śrī-vedāntasāraḥ

समस्त-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरायाखिलात्मने।

श्रीमते निर्मलानन्दोदन्वते विष्णवे नमः॥

परम-पुरुष-प्रसादाद् वेदान्तसार उद्ध्रियते--

१ अथातो ब्रह्म-जिज्ञासा॥१।१।१॥

अत्रायम् अथ-शब्द आनन्तर्ये वर्तते, अतः-शब्द-शिरस्कत्वात्। अतः-शब्दश् च पूर्व-वृत्तस्य हेतु-भावे। पूर्व-वृत्तꣳ च कर्म-ज्ञानम् इति विज्ञायते, आरिप्सितस्य ब्रह्म-ज्ञानस्य वेदार्थ-विचारैकदेशत्वात्। अधीत-वेदस्य हि पुरुषस्य कर्म-प्रतिपादनोपक्रमत्वाद् वेदानाꣳ कर्म-विचारः प्रथमꣳ कार्यम् इत्य् अथातो धर्म-जिज्ञासा इत्य् उक्तम्। कर्मणाꣳ च प्रकृति-विकृति-रूपाणाꣳ धर्मार्थ-काम-रूप-पुरुषार्थ-साधनता-निश्चयः प्रभुत्वाद् आर्त्विज्यम् इत्य् अन्तेन सूत्र-कलापेन सङ्कर्षेणेन कृतः। एवꣳ वेदस्यार्थ--- परत्वे कर्मणाꣳ च तद्-अर्थत्वे तेषाꣳ च केवलानाꣳ त्रि-वर्ग-फलत्वे निश्चिते सति, वेदैकदेश-भूत-वेदान्त-भागे केवल-कर्मणाम् अल्पास्थिर-फलत्वꣳ ब्रह्म-ज्ञानस्य चानन्त-स्थिर-फलत्वम् आपाततो दृष्ट्वा, अनन्तरꣳ मुमुक्षोर् अवधारित-परिनिष्पन्न-वस्तु-बोध-जनन-शब्द-शक्तेः पुरुषस्य ब्रह्म-बुभुत्सा जायत इति। अथातो ब्रह्म-जिज्ञासा इति कर्म-विचारानन्तरꣳ तत एव हेतोर् ब्रह्म-विचारः कर्तव्य इत्य् उक्तꣳ भवति। तद् इदम् आह श्रुतिः-- परीक्ष्य लोकान् कर्म-चितान् ब्राह्मणो निर्वेद-मायान् नास्त्य् अकृतः कृतेन, तद्-विज्ञानार्थꣳ स गुरुम् एवाभिगच्छेत् समित्-पाणिः श्रोत्रियꣳ ब्रह्म-निष्ठम्, तस्मै स विद्वान् उपसन्नाय सम्यक् प्रशान्त-चित्ताय शमान्विताय, येनाक्षरꣳ पुरुषꣳ वेद सत्यꣳ प्रोवाच ताꣳ तत्त्वतो ब्रह्म-विद्याम् इति। ब्राह्मणः-- वेदाभ्यासरतः। कर्म-चितान्-- कर्मणा सम्पादितान्, लोकान्-- आराध्यक्षयिष्णुत्वेन क्षय-स्वभावान्, कर्म-मीमाꣳसया परीक्ष्य, अकृतः-- नित्यः परम-पुरुषः, कृतेन-- कर्मणा न सम्पाद्य इति, यो निर्वेद-मायात्, सः तद्-विज्ञानार्थꣳ गुरुम् एवाभिगच्छेत्, समित्-पाणिः, श्रोत्रियꣳ-- वेदान्त-वेदिनम्, ब्रह्म-निष्ठꣳ-- साक्षात्कृत-परम-पुरुष स्वरूपम्। सः-- गुरुः सम्यग् उपसन्नाय तस्मै येन-- विद्या-विशेषेण अक्षरꣳ-- सत्यम् परम-पुरुषꣳ, वेद-- विद्यात्, ताꣳ ब्रह्म-विद्याꣳ प्रोवाच-- प्रब्रूयात् इत्य् अर्थः। स गुरुम् एव अभिगच्छेत्। तस्मै स विद्वान् प्रोवाच इत्य् अन्वयात् अप्राप्तत्वाच् च, विधाव् अपि लिटो विधानात्-- छन्दसि लुङ् लङ् लिटः इति॥१॥ इति जिज्ञासाधिकरणम्॥१॥

२ जन्माद्यस्य यतः॥१।१।२॥

अस्य विचित्र-चिद्-अचिन्-मिश्रस्य व्यवस्थित-सुख-दुःखोपभोगस्य जगतः, जन्म-स्थिति-लयाः यतः, तत् ब्रह्मेति प्रतिपादयति श्रुतिर् इत्य् अर्थः, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्य् अभिसꣳविशन्ति तद् विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्म इति। सूत्रे यत इति हेतौ पञ्चमी, जनि-स्थिति-लयानाꣳ साधारणत्वात्। जनि-हेतुत्वꣳ च निमित्तोपादान-रूपꣳ विवक्षितम्। यतः इति हि श्रुतिः, इहोभय-विषया कथम् इति चेत्, यतो वा इमानि इति प्रसिद्धवन् निर्देशात्, प्रसिद्धेश् च उभय-विषयत्वात्। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्। तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति। तत् तेजोऽसृजत इत्य् अत्र सद् एवेदम् अग्र एकम् एवासीद् इत्य् उपादानताꣳ प्रतिपाद्य, अद्वितीयम् इत्य् अधिष्ठात्रन्तर-निवारणात् सच्-छब्द-वाच्यꣳ ब्रह्मैव निमित्तम् उपादानꣳ चेति विज्ञायते। तथा तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेय इत्य् आत्मन एव विचित्र-स्थिर् अत्र सरूपेण बहु-भवनꣳ सङ्कल्प्य तथैव सृष्टि-वचनाच् च। अतः श्रुताव् अपि यत इति हेतौ पञ्चमी। अत्रैव ब्रह्मणो जगन्-निमित्तत्वम् उपादानत्वꣳ च प्रतिपादितम् अर्थविरोधात्। अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् इत्य् आदि विशेष-श्रुत्या चाक्षिप्य, प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात्, अभिध्योपदेशाच् च, साक्षाच् चोभयाम्नानात्, आत्मकृतेर् इत्य् आदिभिः सूत्रैः परिहरिष्यते॥२॥

ननु च सर्वज्ञꣳ सर्व-शक्ति सत्य-सङ्कल्पꣳ निरवद्यतया निरस्त-समस्तापुरुषार्थ-गन्धꣳ ब्रह्मैवात्मानꣳ विचित्र-चिद्-अचिन्-मिश्रꣳ जगद्-रूपम् इदꣳ सर्वम् असृजतेति कथम् उपपद्यते तद् एतत् सूत्र-कारः स्वयम् एव परिचोद्य परिहरिष्यति। अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम् इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादि-दोषप्रसक्तिर् इति चोद्यम्। परिहारस् तु न तु दृष्टान्तभावात्, अधिकꣳ तु भेद-निर्देशाद् इति च। क्षरꣳ त्व् अविद्या ह्य् अमृतꣳ तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस्तु सोऽन्यः, सकारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः, क्षरꣳ प्रधानम् अमृताक्षरꣳ हरः क्षरात्मानावीशते देव एकः, अचिद्-वर्गꣳ स्वात्मनो भोग्यत्वेन हरतीति भोक्ता हर इत्य् उच्यते। द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥ उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः। यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः॥ यस्मात् क्षरम् अतीतोऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥ इत्य् आदि श्रुति-स्मृति-गणैः प्रत्यगात्मनो ब्रह्मणः भेदेन निर्देशात्, परम-पुरुषार्थ-भागिनः प्रत्यगात्मनोऽधिकम् अर्थान्तर-भूतꣳ ब्रह्म। तच् च प्रत्यगात्म-शरीरकतया तद्-आत्म-भूतम्। प्रत्यगात्मनस् तच्-छरीरत्वꣳ ब्रह्मणस् तद्-आत्मत्वꣳ च य आत्मनि तिष्ठन्, यस्यात्मा शरीरम्, एष सर्व-भूतान्तरात्मा, अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः इत्य् आदि श्रुति-शत-समधिगतम्। स शरीरस्यात्मनः कार्यावस्थाप्राप्ताव् अपि गुण-दोष-व्यवस्थितेर् दृष्टान्त-भावात् ब्रह्मणि न दोष-प्रसक्तिर् इति नासामञ्जस्यꣳ वेदान्त-वाक्यस्येति न तु दृष्टान्त-भावाद् इत्य् उक्तम्। दृष्टान्तश् च देव-मनुष्यादि-शब्द-वाच्यस्य स शरीरस्यात्मनः मनुष्यो बालो युवा स्थविर इति नानावस्था-प्राप्ताव् अपि बालत्व-युवत्व-स्थविरत्वादयः शरीर-गता दोषा नात्मानꣳ स्पृशन्ति, आत्म-गताश् च ज्ञान-सुखादयः न शरीरम् इति। अतः कार्यावस्थꣳ कारणावस्थꣳ च ब्रह्म प्रत्यगात्म-शरीरतया तद्-आत्म-भूतम् इति प्रत्यगात्म-वाचिना शब्देन ब्रह्माभिधाने तच्-छब्द-सामानाधिकरण्ये च हेतुꣳ वक्तुम्, निरसनीयꣳ मत-द्वयम् प्रतिज्ञा-सिद्धेः लिङ्गम् आश्मरथ्यः, उत्क्रमिष्यत एवꣳ भावाद् इत्य् औडुलोमिर् इत्य् उपन्यस्य अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः इति हेतुर् उक्तः।

तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत् तद् अनुप्रविश्य सच् च त्यच् चाभवत् इत्य् आदिना प्रत्यगात्मन आत्मतया अवस्थानात् ब्रह्मणस् तच्-छब्देनाभिधानꣳ, तत्-सामानाधिकरण्येन व्यपदेशाच् चेत्य् उक्तम्। तथा वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात्, न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च इति देव-मनुष्यादि-विषम-सृष्टेर् जीव-कर्म-निमित्तत्वꣳ जीवानाꣳ तत्-तत्-कर्म-प्रवाहाणाꣳ चानादित्वꣳ च प्रतिपाद्य, तद्-अनादित्वꣳ च नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम्, ज्ञाज्ञौ द्वौ इत्य् आदि श्रुतिषूपलभ्यत इत्य् उक्त्वा, तद्-अनादित्वेऽपि प्रलय-काले चिद्-अचिद्-वस्तुनोर् भोक्तृ-भोग्ययोर् नाम-रूप-विभागाभावात्, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्। नान्यत् किञ्चन मिषत् इत्य् आदाव् एकत्वावधारणम् उपपद्यत इति सूत्र-कारेण स्वयम् एवोक्तम्। तथा च नात्मा श्रुतेर् नित्यत्वाच् च ताभ्य इति प्रत्यगात्मनो नित्यत्वाद् अनुत्पत्तिम् उक्त्वा ज्ञोऽत एव इति तस्य ज्ञातृत्वम् एव स्वरूपम् इत्य् उक्तम्। उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् इत्य् आदिनाणुत्वꣳ चोक्तम्। तद्-गुण-सारत्वात् तु तद्-व्यपदेशः प्राज्ञवत्, यावद् आत्म-भावित्वाच् च न दोषस् तद्-दर्शनाद् इति ज्ञातुर् एवात्मनो ज्ञान-शब्देन व्यपदेशो ज्ञान-गुण-सारत्वाज् ज्ञानैक-निरूपणीय-स्वभावत्वाच् चेत्य् उक्तम्। नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गोऽन्यतर-नियमो वान्यथा इति ज्ञान-मात्र-स्वरूपात्म-वादे हेत्व्-अन्तरायत्त-ज्ञान-वादे, सर्व-गतात्म-वादे च दोष उक्तः। कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्, उपादानाद् विहारोपदेशाच् च, व्यपदेशाच् च क्रियायाꣳ न चेन् निर्देश-विपर्ययः, उपलब्धिवद् अनियमः, शक्ति-विपर्ययात्, समाध्यभावाच् च। यथा च तक्षोभयथा इत्य् आत्मन एव शुभाशुभेषु कर्मसु कर्तृत्वम्, प्रकृतेर् अकर्तृत्वम्, प्रकृतेश् च कर्तृत्वे तस्याः साधारणत्वेन सर्वेषाꣳ फलानुभव-प्रसङ्गादि च प्रतिपादितम्। परात् तु तच्-छ्रुतेः। कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य इत्य् आत्मन एव कर्तृत्वꣳ परम-पुरुषानुमति-सहकृतम् इत्य् उक्तम्।

अꣳशो नाना-व्यपदेशात्, अन्यथा चापि दाशकितवादित्वम् अधीयत एके, मन्त्र-वर्णात्, अपि स्मर्यते, प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ परः, स्मरन्ति च इति, अनीशया शोचति मुह्यमानः। जुष्टꣳ यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशम् अस्य महिमानम् इति वीत-शोकः, क्षरꣳ त्व् अविद्या ह्य् अमृतꣳ तु विद्या विद्याविद्ये ईशते यस् तु सोऽन्यः, प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यꣳ किञ्चन वेदनान्तरम्, तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति, ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशानीशौ, पृथगात्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा जुष्टस् ततस् तेनामृतत्वम् एति, यदा पश्यः पश्यते रुक्म-वर्णꣳ कर्तारम् ईशꣳ पुरुषꣳ ब्रह्म-योनिम्, तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति, स कारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः, यः सर्वज्ञः सर्ववित्, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च, निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ शान्तꣳ निरवद्यꣳ निरञ्जनम्, नित्यो नित्यानाꣳ चेतनश् चेतनानाम् एको बहूनाꣳ यो विदधाति कामान्, पतिꣳ विश्वस्यात्मेश्वरम् इत्य् आदिषु प्रत्यगात्मनः परमात्मनश् च कर्म-वश्यत्वेन शोचितृत्वेनासर्वज्ञत्वेन उपासनायत्त-मुक्तित्वेन, निरवद्यत्वेन सर्वज्ञत्वेन सत्य-सङ्कल्पत्वेन सर्वेश्वरत्वेन समस्त-कल्याण-गुणाकरत्वादिना च स्वरूपस्य स्वभावस्य नानात्व-व्यपदेशात्। तयोर् एव तत्त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्म, योऽसौ सोऽहꣳ योऽहꣳ सोऽसौ, अथ योऽन्याꣳ देवताम् उपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहम् अस्मीति न स वेद, अकृत्स्नो ह्य् एषः, आत्मेत्य् एवोपासीत, ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मेमे कितवाः इति च सर्वजीवात्म-व्यापित्वेनाभेद-व्यपदेशाच् च। उभय-व्यपदेशाविरोधेन परमात्माꣳशो जीवात्मेत्य् अभ्युपगन्तव्यम्।

न केवलꣳ न्याय-सिद्धम् इदम्, श्रुति-स्मृतिभ्याꣳ चाꣳशत्वम् उक्तꣳ जीवात्मनः-- पादोऽस्य विश्वा भूतानि, ममैवाꣳशो जीव-लोके जीवभूतः सनातनः इति। अꣳशत्वꣳ नाम एकवस् त्व् एकदेशत्वम्। तथा सत्य् उभयोर् एक-वस्तुत्वेनाविरोधो न स्याद् इत्य् आशङ्क्य प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ पर इति परिहरति, अन्य-विशेषणतैक-स्वभाव-प्रकाश-जाति-गुण-शरीर-विशिष्टानग्नि-व्यक्ति-गुण्यात्मनः प्रति प्रकाश-जाति-गुण-शरीराणाꣳ यथाꣳशत्वम्, एवꣳ परमात्मानꣳ प्रत्यगात्म-शरीरकꣳ प्रति प्रत्यगात्मनोऽशन्त्वम्। एवम् अꣳशत्वे यत् स्वभावः अꣳश-भूतो जीवः, नैवम् अꣳशी परमात्मा, सर्वत्र विशेषण-विशेष्ययोः स्वरूप-स्वभाव-भेदात्। एवꣳ च कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्, परात् तु तच्-छ्रुतेः इत्य् अनन्तरोक्तꣳ च न विरुध्यते।

एवꣳ प्रकाश-शरीरवज् जीवात्मनाम् अꣳशत्वꣳ पराशरादयः स्मरन्ति च। एकदेश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेयम् अखिलꣳ जगत्॥ यत् किञ्चित् सृज्यते येन सत्त्व-जातेन वै द्विज। तस्य सृज्यस्य सम्भूतौ तत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुः॥

ते सर्वे सर्व-भूतस्य विष्णोर् अꣳशसम् उद्भवाः इति। अन्यथा पारमार्थिकापारमार्थिकोपाधि-समाश्रयणेन प्रत्यगात्मनोऽशन्त्वे ब्रह्मण एव वेदान्त-निवर्त्याः सर्वे दोषा भवेयुर् इत्य् आभासा एव च इत्य् आदि सूत्रैर् उक्तम्। अतः सर्वदा चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकतया तद्-आत्म-भूतम् एव ब्रह्म, कदाचिद् अविभक्त-नाम-रूप-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ तत् कारणावस्थम्; कदाचिच् च विभक्त-नाम-रूप-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ तत् कार्यावस्थꣳ ब्रह्म। सर्वदा चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकतया तद्-विशिष्टतेदम् अपि ब्रह्मणः परिणामित्वापुरुषार्थाश्रयत्वे शरीर-भूत-चेतनाचेतन-वस्तु-गते, आत्म-भूतꣳ ब्रह्म सर्वदा निरस्त-निखिल- दोष-गन्धानवधिकातिशयासङ्ख्येय-ज्ञानानन्दाद्य्-अपरिमितोदार-गुण-सागरम् अवतिष्ठत इति ब्रह्मैव जगन्-निमित्तम् उपादानꣳ चेति यतो वा इमानि इत्य् आदि वाक्यꣳ प्रतिपादयत्य् एवेति जन्माद्यस्य यतः तत् ब्रह्मेति सुष्ठूक्तम्।

सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्, तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेय इत्य् अस्य चायम् अर्थः-- यस्यात्मा शरीरꣳ, यस्याक्षरꣳ शरीरꣳ, यस्य पृथिवी शरीरꣳ यस्याव्यक्तꣳ शरीरꣳ, एष सर्व-भूतान्तर्-आत्मा अपहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः इत्य् आदि श्रुतेः ब्रह्मणः सर्वदा चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकत्वात् सद् एवेदम् इदानीꣳ स्थूल-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकत्वेन विभक्त-नाम-रूपम्, अग्रे प्रलयकाले, सूक्ष्म-दशापन्न-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकतया नाम-रूप-विभागानर्हाम् एवासीत्। स्वयम् एव ब्रह्म सर्वज्ञꣳ सर्व-शक्ति निमित्तान्तरानपेक्षम् अद्वितीयꣳ चातिष्ठत्।

तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेय इति तन्-नाम-रूप-विभागानर्हासूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकतया एकम् एवावस्थितꣳ नाम-रूप-विभागार्हास्थूल-दशापत्त्या बहु-प्रकारꣳ स्याम् इत्य् ऐक्षत। स्याम् प्रजायेय इति व्यष्टि-समष्टि-व्यपदेशः। चिद्-अचितोः परस्य च प्रलय-कालेऽपि व्यवहारानर्हासूक्ष्म-भेदः सर्वैर् वेदान्तिभिर् अभ्युपगतः, अविद्या-कृत-भेदस्य उपाधिकृत-भेदस्य च अनादित्वाभ्युपगमात्। इयाꣳस् तु विशेषः-- ब्रह्मैवाज्ञम् उपाधि-सम्बद्धꣳ चेति सर्व-श्रुति-स्मृति-न्याय-विरोधोऽन्येषाम्। तद्-अभावाद् अविरोधश् चास्माकम् इति॥२॥ इति जन्माद्य्-अधिकरणम्॥२॥

३ शास्त्रयोनित्वात्॥१।१।३॥

एवꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरतया तद्-विशिष्टस्य ब्रह्मण एव जगद्-उपादानत्वꣳ निमितत्वꣳ च नानुमानगम्यम् इति शास्त्रैक-प्रमाणकत्वात् तस्य यतो वा इमानि भूतानि इत्य् आदि वाक्यꣳ निखिल-जगद्-एककारणꣳ ब्रह्म बोधयत्य् एवेति सिद्धम्॥३॥ इति शास्त्र-योनित्वाधिकरणम्॥३॥

