్టౌ సృష్టి-ప్రలయౌ బ్రహ్మణోఽనేక-విధాః శ్రుతయో వదన్తి నిరవద్యṁ నిరఞ్జనṁ విజ్ఞానమ్ ఆనన్దṁ నిర్వికారṁ నిష్కలṁ నిష్క్రియṁ శాన్తṁ నిర్గుణమ్ ఇత్య్ ఆదికాః నిర్గుణṁ జ్ఞాన-స్వరూపṁ బ్రహ్మేతి కాశ్చన శ్రుతయోఽభిదధతి। నేహ నానాస్తి కిఞ్చన మృత్యోః స మృత్యుమ్ ఆప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి యత్ర త్వ్ అస్య సర్వమ్ ఆత్మైవాభూత్ తత్ కేన కṁ పశ్యేత్ తత్ కేన కṁ విజాతీయాద్ ఇత్య్ ఆదికా నానాత్వ-నిషేధ-వాదిన్యః సన్తి కాశ్చన శ్రుతయః। యః సర్వ-జ్ఞః సర్వ-విద్ యస్య జ్ఞాన-మయṁ తపః సర్వాణి రూపాణి విచిత్య ధీరో నామాని కృత్వాభివదన్ యద్ ఆస్తే సర్వే నిమేషా జజ్ఞిరే విద్యుతః పురుషాదధి అపహత-పాప్మా విజరో విమృత్యుర్ విశోకో విజఘత్సోఽపిపాసః సత్య-కామః సత్య-సఙ్కల్ప ఇతి సర్వస్మిఞ్ జగతి హేయతయావగతṁ సర్వ-గుణṁ ప్రతిషిధ్య నిరతిశయ-కల్యాణ-గుణానన్త్యṁ సర్వజ్ఞతా సర్వ-శక్తి-యోగṁ సర్వ-నామ-రూప-వ్యాకరణṁ సర్వస్యావధారతాṁ చ కాశ్చన శ్రుతయో బ్రువతే। సర్వṁ ఖల్వ్ ఇదṁ బ్రహ్మ తజ్ జలాన్ ఇతి ఐతదాత్మ్యమ్ ఇదṁ సర్వమ్ ఏకః సన్ బహుధా విచార ఇత్య్ ఆదికా బ్రహ్మ-సృష్టṁ జగన్ నానాకారṁ ప్రతిపాద్య తద్-ఐక్యṁ చ ప్రతిపాదయన్తి కాశ్చన। పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా భోక్తా భోగ్యṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా ప్రజాపతిర్ అకామయత ప్రజాః సృజేయేతి పతిṁ విశ్వస్యాత్మేశ్వరṁ శాశ్వతṁ శివమ్ అచ్యుతṁ తమ్ ఈశ్వరాణాṁ పరṁ మహేశ్వరṁ తṁ దేవతానాṁ పరṁ చ దైవతṁ సర్వస్య వశీ సర్వస్యేశాన ఇత్య్ ఆదికా బ్రహ్మణః సర్వస్మాద్ అన్యత్వṁ సర్వస్యేశితవ్యమ్ ఈశ్వరత్వṁ చ బ్రహ్మణః సర్వస్య శేషతాṁ పతిత్వṁ చేశ్వరస్య కాశ్చన। అన్తః ప్రవిష్టః శాస్తా జనానాṁ సర్వాత్మా ఏష త ఆత్మాన్తర్యామ్య్ అమృతః యస్య పృథివీ శరీరṁ యస్యాపః శరీరṁ యస్య తేజః శరీరమ్ ఇత్య్ ఆది యస్యావ్యక్తṁ శరీరṁ యస్యాక్షరṁ శరీరṁ యస్య మృత్యుః శరీరṁ యస్యాత్మా శరీరమ్ ఇతి బ్రహ్మ-వ్యతిరిక్తస్య సర్వస్య వస్తునో బ్రహ్మణశ్ చ శరీరాత్మ-భావṁ దర్శయన్తి కాశ్చనేతి।