४ तत् तु समन्वयात्॥१।१।४॥

पुरुषार्थतयान्वयः समन्वयः, शास्त्राख्य-प्रमाणस्य पुरुषार्थ-पर्यवसायित्वेऽपि, ब्रह्म स्वस्य परस्य चानुभवितुर् अविशेषेण स्वरूपेण गुणैर् विभूत्या चानुभूयमानम् अनवधिकातिशयानन्द-रूपम् इति पुरुषार्थत्वेनाभिधेयतयान्वयात् ब्रह्मणः शास्त्र-प्रमाणकत्वम् उपपन्नतरम् इति निरवद्यꣳ निखिल-जगद्-एक-कारणꣳ ब्रह्म वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्य् उक्तम्। तस्यैकस्यैकदैव कृत्स्न-जगन्-निमित्तत्वꣳ तस्यैवोपादानतया जगद्-आत्मकत्वꣳ च नानुमानादिगम्यम् इति शास्त्रैक-प्रमाणकत्वात्, तस्य चानवधिकातिशयानन्द-रूपतया परम-पुरुषार्थत्वाद् वेदान्ताः प्रतिपादयन्त्य् एव इति स्थिरीकृतम्॥४॥ इति समन्वयाधिकरणम्॥४॥

अतः परꣳ पाद-शेषेण जगत्-कारणतया प्रधान-पुरुष-प्रतिपादनानर्हातया सर्वज्ञꣳ सत्य-सङ्कल्पꣳ निरस्ताविद्यादि-समस्त-दोष-गन्धम् अपरिमितोदार-गुण-सागरꣳ ब्रह्मैव वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीत्य् उच्यते। तत्र तावत् प्रधानꣳ वेदान्त-प्रतिपादनानर्हाम् इत्य् आह--

५ ईक्षतेर् नाशब्दम्॥१।१।५॥

अशब्दम् आनुमानिकꣳ प्रधानम्, न तत् वेदान्त-वेद्यम्। कुत ईक्षतेः-- सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम् इति प्रस्तुत-जगत्-कारण-व्यापार-वाचिन ईक्षतेर् धातोः श्रवणात् तद् ऐक्षत बहु स्याम् इति॥५॥

६ गौणश् चेन् नात्म-शब्दात्॥१।१।६॥

तत् तेज ऐक्षत इत्य् आदिष्व् अचेतनेऽपि वस्तुनि ईक्षतिः श्रूयते, तत्र गौणः, एवम् अत्रापि प्रधान एवेक्षतिर् गौण इति चेत्, नैतद् उपपद्यते, प्रस्तुते सच्-छब्द-वाच्ये श्रूयमाणाच् चेतन-वाचिन आत्म-शब्दात्; स आत्मा, तत्त्वम् असि श्वेतकेतो इति ह्य् उत्तरत्र श्रूयते। तेजः प्रभृतिष्व् अपि न गौणम् ईक्षणम्। तेजः प्रभृति-शब्दैर् अपि तत्-तच्-छरीरकꣳ ब्रह्मैवाभिधीयते अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणि इति ब्रह्मात्मक-जीवानुप्रवेशाद् एव सर्वस्य वस्तुनो नाम-रूप-भाक्त्वात्। तत् सृष्ट्वा, तद् एवानुप्राविशत्, तद् अनुप्रविश्य, सच् च त्यच् चाभवत्, निरुक्तꣳ चानिरुक्तꣳ च, निलयनꣳ चानिलयनꣳ च। विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ च। सत्यꣳ चानृतꣳ च सत्यम् अभवत् इति चेतनम् अचेतनꣳ च पृथङ् निर्दिश्य तद् उभयम नुप्रविश्य, सत्यच्-छब्द-वाच्योऽभवद् इति हि समान-प्रकरणे स्पष्टम् अभिहितम्।

७ तन्-निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्॥१।१।७॥

इतश् च प्रधानाद् अर्थान्तर-भूतꣳ सच्-छब्दाभिहितꣳ जगत्-कारणम्। सच्-छब्दाभिहित-तत्त्व-निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्। तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये इति हि तन्-निष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते। प्रधान-कारणवादिनाम् अपि हि प्रधान-निष्ठस्य मोक्षो नाभिमतः।

८ हेयत्वावचनाच् च॥१।१।८॥

यदि प्रधानम् अत्र विवक्षितम्, तदा तस्य हेयत्वाद् अध्येयत्वम् उच्येत। न तद् उच्यते। मोक्षसाधनतया ध्येयत्वम् एवात्रोच्यते तत्त्वम् असि श्वेतकेतो इत्य् आदिना।

इतश् च न प्रधानम्--

९ प्रतिज्ञाविरोधात्॥१।१।९॥

एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञाविरोधात्। सच्-छब्द-वाच्य-तत्त्व-ज्ञानेन तत्-कार्यतया चेतनाचेतन-सर्व-वस्तु-ज्ञानम् येनाश्रुतꣳ श्रुतꣳ भवति इत्य् आदिना प्रतिज्ञातम्; तद् धि प्रधान-कारण-वादे विरुध्यते, चेतनस्य प्रधान-कार्यत्वाभावात्। प्रधानाद् अर्थान्तर-भूत-ब्रह्म-कारण-वादे चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्मैव नाम-रूप-विभागाविभागाभ्याꣳ कार्यꣳ कारणꣳ चेति ब्रह्म-ज्ञानेन कृत्स्नस्य ज्ञाततोपपद्यते।

इतश् च न प्रधानम्--

१० स्वाप्ययात्॥१।१।१०॥

स्वप्नान्तꣳ मे सोम्य विजानीहि इति। यत्रैतत् पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति। स्वम् अपीतो भवति तस्माद् एनꣳ स्वपितीत्य् आचक्षते। स्वꣳ ह्य् अपीतो भवति इति जीवस्य चेतनस्य सुषुप्तस्य सता सम्पन्नस्य स्वाप्यय-वचनात् प्रधानादर्थान्तर-भूतꣳ सच्-छब्द-वाच्यम् इति विज्ञायते। स्वम् अपीतो भवति-- आत्मानम् एव जीवोऽपीतो भवतीत्य् अर्थः। चिद्-वस्तु-शरीरकꣳ तद्-आत्म-भूतꣳ ब्रह्मैव जीव-शब्देनाभिधीयत इति नाम-रूप-व्याकरण-श्रुत्य् उक्तम्। तज्-जीव-शब्दाभिधेयꣳ परꣳ ब्रह्मैव सुषुप्तिकालेऽपि प्रलय-काल इव नाम-रूप-परिष्वङ्गाभावात् केवल-सच्-छब्दाभिधेयम् इति सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वम् अपीतो भवति इत्य् उच्यते। तथा समान-प्रकरणे नाम-रूप-परिष्वङ्गाभावेन प्राज्ञेनैव परिष्वङ्गात् प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यꣳ किञ्चन वेद नान्तरम् इत्य् उच्यते। आमोक्षाज् जीवस्य नाम-रूप-परिष्वङ्गाद् एव हि स्व-व्यतिरिक्त-विषय-ज्ञानोदयः। सुषुप्ति-काले हि नाम-रूपे विहाय सता सम्परिष्वक्तः पुनर् अपि जागर-दशायाꣳ नाम-रूपे परिष्वज्य तत्-तन्-नाम-रूपो भवतीति श्रुत्य् अन्तरे स्पष्टम् अभिधीयते; यथा सुप्तः स्वप्नꣳ न कथञ्चन पश्यत्य् अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति। एतस्माद् आत्मनः प्राणा यथायतनꣳ विप्रतिष्ठन्ते, तथा त इह व्याघ्रो वा सिꣳहो वा वृको वा वराहो वा यद् यद् भवन्ति तथा भवन्ति इति॥१०॥

११ गति-सामान्यात्॥१।१।११॥

सकलोपनिषद्-गति-सामान्याद् अस्याम् अप्य् उपनिषदि न प्रधानꣳ कारणम् इति ज्ञायते, आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, नान्यत् किञ्चन मिषत् स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति, स इमाꣳल् लोकान् असृजत, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः, स कारणꣳ करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः इत्य् आदि सकलोपनिषत्सु सर्वेश्वर एव हि जगत्-कारणम् इति प्रतिपाद्यते॥११॥

१२ श्रुतत्वाच् च॥१।१।१२॥

श्रुतम् एव ह्य् अस्याम् उपनिषदि; आत्मतः प्राणः॥।आत्मन आकाशः इत्य् आदौ आत्मन एव सर्वोत्पत्तिः, अतः प्रधानाद् अचेतनाद् अर्थान्तर-भूतः सर्वज्ञः पुरुषोत्तम एव जगत्-कारणꣳ ब्रह्मेति स्थितम्॥१२॥ इति ईक्षत्य्-अधिकरणम्॥५॥

१३ आनन्द-मयोऽभ्यासात्॥१।१।१३॥

यद्य् अपि प्रधानाद् अर्थान्तर-भूतस्य प्रत्यगात्मनश् चेतनस्य ईक्षण-गुण-योगः सम्भवति, तथापि प्रत्यगात्मा बद्धो मुक्तश् च न जगत्-कारणम्। तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इत्य् आरभ्य तस्माद् वा एतस्माद् विज्ञान-मयात्, अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मयः इत्य् अस्य आनन्द-मयत्व-प्रतिपादनात् कारणतयाव्यपदिष्टोऽयम् आनन्द-मयः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तर-भूतः सर्वज्ञः परमात्मैव। कुतः। अभ्यासात्-- आनन्द-मयस्य निरतिशय-दशा-शिरस्कानन्द-मयत्वेनाभ्यासात्; ते ये शतꣳ प्रजापतेर् आनन्दाः, स एको ब्रह्मण आनन्दः यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह, आनन्दꣳ ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेति कुतश्चन इति हि वेद्यत्वेनायम् आनन्द-मयोऽनवधिकातिशयोऽभ्यस्यते॥१३॥

१४ विकार-शब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात्॥१।१।१४॥

स वा एष पुरुषोऽन्न-रस-मयः इति विकारार्थ-मयट्-प्रकरणाद् आनन्द-मयः इत्य् अस्यापि विकारार्थत्वꣳ प्रतीयते। अतोऽयम् आनन्द-मयः नाविकार-रूपः परमात्मा, इति चेन् न अर्थ-विरोधात्, प्राचुर्यार्थ एवायꣳ मयड् इति विज्ञायते, तस्माद् वा एतस्माद् आत्मन आकाशः सम्भूतः इति ह्य् अविकार आत्मा प्रकृतः। प्रकरणे च विकारार्थत्वꣳ प्राण-मय एव परित्यक्तम्। उक्तेन न्यायेन आनन्द-प्राचुर्यात् परम-पुरुष एवायम् आनन्द-मयः॥१४॥

१५ तद्-धेतु-व्यपदेशाच् च॥१।१।१५॥

एष ह्य् एवानन्दयाति इति जीवान् प्रत्य् आनन्द-हेतुर् अयम् आनन्द-मयो व्यपदिश्यते। अतश् चायꣳ न प्रत्यगात्मा॥१५॥

१६ मान्त्र-वर्णिकम् एव च गीयते॥१।१।१६॥

सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म इति मन्त्र-वर्णोदितम् एव तस्माद् वा एतस्मात् इत्य् आदिना आनन्द-मय इति गीयते। अतश् च न प्रत्यगात्मा॥१६॥

१७ नेतरोऽनुपपत्तेः॥१।१।१७॥

इतरः प्रत्यगात्मा, मन्त्र-वर्णोदित इति नाशङ्कनीयम् सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता इति प्रत्यगात्मनो बद्धस्य मुक्तस्य च ईदृश विपश्चित्त्वानुपपत्तेः। सोऽकामयत, बहु स्याꣳ प्रजायेय इति विचित्र-स्थिर-त्रस-रूप-बहु-भवन-सङ्कल्प-रूपम् इदꣳ विपश्चित्त्वम् इति ह्य् उत्तरत्र व्यज्यते। मुक्तस्य सर्वज्ञस्यापि जगद्-व्यापाराभावादीदृश-विपश्चित्त्वासम्भवः॥१७॥

इतश् च--

१८ भेद-व्यपदेशाच् च॥१।१।१८॥

तस्माद् वा एतस्माद् विज्ञान-मयात्, अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मय इति हि विज्ञान-मयात् प्रत्यगात्मनो भेदेनायम् आनन्द-मयो व्यपदिश्यते। न च विज्ञान-मय-विषयतया उदाहृत-श्लोके विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते इति व्यपदेशात् विज्ञान-मयो बुद्धि-मात्रम् इत्य् आशङ्कनीयम्, यतः सूत्र-कार एव इमाꣳ आशङ्काꣳ परिहरिष्यति व्यपदेशाच् च क्रियायाꣳ न चेन् निर्देश-विपर्ययय इति। विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते इति यज्ञादि क्रियायाꣳ जीवस्य कर्तृत्व-व्यपदेशाच् च जीवः कर्ता। विज्ञान शब्देन जीवस्याव्यपदेशे बुद्धि-मात्र-व्यपदेशे च विज्ञानेनेति निर्देश-विपर्ययः स्यात्, बुद्धेः करणत्वाद् इति॥१८॥

इतश् च--

१९ कामाच् च नानुमानापेक्षा॥१।१।१९॥

सोऽकामयत, बहु स्याम् इति स्व-कामाद् एवास्य जगत्-सर्गः श्रूयते, प्रत्यगात्मनो हि यस्य कस्यचित् सर्गे आनुमानापेक्षा दृश्यते। अनुमानगम्यꣳ प्रधानम् आनुमानम्॥१९॥

इतश् च--

२० अस्मिन्न् अस्य च तद्-योगꣳ शास्ति॥१।१।२०॥

अस्मिन्न् आनन्द-मये, अस्य प्रत्यगात्मनः, आनन्दयोगꣳ शास्ति रसो वै सः, रसꣳ ह्य् एवायꣳ लब्ध्वानन्दी भवति इत्य् अतः प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तर-भूतः सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः जगत्-कारण-भूतः आनन्द-मयः॥२०॥ इत्य् आनन्द-मयाधिकरणम्॥६॥

२१ अन्तस्-तद्-धर्मोपदेशात्॥१।१।२१॥

अयꣳ जगत्-कारण-भूतः विपश्चिद्-आनन्द-मयः, कश्चिद् उपचित- पुण्य-विशेषो जीव-विशेषो देह-योगाद् विज्ञायते, नायꣳ परमात्मेति नाशङ्कनीयम्, य एषोऽन्तर् आदित्ये हिरण्मयः पुरुष इत्य् आदौ श्रूयमाणः पुरुषाकारः परमात्मैव। कुतः। तद्-धर्मोपदेशात्-- स एष सर्वेषाꣳ लोकानाम् ईशः सर्वेषाꣳ कामानाम्, तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति निरुपाधिक-सर्व-लोक-सर्व-कामेशत्वꣳ स्वत एवाकर्म-वश्यत्वꣳ च प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तर-भूतस्य हि परम-पुरुषस्यैव धर्मो वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम्, आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात् इत्य् आदिषु त्रि-गुणात्मक-प्रकृत्यनन्तर्गत अप्राकृत-स्वासाधारण-रूपवत्त्वꣳ च ज्ञानादि-गुणवत् तस्यैव हि श्रूयते। ज्ञानादयोऽपि सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म, यः स सर्वज्ञः सर्ववित्, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च इत्य् आदिषु श्रुतत्वात् तस्य गुणा विज्ञायन्ते। तथा--- आदित्य-वर्णꣳ तमसः परस्तात् इत्य् आदिषु अप्राकृत-स्वासाधारण-रूप-श्रवणात् तद्वत्ता च विज्ञायते। तद् एतद् वाक्य-कारश् चाह-- हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इति, प्राज्ञः सर्वान्तरः स्याल् लोक-कामेशोपदेशात् तथोदयात् पाप्मनाम् इत्य् उक्त्वा, तद्-रूपस्य कार्यत्वꣳ माया-मयत्वꣳ वेति विचार्य, स्याद् रूपꣳ कृतकम् अनुग्रहार्थꣳ तच् चेतसाम् ऐश्वर्यात् इति निरसनीयꣳ मतम् उपन्यस्य, रूपꣳ वातीन्द्रियम् अन्त करण-प्रत्यक्ष-निर्देशात् इति। व्याख्यातꣳ च द्रमिडाचार्यैः, न वा माया-मात्रम् अञ्जसैव विश्वसृजो रूपम् तत् तु न चक्षुषा ग्राह्यम्, मनसा त्व् अकलुषेण साधनान्तरवता गृह्यते। न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा, मनसा तु विशुद्धेन इति श्रुतेः। न ह्य् अरूपाया देवताया रूपम् उपदिश्यते। यथा-भूत-वादि हि शास्त्रम्। यथा माहारजनꣳ वासः-- वेदाहम् एतꣳ पुरुषꣳ महान्तम्, आदित्य-वर्णम् इति प्रकरणान्तर-निर्देशात् इति। साक्षिण इति हिरण्मय इति रूप-सामान्याच् चन्द्र-मुखवत् इति च वाक्यम्। तच् च व्याख्यातꣳ तैर् एव-- न मयड् अत्र विकारम् आदाय प्रयुज्यते, अनारभ्यत्वाद् आत्मन इत्य् आदिना। अतः प्रधानात् प्रत्यगात्मनश् चार्थान्तर-भूतो निरुपाधिक-विपश्चिद् अनवधिकातिशयानन्दोऽप्राकृत-स्वासाधारण-दिव्य-रूपः पुरुषोत्तमः परꣳ ब्रह्म जगत्-कारणम् इति वेदान्तैः प्रतिपाद्यत इति निरवद्यम्॥२१॥

२२ भेद-व्यपदेशाच् चान्यः॥१।१।२२॥

य आदित्ये तिष्ठन्न् आदित्याद् अन्तरो यम् आदित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरꣳ य आदित्यम् अन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्य् अधिदैवतम्, यश् चक्षुषि तिष्ठन् य आत्मनि तिष्ठन् इत्य् अध्यात्मम्, यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्न् इत्य् अधिलोकम्, यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्न् इत्य् अधिभूतम्, यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्न् इत्य् अधिवेदम्, यः सर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन्न् इत्य् अधियज्ञम् इत्य् अन्तर्यामि-ब्राह्मणे। सुबालोपनिषदि च यः पृथिवीम् अन्तरे सञ्चरन् इत्य् आरभ्य योऽव्यक्तम् अन्तरे सञ्चरन्, योऽक्षरम् अन्तरे सञ्चरन्, यो मृत्युम् अन्तरे सञ्चरन् यस्य मृत्युः शरीरम् यꣳ मृत्युर् न वेद एष सर्व-भूतान्तर्-आत्मा अपहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः इति सर्व-देव-सर्व-लोक-सर्व-भूत-सर्व-वेद-सर्व-यज्ञ-सर्वात्मोपरि-वर्तमानतया तत्-तच्-छरीरतया तत्-तद्-अन्तर्-आत्मतया तत्-तद्-अवेद्यतया तत्-तन्-नियन्तृतया चैभ्यः सर्वेभ्यः भेद-व्यपदेशाच् चायम् अपहत-पाप्मा नारायणः प्रधानात् प्रत्यगात्मनश् चार्थान्तर-भूतो निखिल-जगद्-एककारणम् इति सिद्धम्॥२२॥

२३-२४ आकाशस् तल् लिङ्गात्, अत एव प्राणः॥१।१।२३-२४॥

सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्य् आकाशाद् एव समुत्पद्यन्ते आकाशꣳ प्रत्यस्तꣳ यन्ति, सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणम् एवाभिसꣳविशन्ति प्राणम् एवाभ्युज्जिहते इत्य् आदौ। सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् इत्य् आदिना सामान्येन निर्दिष्टस्य जगत्-कारणस्य भूताकाश-प्राण-सहचारि-जीव-वाचि-शब्दाभ्याꣳ विशेष-निर्णय-शङ्कायाम् सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि इति प्रसिद्धवन् निर्दिश्यमानात् जगत्-कारणत्वादि-लिङ्गात् भूताकाश-जीवाभ्याम् अर्थान्तर-भूतः परम-पुरुष एवात्र आकाश-प्राण-शब्द-निर्दिष्ट इति निश्चीयते। तत्-प्रसिद्धिस् तु बहु-भवन-रूपेक्षणानवधिकातिशयानन्द-जीवानन्द-हेतुत्व-विज्ञान-मय-विलक्षणत्व-निखिल-भुवन-भयाभय-हेतुत्व-सर्व-लोक-सर्व-कामेशत्व-सर्व-पाप्मोदयाप्राकृत-स्वासाधरण-रूप-विशिष्टस्य रवि-कर-विकसित-पुण्डरीक-नयनस्य सर्वज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य करणाधिपाधिपस्य परम-पुरुषस्यैव निखिल-जगद्-एक-कारणत्वाद् इति स एव आकाश-प्राण-शब्दाभ्याꣳ जगत्-कारणत्वेनाभिधीयत इति निर्णयो युक्त एव॥२३,२४॥ आकाशाधिकरणम्, प्राणाधिकरणम् च॥८,९॥

२५ ज्योतिश् चरणाभिधानात्॥१।१।२५॥

अथ यद् अतः परो दिवो ज्योतिर् दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्व् इदꣳ वाव तद् यद् इदम् अस्मिन्न् अन्तः पुरुषे ज्योतिर् इत्य् अत्र सर्वस्मात् परत्वेन निर्दिश्यमानतया सकल-कारण-भूत-ज्योतिषः कौक्षेय-ज्योतिषैक्याभिधानात्, स्ववाक्ये विरोधि-लिङ्गादर्शनाच् च, प्रसिद्धम् एव ज्योतिर् जगत्-कारणत्वेन प्रतिपाद्यत इति शङ्कायाम्, यद्य् अपि स्ववाक्ये विरोधि-लिङ्गꣳ न दृश्यते। तथापि पूर्वस्मिन् वाक्ये पादोऽस्य विश्वा भूतानि, त्रि-पादस्यामृतꣳ दिवि इति प्रतिपादितस्य सर्व-भूत-चरणस्य परम-पुरुषस्यैव द्यु-सम्बन्धितयात्रापि प्रत्यभिज्ञानात् स एव ज्योतिः-शब्देन सर्वस्मात् परत्वेन सकल-कारणतयाभीधीयते। अस्य च कौक्षेय-ज्योतिषैक्याभिधानꣳ फलायोपदिश्यत इति न कश्चिद् विरोधः। अखिल-जगद्-एक-कारण-भूतः परम-पुरुषोऽप्राकृत-स्वासाधारण-दिव्य-वर्णो दिव्य-रूपस् तमसः परस्ताद् वर्तत इति तस्यैव निरतिशय-दीप्ति-योगाज् ज्योतिः-शब्दाभिधेयत्वꣳ विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु वासश् च युज्यते॥२५॥

२६ छन्दोभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पण-निगमात् तथा हि दर्शनम्॥१।१।२६॥

पूर्वत्र गायत्री वा इदꣳ सर्वम् इति गायत्र्य्-आख्य-च्छन्दः प्रस्तुतम् इति नात्र परम-पुरुषाभिधानम् इति चेत्, नैतत्, परम-पुरुषस्यैव गायत्री-सादृश्यस्यानुसन्धानोपदेशत्वात्, तस्य छन्दो-मात्रस्य सर्व-भूतात्मकत्वानुपपत्तेर् एवेति निगम्यते। अन्यत्रापि ह्य् अन्यस्य छन्दः-सादृश्यात् छन्दो-निर्देशो दृश्यते ते वा एते पञ्चान्ये इत्य् आरभ्य सैषा विराट् इत्य् आदौ॥२६॥

२७ भूतादि-पाद-व्यपदेशोपपत्तेश् चैवम्॥१।१।२७॥

भूत-पृथिवी-शरीर-हृदयैश् चतुष्पदेति व्यपदेशश् च परम-पुरुषे गायत्री-शब्द-निर्दिष्टे ह्य् उपपद्यत इति पूर्वोक्त-प्रकार एव समञ्जसः॥२७॥

२८ उपदेश-भेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात्॥१।१।२८॥

पूर्वत्र त्रि-पादस्यामृतꣳ दिवि इति परम-पुरुषो व्यपदिश्यते। अत्र अथ यद् अतः परो दिवः इति पञ्चम्या निर्दिष्टो द्यु-सम्बन्धि-ज्योतिर् इति न प्रत्यभिज्ञेति चेत्, नैतत्, उभयस्मिन्न् अपि व्यपदेशे विरोधाभावात्, यथा वृक्षाग्रे श्येनः, वृक्षाग्रात् परतः श्येनः इति व्यपदेशः। अत्र दिवः परत्वम् एव उभयत्र विवक्षितम् इत्य् अर्थः॥२८॥ इति ज्योतिर्-अधिकरणम्॥१०॥

२९ प्राणस् तथानुगमात्॥१।१।२९॥

आत्मनाꣳ हिततम-रूप-मोक्ष-साधनोपासन-कर्मतया प्रज्ञात जीव-भावस्य इन्द्रस्य प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तꣳ मामायुर् अमृतम् इत्य् उपास्स्व इति विधानात् स एव जगत्-कारणम्। कारणोपासनꣳ हि मोक्ष-साधनम्। तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये इति श्रुतेर् इति नाशङ्कनीयम्। प्राण-शब्द-समानाधिकरणेन्द्र-शब्द-निर्दिष्टो जीवाद् अर्थान्तर-भूत उक्त-लक्षणः परमात्मैव। कुतः। तथानुगमात्-- परमात्मासाधारणानन्दाजरामृतादिष्व् अस्य इन्द्र-प्राण-शब्द-निर्दिष्टस्यानुगमो हि दृश्यते स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृत इति॥२९॥

३० न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्म-सम्बन्ध-भूमा ह्य् अस्मिन्॥१।१।३०॥

उपक्रमे हि माम् एव विजानीहि इति त्वाष्ट्रवधादिना प्रज्ञात-जीव-भावस्य इन्द्रस्योपदेशात्, उपसꣳहारस् तद्-अनुगुणो वर्णनीय इति चेत्, नैतद् अध्यात्म-सम्बन्ध-भूमा ह्य् अस्मिन्। अध्यात्मम्-- परमात्म-धर्मः। परमात्म-धर्म-सम्बन्ध--- बहुत्वम् अस्मिन्न् इन्द्र-शब्दाभिधेये वाक्योपक्रम-प्रभृत्योपसꣳहाराद् दृश्यते। यꣳ त्वꣳ मनुष्याय हिततमꣳ मन्यसे इति हिततमोपासनꣳ प्रारब्धम्। तच् च परमात्म-धर्मः। तम् एवꣳ विद्वान् अमृत इह भवति, नान्यः पन्थाः इत्य् आदि श्रुतेः। तथा एष एव साधु कर्म कारयति इत्य् आदिना सर्वस्य कारयितृत्वम्। एवम् एवैता भूत-मात्राः इत्य् आरभ्य प्रज्ञा-मात्राः प्राणेष्व् अर्पिता इति सर्वाधारत्वꣳ, तथानन्दादयश् च; एष लोकाधिपतिः इत्य् आदिना सर्वेश्वरत्वꣳ च॥३०॥

३१ शास्त्र-दृष्ट्या तूपदेशे वामदेववत्॥१।१।३१॥

नाम-रूप-व्याकरणादि-शास्त्रात् सर्व-शब्दैः परमात्मैवाभिधीयत इति दृष्ट्या तज्ज्ञापनायायम् इन्द्र-शब्देन परमात्मोपदेशः। शास्त्र-स्था हि वामदेवादयः तथैव वदन्ति-- तद् धैतत् पश्यन् ऋषिर् वामदेवः प्रतिपेदे अहꣳ मनुर् अभवꣳ सूर्यश् च इति॥३१॥

३२ जीव-मुख्य-प्राण-लिङ्गान् नेति चेन् नोपासात्रैविध्याद् आश्रितत्वाद् इह तद्-योगात्॥१।१।३२॥

त्रि-शीर्षाणꣳ त्वाष्ट्रम् अहनम्, यावद् ध्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावद् आयुः इत्य् आदि जीव-लिङ्गꣳ मुख्य-प्राण-लिङ्गꣳ चास्मिन् दृश्यते इति नैवम् इति चेन् न। उपासात्रैविध्यात् हेतोः, जीव-शब्देन प्राण-शब्देन च परमात्मनोऽभिधानम्। अन्यत्रापि परमात्मनः स्वरूपेणोपासनꣳ भोक्तृ-शरीरकत्वेन भोग्य-भोगोपकरण-शरीरकत्वेन इति त्रिविधꣳ परमात्मोपासनम् आश्रितम्। यथा सत्यꣳ ज्ञानम् अनन्तꣳ ब्रह्म इति स्वरूपेण, तद् अनुप्रविश्य, सच् चत्यच् चाभवत् इत्य् आदि सत्यꣳ चानृतꣳ च सत्यम् अभवत् इति भोक्तृ-शरीरकत्वेन भोग्य-भोगोपकरण-शरीरकत्वेन च; इहापि तत्-सम्भवाद् एवम् उपदेशः, जन्माद्य् अस्य यतः इत्य् आदिषु सद् ब्रह्मात्मेति सामान्य-शब्दैर् हि जगत्-कारणꣳ प्रकृति-पुरुषाभ्याम् अर्थान्तर-भूतम् इति साधितम्, ज्योतिश् चरणाभिधानात् इत्य् अस्मिन् सूत्रे पुरुष-सूक्तोदितो महा-पुरुषो जगत्-कारणम् इति विशेषतो निर्णीतम्। स एव प्रज्ञात-जीव-वाचिभिर् इन्द्रादि-शब्दैर् अपि क्वचित् क्वचिच् छास्त्र- दृष्ट्या तत्-तच्-छरीरकतया चोपास्यत्वायोपदिश्यत इति शास्त्र-दृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् इत्य् उपासा-त्रैविध्यात् इति साधितम्॥३२॥ इति इन्द्र-प्राणाधिकरणम्॥११॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तसारे प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥

३३ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्॥१।२।१॥

सर्वꣳ खल्व् इदम् इति निर्दिष्टेन सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टꣳ ब्रह्म परमात्मा। कुतः। प्रसिद्धोपदेशात्-- तज् जलान् इति हेतुतः सर्वात्मकत्वोपदेशाद् इत्य् अर्थः। प्रसिद्धꣳ हि हेतुतया व्यपदिश्यते। सकलोपनिषत्सु ब्रह्मैव हि जगज्-जन्म-लय-जीवन-हेतुतया प्रसिद्धम् यतो वा इमानि इत्य् आदिषु॥१॥

३४ विवक्षित-गुणोपपत्तेश् च॥१।२।२॥

मनो-मयत्व-सत्य-सङ्कल्पत्वादयो विवक्षित-गुणा ब्रह्मण्य् एवोपपद्यन्ते॥२॥

३५ अनुपपत्तेस् तु न शारीरः॥१।२।३॥

दुःख-मिश्र-परिमित-सुख-लव-भागिनि शारीरे त्व् एषाꣳ गुणानाम् अनुपपत्तेर् न शारीरोऽयम्॥३॥

३६ कर्म-कर्तृ-व्यपदेशाच् च॥१।२।४॥

एतम् इतः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि इत्य् अभिसम्भाव्याभिसम्भवितृत्वेन प्रस्तुत-ब्रह्म-जीवयोर् व्यपदेशात् अभिसम्भाव्यꣳ ब्रह्म जीवाद् अर्थान्तरम्॥४॥

३७ शब्द-विशेषात्॥१।२।५॥

एष म आत्मान्तर्हृदय इति षष्ठ्या प्रथमया च जीवो ब्रह्म च व्यपदिश्यते ततश् चार्थान्तरम्॥५॥

३८ स्मृतेश् च॥१।२।६॥

अत्रापि प्रथमया निर्दिष्टः पुरुषोत्तम इति निश्चीयते। सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टः इति हि स्मृतिः॥६॥

३९ अर्भकौकस्त्वात् तद्-व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवꣳ व्योमवच् च॥१।२।७॥

एष म आत्मान्तर्हृदये अणीयान् व्रीहेः इत्य् आदिनाल्पायतनत्वात्, स्वरूपाल्पत्वस्य व्यपदेशाच् च, नायꣳ पर इति चेन् न, उपास्यत्वाद् धेतोः तथा व्यपदेशः न तु स्वरूपाल्पत्वेन, व्योमवत्, स्वरूपम् अहत्वꣳ चात्रैव व्यपदिश्यते ज्यायान् पृथिव्याः ज्यायान् अन्तरिक्षात् इत्य् आदिना॥७॥

४० सम्भोग-प्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात्॥१।२।८॥

परोऽप्यन्तः-शरीरे वसति चेत्, जीववत् सुख-दुःखोपभोग-प्राप्तिः स्याद् इति चेन् न, हेतु-वैशेष्यात्। परस्य हि छन्दतो जीव-रक्षायै शरीरान्तर्-वासः॥८॥ इति सर्वत्र प्रसिद्ध्य्-अधिकरणम्॥

४१ अत्ता चराचर-ग्रहणात्॥१।२।९॥

यस्य ब्रह्म च क्षत्रꣳ चोभे भवत ओदनः मृत्युर् यस्योपसेचनम् क इत्था वेद यत्र सः॥ इत्य् अत्र ओदनोपसेचन-सूचितोऽत्ता परम-पुरुषः। ब्रह्म-क्षत्रोपलक्षितस्य चराचरस्य कृत्स्नस्य मृत्यूपसेचनत्वेन अदनीयतया ग्रहणात्॥९॥

४२ प्रकरणाच् च॥१।२।१०॥

महान्तꣳ विभुम् आत्मानꣳ मत्वा धीरो न शोचति, नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः इत्य् आदिना परस्यैव प्रकृतत्वात् स एवायम्॥१०॥

४३ गुहाꣳ प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्-दर्शनात्॥१।२।११॥

अनन्तरम्, ऋतꣳ पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहाꣳ प्रविष्टौ परमे परार्थ्ये इत्य् आदिना जीव-परमात्मानाव् एव प्रयोज्य प्रयोजक-भावेन कर्म-फलाशनेऽन्वयाद् उपदिष्टौ। तयोर् एवास्मिन् प्रकरणे गुहा-प्रवेश दर्शनात्, तꣳ दुर्दर्शꣳ गूढम् अनुप्रविष्टꣳ गुहाहितम् इति परस्य, गुहाꣳ प्रविश्य या प्राणेन सम्भवत्य् अदितिर् देवता-मयी तिष्ठन्ती इति जीवस्य कर्म-फलादनाद् अदितिर् जीवः॥११॥

४४ विशेषणाच् च॥१।२।१२॥

जीव-पराव् एव हि सर्वत्रास्मिन् प्रकरणे विशेष्येते, न जायते म्रियते वा विपश्चित् इत्य् आदौ जीवः, अणोर् अणीयान् महतो महीयान्, महान्तꣳ विभुम् आत्मानम्, नायम् आत्मा प्रवचनेन, विज्ञान-सारथिर् यस् तु मनः प्रग्रहवान् नरः, सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद् विष्णोः परमꣳ पदम् इत्य् आदिषु परः। त्रि-पादस्यामृतꣳ दिवि, अथ यद् अतः परो दिवो ज्योतिर् दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेषु अनुत्तमेषु उत्तमेषु लोकेषु इति विश्वतः प्राकृतात् स्थानात् परम् विष्णोः पर-स्थानम् एव हि सꣳसाराध्वनः पार-भूतम् मुमुक्षुभिः प्राप्यम्, परमꣳ पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरयः, तद् अक्षरे परमे व्योमन्, क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके, विश्वꣳ पुराणꣳ तमसः परस्तात्, ते ह नाकꣳ महिमानः सचन्ते, यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः इत्य् आदि सकलोपनिषत्-प्रसिद्धम्॥१२॥ इत्य् अत्त्रधिकरणम्॥२॥

४५ अन्तर उपपत्तेः॥१।२।१३॥

य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्म इत्य् अत्र अक्ष्याधारः परम-पुरुषः निरुपाधिकामृतत्वाभयत्व-सꣳयद्वामत्वादीनाम् अस्मिन्न् एवोपपत्तेः॥१३॥

४६ स्थानादि-व्यपदेशाच् च॥१।२।१४॥

यश् चक्षुषि तिष्ठन् इत्य् आदिना स्थिति-नियमनादि-व्यपदेशाच् चायꣳ परः॥१४॥

४७ सुख-विशिष्टाभिधानाद् एव च॥१।२।१५॥

कꣳ ब्रह्म खꣳ ब्रह्म इति पूर्व-त्रास्यैव सुख-विशिष्टतया अभिधानाच् चायꣳ परः॥१५॥

४८ अत एव च स ब्रह्म॥१।२।१६॥

यतस् तत्र भव-भीताय उपकोसलाय ब्रह्म-जिज्ञासवे कꣳ ब्रह्म खꣳ ब्रह्म इत्य् उपदिष्टः यद् वा यद् एव कꣳ तद् एव खम् इति सुख-रूपः, अतः सुख-शब्दाभिधेय आकाशः परम् एव ब्रह्म॥१६॥

४९ श्रुतोपनिषत्-कगत्य्-अभिधानाच् च॥१।२।१७॥

श्रुत-ब्रह्म-स्वरूपाणाम् अधिगन्तव्यतया अर्चिर्-आदि-गतेर् अक्षि-पुरुषꣳ श्रुतवते, तेऽर्चिषम् एवाभिसम्भवन्ति इत्य् आदिनाभिधानाच् चायꣳ परम-पुरुषः॥१७॥

५० अनवस्थितेर् असम्भवाच् च नेतरः॥१।२।१८॥

परस्माद् इतरो जीवादिर् नाक्ष्याधारः। चक्षुषि नियमेन अनवस्थितेः, अमृतत्वाद्य्-असम्भवाच् च॥१८॥ इत्य् अन्तरधिकरणम्॥३॥

५१ अन्तर्याम्य्-अधिदैवाधिलोकादिषु तद्-धर्म-व्यपदेशात्॥१।२।१९॥

यः पृथिव्याꣳ तिष्ठन् इत्य् आदिषु अधिदैवादि-लोकादि-पद-चिह्नितेषु वाक्येषु श्रूयमणोऽन्तर्यामी परम-पुरुषः, सर्वान्तरत्व-सर्वाविदितत्व-सर्व- शरीरकत्व-सर्व-नियन्तृत्वादि-परमात्म-धर्म-व्यपदेशात्॥१९॥

५२ न च स्मार्तम् अतद्-धर्माभिलापाच् छारीरश् च॥१।२।२०॥

नायꣳ प्रधानꣳ जीवश् च, तयोर् असम्भावित-सर्वाविदितत्वादि-धर्माभिलापात्। असम्भावनया यथा न स्मार्तम्, तथा जीवोऽपीत्य् अर्थः॥२०॥

५३ उभयेऽपि हि भेदेनैनम् अधीयते॥१।२।२१॥

उभये काण्वा माध्यन्दिनाश् च यो विज्ञाने तिष्ठन्, य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तरो यम् आत्मा न वेद यस्यात्मा शरीरꣳ य आत्मानम् अन्तरो यमयति इति प्रत्यगात्मनो भेदेन एनम्-- अन्तर्यामिणम् अधीयते, अतः पर एवायम्॥२१॥ इत्य् अन्तर्याम्य्-अधिकरणम्॥४॥

५४ अदृश्यत्वादि-गुणको धर्मोक्तेः॥१।२।२२॥

अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यते यत् तद् अद्रेश्यम् इत्य् आरभ्य यद् भूत-योनिꣳ परिपश्यन्ति धीराः, अक्षरात् परतः पर इत्य् आदौ प्रधानात् प्रत्यगात्मनश् च अर्थान्तर-भूतः परमात्मा प्रतिपाद्यते। यः सर्वज्ञः सर्ववित् इत्य् आदि धर्मोक्तेः॥२२॥

५५ विशेषण-भेद-व्यपदेशाभ्याꣳ च नेतरौ॥१।२।२३॥

एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-रूप-विशेषण-व्यपदेशान् न प्रधानम्। अक्षरात् परतः परः इति प्रधानात् परतः प्रत्यागात्मनोऽपि पर इति भेद-व्यपदेशान् न प्रत्यगात्मा च। अथवा, सामानाधिकरण्येन परतोऽक्षरात् पञ्चविꣳशकात् पर इति भेद-व्यपदेशः॥२३॥

५६ रूपोपन्यासाच् च॥१।२।२४॥

अग्निर् मूर्धा इत्य् आदिना त्रैलोक्य शरीरोपन्यासाच् च परमात्मा॥२४॥ इत्य् अदृश्यत्वादि-धर्मोक्त्य्-अधिकरणम्॥५॥

५७ वैश्वानरः साधारण-शब्द-विशेषात्॥१।२।२५॥

आत्मानम् एवेमꣳ वैश्वानरम् इत्य् आदौ वैश्वानरः परमात्मा, जाठराग्न्य्-आदिषु साधारणस्यापि वैश्वानर-शब्दस्यास्मिन् प्रकरणे परमात्मासाधारणैः सर्वात्मकत्व-ब्रह्म-शब्दादिभिः विशेष्यमाणत्वात्॥२५॥

५८ स्मर्यमाणम् अनुमानꣳ स्याद् इति॥१।२।२६॥

द्यु-लोक-प्रभृति-पृथिव्य्-अन्तꣳ रूपम् अग्निर् मूर्धा इत्य् आदिषूक्तम् अत्र प्रत्यभिज्ञायमानम् अस्य परमात्मत्वे अनुमानꣳ-- लिङ्गम् इत्य् अर्थः॥२६॥