॥౮౪॥

నానా-రూపాణాṁ వాక్యానామ్ అవిరోధో ముఖ్యార్థాపరిత్యాగశ్ చ యథా సమ్భవతి తథా వర్ణనీయమ్। వర్ణితṁ చ అవికార-శ్రుతయః స్వరూప-పరిణామ-పరిహారాద్ ఏవ ముఖ్యార్థాః। నిర్గుణ-వాదాశ్ చ ప్రాకృత-హేయ-గుణ-నిషేధ-పరతయా వ్యవస్థితాః। నానాత్వ-నిషేధ-వాదాశ్ చైకస్య బ్రహ్మణః శరీరతయా ప్రకార-భూతṁ సర్వṁ చేతనాచేతనṁ వస్త్వ్ ఇతి సర్వస్యాత్మతయా సర్వ-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవావస్థితమ్ ఇతి సురక్షితాః। సర్వ-ప్రకార-విలక్షణత్వ-పతిత్వేశ్వరత్వ-సర్వ-కల్యాణ-గుణ-గణాకారత్వ-సత్య-కామత్వ-సత్య-సఙ్కల్పత్వాది-వాక్యṁ తద్-అభ్యుపగమాద్ ఏవ సురక్షితమ్। జ్ఞానానన్ద-మాత్ర-వాది చ సర్వస్మాద్ అన్యస్య సర్వ-కల్యాణ-గుణ-గణాశ్రయస్య సర్వేశ్వరస్య సర్వ-శేషిణః సర్వాధారస్య సర్వోత్పత్తి-స్థితి-ప్రలయ-హేతు-భూతస్య నిరవద్యస్య నిర్వికారస్య సర్వాత్మ-భూతస్య పరస్య బ్రహ్మణః స్వరూప-నిరూపక-ధర్మో మల-ప్రత్యనీకానన్ద-రూప-జ్ఞానమ్ ఏవేతి స్వ-ప్రకాశతయా స్వరూపమ్ అపి జ్ఞానమ్ ఏవేతి చ ప్రతిపాదనాద్ అనుపాలితమ్। ఐక్య-వాదాశ్ చ శరీరాత్మ-భావేన సామానాధికరణ్య-ముఖ్యార్థతోపపాదనాద్ ఏవ సుస్థితాః।

॥౮౫॥

ఏవṁ చ సత్య్ అభేదో వా భేదో వా ద్వ్య్-ఆత్మకతా వా వేదాన్త-వేద్యః కోఽయమ్ అర్థః సమర్థితో భవతి। సర్వస్య వేద-వేద్యత్వాత్ సర్వṁ సమర్థితమ్। సర్వ-శరీరతయా సర్వ-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవావస్థితమ్ ఇత్య్ అభేదః సమర్థితః। ఏకమ్ ఏవ బ్రహ్మ నానా-భూత-చిద్-అచిద్-వస్తు-ప్రకారṁ నానాత్వేనావస్థితమ్ ఇతి భేదాభేదౌ। అచిద్-వస్తునశ్ చిద్-వస్తునశ్ చేశ్వరస్య చ స్వరూప-స్వభావ-వైలక్షణ్యాద్ అసఙ్కరాచ్ చ భేదః సమర్థితః।

॥౮౬॥

నను చ తత్ త్వమ్ అసి శ్వేతకేతో తస్య తావద్ ఏవ చిరమ్ ఇత్య్ ఐక్య-జ్ఞానమ్ ఏవ పరమ-పురుషార్థ-లక్షణ-మోక్ష-సాధనమ్ ఇతి గమ్యతే। నైతద్ ఏవమ్। పృథగ్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వా జుష్టస్ తతస్ తేనామృతత్వమ్ ఏతీత్య్ ఆత్మానṁ ప్రేరితారṁ చాన్తర్యామిణṁ పృథగ్ మత్వా తతః పృథక్త్వ-జ్ఞానాద్ ధేతోస్ తేన పరమాత్మనా జుష్టోఽమృతత్వమ్ ఏతీతి సాక్షాద్ అమృతత్వ-ప్రాప్తి-సాధనమ్ ఆత్మనో నియన్తుశ్ చ పృథగ్-భావ-జ్ఞానమ్ ఏవేత్య్ అవగమ్యతే।