५९ शब्दादिभ्योऽन्तः प्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्य्-उपदेशाद्-असम्भवात् पुरुषम् अपि चैनम् अधीयते॥१।२।२७॥

स एषोऽग्निर् वैश्वानरः इत्य् अग्नि-शब्द-सामानाधिकरण्यात् प्राणाहुत्य्-आधारत्वादिभिः, पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितम् इत्य् आदेश् च नायꣳ परमात्मेति चेत्, नैतत् जाठराग्नि-शरीरकत्वेनोपास्यत्वोपदेशात्, केवल-जाठराग्नेः त्रैलोक्य-शरीरकत्वाद्य्-असम्भवाच् च। स एषोऽग्निर् वैश्वानरो यत् पुरुषः इत्य् एनꣳ वैश्वानरꣳ पुरुषम् अप्य् अधीयते वाजिनः। निरुपाधिक-पुरुष-शब्दश् च परमात्मनि नारायणे एव सहस्रशीर्षम् इत्य् आरभ्य, विश्वम् एवेदꣳ पुरुषः इत्य् आदिषु प्रसिद्धः॥२७॥

६० अत एव न देवता भूतꣳ च॥१।२।२८॥

यतोऽयꣳ वैश्वानरः त्रैलोक्य-शरीरः पुरुष-शब्द-निर्दिष्टश् च, ततोऽयꣳ नाग्न्य्-आख्य-देवता, तृतीय-महाभूतꣳ च॥२८॥

६१ साक्षाद् अप्य् अविरोधꣳ जैमिनिः॥१।२।२९॥

नावश्यम् अग्नि-शरीरकत्वेन उपास्यत्वायेदम् अग्नि-शब्द- सामानाधिकरण्यम्, अग्र-नयनादि-योगेन परमात्मन्य् एवाग्नि-शब्दस्य साक्षाद् वृत्तेः सामानाधिकरण्याविरोधꣳ जैमिनिराचार्यो मन्यते॥२९॥

६२ अभिव्यक्तेर् इत्य् आश्मरथ्यः॥१।२।३०॥

यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् इत्य् अनवच्छिन्नस्य द्यु-प्रभृति-परिच्छिन्नत्वम् उपासकाभिव्यक्त्य्-अर्थम् इत्य् आश्मरथ्यः॥३०॥

६३ अनुस्मृतेर् बादरिः॥१।२।३१॥

द्यु-प्रभृति-पृथिव्य्-अन्तानाꣳ मूर्धादि-पादान्तावयवत्व-कल्पनꣳ, तथानुस्मृत्य्-अर्थꣳ-- ब्रह्म प्रतिपत्तय इति बादरिः॥३१॥

६४ सम्पत्तेर् इति जैमिनिस् तथा हि दर्शयति॥१।२।३२॥

उर एव वेदिर् लोमानि बर्हिर् हृदयꣳ गार्हापत्यः इत्य् आदिना उपासक-हृदयादीनाꣳ वेद्यादित्व-कल्पनम् विद्याङ्ग-भूतायाः प्राणाहुतेः अग्निहोत्रत्व-सम्पादनार्थम् इति जैमिनिः। दर्शयति च श्रुतिः य एतद् एवꣳ विद्वान् अग्निहोत्रꣳ जुहोति इति। एते पक्षाः स्वीकृताः, पूजार्थम् आचार्य-ग्रहणम्॥३२॥

६५ आमनन्ति चैवमस्मिन्॥१।२।३३॥

एनम् परमात्मानम्, अस्मिन् उपासितृ-शरीरे प्राणाहुति वेलायाम् अनुसन्धानार्थꣳ तस्य ह वा एतस्य मूर्धैव सुतेजाः इत्य् आद्य् अमनन्ति च, उपासकस्य मूर्धादिर् एवास्य परमात्मनो मूर्धादिर् इत्य् अर्थः॥३३॥ इति वैश्वानराधिकरणम्॥६॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तसारे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥

६६ द्यु-भ्व्-आद्यायतनꣳ स्व-शब्दात्॥१।३।१॥

यस्मिन् द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम् इत्य् आदौ द्यु-पृथिव्य्-आदीनामायतनम्-- आधारः परम-पुरुषः। तम् एवैकꣳ जानथात्मानम् इत्य् आत्म-शब्दात्। निरुपाधिकात्मत्वꣳ हि परम-पुरुषस्यैव। अमृतस्यैषसेतुर् इति तद् एव द्रढयति। बहुधा जायमानः इति परत्वꣳ न निवारयति, अजायमानो बहुधा विजायते इति कर्मभिर् अजायमानस्यैव आश्रित-वात्सल्यात् छन्दतो जननꣳ तस्य हि श्रूयते॥१॥

६७ मुक्तोपसृप्य-व्यपदेशाच् च॥१।३।२॥

तदा विद्वान् पुण्य-पापे विधूय निरञ्जनः परमꣳ साम्यम् उपैति तथा विद्वान् नाम-रूपाद् विमुक्तः परात्परꣳ पुरुषम् उपैति दिव्यम् इति च पुण्य-पाप-विनिर्मुक्तानाꣳ प्राप्यतया व्यपदेशाच् चायꣳ परः॥२॥

६८ नानुमानम् अतच्-छब्दात् प्राण-भृच् च॥१।३।३॥

यथा न प्रधानम् अतच्-छब्दात्, तथा न प्राण-भृद्-अपीत्य् अर्थः॥३॥

६९ भेद-व्यपदेशात्॥१।३।४॥

अनीशया शोचति मुह्यमानः, जुष्टꣳ यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशम् इत्य् आदिना प्रत्यगात्मनो भेदेन व्यपदेशाच् चायꣳ परः॥४॥

७० प्रकरणात्॥१।३।५॥

अथ परा यया तद् अक्षरम् अधिगम्यते इत्य् आदि परस्य हीदꣳ प्रकरणम्॥५॥

७१ स्थित्य्-अदनाभ्याꣳ च॥१।३।६॥

तयोर् अन्यः पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकशीति इति जीवस्य कर्म-फलादनम् अभिधाय अनश्नतो दीप्यमानस्य स्थित्य्-अभिधानाच् चायꣳ परमात्मा॥६॥ इति द्यु-भ्व्-आद्य्-अधिकरणम्॥१॥

७२ भूमा सम्प्रसादाद् अध्युपदेशात्॥१।३।७॥

सुखꣳ त्व् एव विजिज्ञासितव्यम्, भूमैव सुखम् इत्य् उक्त्वा भूम्नः स्वरूपम् आह यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा इति। यस्मिन् सुखेऽनुभूयमाने, तद्-व्यतिरिक्तꣳ किम् अपि सुखत्वेन न पश्यति न शृणोति न विजानाति स भूमेत्य् उच्यते, अथ यत्रान्यत् पश्यत्य् अन्यच् छृणोत्य् अन्यद् विजानाति तद् अल्पम् इति वचनात्। तथा च महाभारते--

एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति इति प्रस्तुतꣳ चातिवादित्वम् एवम् एव समञ्जसम्। अतिवादित्वꣳ हि स्वोपास्य-पुरुषार्थाधिक्य-वादित्वम्। तद् अल्पम् इत्य् अल्प-प्रतियोगित्वेन, भूमा इत्य् उक्त-प्रकार वैपुल्याश्रय-सुख-रूप-वाची। अयꣳ भूम-शब्द-व्यपदिष्टः परमात्मा, सम्प्रसादाद् अध्युपदेशात्। सम्प्रसादः-- प्रत्यगात्मा, अथ य एष सम्प्रसादः इत्य् आदि श्रुतेः। एष तु वा अतिवदति यः सत्येन इत्य् आदिना प्राण-शब्द-निर्दिष्टात् प्रत्यगात्मनः ऊर्ध्वम् अर्थान्तरत्वेनास्योपदेशात्॥७॥

७३ धर्मोपपत्तेश् च॥१।३।८॥

स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः स्वे महिम्नि इत्य् आदाव् उपदिष्टानाꣳ स्व-महिम-प्रतिष्ठितत्व-सर्व-कारणत्व-सर्वात्मकत्वादि-धर्माणाꣳ परस्मिन्न् एवोपपत्तेश् च भूमा परः॥८॥ इति भूमाधिकरणम्॥

७४ अक्षरम् अम्बरान्त-धृतेः॥१।३।९॥

एतद् वै तद् अक्षरꣳ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलम् अनणु इत्य् आदिना अभिहितम् अक्षरꣳ परꣳ ब्रह्म, अक्षरम् अम्बरान्त-धृतेः, यद् ऊर्ध्वꣳ गार्गि दिवः इत्य् आरभ्य, सर्व-विकाराधारतया निर्दिष्ट आकाशः कस्मिन्न् ओतश् च प्रोतश् च इति पृष्टे, एतद् वै तद् अक्षरम् इति निर्दिष्टस्याक्षरस्य वायुम् अदम्बरान्त-धृतेः सर्व-विकाराधारो ह्य् अयम् आकाशः वायुम् अदम्बरान्त-कारणꣳ प्रधानम्, तद्-धारकꣳ परꣳ ब्रह्म॥९॥

७५ सा च प्रशासनात्॥१।३।१०॥

सा च धृतिः, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि इत्य् आदिना प्रकृष्टाज्ञया क्रियमाणा श्रूयते। अतः इदम् अक्षरꣳ प्रत्यगात्मा च न भवतीत्य् अर्थः॥१०॥

७६ अन्य-भाव-व्यावृत्तेश् च॥१।३।११॥

अन्य-भावः-- अन्यत्वम्। अदृष्टꣳ द्रष्टृ इत्य् आदिना परमात्मनः अन्यत्वꣳ ह्य् अस्याक्षरस्य व्यावर्तयति वाक्य-शेषः, अतश् च पर एव॥११॥ इत्य् अक्षराधिकरणम्॥३॥

७७ ईक्षति-कर्म-व्यपदेशात् सः॥१।३।१२॥

यः पुनर् एतꣳ त्रि-मात्रेणौम् इत्य् अनेनैवाक्षरेण परꣳ पुरुषम् अभिध्यायीत इत्य् आरभ्य स एतस्माज् जीव-घनात् परात्परꣳ पुरिशयꣳ पुरुषम् ईक्षत इत्य् अत्र ध्यायति पूर्वकेक्षति-कर्म, सः-- प्रशासिता परमात्मा इत्य् अर्थः, उत्तरत्र तम् औङ्कारेणैवायनेनान्वेति इति विद्वान् यत् तच् छान्तम् अजरꣳ अमृतम् अभयꣳ परꣳ च इति परम-पुरुषासाधारण-धर्म-व्यपदेशात्, यत् तत् कवयो वेदयन्ते इति तदीय-स्थानस्य सूरिभिर् दृश्यत्व व्यपदेशाच् च॥१२॥ ईक्षति-कर्म-व्यपदेशाधिकरणम्॥४॥

७८ दहर उत्तरेभ्यः॥१।३।१३॥

अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्म-पुरे दहरꣳ पुण्डरीकꣳ वेश्म दहरोऽस्मिन् अन्तराकाशः, तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यꣳ तद् वाव विजिज्ञासितव्यम् इत्य् अत्र दहराकाश-निर्दिष्टः परमात्मा, उत्तरेभ्यः वाक्य-गतेभ्यः तद्-असाधारण-धर्मेभ्यः। उत्तरत्र दहराकाशस्य सर्वाधारतयाति-महत्त्वम् अभिधाय, एतत् सत्यꣳ ब्रह्माख्यꣳ पुरम् इति निर्दिश्य तस्मिन् ब्रह्माख्ये दहराकाशे कामाः समाहिताः इत्य् उक्ते, कोऽयꣳ दहराकाशः के च कामाः इत्य् अपेक्षायाम्, एष आत्मा अपहत पाप्मा इत्य् आरभ्य सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्पः इत्य् अन्तेन दहराकाशः आत्मा, कामाश् च अपहत-पाप्मत्वादयः तद्-विशेषण-भूत-गुणा इति हि ज्ञापयति। दहरोऽस्मिन्न् अन्तराकाशस् तस्मिन् यद् अन्तः तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् अत्र दहराकाशः तदन्तर्वर्ति च यत्, तदुभयमन्वेष्टव्यमित्युक्तमिति विज्ञायते। अथ य इहात्मानम् अनुविद्य व्रजन्त्य् एताꣳश् च सत्यान् कामान् इति हि व्यज्यते॥१३॥

७९ गति-शब्दाभ्याꣳ तथा हि दृष्टꣳ लिङ्गꣳ च॥१।३।१४॥

एवम् एवेमाः सर्वाः प्रजाः अहर् अहर् गच्छन्त्यः एतꣳ ब्रह्म-लोकꣳ न विन्दन्ति इत्य् अहर् अहः सर्वासाꣳ प्रजानाम् अजानतीनाꣳ दहराकाशोपरि गतिः-- वर्तनम्, दहराकाश-समानाधिकरणो ब्रह्म-लोक-शब्दश् च दहराकाशः परꣳ ब्रह्मेति ज्ञापयति। तथा ह्य् अन्यत्र सर्वासाꣳ परमात्मोपरिवर्तमानत्वꣳ दृष्टम्, तस्मिन् लोकाः श्रिताः सर्वे, तद् अक्षरे परमे प्रजाः इत्य् आदौ, ब्रह्म-लोक-शब्दश् च एष ब्रह्म-लोकः इत्य् आदौ। अन्यत्र दर्शनाभावेऽपि इदम् एव पर्याप्तमस्य परमात्मत्वे लिङ्गम्, यद् दहराकाशोपरि सर्वस्य वर्तमानत्वम्, ब्रह्म-लोक-शब्दश् च॥१४॥

८० धृतेश् च महिम्नोऽस्यास्मिन्न् उपलब्धेः॥१।३।१५॥

अथ य आत्मा स सेतुर् विधृतिः इति जगद्-धृतेः परमात्मनो महिम्नोऽस्मिन् दहराकाशे उपलब्धेश् चायꣳ परः, सा हि परमात्म-महिमा, एष सेतुर् विधरणः इत्य् आदि श्रुतेः।१५॥

८१ प्रसिद्धेश् च॥१।३।१६॥

आकाश-शब्दस्य यद् एष आकाश आनन्दः इति परमात्मन्य् अपि प्रसिद्धेश् चायꣳ परः, सत्य-सङ्कल्पत्वादि-गुण-वृन्दोपबृꣳहिताप्रसिद्धिः भूताकाश-प्रसिद्धेर् बलीयसीत्य् अर्थः॥१६॥

८२ इतर-परामर्शात् स इति चेन् नासम्भवात्॥१।३।१७॥

अथ य एष सम्प्रसादः इतीतरस्य जीवस्य परामर्शात् प्रकृताकाशः स इति चेत्। नैतत्। उक्त-गुणानाꣳ तत्रासम्भवात्॥१७॥

८३ उत्तराच् चेदाविर्भूत-स्वरूपस् तु॥१।३।१८॥

उत्तरत्र य आत्मा अपहत-पाप्मा इति जीवस्य अपहत- पाप्मत्वादि-श्रवणान् नासम्भवः। जागरित-स्वप्न-सुषुप्त्य्-आद्य्-अवस्थासु वर्तमानत्वात् स हि जीव इति चेत्, नैतत्। आविर्भूत-स्वरूपस् तु-- कर्मारब्ध-शरीर-सम्बन्धित्वेन तिरोहितापहत-पाप्मत्वादिकः, पश्चात् परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्याविर्भूत-स्वरूपः तत्र अपहत-पाप्मत्वादि-गुणको जीवः प्रतिपादितः दहराकाशस् तु अतिरोहित-कल्याण-गुण-सागर इति नायꣳ जीवः॥१८॥

८४ अन्यार्थश् च परामर्शः॥१।३।१९॥

अस्माच् छरीरात् समुत्थाय परꣳ ज्योतिर् उपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते इति जीवात्मनो दहराकाशोपसम्पत्त्या स्वरूपाविर्भावापादन-रूप-माहात्म्य-प्रतिपादनार्थः अत्र जीव-परामर्शः ॥१९॥

८५ अल्प-श्रुतेर् इति चेत् तद् उक्तम्॥१।३।२०॥

अल्प-स्थानत्व-स्वरूपाल्पत्व-श्रुतेर् नायꣳ परमात्मेति चेत्। तत्रोत्तरम् उक्तम् निचाय्यत्वाद् एवꣳ व्योमवच् च इति॥२०॥

८६ अनुकृतेस् तस्य च॥१।३।२१॥

तस्य दहराकाशस्य परञ्ज्योतिषः, अनुकरण-श्रवणाच् च जीवस्य, न जीवो दहराकाशः, स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः इत्य् आदिः तद्-उपसम्पत्त्या स्वच्छन्द-वृत्ति-रूपः तद्-अनुकारः श्रूयते॥२१॥

८७ अपि स्मर्यते॥१।३।२२॥

इदꣳ ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च इति॥२२॥ इति दहराधिकरणम्॥५॥

८८ शब्दाद् एव प्रमितः॥१।३।२३॥

अङ्गुष्ठ-मात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति, ईशानो भूत-भव्यस्य इत्य् आदौ अङ्गुष्ठ-प्रमितः परमात्मा ईशानो भूत-भव्यस्य इति सर्वेश्वरत्व-वाचि-शब्दाद् एव॥२३॥

८९ हृद्य् अपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्॥१।३।२४॥

अनवच्छिन्नस्याप्य् उपासक-हृदि वर्तमानत्वापेक्षम् अङ्गुष्ठ-प्रमितत्वम्। मनुष्याणाम् एवोपसन-सम्भावनया तद्-विषयत्वाच् च शास्त्रस्य, मनुष्य-हृदयापेक्षयेदम् उक्तम्। स्थितꣳ तावद् उत्तरत्र समापयिष्यते॥२४॥ इति प्रमिताधिकरण-पूर्व-भागः॥६॥

९० तद्-उपर्य् अपि बादरायणः सम्भावात्॥१।३।२५॥

तत् ब्रह्मोपासनम्, उपरि देवादिष्व् अप्य् अस्ति, अर्थित्व-सामर्थ्य-सम्भवात्, इति भगवान् बादरायणः मेने। सम्भवश् च पूर्वोपार्जित-ज्ञानाविस्मरणात्, मन्त्रार्थवादेषु विग्रहादिमत्तया स्तुति-दर्शनात्, तद्-उपपत्तये तत्-सम्भवे तेषाम् एव प्रामाण्येन विग्रहादिमत्त्वाच् च॥२५॥

९१ विरोधः कर्मणीति चेन् नानेकप्रतिपत्तेर् दर्शनात्॥१।३।२६॥

विग्रहादिमत्त्वे एकस्यानेकत्र युगपत् सान्निध्यायोगात् कर्मणि विरोधः इति चेन् न, शक्तिमत्सु सौभरि-प्रभृतिषु युगपद् अनेक-शरीर-प्रतिपत्ति-दर्शनात्॥२६॥

९२ शब्द इति चेन् नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥१।३।२७॥

वैदिके तु शब्दे विरोध-प्रसक्तिः-- देहस्य सावयवत्वेनोत्पत्तिमत्त्वाद् इन्द्रादि-देवोत्पत्तेः प्राक् विनाशाद् ऊर्ध्वꣳ च वैदिकेन्द्रादि-शब्दानाम् अर्थ-शून्यत्वम् अनित्यत्वꣳ वा स्याद् इति चेन् न। अतः वैदिक-देवेन्द्रादि-शब्दाद् इन्द्राद्य्-अर्थ-सृष्टेः। नहीन्द्रादि-शब्दाः व्यक्ति-वाचकाः, अपि तु गवादि-शब्दवद्-आकृति-वाचिनः, पूर्वस्मिन्न् इन्द्रादौ विनष्टे वैदिकेन्द्रादि-शब्दाद् एव ब्रह्मा पूर्वेन्द्राद्य्-आकृति-विशेषꣳ स्मृत्वा, तद्-आकारम् अपरम् इन्द्रादिकꣳ कुलालादिर् इव घटादिकꣳ सृजतीति न कश्चिद् विरोधः। कुत इदम् अवगम्यतेꣳ श्रुति-स्मृतिभ्याम्। श्रुतिः-- वेदेन रूपे व्यकरोत् सतासती प्रजापतिः स भूरिति व्याहरत् स भूमिम् असृजत इत्य् आदिः। स्मृतिर् अपि सर्वेषाꣳ तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्।

वेद-शब्देभ्य एवादौ पृथक् सꣳस्थाश् च निर्ममे॥ इत्य् आदिः॥२७॥

९३ अत एव च नित्यत्वम्॥१।३।२८॥

यतो ब्रह्मा वैदिकाच् छब्दाद् अर्थान् स्मृत्वा सृजति, अत एव, मन्त्र-कृतो वृणीते, विश्वामित्रस्य सूक्तꣳ भवति इति विश्वामित्रादीनाꣳ मन्त्रादि-कृत्त्वेऽपि मन्त्रादि- मय-वेदस्य नित्यत्वꣳ तिष्ठति। अनधीत-मन्त्रादि-दर्शन-शक्तान् पूर्व-विश्वामित्रादीन् तत्-तद्-वैदिक-शब्दैः स्मृत्वा, तद्-आकारान-परान् तत्-तच्-छक्ति-युक्तान् सृजति हि ब्रह्मा नैमित्तिक-प्रलयानन्तरम्। ते चानधीत्यैव तानेव मन्त्रादीन-स्खलितान् पठन्ति। अतस् तेषाꣳ मन्त्रादि-कृत्त्वꣳ वेद-नित्यत्वꣳ च स्थितम्॥२८॥

प्राकृत-प्रलये तु चतुर्मुखे वेदाख्य-शब्दे च विनष्टे कथꣳ वेदस्य नित्यत्वम् इत्य् अत आह--

९४ समान-नामर्-ऊपत्वाच् चावृत्तावप्य-विरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च॥१।३।२९॥

अत एव सृज्यानाꣳ समान-नाम-रूपत्वात्, प्राकृत-प्रलयावृत्ताव् अपि न विरोधः, आदि-कर्ता परम-पुरुषो हि पूर्व-रूप-सꣳस्थानꣳ जगत् स्मृत्वा तद्-आकारम् एव जगत् सृजति, वेदाꣳश् च पूर्वानुपूर्वी-विशिष्टान् आविष्कृत्य चतुर्मुखाय ददातीति, श्रुति-स्मृतिभ्याम् आदि-कर्ता पूर्ववत् सृजतीत्य् अवगम्यते। श्रुतिस् तावत् सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयत् इत्य् आदिका यो ब्रह्मणꣳ विदधाति पूर्वꣳ यो वै वेदाꣳश् च प्रहिणोति तस्मै इति च। स्मृतिर् अपि यथर्तुष्वृतु-लिङ्गानि नाना-रूपाणि पर्यये।

दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु इति। वेदस्य नित्यत्वꣳ च, पूर्व-पूर्वोच्चारण-क्रम-विशिष्टस्यैव सर्वदोच्चार्यमाणत्वम्॥२९॥ इति देवताधिकरणम्॥

९५ मध्व्-आदिष्व् असम्भवाद् अनधिकारꣳ जैमिनिः॥१।३।२।३०॥

मधु-विद्यादिषु वस्व्-आदिदेवानाम् एव उपास्यत्वात्, प्राप्यत्वाच् च, तत्र वस्व्-आदीनाꣳ कर्म-कर्तृ-भाव-विरोधेन उपास्यत्वासम्भवात्। वसूनाꣳ सताꣳ वसुत्वꣳ प्राप्तम् इति प्राप्यत्वासम्भवाच् च, तत्र वस्व्-आदीनाम् अनधिकारꣳ जैमिनिर् मेने॥३०॥

९६ ज्योतिषि भावाच् च॥१।३।३१॥

तꣳ देवा ज्योतिषाꣳ ज्योतिर् आयुर् होपासतेऽमृतम् इति ज्योतिषि-- परस्मिन् ब्रह्मणि, देवानाꣳ साधारण्येन प्राप्तत्वेऽप्य् अधिकार-मात्र-भाव-वचनात्, अन्यत्र वस्व्-आद्य्-उपासनेऽनधिकारो न्याय-सिद्धो गम्यते॥३१॥

९७ भावꣳ तु बादरायणोऽस्ति हि॥१।३।३२॥

मधु-विद्यादिष्व् अपि वस्व्-आदीनाम् अधिकार-भावꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते। अस्ति हि वस्व्-आदीनाꣳ सताꣳ स्वावस्थ-ब्रह्मण उपास्यत्व-सम्भवः, कल्पान्तरे वसुत्वादेः प्राप्यत्व-सम्भवश् च। एकल एव मध्ये स्थाता इत्य् आदिना आदित्यस्य कारणावस्थाꣳ प्रतिपाद्य य एताम् एवꣳ ब्रह्मोपनिषदꣳ वेद इति मधु-विद्याया ब्रह्म-विद्यात्वम् आह। अतः कार्य-कारणोभयावस्थꣳ तत्रोपास्यम्। कल्पान्तरे वस्व्-आदित्वम् अनुभूय अधिकारावसाने ब्रह्म-प्राप्तिर् न विरुद्धा॥३२॥ इति प्रमिताधिकरण-गर्भे मध्व्-अधिकरणम्॥

९८ शुग् अस्य तद्-अनादर-श्रवणात् तद्-आद्रवणात् सूच्यते हि॥१।३।३३॥

आजहारेमाः शूद्र इत्य् आदौ ब्रह्मोपदेशे शिष्यꣳ प्रति शूद्रेत्य् आमन्त्रणेन शिष्यस्य ब्रह्म-ज्ञानाप्राप्त्या शुक् सञ्जातेति सूच्यते। शोचनाच् छूद्रः। न जाति-योगेन। कुतः। तद्-अनादर-श्रवणात्-- ब्रह्म-विद्या-वैकल्येन स्वात्मानꣳ प्रति हꣳसोक्तानादर-वाक्य-श्रवणात्, तदैवाचार्यꣳ प्रत्य् आद्रवणात्। हि शब्दो हेतौ। यतः श्रूद्रेत्य् आमन्त्रणꣳ न जाति-योगेन, अतः शूद्रस्य ब्रह्मोपासनाधिकारो न सूच्यते॥३३॥

९९ क्षत्रियत्व-गतेश् च॥१।३।३४॥

शुश्रूषोः क्षत्रियत्व-गतेश् च न जाति-योगेन शूद्रेत्य् आमन्त्रणम्। उपक्रमे बहु-दायी इत्य् आदिना दान-पतित्व-बहु-पक्वान्नदायित्व-बहु-ग्राम-प्रदानैर् अस्य हि क्षत्रियत्वꣳ गम्यते॥३४॥

१०० उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात्॥१।३।३५॥

उपरिष्टाच् चास्याꣳ विद्यायाꣳ ब्राह्मण-क्षत्रिययोर् एवान्वयो दृश्यते अथ ह शौनकꣳ च कापेयम् अभिप्रतारिणꣳ च इत्य् आदौ। अभिप्रतारी हि चैत्ररथः क्षत्रियः। अभिप्रतारिणः चैत्ररथत्वꣳ क्षत्रियत्वꣳ च कापेय-साहचर्याल् लिङ्गाद् अवगम्यते। प्रकरणान्तरे हि कापेय- सहचारिणश् चैत्ररथत्वꣳ क्षत्रियत्वꣳ चावगतम् एतेन चैत्ररथꣳ कापेया अयाजयन् इति, तस्माच् चैत्ररथो नामैकः क्षत्रपतिर् अजायत इति च। अतश् चायꣳ शिष्यः न चतुर्थः॥३५॥

१०१ सꣳस्कार-परामर्शात् तद्-अभावाभिलापाच् च॥१।३।३६॥

विद्योपक्रमे उप त्वा नेष्ये इत्य् उपनयन-परामर्शात्, शूद्रस्य तद्-अभावाभिलापाच् च न शूद्रस्य ब्रह्म-विद्याधिकारः, न शूद्रे पातकꣳ किञ्चिन् न च सꣳस्कारम् अर्हति इति सꣳस्कारो हि निषिद्धः॥३६॥

१०२ तद्-अभाव-निर्धारणे च प्रवृत्तेः॥१।३।३७॥

नैतद् अब्राह्मणो विवक्तुम् अर्हति समिधꣳ सोम्याहर इति शूद्रत्वाभाव-निश्चय एव उपदेश-प्रवृत्तेश् च नाधिकारः॥३७॥

१०३ श्रवणाध्ययनार्थ-प्रतिषेधात्॥१।३।३८॥

शूद्रस्य श्रवणाध्ययनादीनि हि निषिध्यन्ते तस्माच् छूद्र-समीपे नाध्येतव्यम् इति। अनुपशृण्वतोऽध्ययनादि च न सम्भवति॥३८॥

१०४ स्मृतेश् च॥१।३।३९॥

स्मर्यते हि शूद्रस्य वेद-श्रवणादौ दण्डः। अथ हास्य वेदम् उपशृण्वतः त्रपु-जतुभ्याꣳ श्रोत्र-प्रतिपूरणम्, उदाहरणे जिह्वा-च्छेदः, धारणे शरीर-भेदः इति॥३९॥ इत्य् अपशूद्राधिकरणम्॥९॥

प्रमिताधिकरण-शेषः

प्रासङ्गिकꣳ परिसमाप्य प्रकृतम् अनुसरति---

१०५ कम्पनात्॥१।३।४०॥

अङ्गुष्ठ-प्रमित-प्रकरण-मध्ये यद् इदꣳ किꣳ च जगत् सर्वꣳ प्राण एजति निःसृतम् इत्य् आदिना अभिहिताङ्गुष्ठ-प्रमित-प्राण-शब्द-निर्दिष्ट-जनित-भयाद् वज्रादिवोद्यताद् अग्नि-वायु-सूर्येन्द्र प्रभृति-कृत्स्न-जगत्-कम्पनाद् अङ्गुष्ठ-प्रमितः परम-पुरुष इति निश्चीयते॥४०॥

१०६ ज्योतिर्-दर्शनात्॥१।३।४१॥

तत्-प्रकरणे न तत्र सूर्यो भाति इत्य् आरभ्य तस्य भासा सर्वम् इदꣳ विभाति इति भाः-शब्दाभिहितस्य अनवधिकातिशय-ज्योतिषो दर्शनाच् च अङ्गुष्ठ-प्रमितः परम-पुरुषः॥४१॥ इति प्रमिताधिकरण-शेषः॥

१०७ आकाशोऽर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशात्॥१।३।४२॥

आकाशो ह वै नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद् अन्तरा तद् ब्रह्म इत्य् आदिना निर्दिष्टः आकाशः धूत्वा शरीरम् अकृतꣳ कृतात्मा इति प्रकृतात् प्रत्यगात्मनः परिशुद्धादर्थान्तर-भूतः परम-पुरुषः नाम-रूपयोः निर्वोढृत्व-तद्-अस्पर्श-रूपार्थान्तरत्वामृतत्वादि-व्यपदेशात्॥४२॥

तत् त्वम् अस्य् आदिना ऐक्योपदेशात् प्रत्यगात्मनो नार्थान्तर-भूतः परम-पुरुष इत्य् आशङ्क्याह--

१०८ सुषुप्त्य्-उत्क्रान्त्योर् भेदेन॥१।३।४३॥

प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यꣳ किञ्चन वेद नान्तरम् प्राज्ञेनात्मनान्वारूढः इति सुषुप्त्य्-उत्क्रान्त्योर् बाह्यान्तर-विषयानभिज्ञात् प्रत्यगात्मनस् तदानीम् एव प्राज्ञतया भेदेन व्यपदेशाद् अर्थान्तर-भूत एव॥४३॥

१०९ पत्य्-आदि-शब्देभ्यः॥१।३।४४॥

परिष्वञ्जके प्राज्ञे श्रूयमाणेभ्यः पत्य्-आदि-शब्देभ्यश् चायꣳ अर्थान्तर-भूतः। सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः इति ह्य् उत्तरत्र श्रूयते। ऐक्योपदेशोऽप्य् अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः इत्य् अनेन जीवस्य शरीर-भूतस्यात्मतया अवस्थितेर् इति स्वयम् एव परिहरिष्यति॥४४॥ इत्य् अर्थान्तरत्वादि-व्यपदेशाधिकरणम्॥१०॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तसारे प्रथमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥

११० आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च॥१।४।१॥

एकेषाꣳ कठानाꣳ शाखायाम् आनुमानिकꣳ प्रधानम् अपि, जगत्-कारणत्वेन, महतः परम् अव्यक्तम् इत्य् उच्यत इति चेन् न, पूर्वत्र आत्मानꣳ रथिनꣳ विद्धि इत्य् आदिषूपासनोपायेषु वशीकार्यत्वाय रथि-रथादि-रूपक-विन्यस्तेषु शरीराख्य-रूपक-विन्यस्तस्यात्राव्यक्त-शब्देन गृहीते। इन्द्रियेभ्य परा ह्य् अर्था इत्य् आदिना हि वशीकार्यत्वेन हि परा उच्यन्ते तथा चोत्तरत्र श्रुतिर् एव दर्शयति यच्छेद् वाङ्-मनसी प्राज्ञ इत्य् आदिना॥१॥

१११ सूक्ष्मꣳ तु तद्-अर्हत्वात्॥१।४।२॥

सूक्ष्मम् अव्यक्तम् एव शरीरावस्थꣳ कार्यार्हम् इत्य् अव्यक्त-शब्देन शरीरम् एव गृह्यते॥२॥

यदि रूपक-विन्यस्तानाम् एव ग्रहणꣳ, किम् अर्थम् अव्यक्तात् पुरुषः पर इत्य् अत आह--

११२ तद्-अधीनत्वाद् अर्थवत्॥१।४।३॥

पुरुषाधीनत्वाद् आत्म-शरीरादिकम्, अर्थवत्-- उपासन-निर्वृत्तये भवति। पुरुषो ह्य् अन्तर्यामी सर्वम् आत्मादिकꣳ प्रेरयन्, उपासनोपायत्वेन वशीकार्य-काष्ठा प्राप्यश् चेति सा काष्ठा सा परा गतिः इत्य् उच्यते॥३॥

११३ ज्ञेयत्वावचनाच् च॥१।४।४॥

अत्राव्यक्तस्य ज्ञेयत्वावचनाच् च न कापिलम् अव्यक्तम्॥४॥

११४ वदतीति चेन् न प्राज्ञो हि प्रकरणात्॥१।४।५॥

अशब्दम् अस्पर्शम् इत्य् आरभ्य निचाय्य तम् इति वदतीति चेन् न तद् विष्णो परमꣳ पदम्, एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते इत्य् आदिना प्रकृत प्राज्ञो हि निचाय्य तम् इति ज्ञेय उच्यते॥५॥

११५ त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् च॥१।४।६॥

उपास्योपासनोपासकानाꣳ त्रयाणाम् एवास्मिन् प्रकरणे ज्ञेयत्वेन उपन्यास प्रश्नश् च न प्रधानादेः। अध्यात्म-योगाधिगमेन देवꣳ मत्वा इत्य् आदिर् उपन्यासः, येयꣳ प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये अस्तित्य् एके इत्य् आदिकश् च प्रश्नः॥६॥

११६ महद्वच् च॥१।४।७॥

बुद्धेर् आत्मा महान् पर इत्य् आत्म-शब्दाद् यथा न तान्त्रिको महान् तथाव्यक्तम् अपीति॥७॥ इत्य् आनुमानिकाधिकरणम्॥१॥

११७ चमसवद् अविशेषात्॥१।४।८॥

अजाम् एकाꣳ, बह्वी प्रजाः सृजमानाम् इत्य् अत्र न तन्त्र-सिद्धा प्रकृति-कारणत्वेनोक्ता। जन्माभाव-योग-मात्रेण न तस्या एव प्रतीतिः, अर्वाग् बिलश् चमस इतिवत् प्रकरणे विशेषकाभावात्। यथेदꣳ तच्-छिर इति हि चमसो विशेष्यते यौगिक-शब्दाद् विशेष-प्रतीतिर् हि विशेषकापेक्षा॥८॥

११८ ज्योतिर् उपक्रमा तु तथा ह्य् अधीयत एके॥१।४।९॥

ज्योतिः ब्रह्म, ब्रह्म-कारणिका इयम् अजा, तथा हि ब्रह्म-कारणिकया एव प्रतिपादकम् एतत् सरूपमन्त्रꣳ च तैत्तिरीया अधीयते। अणोर् अणीयान् महतो महीयान् इत्य् आरभ्य, अतः समुद्रा गिरयश् च इत्य् आदिना सर्वस्य ब्रह्मण उत्पत्त्या तद्-आत्मकत्व-प्रतिपादन-समये अजाम् एकाम् इति पठन्ति। अतस् तत्-प्रत्यभिज्ञानादियꣳ ब्रह्म-कारणिकेति निश्चीयते॥९॥

११९ कल्पनोपदेशाच् च मध्व्-आदिवद् अविरोध॥१।४।१०॥

कल्पना सृष्टिः, यथा सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वम् अकल्पयत् इति। अस्मान् मायी सृजते विश्वम् एतत् इत्य् आदिना सृष्ट्य्-उपदेशाद् अजात्व-- ब्रह्म-कार्यत्वयोर् अविरोधश् च, प्रलय-काले नाम-रूपे विहाय अचिद्-वस्त्व् अपि सूक्ष्म-रूपेण ब्रह्म-शरीरतया तिष्ठतीत्य् अजात्त्वꣳ, सृष्टि-काले नाम-रूपे भजमाना प्रकृतिर् ब्रह्म-कारणिका। यथादित्यस्य सृष्टि-काले वस्व्-आदि-भोग्य-रसाधारतया मधुत्वꣳ कार्यत्वꣳ च तस्यैव प्रलय-काले मध्व्-आदि-व्यपदेशानर्ह-सूक्ष्म-रूपेण अवस्थानमकार्यत्वꣳ च मधु-विद्यायाꣳ प्रतीयते असौ वा आदित्यो देवमधु, नैवोदेता नास्तम् एता एकल एव मध्ये स्थाता इति तद्वत्॥१०॥ इति चमसाधिकरणम्॥२॥

१२० न सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपि नाना-भावाद् अतिरेकाच् च॥१।४।११॥

यस्मिन् पञ्च-पञ्च-जना इत्य् अत्र पञ्च-विꣳशति-सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपि न तान्त्रिकाण्य् एतानि, यस्मिन्न् इति यच्-छब्द-निर्दिष्ट-ब्रह्माधारतया तेभ्यः पृथग्भावात्, एतेषाꣳ तत्त्वातिरेकाच् च, यच्-छब्द-निर्दिष्टम् आकाशश् चेति द्वयम् अतिरिक्तम्। सङ्ख्योपसङ्ग्रहाद् अपि इत्य् अपि-शब्दान् नात्र पञ्च-विꣳशति-सङ्ख्या-सङ्ग्रहः, दिक् सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम् इति सञ्ज्ञा-विषयोऽयꣳ पञ्च-जना इति। पञ्च-जना नाम केचित्, ते पञ्च-पञ्च-जना इत्य् उच्यन्ते। सप्त-सप्तर्षय इतिवत्॥११॥

१२१ प्राणादयो वाक्य-शेषात्॥१।४।१२॥

पञ्च-जन-सञ्ज्ञिता प्राणादय पञ्चेन्द्रियाणीति प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षु इत्य् आदि वाक्य-शेषाद् अवगम्यते। चक्षुः-श्रोत्र-साहचर्यात् प्राणान् न-शब्दाव् अपि स्पर्शनादीन्द्रिय-विषयौ॥१२॥

१२२ ज्योतिषैकेषाम् असत्य् अन्ने॥१।४।१३॥

एकेषाꣳ शाखिनाꣳ काण्वानाम् अन्नस्यान्नम् इत्य् असति तꣳ देवा ज्योतिषाꣳ ज्योतिः इत्य् उपक्रम-गतेन ज्योतिः-शब्देन पञ्च-पञ्च-जना इन्द्रियाणीति ज्ञायन्ते। ज्योतिषाꣳ ज्योति-- प्रकाशकानाꣳ प्रकाशकꣳ ब्रह्मेत्य् उक्त्वा, अनन्तरꣳ पञ्च-पञ्च-जना इत्य् उक्ते प्रकाशकानि पञ्चेन्द्रियाणीति गम्यते॥१३॥ इति सङ्ख्योपसङ्ग्रहाधिकरणम्॥३॥

१२३ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्ते॥१।४।१४॥

आकाशादिषु कार्य-वर्गेषु कारणत्वेन सर्वत्र वेदान्त-वाक्येषु असद् वा इदम् अग्र आसीत्, तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् इत्य् आदिष्व् अनिर्ज्ञात-विशेषेष्व् आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्, स ईक्षत लोकान् नु सृजै इति विशेष-वाचि-वाक्य-निर्दिष्टस्यैवोक्तेः, न तान्त्रिकाव्याकृतादि-कारण-वाद-प्रसङ्ग॥१४॥

१२४ समाकर्षात्॥१।४।१५॥

सोऽकामयत, बहु स्याꣳ प्रजायेय इति पूर्व-निर्दिष्टस्यैव सर्वज्ञस्य असद् वा इदम् अग्र आसीत् इत्य् अत्र समाकर्षाच् च स एवेति गम्यते। तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् इति निर्दिष्टस्यैव स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य, पश्यत्य् अक्षुः इत्य् अत्र समाकर्षात् एष एवाव्याकृत इति निश्चीयते। असद् अव्याकृत-शब्दौ हि तदानीꣳ नाम-रूप-विभागाभावाद् उपपद्येते॥१५॥ इति कारणत्वाधिकरणम्॥४॥