॥౮౭॥

ఐక్య-వాక్య-విరోధాద్ ఏతద్ అపరమార్థ-సగుణ-బ్రహ్మ-ప్రాప్తి-విషయమ్ ఇత్య్ అభ్యుపగన్తవ్యమ్ ఇతి చేత్। పృథక్త్వ-జ్ఞానస్యైవ సాక్షాద్ అమృతత్వ-ప్రాప్తి-సాధనత్వ-శ్రవణాద్ విపరీతṁ కస్మాన్ న భవతి।

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- ద్వయోర్ తుల్యయోర్ విరోధే సత్య్ అవిరోధేన తయోర్ విషయో వివేచనీయ ఇతి। కథమ్ అవిరోధ ఇతి చేద్ అన్తర్యామి-రూపేణావస్థితస్య పరస్య బ్రహ్మణః శరీరతయా ప్రకారత్వాజ్ జీవాత్మనస్ తత్-ప్రకారṁ బ్రహ్మైవ త్వమ్ ఇతి శబ్దేనాభిధీయతే। తథైవ జ్ఞాతవ్యమ్ ఇతి తస్య వాక్యస్య విషయః। ఏవమ్భూతాజ్ జీవాత్ తదాత్మతయావస్థితస్య పరమాత్మనో నిఖిల-దోష-రహితతయా సత్య-సఙ్కల్పత్వాద్ అనవధికాతిశయాసఙ్ఖ్యేయ-కల్యాణ-గుణ-గణాకరత్వేన చ యః పృథగ్-భావః సోఽనుసన్ధేయ ఇత్య్ అస్య వాక్యస్య విషయ ఇత్య్ అయమ్ అర్థః పూర్వమ్ అసకృద్ ఉక్తః। భోక్తా భోగ్యṁ ప్రేరితారṁ చ మత్వేతి భోగ్య-రూపస్య వస్తునోఽచేతనత్వṁ పరమార్థత్వṁ సతతṁ వికారాస్పదత్వమ్ ఇత్య్ ఆదయః స్వభావాః, భోక్తుర్ జీవాత్మనశ్ చామలాపరిచ్ఛిన్న-జ్ఞానానన్ద-స్వభావస్యైవానాది-కర్మ-రూపావిద్యా-కృత-నానా-విధ-జ్ఞాన-సఙ్కోచ-వికాసౌ భోగ్య-భూతాచిద్-వస్తు-సṁసర్గశ్ చ పరమాత్మోపాసనాన్ మోక్షశ్ చేత్య్ ఆదయః స్వభావాః, ఏవమ్భూత-భోక్తృ-భోగ్యయోర్ అన్తర్యామి-రూపేణావస్థానṁ స్వరూపేణ చాపరిమిత-గుణౌఘాశ్రయత్వేనావస్థానమ్ ఇతి పరస్య బ్రహ్మణస్ త్రి-విధావస్థానṁ జ్ఞాతవ్యమ్ ఇత్య్ అర్థః॥

॥౮౮॥

తత్ త్వమ్ అసీతి సద్-విద్యాయామ్ ఉపాస్యṁ బ్రహ్మ సగుణṁ సగుణ-బ్రహ్మ-ప్రాప్తిశ్ చ ఫలమ్ ఇత్య్ అభియుక్తైః పూర్వాచార్యైర్ వ్యాఖ్యాతమ్। యథోక్తṁ వాక్య-కారేణ యుక్తṁ తద్-గుణకోపాసనాద్ ఇతి। వ్యాఖ్యాతṁ చ ద్రమిడాచార్యేణ విద్యా-వికల్పṁ వదతా యద్య్ అపి సచ్-చిత్తో న నిర్భుగ్న-దైవతṁ గుణ-గణṁ మనసానుధావేత్ తథాప్య్ అన్తర్గుణామ్ ఏవ దేవతాṁ భజత ఇతి తత్రాపి సగుణైవ దేవతా ప్రాప్యత ఇతి। సచ్-చిత్తః సద్-విద్యా-నిష్ఠః। న నిర్భుగ్న-దైవతṁ గుణ-గణṁ మనసానుధావేద్ అపహత-పాప్మత్వాది-కల్యాణ-గుణ-గణṁ దైవతాద్ విభక్తṁ యద్య్ అపి దహర-విద్యానిష్ఠ ఇవ సచ్-చిత్తో న స్మరేత్। తథాప్య్ అన్తర్గుణామ్ ఏవ దేవతాṁ భజతే దేవతా-స్వరూపానుబన్ధిత్వాత్ సకల-కల్యాణ-గుణ-గణస్య కేనచిద్ పర-దేవతా-సాధారణేన నిఖిల-జగత్-కారణత్వాదినా గుణేనోపాస్యమానాపి దేవతా వస్తుతః స్వరూపానుబన్ధి సర్వ-కల్యాణ-గుణ-గణ-విశిష్టైవోపాస్యతే। అతః సగుణమ్ ఏవ బ్రహ్మ తత్రాపి ప్రాప్యమ్ ఇతి సద్-విద్యాదహర-విద్యయోర్ వికల్ప ఇత్య్ అర్థః।

॥౮౯॥

నను చ సర్వస్య జన్తోః పరమాత్మాన్తర్యామీ తన్-నియామ్యṁ చ సర్వమ్ ఏవేత్య్ ఉక్తమ్। ఏవṁ చ సతి విధి-నిషేధ-శాస్త్రాణామ్ అధికారీ న దృశ్యతే। యః స్వ-బుద్ధ్యైవ ప్రవృత్తి-నివృత్తి-శక్తః స ఏవṁ కుర్యాన్ న కుర్యాద్ ఇతి విధి-నిషేధ-యోగ్యః। న చైష దృశ్యతే। సర్వస్మిన్ ప్రవృత్తి-జాతే సర్వస్య ప్రేరకః పరమాత్మా కారయితేతి తస్య సర్వ-నియమనṁ ప్రతిపాదితమ్। తథా చ శ్రూయతే ఏష ఏవ సాధు కర్మ కారయతి తే యమ్ ఏభ్యో లోకేభ్య ఉన్నినీషతి। ఏష ఏవాసాధు కర్మ కారయతి తṁ యమ్ అధో నినీషతీతి। సాధ్వ్-అసాధు-కర్మ-కారయితృత్వాన్ నైర్ఘృణ్యṁ చ।