१२५ जगद्-वाचित्वात्॥१।४।१६॥

ब्रह्म ते ब्रवाणि इत्य् उपक्रम्य यो वै बालाक एतेषाꣳ पुरुषाणाꣳ कर्ता यस्य वै तत् कर्म स वै वेदितव्य इत्य् अत्र कर्म-शब्दस्यैतच्-छब्द-सामानाधिकरण्येन क्रियत इति व्युत्पत्त्या जगद्-वाचित्वात् परम् एव ब्रह्म वेदितव्यतयोपदिष्टम्॥१६॥

१२६ जीव-मुख्य-प्राण-लिङ्गान् नेति चेत् तद् व्याख्यातम्॥१।४।१७॥

एतैर् आत्मभिर् भुङ्क्ते, अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति इति च जीवादि-लिङ्गान् न पर इति चेत्, एतत् प्रतर्दन-विद्यायाम् एव परिहृतम्-- पूर्वापर-पर्यालोचनया ब्रह्म-परत्वे निश्चिते तद्-अनुगुणतया नेयम् अन्यल् लिङ्गम् इति॥१७॥

१२७ अन्यार्थꣳ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके॥१।४।१८॥

तौ ह सुप्तꣳ पुरुषम् आजग्मतुर् इत्य् आदिना देहातिरिक्त-जीव-सद्-भाव-प्रतिपादनꣳ तद्-अतिरिक्त-परमात्म-सद्-भाव-ज्ञापनार्थम् इति क्वैष एतद् बालके पुरुषोऽशयिष्ट इति प्रश्नाद् अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति, सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति इति वाक्य-समानार्थकात् प्रतिवचनाच् चावगम्यते। एके-- वाजसनेयिनोऽपि, एतत्-प्रतिवचन-रूपꣳ वाक्यꣳ स्पष्टम् अधीयते च, क्वैष एतत् इत्य् आदि य एषोऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् शेते इत्य् अन्तम्॥१८॥ इति जगद्वाचित्वाधिकरणम्॥५॥

१२८ वाक्यान्वयात्॥१।४।१९॥

न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस् तु कामाय इत्य् आरभ्य आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्य् आदिनोपदिष्ट परमात्मा, अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन इत्य् आरभ्य। आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदꣳ सर्वꣳ विदितम् इत्य् आदि येनेदꣳ सर्वꣳ विजानाति इत्य् अन्तस्य कृत्स्नस्य वाक्यस्य परमात्मन्य् एवान्वयात्॥१९॥

अस्मिन् प्रकरणे प्रकरणान्तरे च जीव-वाचि-शब्देन परमात्मनोऽभिधाने, तत्-सामानाधिकरण्ये च कारणꣳ मतान्तरेणाह--

१२९ प्रतिज्ञासिद्धेर् लिङ्गम् आश्मरथ्यः॥१।४।२०॥

आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे इत्य् आदिना परमात्म-ज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञा-सिद्धये जीवस्य तत्-कार्यतया तस्माद् अनतिरिक्तत्वꣳ ज्ञापयितुꣳ जीव-शब्देन परमात्माभिधानम् इत्य् आश्मरथ्यः॥२०॥

१३० उत्क्रमिष्यत एवꣳ भावाद् इत्य् औडुलोमिः॥१।४।२१॥

उत्क्रमिष्यत-- मुक्तस्य, परमात्म-स्वरूप-- भावाद् आत्म-शब्देन परमात्माभिधानम् इत्य् औडुलोमि॥२१॥

१३१ अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः॥१।४।२२॥

य आत्मनि तिष्ठन्न् आत्मनोऽन्तर इत्य् आदिना जीवात्मनि परमात्मन आत्मतया अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नाचार्यो मन्यते। इदम् एव मतꣳ सूत्र-कारः स्वीकृतवान् इति मत-द्वयम् उपन्यस्य तद्-विरोध्येतद्-अभिधानाद्-अन्यस्यानभिधानाच् च निश्चीयते॥२२॥ इति वाक्यान्वयाधिकरयणम्॥६॥

१३२ प्रकृतिश् च प्रतिज्ञा-दृष्टान्तानुपरोधात्॥१।४।२३॥

जगद्-उपादान-कारणम् अपि परꣳ ब्रह्म न निमित्त-मात्रम्, स्तब्धोऽस्युत तम् आदेशम् अप्राक्ष्य येनाश्रुतꣳ श्रुतꣳ भवति इति येनादेष्ट्रा निमित्त-भूतेन विज्ञातेन, चेतनाचेतनात्मकꣳ कृत्स्नꣳ जगद् विज्ञातꣳ भवतीत्य् आदेष्टृ विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञा तद्-उपपादन-रूप-मृत्-कार्य-दृष्टान्तानुपरोधात्, आदिश्यते अनेनेत्य् आदेश इत्य् आदेश-शब्देनादेष्टाभिधीयते। आदेश-- प्रशासनम्, एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि इत्य् आदि श्रुतेः॥२३॥

१३३ अभिध्योपदेशाच् च॥१।४।२४॥

तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेय इति निमित्त-भूतस्येक्षितु विचित्र-- चिद्-अचिद्-रूपेण जगद्-आकारेणात्मनो बहु-भवन-सङ्कल्पोपदेशाच् च, उपादानम् अपीति विज्ञायते॥२४॥

१३४ साक्षाच् चोभयाम्नानात्॥१।४।२५॥

ब्रह्म वनꣳ ब्रह्म स वृक्ष आसीत्, ब्रह्माध्यतिष्ठद् भुवनानि धारयन् इत्य् उपादानꣳ निमित्तꣳ च ब्रह्मैवेति स्व-शब्देनोभयाम्नानाच् च॥२५॥

१३५ आत्म-कृते॥१।४।२६॥

सोऽकामयत इति निमित्त-भूतस्य स्वस्यैव जगद्-आकारेण कृते तद्-आत्मानꣳ स्वयम् अकुरुत इत्य् उपदिश्यमानायाः, परम-पुरुषो जगन्-निमित्तम् उपादानꣳ चेति विज्ञायते॥२६॥

परस्य ब्रह्मणो निरवद्य-सत्य-सङ्कल्पत्वाद् एतद्-विपरीतानन्तापुरुषार्थाश्रय-जगदाकारेण आत्म-कृतेश् चाविरोधः कथम् इत्य् आशङ्क्याह--

१३६ परिणामात्॥१।४।२७॥

अत्रोपदिश्यमानात् परिणामात् तद्-अविरोध एव। अविभक्त-नाम-रूपातिसूक्ष्म-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकः कारणावस्थः परम-पुरुषः स्वयम् एव सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेय इति विभक्त-नाम-रूप-चिद्-अचिद्-वस्तु शरीरको भवेयम् इति सङ्कल्प्य, इदꣳ सर्वम् असृजत यद् इदꣳ किꣳ च इति स्व-शरीर-भूतम् अतिसूक्ष्मꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु स्वस्माद् विभज्य तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत् इति स्वस्माद् विभक्ते चिद्-अचिद्-वस्तुनि स्वयम् एवात्मतयानुप्रविश्य, सच् च त्यच् चाभवत्, निरुक्तꣳ चानिरुक्तꣳ च, निलयनꣳ चानिलयनꣳ च, विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ च, सत्यꣳ चानृतꣳ च सत्यम् अभवत् इति हि स्वस्य बहु-भवन-रूप-परिणाम उपदिश्यते, अतो न कश्चिद् विरोधः। अविभागावस्थायाम् अपि जीवस् तत्-कर्म च सूक्ष्म-रूपेण तिष्ठतीति वक्ष्यति न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्युपलभ्यते चेति॥२७॥

१३७ योनिश् च हि गीयते॥१।४।२८॥

यद् भूत-योनिम् इत्य् आदिषु योनिश् च गीयते, अतश् चोपादानम् अपि॥२८॥ इति प्रकृत्य्-अधिकरणम्॥७॥

१३८ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता॥१।४।२९॥

जन्माद्य् अस्य यत इत्य् आदिना एतद्-अन्तेन न्यायेन सर्वे वेदान्ता ब्रह्म-परा व्याख्याता। द्विर् उक्तिर् अध्याय-परिसमाप्ति-द्योतनाय॥२९॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-रचिते श्री-वेदान्तसारे प्रथमस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

१३९ स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्ग इति चेन् नान्य-स्मृत्य्-अनवकाश-दोष-प्रसङ्गात्॥२।१।१॥

उपबृꣳहणापेक्षे वेदान्तार्थ-निर्णये सति, कपिल-स्मृत्य्-उपबृꣳहणेन वेदान्तार्थः प्रधान-कारण-वाद इत्य् अनभ्युपगमे, कपिल-स्मृतेर् उपबृꣳहणानन्वयेनानवकाश-दोष-प्रसक्तिर् इति चेन् न, अन्यासाꣳ वेदाविरोधिनीनाꣳ बह्वीनाꣳ मन्व्-आदि-स्मृतीनाम् अनवकाश-प्रसक्तेः। वेदस्योपबृꣳहणापेक्षत्वेऽप्य् अनन्य-पराविरुद्धानेक-स्मृतिषु सतीषु, विरुद्धार्थायाः वेदोदितार्थ-विशदीकरणत्वाभावेन तस्या उपबृꣳहणत्वम् अन्याय्यम् इत्य् अर्थः॥१॥

योगीन्द्र-कपिलस्य तथानुपलब्धेः कथꣳ स्मृत्य्-अन्तरम् एतन् न्याय्यम् इति चेत् तत्राह---

१४० इतरेषाꣳ चानुपलब्धेः॥२।१।२॥

वेदार्थ-साक्षात्कार-चतुर-मन्व्-आदि-योगीन्द्राणाꣳ कपिल-दृष्टार्थानुपलब्धेः कपिलोपलब्धिर् भ्रम एव॥२॥

१४१ एतेन योगः प्रत्युक्तः॥२।१।३॥

योगस्य हैरण्यगर्भस्यापि कापिल-स्मृतिवद् वेद-विरुद्धत्वाविशेषात् तद्वन् निरासः॥३॥

१४२ न विलक्षणत्वाद् अस्य तथात्वꣳ च शब्दात्॥२।१।४॥

विकारास्पदत्वेनाज्ञत्वेनापुरुषार्थाश्रयत्वेन च जगतो ब्रह्म-विलक्षणत्वात् तत्-कार्यत्वꣳ न सम्भवति; विलक्षणत्वꣳ च शब्दाच् चावगम्यते, विज्ञानꣳ चाविज्ञानꣳ चेत्य् आदेः॥४॥

१४३ अभिमानिव्यपदेशस् तु विशेषानुगतिभ्याम्॥२।१।५॥

तꣳ पृथिव्य् अब्रवीत्, आपो वा अकामयन्तेत्य् आदौ ज्ञान-कार्य-व्यपदेशस् तत्-तद्-अभिमानि-देवता-विषय इति, हन्ताहम् इमास् तिस्त्रो देवता इति देवता-शब्देन विशेषितत्वात्, अग्निर् वाग् भूत्वा मुखꣳ प्राविशद् इत्य् आदिना तत्-तद्-अचिद्-वस्त्व्-अभिमानित्वेन देवतानुगतेश् चावगम्यते॥५॥

१४४ दृश्यते तु॥२।१।६॥

विलक्षणयोर् अपि कार्य-कारण-भावः सम्भवति, माक्षिकादिभ्यः क्रिम्याद्-युत्पत्ति-दर्शनात्॥६॥

१४५ असद् इति चेन् न प्रतिषेध-मात्रत्वात्॥२।१।७॥

एवꣳ तर्हि कार्यꣳ कारणे असद् इति चेन् न, सालक्षण्य-नियम-प्रतिषेध-मात्रत्वात्; पूर्वोक्तꣳ कार्य-कारणयोर् वस्त्व् ऐक्यꣳ न त्यक्तम्॥७॥

१४६ अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गाद् असमञ्जसम्॥२।१।८॥

जगतो ब्रह्म-कारणत्वेन तस्मिन्न् अपीत्य् आदौ जगत इव ब्रह्मणोऽपि विकारित्वाद्य्-अनिष्ट-प्रसङ्गाद् वेदान्त-वाक्यꣳ सर्वम् असमञ्जसꣳ स्यात्॥८॥

१४७ न तु दृष्टान्त-भावात्॥२।१।९॥

नैतत्, यस्यात्मा शरीरम्, यस्याव्यक्तꣳ शरीरम् इत्य् आदि श्रुति-सिद्ध-चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकस्य ब्रह्मणः कार्य-कारण-भावेनावस्थाने गुण-दोष-व्यवस्थितेर् दृष्टान्त-सद्-भावात्। यथा जीवस्य सशरीरस्य मनुष्याद्य्-आत्मनो बालत्व-युवत्व-स्थविरत्वादि-भावेऽपि बालत्वादयः शरीरे तिष्ठन्ति, ज्ञान-सुखादयश् चात्मन्य् एव; तद्वद् अत्रापि शरीर-भूत-चिद्-अचिद्-वस्तु-गतान्य-ज्ञान-विकारादीनि दोषाः। आत्म-भूते तु ब्रह्मणि निरवद्यत्वाविकारित्व-सार्वज्ञ्य-सत्य-सङ्कल्पत्वादयः॥९॥

१४८ स्वपक्ष-दोषाच् च॥२।१।१०॥

प्रधान-कारण-दोषाच् चायम् एव ग्राह्यः। प्रधान-कारण-वादे हि निर्विकार-पुरुष-सन्निधानात् प्रकृति-प्रवृत्ताव् इतरेतर-धर्माध्यासादयो दुरुपपादाः॥ अन्यत्रान्य-धर्मानुसन्धान-रूपोऽध्यासः निर्विकार-पुरुषस्य न सम्भवति, अचेतनायाः प्रकृतेर् अनुसन्धान-रूपोऽध्यासः सुतराꣳ न सम्भवति॥१०॥

१४९ तर्काप्रतिष्ठानाद् अपि॥२।१।११॥

प्रधान-कारण-वादस्य कुतर्क-मूलत्वात् तस्याप्रतिष्ठितत्वाद् अपि त्याज्यꣳ प्रधानम्॥११॥

१५० अन्यथानुमेयम् इति चेद् एवम् अप्य् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गः॥२।१।१२॥

कॢप्त-प्रकारात् प्रकारान्तरेण प्रधानम् अनुमेयम् इति चेद् एवम् अपि ततोऽधिक-कुतर्क-कुशल-सम्भावनया अप्रतिष्ठितत्वाद् अनिर्मोक्ष-प्रसङ्गो दुर्वारस्यात्॥१२॥

१५१ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः॥२।१।१३॥

एतेन--- साङ्ख्य-स्मृति-निराकरण-हेतुना तर्काप्रतिष्ठितत्वादिना परिशिष्टाश् च कणभक्षाक्ष-पादक्षपणकादि-स्मृतयो निराकृताः॥१३॥

१५२ भोक्त्रापत्तेर् अविभागश् चेत्स्याल् लोकवत्॥२।१।१४॥

यदि चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकत्वेन ब्रह्मणोऽपि सशरीरत्वम् इष्यते; तर्हि जीववत् सशरीरत्वेन ब्रह्मणोऽपि शरीर-सम्बन्ध-प्रयुक्त-सुख-दुःख-भोक्तृत्वापत्तेर् जीवाद् विभाग-प्रसक्तिर् इति चेन् न; स्यादेव जीवाद् विभागः, निरवद्यत्व-कल्याण-गुणाकरत्वेन ब्रह्मणः। न हि सशरीरत्व-प्रयुक्तम् अनिष्ट-भोक्तृत्वम् अपि त्व् अन्य-वश्यत्व-कृतम्। यथा लोके राज्ञह् सशरीरत्वेऽप्य् अनन्य-वश्यस्य स्वाज्ञाति-वृत्ति-कृतानिष्ट-भोक्तृत्वꣳ नेतर-समानम्॥१४॥

१५३ तद्-अनन्यत्वम् आरम्भण-शब्दादिभ्यः॥२।१।१५॥

कारण-भूताद् ब्रह्मणोऽनन्यत्वꣳ कार्य-भूत-जगतओ वाचारम्भण-शब्दादिभ्यो वाक्येभ्योऽवगम्यते, वाचारम्भणꣳ विकारो नामधेयꣳ मृत्तिकेत्य् एव सत्यम्, सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयꣳ तद् ऐक्षत बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वꣳ\॥॥। तत् त्वम् असीत्य् आदिभ्यः॥१५॥

१५४ भावे चोपलब्धेः॥२।१।१६॥

घटादि-कार्य-भावे च तद् एवेदꣳ मृद्-द्रव्यम् इत्य् उपलब्धेश् च कारणाद् अनन्यत् कार्यम्॥१६॥

१५५ सत्त्वाच् चापरस्य॥२।१।१७॥

कार्यस्य कारणे सत्वाच् च तस्माद् अनन्यत् कार्यम्, घट-शरावादिकꣳ पूर्वꣳ मृत्तिकैवासीद् इति हि घटादिर् मृद्-आत्मनोपलभ्यते॥१७॥

१५६ असद्-व्यपदेशान् नेति चेन् न धर्मान्तरेण वाक्य-शेषाद् युक्तेः शब्दान्तराच् च॥२।१।१८॥

इदꣳ वा अग्रे नैव किञ्चनासीद् इति कार्यस्य तदानीम् असत्त्व-व्यपदेशात् कारणे कार्यम् असद् इति चेन् न, स्थूलत्व-विरोधि-सूक्ष्मत्व-रूप-धर्मान्तर-योगाद् असत्त्व-व्यपदेशः। कुतः। तद् असद् एव सन्-मनोऽकुरुत स्याम् इति वाक्य-शेषाद् अवगम्यते; मनस्कारो हि विद्यमानस्यैव। युक्तिश् च--- असद्-व्यपदेशो धर्मान्तर-योग-निमित्त इति गमयति; पिण्डत्व-घटत्व-कपालत्वादिभिः परस्पर-विरोधिभिर् भाव-रूपैर् धर्मैर् घटः प्राङ् नासीद् इदानीम् अस्ति भविष्यति चेति सदा विद्यमानस्यैव मृद्-द्रव्यस्य ह्य् असद्-आदि-व्यपदेशः। तथा शब्दान्तरꣳ च, तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीद् इत्य् आदि॥१८॥

१५७ पटवच् च॥२।१।१९॥

तन्तव एव सꣳयोग-विशेष-भाजः पट इति नामान्तरादिकꣳ भजन्ते, तद्वद् ब्रह्मापि॥१९॥

१५८ यथा च प्राणादिः॥२।१।२०॥

यथा च वायुर् एक एव वृत्ति-विशेषैः प्राणापानादि-नामानि भजते, तथा ब्रह्मापीति तद्-अनन्यत्वꣳ जगतः॥२०॥

१५९ इतर-व्यपदेशाद् धिताकरणादि-दोष-प्रसक्तिः॥२।१।२१॥

तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्मेति कार्य-भूतस्य जीवस्य ब्रह्म-भाव-व्यपदेशाद् ध्य् अनन्यत्वम् उक्तम्। एवꣳ तर्हि सर्वज्ञस्य सत्य-सङ्कल्पस्य ब्रह्मण आत्मनो हित-रूप-कार्य-जगद्-अकरणम्, अहित-रूप-कार्य-करणꣳ चेत्य् आदि दोष-प्रसक्तिः॥२१॥

नैतत्---

१६० अधिकꣳ तु भेद-निर्देशात्॥२।१।२२॥

कार्य-कारणयोर् अनन्यत्वेऽपि जीव-स्वरूपाद् ब्रह्म-स्वरूपम् अर्थान्तरम्, करणाधिपाधिपः, विद्याविद्ये ईशते यस् तु सोऽन्यः इत्य् आदि भेद-निर्देशात्। चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरꣳ ब्रह्मैव कारणावस्थꣳ कार्यावस्थꣳ चेति गुण-दोष-व्यवस्थितिर् इति, न तु दृष्टान्त-भावाद् इति ह्य् उक्तम्। यस्य पृथिवी शरीरम्, यस्यात्मा शरीरम् इत्य् आदि श्रुति-शत-समधिगतꣳ चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकत्वम्॥२२॥

१६१ अश्मादिवच् च तद्-अनुपपत्तिः॥२।१।२३॥

अश्म-काष्ठ-लोष्ट-तृणादेर् अचेतनस्येव जीवस्य, अनीशया शोचति मुह्यमान इत्य् आदिना अत्यन्त-विसजातीयतयाभिहितस्य सर्वज्ञ-सत्य-सङ्कल्प-ब्रह्म-स्वरूपतानुपपत्तिः सिद्ध्यत्य् एवेत्य् अर्थः॥२३॥