॥౯౦॥

అత్రోచ్యతే--- సర్వేషామ్ ఏవ చేతనానాṁ చిచ్-ఛక్తి-యోగః ప్రవృత్తి-శక్తి-యోగ ఇత్య్ ఆది సర్వṁ ప్రవృత్తి-నివృత్తి-పరికరṁ సామాన్యేన సṁవిధాయ తన్-నిర్వహణాయ తద్-ఆధారో భూత్వాన్తః ప్రవిశ్యానుమన్తృతయా చ నియమనṁ కుర్వఞ్ శేషిత్వేనావస్థితః పరమాత్మైతద్-ఆహిత-శక్తిః సన్ ప్రవృత్తి-నివృత్త్య్-ఆది స్వయమ్ ఏవ కురుతే। ఏవṁ కుర్వాణమ్ ఈక్షమాణః పరమాత్మోదాసీన ఆస్తే। అతః సర్వమ్ ఉపపన్నమ్। సాధ్వ్-అసాధు-కర్మణోః కారయితృత్వṁ తు వ్యవస్థిత-విషయṁ న సర్వ-సాధారణమ్। యస్ తు సర్వṁ స్వయమ్ ఏవాతిమాత్రమ్ ఆనుకూల్యే ప్రవృత్తస్ తṁ ప్రతి ప్రీతః స్వయమ్ ఏవ భగవాన్ కల్యాణ-బుద్ధి-యోగ-దానṁ కుర్వన్ కల్యాణే ప్రవర్తయతి। యః పునర్ అతిమాత్రṁ ప్రాతికూల్యే ప్రవృత్తస్ తస్య క్రూరాṁ బుద్ధిṁ దదన్ స్వయమ్ ఏవ క్రూరేష్వ్ ఏవ కర్మసు ప్రేరయతి భగవాన్। యథోక్తṁ భగవతా---

తేషాṁ సతత-యుక్తానాṁ భజతాṁ ప్రీతి-పూర్వకమ్।

దదామి బుద్ధి-యోగṁ తṁ యేన మామ్ ఉపయాన్తి తే॥

తేషామ్ ఏవానుకమ్పార్థమ్ అహమ్ అజ్ఞాన-జṁ తమః।

నాశయామ్య్ ఆత్మ-భావ-స్థో జ్ఞాన-దీపేన భాస్వతా॥

తాన్ అహṁ ద్విషతః క్రూరాన్ సṁసారేషు నరాధమాన్।

క్షిపామ్య్ అజస్రమ్ అశుభాన్ ఆసురీష్వ్ ఏవ యోనిషు॥ ఇతి।

॥౯౧॥

సోఽయṁ పరబ్రహ్మ-భూతః పురుషోత్తమో నిరతిశయ-పుణ్య-సఞ్చయ-క్షీణాశేష-జన్మోపచిత-పాప-రాశేః పరమ-పురుష-చరణారవిన్ద-శరణాగతి-జనిత-తద్-అభిముఖ్యస్య సద్-ఆచార్యోపదేశోపబృṁహిత-శాస్త్రాధిగత-తత్త్వ-యాథాత్మ్యావబోధ-పూర్వకాహర్ అహర్ ఉపచీయమాన-శమ-దమ-తపః-శౌచ-క్షమార్జవ-భయాభయ-స్థాన-వివేక-దయాహిṁసాద్య్-ఆత్మ-గుణోపేతస్య వర్ణాశ్రమోచిత-పరమ-పురుషారాధన-వేష-నిత్య-నైమిత్తిక-కర్మోపసṁహృతి-నిషిద్ధ-పరిహార-నిష్ఠస్య పరమ-పురుష-చరణారవిన్ద-యుగల-న్యస్తాత్మాత్మీయస్య తద్-భక్తి-కారితానవరత-స్తుతి-స్మృతి-నమస్కృతి-వన్దన-యతన-కీర్తన-గుణ-శ్రవణ-వచన-ధ్యానార్చన-ప్రణామాది-ప్రీత-పరమ-కారుణిక-పురుషోత్తమ-ప్రసాద-విధ్వస్త-స్వాన్త-ధ్వాన్తస్యానన్య-ప్రయోజనానవరత-నిరతిశయ-ప్రియ-విశదతమ-ప్రత్యక్షతాపన్నానుధ్యాన-రూప-భక్త్య్-ఏక-లభ్యః। తద్ ఉక్తṁ పరమ-గురుభిర్ భగవద్-యామునాచార్య-పాదైః--- ఉభయ-పరికర్మిత-స్వాన్తస్యైకాన్తికాత్యన్తిక-భక్తి-యోగ-లభ్య ఇతి। జ్ఞాన-యోగ-కర్మ-యోగ-సṁస్కృతాన్తఃకరణస్యేత్య్ అర్థః। తథా చ శ్రుతిః---

విద్యాṁ చావిద్యాṁ చ యస్ తద్ వేదోభ్యṁ సహ।

అవిద్యయా మృత్యుṁ తీర్త్వా విద్యయామృతమ్ అశ్నుతే॥

ఇతి। అత్రావిద్యా-శబ్దేన విద్యేతరత్వాద్ వర్ణాశ్రమాచారాది పూర్వోక్తṁ కర్మోచ్యతే విద్యా-శబ్దేన చ భక్తి-రూపాపన్నṁ ధ్యానమ్ ఉచ్యతే। యథోక్తమ్---

ఇజాయ సోఽపి సుబహూన్య్ అజ్ఞాఞ్ జ్ఞాన-వ్యపాశ్రయః।

బ్రహ్మ-విద్యామ్ అధిష్ఠాయ తర్తుṁ మృత్యుమ్ అవిద్యయా॥

ఇతి। తమ్ ఏవṁ విద్వాన్ అమృత ఇహ భవతి నాన్యః పన్థా అయనాయ విద్యతే। య ఏనṁ విదుర్ అమృతాస్ తే భవన్తి। బ్రహ్మ-విద్ ఆప్నోతి పరమ్। సో యో హ వై తత్ పరṁ వేద బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతీత్య్ ఆది। వేదన-శబ్దేన ధ్యానమ్ ఏవాభిహితమ్। నిదిధ్యాసితవ్య ఇత్య్ ఆదినైకార్థ్యాత్। తద్ ఏవ ధ్యానṁ పునర్ అపి విశినష్టి నాయమ్ ఆత్మా ప్రవచనేన లభ్యో న మేధయా న బహుధా శ్రుతేన। యమ్ ఏవైష వృణుతే తేన లభ్యస్ తస్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూṁ స్వామ్ ఇతి। భక్తి-రూపాపన్నానుధ్యానేనైవ లభ్యతే న కేవలṁ వేదన-మాత్రేణ న మేధయేతి కేవలస్య నిషిద్ధత్వాత్।

॥౯౨॥

ఏతద్ ఉక్తṁ భవతి--- యోఽయṁ ముముక్షుర్ వేదాన్త-విహిత-వేదన-రూప-ధ్యానాదినిష్ఠో యదా తస్య తస్మిన్న్ ఏవానుధ్యానే నిరవధికాతిశయా ప్రీతిర్ జాయతే తదైవ తేన లభ్యతే పరః పురుష ఇతి। యథోక్తṁ భగవతా---

పురుషః స పరః పార్థ భక్త్యా లభ్యస్ త్వ్ అనన్యయా।

భక్త్యా త్వ్ అనన్యయా శక్యోఽహమ్ ఏవṁవిధోఽర్జున।

జ్ఞాతుṁ ద్రష్టుṁ చ తత్త్వేన ప్రవేష్టుṁ చ పరన్తప॥

భక్త్యా మామ్ అభిజానాతి యావాన్ యశ్ చాస్మి తత్త్వతః।

తతో మాṁ తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తద్-అనన్తరమ్॥

ఇతి। తద్-అనన్తరṁ తత ఏవ భక్తితో విశత ఇత్య్ అర్థః। భక్తిర్ అపి నిరతిశయ-ప్రియానన్య-ప్రయోజన-సకలేతర-వైతృష్ణ్యావహ-జ్ఞాన-విశేష ఏవేతి। తద్-యుక్త ఏవ తేన పరేణాత్మనా వరణీయో భవతీతి తేన లభ్యత ఇతి శ్రుత్య్ అర్థః। ఏవṁవిధ-పర-భక్తి-రూప-జ్ఞాన-విశేషస్యోత్పాదకః పూర్వోక్తాహర్-అహర్-ఉపచీయమాన-జ్ఞాన-పూర్వక-కర్మానుగృహీత-భక్తి-యోగ ఏవ। యథోక్తṁ భగవతా పరాశరేణ---