१६२ उपसꣳहार-दर्शनान् नेति चेन् न क्षीरवद् धि॥२।१।२४॥

कार्य-निवृत्ताव् अनेक-कारकोपसꣳहार-दर्शनाद् ब्रह्मैकम् एव जगद्-आकार-कार्यꣳ न भवेद् इति चेत् न, क्षीरस्यैव दधि-भाववद् ब्रह्मणोऽपि सम्भवति॥२४॥

१६३ देवादिवद् अपि लोके॥२।१।२५॥

यथा देवादेः शास्त्रावगत-शक्तेः स्व-सङ्कल्पाद् एव स्वे स्वे लोके स्वापेक्षित-नाना-रूप-भावः। एवꣳ ब्रह्मणोऽपि शास्त्रावगत-शक्तेः सर्वम् उपपन्नम्॥२५॥

१६४ कृत्स्न-प्रसक्तिर् निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा॥२।१।२६॥

चिद्-अचिद्-वस्तु-शरीरकꣳ ब्रह्मैव कार्य-कारणावस्थम् इति ह्य् उक्तम्। तत्र ब्रह्मणः शरीरिणो निरवयवत्वेन कृत्स्नस्य ब्रह्मणः कार्यत्वेनोपयोग-प्रसक्तिः; कार्यावस्थायामप्य् अꣳशान्तरेणावस्थितम् इति च पक्षे निरवयवत्व-शब्द-कोपो वा स्यात्। अतो ब्रह्म न कारणम्॥२६॥

परिहरति---

१६५ श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात्॥२।१।२७॥

श्रुति-प्रामाण्यान् नैवꣳ प्रसज्यते। शब्दैक-प्रमाणकत्वाद् ब्रह्म-स्वरूपस्य सकलेतर-प्रमाणावगत-वस्तु-विसजातीयत्वेन तत्र तत्रादृष्ट-शक्ति-योगो ब्रह्मणो न विरुद्धः। अतः कार्यत्वेन कारणत्वेन परिपूर्णस्यावस्थानꣳ सम्भवति। यथा जाति-वादिनाꣳ जातेः खण्ड-मुण्डादिषु॥२७॥

१६६ आत्मनि चैवꣳ विचित्राश् च हि॥२।१।२८॥

जीवात्मनि चाचिद्-धर्म-विरोधि-धर्म-योगो विसजातीय-शक्तित्वाद् एव। अग्नि-जलादयोऽप्य् अचिद्-विशेषा अन्योन्य-विलक्षणा नियत-शक्तयो विचित्रा दृश्यन्ते॥२८॥

१६७ स्व-पक्ष-दोषाच् च॥२।१।२९॥

कृत्स्न-प्रसक्त्य्-आदि-दोषो निरवयवेऽचित्-सजातीये प्रधान एवेति ब्रह्मैव कारणम्॥२९॥

१६८ सर्वोपेता च तद्-दर्शनात्॥२।१।३०॥

परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते इति श्रुतेः सर्व-शक्ति-योगश् च देवताया अवगम्यते॥३०॥

१६९ विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्॥२।१।३१॥

न तस्य कार्ये करणꣳ च विद्यते इति ब्रह्मणो विकरणत्वात् कारणत्वꣳ नेति चेत् तस्योत्तरꣳ शब्दैक-मूलत्वेन विसजातीयत्वाद् इति पूर्व-सूत्रोक्तम् एव॥३१॥

१७० न प्रयोजनवत्वात्॥२।१।३२॥

ब्रह्मणोऽवाप्त-समस्त-कामत्वेन सृष्टौ प्रयोजनाभावाद् ब्रह्म न कारणम्॥३२॥

१७१ लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्॥२।१।३३॥

अवाप्त-समस्त-कामस्यापि लीला-प्रयोजनत्वे नैरपेक्ष्यꣳ सम्भवति, लोके केवल-लीलायै कन्तुकाद्य्-आरम्भ-दर्शनात्। अस्यात्म-तृप्तस्यावाप्त-समस्त-कामत्वꣳ हि सदाभिमत-सकल-भोगोपकरण-सद्-भावः। आत्म-तृप्तेर् भोग-तृप्तिर् विसजातीया। लीला-रसस्यापि तद्-विलक्षणस्य त्रि-गुण-पुरुषाद्य्-उपकरणꣳ नित्यम् एव॥३३॥

१७२ वैषम्य-नैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति॥२।१।३४॥

देवादि-विषम-सृष्टया पक्ष-पातो नैर्घृण्यꣳ च न सम्भवति परस्य, क्षेत्रज्ञ-कर्म-सापेक्षत्वाद् विषम-सृष्टेः। तथा--- साधु-कारी साधुर् भवति पाप-कारी पापो भवतीति श्रुतिर् एव दर्शयति॥३४॥

१७३ न कर्माविभागाद् इति चेन् नानादित्वाद् उपपद्यते चाप्युलभ्यते च॥२।१।३५॥

सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवेत्य् एकत्वावधारणात्, तदानीꣳ क्षेत्रज्ञाभावात् कर्म न सम्भवतीति चेन् न; अनादित्वात् क्षेत्रज्ञानाꣳ तत्-तत्-कर्म-प्रवाहश् चास्त्य् एव। उपपद्यते च तद्-अनादित्वेऽप्य् अविभाग-श्रुतिः, नाम-रूप-विभागाभावात्, तद् धेदꣳ तर्ह्य् अव्याकृतम् आसीत् तन्-नाम-रूपाभ्याꣳ व्याक्रियतेत्य् अनयैकार्थ्यात्। उपलभ्यते च श्रुतिषु क्षेत्रज्ञानादित्वम्, ज्ञाज्ञौ द्वाव् अजाव् ईशनीशौ, नित्यो नित्यानाम् इति॥३५॥

१७४ सर्व-धर्मोपपत्तेश् च॥२।१।३६॥

प्रधान-परमाण्व्-आदिष्व् अनुपपन्नानाꣳ सर्व-धर्माणाꣳ ब्रह्मणि सकलेतर-विलक्षणत्वेन सर्व-शक्ति-श्रुत्या चोपपत्तेर् ब्रह्मैव कारणम् इति सिद्धम्॥३६॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते वेदान्तसारे द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः।

१७५ रचनानुपपत्तेश् च नानुमानꣳ प्रवृत्तेश् च॥२।२।१॥

दार्वादेर् अचेतनस्य रथ-प्रासादादि-निर्माणे तद्-अभिज्ञानधिष्ठितस्य रचनानुपपत्तेश् च तज्-ज्ञाधिष्ठितस्य रचनाप्रवृत्तेश् च, अनुमानगम्यꣳ प्रधानम् अचेतनꣳ प्राज्ञानधिष्ठितꣳ न जगत्-कारणम्॥१॥

१७६ पयोम्बुवच् चेत् तत्रापि॥२।२।२॥

यथा पयोऽम्बु च दध्य्-आदि-भावेऽनपेक्षम्, तद्वत् प्रधानम् अपीति चेत् तत्राप्य् उक्त एव हेतुः, तस्यापि पक्षीकृतत्वात्॥२॥

१७७ व्यतिरेकानवस्थितेश् चानपेक्षत्वात्॥२।२।३॥

प्राज्ञाधिष्ठितत्वानपेक्षत्वेन सर्वदा सृष्टि-प्रसङ्गाच् च न प्रधानꣳ कारणम्॥३॥

१७८ अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत्॥२।२।४॥

क्षीरीभवद् धेनूपयुक्त-तृणादिवत् प्रधानम् अपीति न युक्तꣳ वक्तुम्, अनडुद्-आदिष्व् अदर्शनात्; तद् धि प्राज्ञाधिष्ठितम्॥४॥

१७९ पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि॥२।२।५॥

पुरुषः स्व-सन्निधानात् प्रधानꣳ प्रवर्तयति। अन्ध-पङ्गु-पुरुषवद् अश्मवद् अयस्कान्ताश्मवद् इति न प्राज्ञापेक्षेति चेन् न, तथापि न प्रधान-प्रवृत्ति-सम्भवः, अविकृतत्वात् पुरुषस्य। पङ्ग्व्-अन्धादेर् मार्गोपदेश-देशान्तर-गमनादिः कादाचित्को विकारो ह्य् अस्ति॥५॥

१८० अङ्गित्वानुपपत्तेश् च॥२।२।६॥

गुणानाम् उत्कर्षापकर्ष-रूपाङ्गाङ्गि-भावाद् धि जगत्-प्रवृत्तिः, प्रति-सर्गावस्थायाꣳ साम्यावस्थानाꣳ वैषम्य-कृताङ्गाङ्गित्वानुपपत्तेश् च न जगद्-आरम्भः॥६॥

१८१ अन्यथानुमितौ च ज्ञ-शक्ति-वियोगात्॥२।२।७॥

ज्ञस्य या शक्तिस् तद्-वियोगात्--- ज्ञातृत्व-शक्ति-वियोगाद् इत्य् अर्थः। उक्त-प्रकार-व्यतिरिक्त-प्रकारेण प्रधानानुमितौ च प्रधानस्य ज्ञातृत्व-शक्ति-वियोगात् रचनानुपपत्त्य्-आदयो दोषास् तद्-अवस्थाः॥७॥

१८२ अभ्युपगमेऽप्य् अर्थाभावात्॥२।२।८॥

प्रधानाभ्युपगमेऽपि प्रयोजनाभावान् न तद्-अनुमेयम्। पुरुषस्य निर्विकारस्य प्रधान-दर्शन-रूप-विकारासम्भवात्, प्रकृति-धर्माध्यासनिमित्त-भोगः, तद्-विवेकानुसन्धान-कृत-कैवल्यꣳ च न सम्भवति॥८॥

१८३ विप्रतिषेधाच् चासमञ्जसम्॥२।२।९॥

पुरुषस्य द्रष्टृत्व-भोक्तृत्व-निर्विकारत्वादि-विरुद्ध-सहस्राभ्युपगमाच् चासमञ्जसꣳ कापिल-मतम्॥९॥

१८४ महद् दीर्घवद् वा ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याम्॥२।२।१०॥

असमञ्जसम् इति वर्तते, वाशब्दश् चार्थे। ह्रस्व-परिमण्डलाभ्याꣳ महद् दीर्घवत्--- द्व्य्-अणुक-त्र्य्-अणुकोत्पत्तिवद् अन्यच् च तन्मतꣳ सर्वमसमञ्जसम्। अवयवास्वकीयैष्षड्भिः पार्श्वैस्सꣳयुज्यमाना हि पृथुतरम् अवयविनम् आरभन्ते। परमाणूनाꣳ निरवयवत्वेन पार्श्वानभ्युपगमात्; पार्श्वाननपेक्ष्य सꣳयुज्यमानानाꣳ न पृथुतर-द्रव्यारम्भकत्व-सम्भवः॥१०॥

१८५ उभयधापि न कर्मातस् तद्-अभावः॥२।२।११॥

अणुगताद्य्-अकर्मासम्भवात् तत्-कृताणुसꣳयोगाभावात् क्षेत्रज्ञादृष्टानाꣳ विपाकापेक्षत्वेऽपि न तत्-कृत-कादाचित्काणुगत-कर्म-सम्भवः; अनपेक्षत्वे प्राग् अप्य् उत्पादकꣳ स्यात्। विपाको नाम कश्चिद् अदृष्टगतो धर्मो न ज्ञायते; कर्म-विधि-वेलायाम् एव काल-विशेष-नियत-फल-दायित्वꣳ यस्य कर्मणश् चोदितम्, तस्य तत्-तत्-कालागम एव विपाकः। अनियत-काल-विशेषाणाꣳ कर्मणाꣳ प्रबल-कर्मान्तरा-प्रतिबन्ध एव विपाकः, अदृष्टानि च तत्-तत्-कर्मानुगुण-फल-दान-स्वभावानि। अतोऽनन्तैर् आत्मभिर् विविध-काल-फल-दायित्वेनानुष्ठितानाम् एकदैक-रूप-विपाको न सम्भवति। अनुमेयेश्वरासिद्धेस् तद्-अधिष्ठानाच् च न सम्भवति॥११॥

१८६ समवायाभ्युपगमाच् च साम्याद् अनवस्थितेः॥२।२।१२॥

समवायाभ्युपगमाच् चासमञ्जसम्, समवायस्यापि जाति-गुणादेर् इवापृथक्सिद्धि-हेत्व्-अपेक्षा-साम्याद् अनवस्थितेः, समवायस्य तत्-स्वभाव-कल्पनायाꣳ जात्य्-आदेर् एव तन्-न्याय्यम्॥१२॥

१८७ नित्यम् एव च भावात्॥२।२।१३॥

समवायस्य नित्यत्वाभ्युपगमे सम्बन्धि-नित्यत्वम् अन्तरेण तद्-अनुपपत्तेर् अवयवावयविनोर् उभयोर् नित्यत्व-प्रसङ्गाद् असद् एवेदम्॥१३॥

१८८ रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात्॥२।२।१४॥

परमाणूनाꣳ रूपादिमत्त्वान् नित्यत्वादि-विपर्ययश् च, घटादिषु तथा दर्शनात्॥१४॥

१८९ उभयधा च दोषात्॥२।२।१५॥

अनित्यत्वादि-भयाद् रूपादि-शून्यत्वे कारण-गुण-पूर्वकत्वासिद्धिः, तद्-भयाद् रूपादिमत्त्वे च अनित्यत्वादिर् इत्य् उभयधा च दोषाद् असमञ्जसम् एव॥१५॥

१९० अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा॥२।२।१६॥

काणाद-पक्षे कस्याप्य् अꣳशस्य वैदिकैर् अपरिग्रहाद् अनुपपन्नत्वाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा॥१६॥

१९१ समुदाय उभय-हेतुकेऽपि तद्-अप्राप्तिः॥२।२।१७॥

अणु-हेतुके पृथिव्य्-आदि-समुदाये, पृथिव्य्-आदि-हेतुके शरीरेन्द्रिय-समुदाये च सुगताभ्युपगते तद्-अभ्युपगम-प्रकारेणैव समुदायासिद्धिः। क्षणिकत्वꣳ हि तैर् अभ्युपगम्यते। सꣳहतौ व्याप्रियमाणाः परमाणवः पृथिव्य्-आदयश् च तदानीम् एव नष्टाश् चेत्, के समुदायि-रूपेण सꣳहन्यन्ते॥१७॥

१९२ इतरेतर-प्रत्ययत्वाद् उपपन्नम् इति चेन् न सङ्घात-भावानिमित्तत्वात्॥२।२।१८॥

अस्थिरेषु स्थिरत्व-बुद्धि-रूपाविद्या-राग-द्वेषादि-परम्परया अन्योन्य-कारणत्वात् सर्व-कारणत्वम् उपपन्नम् इति चेन् न; अविद्यायाः सङ्घात-भावानिमित्तत्वात्। न हि शुक्तिकादिषु रजतादि-बुद्धि-रूपाविद्यया शुक्तिकादिर् वस्तुतो रजतादि-कार्यꣳ करोति। अत्र विदुषस् तदानीम् एव नष्टत्वाद् अविद्या-निमित्त-रागादयोऽपि न सम्भवन्ति॥१८॥

१९३ उत्तरोत्पादे च पूर्व-निरोधात्॥२।२।१९॥

उत्तर-घटक्षणोत्पत्तौ पूर्व-घट-क्षणस्यापि नष्टत्वेनाभावस्यैवोत्पादकत्वाविशेषेण सर्वदोत्पत्तिश् च स्यात्॥१९॥

१९४ असति प्रतिज्ञोपरोधो योग-पद्यम् अन्यथा॥२।२।२०॥

असत उत्पत्ताव् अधिपति-सहकार्यादीनाꣳ ज्ञान-हेतुत्व-प्रतिज्ञाविरोधश् च। तस्यापि स्थित्य्-अभ्युपगमे युगपद् घट-द्वयोपलब्धि-प्रसक्तिः, अस्थितौ च सम्प्रयोग-ज्ञानापत्तेः योग-पद्यम्॥२०॥

१९५ प्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ख्या-निरोधाप्राप्तिर् अविच्छेदात्॥२।२।२१॥

निरोधः--- निरन्वय-विनाशः, स स्थूलः सूक्ष्मश् च न सम्भवति, कपालादि-भाव-रूपावस्थाप्राप्तेर् एव विनाश-शब्दाभिधेयत्वात्, सतो द्रव्यस्याविच्छेदात्॥२१॥

१९६ उभयधा च दोषात्॥२।२।२२॥

उत्पन्नस्य तुच्छतापत्तौ तुच्छाद् उत्पत्तौ चाभावाद् उत्पत्त्य्-असम्भवाद् अभावात्मक-कार्यापत्ति-रूप-दोषात् तुच्छत्वासिद्धिः॥२२॥

१९७ आकाशे चाविशेषात्॥२।२।२३॥

आकाशे च न तुच्छत्वम्, अबाधित-प्रतीत्य-विशेषात्। प्रतीयते ह्य् आकाशः श्येनादि-पतन-देशत्वेन॥२३॥

१९८ अनुस्मृतेश् च॥२।२।२४॥

प्रत्यभिज्ञानाꣳ च न क्षणिकत्व-सिद्धिः। तद् एवेदम् इति हि सामानाधिकरण्येनातीत-वर्तमान-देश-काल-विशिष्टꣳ वस्तु एकम् इति प्रतीयते। अस्याश् च सामग्री पूर्वानुभव-जनित-सꣳस्कारवतः पुरुषस्येन्द्रिय-सम्प्रयोगः॥२४॥

१९९ नासतोऽदृष्टत्वात्॥२।२।२५॥

ज्ञानाकार-वैचित्र्येण ज्ञाने स्वाकारꣳ समर्प्य विनष्टम् अप्य् अर्थम् अनुमिनोतीति वादश् च न सम्भवति, असतो विनष्टस्य धर्मिणो धर्म-सꣳक्रमणस्यादृष्टत्वात्। (ज्ञाने नीलाद्य्-आकार उपलभ्यते; स विनष्टस्यासतोऽर्थस्याकारो भवितुꣳ नार्हतिः। कुतः। अदृष्टत्वात्। न खलु धर्मिणि विनष्टे तद्-धर्मस्यार्थान्तरे सꣳक्रमणꣳ दृष्टम्)॥२५॥

२०० उदासीनानाम् अपि चैवꣳ सिद्धिः॥२।२।२६॥

क्षणिकत्वाभ्युपगमेऽनुष्ठातुर् अन्यत्वात् फलिनाꣳ निष्प्रयत्नानाम् अपि सर्वार्थ-सिद्धिः स्यात्॥२६॥

२०१ नाभाव उपलब्धेः॥२।२।२७॥

ज्ञान-व्यतिरिक्तार्थाभाव-वादश् च न सम्भवति; घटम् अहꣳ जानामीति कर्तृ-ज्ञान-कर्मतयार्थस्योपलब्धेर् न तद्-अभावः शक्यते वक्तुम्। पुरुषस्यार्थ-विशेष-व्यवहारानुगुण्यापादकत्वम् एव ज्ञानस्याकारः॥२७॥

२०२ वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत्॥२।२।२८॥

करण-दोषज-बाधक-प्रत्यय-राहित्य-रूप-वैषम्याच् च न स्वप्नादिवज् जागरित-ज्ञानस्य मिथ्यात्वम्॥२८॥

२०३ न भावोऽनुपलब्धेः॥२।२।२९॥

अर्थ-शून्यस्य ज्ञानस्य सद्-भावो न सम्भवति, अनुपलब्धेः। स्वप्न-ज्ञानस्याप्य् अर्थवत्तोपपादयिष्यते॥२९॥

२०४ सर्वथानुपपत्तेश् च॥२।२।३०॥

सर्व-शून्यवादश् च न सम्भवति। सद् इति प्रतिज्ञायाम् असद् इति प्रतिज्ञायाꣳ च तुच्छता न सम्भवति, अनुपपत्तेः; सद्-असद्-बुद्धि-तुच्छत्वादीनाꣳ वस्तु-गतान्योन्य-विरुद्ध-भाव-रूपावस्थाविशेष-विषयत्वात्॥३०॥

२०५ नैकस्मिन्न् असम्भवात्॥२।२।३१॥

अर्हतो मतꣳ न युक्तिमत्, एकस्मिन् वस्तुनि युगपत् सत्त्वासत्त्व-नित्यत्वानित्यत्व-भेदाभेदानाम् असम्भवात्। पर्यायरूपाश् च द्रव्यस्यास्तित्वादि-शब्द-बुद्धि-विषयाः परस्पर-विरुद्ध-पिण्डत्व-घटत्व-कपालत्वाद्य्-अवस्थाः युगपन् न सम्भवन्ति; तथा घटत्व-शरावत्वावस्थाश् च पृथिव्य्-आदेः प्रदेश-भेदेन। तथा च द्रव्यस्यानित्यत्वम् उत्पत्ति-विनाश-योगित्वम्, तद्-विपरीतꣳ नित्यत्वꣳ नैकस्मिन् समवैति॥३१॥