వర్ణాశ్రమాచారవతా పురుషేణ పరః పుమాన్।

విష్ణుర్ ఆరాధ్యతే పన్థా నాన్యస్ తత్-తోష-కారకః॥

ఇతి। నిఖిల-జగద్-ఉద్ధారణాయావని-తలేఽవతీర్ణః పరబ్రహ్మ-భూతః పురుషోత్తమః స్వయమ్ ఏవైతద్ ఉక్తవాన్---

స్వ-కర్మ-నిరతః సిద్ధిṁ యథా విన్దతి తచ్ ఛృణు।

యతః ప్రవృత్తిర్ భూతానాṁ యేన సర్వమ్ ఇదṁ తతమ్॥

స్వ-కర్మణా తమ్ అభ్యర్చ్య సిద్ధిṁ విన్దతి మానవః।

ఇతి। యథోదిత-క్రమ-పరిణత-భక్త్య్-ఏక-లభ్య ఏవ।

॥౯౩॥

బోధాయన-టఙ్క-ద్రమిడ-గుహదేవ-కపర్ది-భారుచి-ప్రభృత్య్-అవిగీత-శిష్ట-పరిగృహీత-పురాతన-వేద-వేదాన్త-వ్యాఖ్యాన-సువ్యక్తార్థ-శ్రుతి-నికర-నిదర్శితోఽయṁ పన్థాః। అనేన చార్వాక-శాక్యౌలూక్యాక్షపాద-క్షపణక-కపిల-పతఞ్జలి-మతానుసారిణో వేద-బాహ్యా వేదావలమ్బి-కుదృష్టిభిః సహ నిరస్తాః। వేదావలమ్బినామ్ అపి యథావస్థిత-వస్తు-విపర్యయస్ తాడృశాṁ బాహ్య-సామ్యṁ మనునైవోక్తమ్---

యో వేద-బాహ్యాః స్మృతయో యాశ్ చ కాశ్ చ కుదృష్టయః।

సర్వాస్ తా నిష్ఫలాః ప్రేత్య తమోనిష్ఠా హి తాః స్మృతాః॥

ఇతి। రజస్-తమోభ్యామ్ అస్పృష్టమ్ ఉత్తమṁ సత్త్వమ్ ఏవ యేషాṁ స్వాభావికో గుణస్ తేషామ్ ఏవ వైదికీ రుచిర్ వేదార్థ-యాథాత్మ్యావబోధశ్ చేత్య్ అర్థః।

॥౯౪॥

యథోక్తṁ మాత్స్యే---

సఙ్కీర్ణాః సాత్త్వికాశ్ చైవ రాజసాస్ తామసాస్ తథా।

ఇతి। కేచిద్ బ్రహ్మ-కల్పాః సఙ్కీర్ణాః కేచిత్ సత్త్వ-ప్రాయాః కేచిద్ రజః-ప్రాయా కేచిత్ తమః-ప్రాయా ఇతి కల్ప-విభాగమ్ ఉక్త్వా సత్త్వ-రజస్-తమో-మయానాṁ తత్త్వానాṁ మాహాత్మ్య-వర్ణనṁ చ తత్-తత్-కల్ప-ప్రోక్త-పురాణేషు సత్త్వాది-గుణ-మయేన బ్రహ్మణా క్రియత ఇతి చోక్తమ్---

యస్మిన్ కల్పే తు యత్ ప్రోక్తṁ పురాణṁ బ్రహ్మణా పురా।

తస్య తస్య తు మాహాత్మ్యṁ తత్-స్వరూపేణ వర్ణ్యతే॥

ఇతి। విశేషతశ్ చోక్తమ్---

అగ్నేః శివస్య మాహాత్మ్యṁ తామసేషు ప్రకీర్త్యతే।

రాజసేషు చ మాహాత్మ్యమ్ అధికṁ బ్రహ్మణో విదుః॥