२०६ एवꣳ चात्माकार्त्स्न्यम्॥२।२।३२॥

आत्मनः शरीर-परिमाणत्वे बृहतः शरीराद् अल्पीयसि प्रविशतः अकार्त्स्न्यꣳ विकलत्वꣳ प्रसज्यते॥३२॥

२०७ न च पर्यायाद् अप्य् अविरोधो विकारादिभ्यः॥२।२।३३॥

तथा सङ्कोच-विकासावस्थायोगाद् अपि नाविरोधः, घटादिवद् विकारादि-योग-प्रसक्तेः॥३३॥

२०८ अन्त्यावस्थितेश् चोभय-नित्यत्वाद् अविशेषः॥२।२।३४॥

अन्त्यस्य--- मोक्षावस्था-परिमाणस्य एक-रूपावस्थितेस् तस्य स्वाभाविकत्वेनात्म-तत्-परिमाणयोर् उभयोर् नित्यत्वेन पूर्वत्रापि न विशेषः। विविध-देह-परिमाणत्वे वैकल्यꣳ स्याद् एव॥३४॥

२०९ पत्युर् असामञ्जस्यात्॥२।२।३५॥

नेति वर्तते, पशुपतेर् मतम् अनादरणीयम्, वेद-विरुद्ध-निमित्तोपादान-भेद-तद्-विरुद्धाचारपरत्वेनासामञ्जस्यात्॥३५॥

२१० अधिष्ठानानुपपत्तेश् च॥२।२।३६॥

अनुमेयेश्वराभ्युपगमेन हि केवलाधिष्ठातृत्वम् उच्यते। तथा सति, अशरीरस्य प्रधानाधिष्ठानानुपपत्तेः; सशरीरत्वे तु शरीरोत्पत्त्य्-अनिरूपणात्, सावयवस्य तस्य नित्यत्वे मही-महीधरादीनाम् अपि नित्यत्वाविरोधाच् च॥३६॥

२११ करणवच् चेन् न भोगादिभ्यः॥२।२।३७॥

करण-कलेवराद्य्-अधिष्ठानवद् अशरीरस्यैवाधिष्ठानम् इति चेन् न, पुण्य-पाप-निमित्तत्वात् तस्य तत्-फल-भोगादि-प्रसक्तेः॥३७॥

२१२ अन्तवत्त्वम् असर्वज्ञता वा॥२।२।३८॥

तथा सति क्षेत्रज्ञवद् अन्तवत्त्वम् असर्वज्ञता च॥३८॥

२१३ उत्पत्त्य्-असम्भवात्॥२।२।३९॥

साङ्ख्यादिवत् पञ्चरात्रम् अपि जीवोत्पत्त्य्-अभिधानात्, श्रुति-विरुद्धत्वेन तद्-असम्भवाद् अप्रमाणम्॥३९॥

२१४ न च कर्तुः करणम्॥२।२।४०॥

कर्तुः--- जीवात्, करणम्--- मनश् च, श्रुताव् उत्पद्यते इति नोच्यते, एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेत्य् आदि श्रुतेः॥४०॥

२१५ विज्ञानादि-भावे वा तद्-अप्रतिषेधः॥२।२।४१॥

वासुदेवात् सङ्कर्षणो नाम जीव इत्य् आदौ सङ्कर्षणादीनाꣳ विज्ञानादि-रूप-वासुदेवत्वे सति तद्-अभिधायिनः प्रामाण्यानिषेधः। परब्रह्म-वासुदेवस्य श्रुताव् अपि--- अजायमानो बहुधा विजायते इति चावतारः श्रूयते। जीवादि-शब्दास् तत्-तच्-छरीरक-सङ्कर्षणादीनाꣳ वाचकाः॥४१॥

२१६ विप्रतिषेधाच् च॥२।२।४२॥

तस्मिन्न् अपि तन्त्रे--- व्याप्ति-रूपेण सम्बन्धः तस्याश् च पुरुषस्य च। स ह्य् अनादिर् अनन्तश् च परमार्थेन निश्चितः॥ इति जीवोत्पत्ति-प्रतिषेधाच् चाविरोधः श्रुतः॥४२॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते वेदान्तसारे द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः।

२१७ न वियद् अश्रुतेः॥२।३।१॥

वियन् नोत्पद्यते, अश्रुतेः--- श्रुतिः श्रवणम्। निरवयवस्य, आत्मन इवोत्पत्ति-श्रवणासम्भवात्॥१॥

२१८ अस्ति तु॥२।३।२॥

श्रवणꣳ सम्भवत्य् एव--- आकाशः सम्भूतः इत्य् एव हि श्रुतिर् अतीन्द्रियार्थ-विषया वियद्-उत्पत्तिꣳ प्रतिपादयति। आत्मनोऽपि, न जायते इति प्रतिषेधाद् अनुत्पत्तिः॥२॥

२१९ गौण्य्-असम्भवाच् छब्दाच् च॥२।३।३॥

तत् तेजोऽसृजतेति तेजः-प्राथम्य-वचनात्, आकाशः सम्भूत इति श्रुतिर् गौणी, वायुश् चान्तरिक्षꣳ चैतद् अमृतम् इति शब्दाच् च॥३॥

२२० स्याच् चैकस्य ब्रह्म-शब्दवत्॥२।३।४॥

एकस्य सम्भूत-शब्दस्याकाशे गौणत्वम् अन्यत्र मुख्यत्वम् अनुषङ्गे सम्भवत्य् एव, श्रवणावृत्तिवत्। यथैकस्य ब्रह्म-शब्दस्य तस्माद् एतद् ब्रह्म नाम रूपम् अन्नꣳ च जायते इति प्रकृतौ गौणत्वम्, तपसा चीयते ब्रह्मेति मुख्यत्वम् आवृत्तौ॥४॥

परिहरति---

२२१ प्रतिज्ञाहानिर् व्यतिरेकात्॥२।३।५॥

येनाश्रुतꣳ श्रुतम् इत्य् आदिना एक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान-प्रतिज्ञाया अहानिर् वियद्-आदेर् ब्रह्म-कार्यत्वेन तद्-अव्यतिरेकाद् एव॥५॥

२२२ शब्देभ्यः॥२।३।६॥

आकाशः सम्भूत इत्य् आदि शब्देभ्योऽवगताꣳ वियद्-उत्पत्तिꣳ, तत्तेजोऽ-सृजतेत्य् अत्राकाश-शब्दावचनावगतꣳ तेजः-प्राथम्यꣳ न निवारयितुꣳ क्षमम्॥६॥

२२३ यावद् विकारꣳ तु विभागो लोकवत्॥२।३।७॥

ऐतदात्म्यम् इदꣳ सर्वम् इत्य् आदिना आकाशादेर् अपि विकारत्वावगमात्, तेजः-प्रभृति-विभाग-वचनꣳ सर्वस्य प्रदर्शनार्थम् इति निश्चीयते। यथा च लोके दशेमे देवदत्त-पुत्रा इत्य् उक्त्वा तेषु केषाञ्चिद् उत्पत्ति-वचनम्॥७॥

२२४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः॥२।३।८॥

तेजोऽत इत्य् आदि वक्तुꣳ वायोः पृथग् उपादानम्॥८॥

२२५ असम्भवस् तु सतोऽनुपपत्तेः॥२।३।९॥

असम्भवस् तु परस्य ब्रह्मण एव, इतरस्य, सद् एवेत्य् अवधारणाद्य्-अनुपपत्तेर् उत्पत्तिर् एव॥९॥

आकाशादि-व्यवहित-कार्याणाम् अपि साक्षाद् ब्रह्मण उत्पत्तिꣳ वक्तुꣳ पूर्व-पक्षम् आह---

२२६ तेजोऽतस् तथा ह्य् आह॥२।३।१०॥

तेजो वायोर् एवोत्पद्यते, न साक्षाद् ब्रह्मणः; वायोर् अग्निर् इत्य् आह॥१०॥

२२७ आपः॥२।३।११॥

अग्नेर् आपः इति श्रुतेर् आपोऽग्नेः॥११॥

२२८ पृथिवी॥२।३।१२॥

पृथिवी अब्धयः, अब्धयः पृथिवी इति श्रुतेः॥१२॥

२२९ अधिकार-रूप-शब्दान्तरेभ्यः॥२।३।१३॥

ता अन्नम् असृजन्तेत्य् अन्न-शब्देन पृथिव्य् एवाभिधीयते, महाभूत-सृष्ट्य्-अधिकारात्; यत् कृष्णꣳ तद्-अन्नस्येति पृथिवी-रूप-विधानात्, अब्धयः पृथिवीति पृथिवी-शब्दाभिधानाच् च॥१३॥

राद्धान्तम् आह---

२३० तद्-अभिध्यानाद् एव तु तल्-लिङ्गात् सः॥२।३।१४॥

तत् तेज ऐक्षत, ता आप ऐक्षन्तेति तद्-अभिध्यान-रूपात्, तद् ऐक्षत बहु स्याम् इत्य् एतत् सरूपात् परमात्म-कारणत्व-लिङ्गात् स एव परमात्मा तेजः-प्रभृति-शरीरकस् तत्-तच्-छब्दैः साक्षात्कारणत्वेनाभिधीयते॥१४॥

२३१ विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च॥२।३।१५॥

पारम्पर्य-क्रमाद् विपर्ययेण, एतस्माज् जायते प्राणः खꣳ वायुर् ज्योतिर् आपः इत्य् आदि वाक्याद् यः साक्षाद् ब्रह्मणः सृष्टेर् उपक्रमः, सोऽप्य् अतः--- तेजः-प्रभृति-शरीरक-ब्रह्मण एव सृष्टेर् उपपद्यते॥१५॥

२३२ अन्तरा विज्ञान-मनसी क्रमेण तल्-लिङ्गाद् इति चेन् नाविशेषात्॥२।३।१६॥

भूत-प्राणयोर् अन्तराले इन्द्रिय-ग्राम-मनसी क्रमेण उत्पद्येते इत्य् एतत् परम् इदꣳ वाक्यꣳ, खꣳ वायुर्ज्योतिरापः इत्य् आदि श्रुति-प्रत्यभिज्ञान-रूपात् लिङ्गात्; अत इदम् अपि पारम्पर्य-क्रम-परम् इति चेन् न, एतस्माज् जायत इत्य् अस्य प्राणादि-पृथिव्य्-अन्तेषु सर्वेषु प्रत्येकम् अन्वयाविशेषात्। अतस् तेजः-प्रभृतीनाम् अपि साक्षात् परमात्मैव कारणम्॥१६॥

तत् तेज ऐक्षतेति तेजः-प्रभृति-शब्दा लोके तत्-तद्-वस्तु-वाचिनो ब्रह्मणि भाक्ता इत्य् अत्राह---

२३३ चराचर-व्यपाश्रयस् तु स्यात् तद्-व्यपदेशोऽभाक्तस् तद्-भाव-भावित्वात्॥२।३।१७॥

चराचर-वस्तु-सम्बन्धि-तत्-तद्-वाचक-शब्दो ब्रह्मण्य् अभाक्तः--- मुख्य एव, अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नाम-रूपे व्याकरवाणीति तु सर्वस्य वस्तुनो नाम-रूप-भाक्त्वस्यात्मतया ब्रह्मानुप्रवेश-भाव-भावित्वात्। लौकिकास् त्व् एवम् अजानन्तो वाच्यैकदेशे प्रयुञ्जते॥१७॥

२३४ नात्मा श्रुतेर् नित्यत्वाच् च ताभ्यः॥२।३।१८॥

नात्मा उत्पद्यते, न जायते म्रियते इति श्रुतेः; नित्यो नित्यानाम् इत्य् आदि श्रुतिभ्यो नित्यत्वावगतेश् च॥१८॥

२३५ ज्ञोऽत एव॥२।३।१९॥

अथ यो वेदेदꣳ जिघ्राणीति स आत्मा, मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्म-लोके इत्य् आदि श्रुतेर् बद्धो मुक्तश् चात्मा ज्ञातैव। मनोऽस्य दैवꣳ चक्षुः इति श्रुतेः स्व-धर्म-भूतꣳ ज्ञानꣳ मनः॥१९॥

२३६ उत्क्रान्ति-गत्यागतीनाम्॥२।३।२०॥

उत्क्रान्ति-गत्यागतीनाꣳ श्रुतेर् अणुर् जीवः॥२०॥

२३७ स्वात्मना चोत्तरयोः॥२।३।२१॥

गत्यागत्योः स्वात्मनैव सम्पाद्यत्वाद् अप्य् अणुत्वꣳ निश्चितम्॥२१॥

२३८ नाणुर् अतच् छ्रुतेर् इति चेन् नेतराधिकारात्॥२।३।२२॥

स वा एष महान् अज आत्मेति श्रुतेर् नाणुर् इति चेन् न; यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मेति परमात्माधिकारात्॥२२॥

२३९ स्व-शब्दोन्मानाभ्याꣳ च॥२।३।२३॥

एषोऽणुर् आत्मेत्य् अणु-शब्दात्, आराग्र-मात्रो ह्य् अवर इत्य् उद्धृत्य उन्मान-शब्दाच् चाणुः॥२३॥

अणोर् अपि सकल-देह-व्यापि-वेदनानुभवेऽन्यमतेन हेतुम् आह---

२४० अविरोधश् चन्दनवत्॥२।३।२४॥

यथा चन्दन-बिन्दुर् एक-देश-स्थोऽपि सकल-देह-व्यापि सुखꣳ जनयति तद्वद् अविरोधः॥२४॥

२४१ अवस्थिति-वैशेष्याद् इति चेन् नाभ्युपगमाद् धृदि हि॥२।३।२५॥

देह-देश-विशेष-स्थितेश् चन्दनस्येति चेन् न, आत्मनोऽपि तद्-अभ्युपगमात्; हृदि ह्य् अयम् आत्मा, योऽयꣳ विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्य् अन्तर् ज्योतिर् इति श्रुतेः॥२५॥

स्व-मतेनाह---

२४२ गुणाद् वालोकवत्॥२।३।२६॥

आत्मा स्व-गुणेन ज्ञानेन सकल-देहꣳ व्याप्यानुभवति, यथा मणि-प्रभृतयः स्वकीयेनालोकेन सकल-देशꣳ व्याप्य प्रकाशयन्ति; प्रज्ञा-मात्रा-स्वर्पिताः इति श्रुतेः॥२६॥

न ज्ञानात्मनोर् व्यतिरेक इत्य् अत्राह---

२४३ व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति॥२।३।२७॥

गन्धवती पृथिवीतिवत् अहꣳ जानामीति गुणवत्त्वेनोपलब्धेर् व्यतिरेकोऽस्ति। दर्शयति च श्रुतिर् व्यतिरेकꣳ, जानात्य् एवायꣳ पुरुष इति॥२७॥

२४४ पृथग् उपदेशात्॥२।३।२८॥

आत्मनः पृथक्त्वेन चोपदिश्यते, न हि विज्ञातुर् विज्ञातेर् विपरिलोपो विद्यते इति॥२८॥

योऽयꣳ विज्ञान-मय इति ज्ञान-मात्र-व्यपदेशः कथम् इत्य् अत्राह---

२४५ तद्-गुण-सारत्वात् तु तद्-व्यपदेशः प्राज्ञवत्॥२।३।२९॥

ज्ञान-गुण-सारत्वाद् आत्मनो ज्ञानम् इति व्यपदेशः, यथा प्राज्ञस्य विपश्चितोऽपि, सत्यꣳ ज्ञानम् इति॥२९॥

२४६ यावद् आत्म-भावित्वाच् च न दोषस् तद्-दर्शनात्॥२।३।३०॥

आत्म-स्वरूपानुबन्धित्वाज् ज्ञानस्य तेन व्यपदेशे न दोषः। स्वरूपानुबन्धि-धर्मत्वेन गोत्वादीनाꣳ खण्डादेर् गौर् इत्य् आदि व्यपदेशो हि दृश्यते॥३०॥

सुषुप्त्य्-आदिष्व् असतो ज्ञानस्य यावद् आत्म-भावित्वꣳ कथम् इत्य् अत्राह---

२४७ पुꣳस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्ति-योगात्॥२।३।३१॥

सुषुप्त्य्-आदिषु सतो ज्ञानस्यानभिव्यक्तस्यापि जागरादाव् अभिव्यक्ति-सम्भवात्, स्वरूपानुबन्ध्य् एव ज्ञानम्; यथा पुꣳस्त्वासाधारण-सप्तम-धातोर् बाल्येऽपि सतो युवत्वेऽभिव्यक्तिः। जीवात्मनो ज्ञातृत्वम् अणुत्वꣳ चोक्तम्॥३१॥

२४८ नित्योपलब्ध्य्-अनुपलब्धि-प्रसङ्गोऽन्यतर-नियमो वान्यथा॥२।३।३२॥

अन्यथा--- ज्ञप्ति-मात्र-सर्व-गतात्म-वादे तावन् नित्यवत् सर्वदोपलब्धिः स्यात्; सङ्कोचकाभावाद् विद्यमानाया अनुपलब्धेर् अपि सैव हेतुर् इति सापि नित्यवत् स्यात्; ज्ञाने विद्यमानेऽपि हेत्वन्तरेण निवारणासम्भवात्। आगन्तुक-ज्ञान-सर्व-गतात्म-वादेऽपि स एव दोषः; सर्वात्मनाꣳ सर्व-गतत्वेन ज्ञान-हेतूनाꣳ मनः सꣳयोगादीनाꣳ सर्व-साधारणत्वात्। अदृष्ट-हेतूनाम् अपि सर्व-साधारणत्वात् तेनापि न नियमः। अथोपलब्ध्य्-अनुपलब्ध्योर् विरोधाद् उपलब्धेर् वै ते हेतवः स्युः; अनुपलब्धेर् वा। तथा सत्य् अन्यतर-नियमः स्यात्॥३२॥

२४९ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्॥२।३।३३॥

ज्ञाता सन्न् अयम् आत्मा कर्मसु कर्ता च। आत्मनोऽकर्तृत्वे कुर्यात्। न कुर्याद् इति शास्त्रानर्थक्यꣳ स्यात्॥३३॥

२५० उपादानाद् विहारोपदेशाच् च॥२।३।३४॥

प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे--- यथा कामꣳ परिवर्तते इत्य् उपादान-विहारोपदेशाच् च कर्ता॥३४॥

२५१ व्यपदेशाच् च क्रियायाꣳ न चेन् निर्देश-विपर्ययः॥२।३।३५॥

विज्ञानꣳ यज्ञꣳ तनुते इत्य् आदिना यज्ञादौ कर्तृत्व-व्यपदेशाच् च कर्ता। विज्ञान-शब्दो बुद्धेः, नात्मन इति चेन् न। तदा विज्ञानेनेति निर्देश-विपर्ययः स्यात्, बुद्धेः करणत्वात्॥३५॥

२५२ उपलब्धिवद् अनियमः॥२।३।३६॥

प्रकृतेर् एव कर्तृत्वे तस्याः सर्व-साधाणत्वेन पूर्वोपलब्ध्य्-अनियमवत् फलानियमः स्यात्॥३६॥

२५३ शक्ति-विपर्ययात्॥२।३।३७॥

प्रकृतेर् एव कर्तृत्वे कर्तुर् एव भोक्तृत्वम् इति सैव भोक्त्री स्याद् इत्य् अर्थः॥३७॥

२५४ समाध्यभावाच् च॥२।३।३८॥

प्रकृतेर् एव कर्तृत्वे प्रकृतेर् अन्योऽस्मीति समाध्य्-अभाव-प्रसङ्गाच् च॥३८॥

२५५ यथा च तक्षोभयधा॥२।३।३९॥

आत्मनः कर्तृत्वे इच्छायाꣳ करोति, अन्यथा न करोतीति, व्यवस्था च सिध्यति। यथा तक्षा स्व-कार्येषु। बुद्धेर् इच्छाभावान् न व्यवस्था; चेतन-धर्मत्वाद् इच्छायाः ॥३९॥

२५६ परात् तु तच्-छ्रुतेः॥२।३।४०॥

य आत्मानम् अन्तरो यमयतीत्य् आदि श्रुतेर् आत्मनः कर्तृत्वꣳ परायत्तम्; सर्वस्य चाहꣳ हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनꣳ चेत्य् आदि स्मृतेश् च॥४०॥

२५७ कृत-प्रयत्नापेक्षस् तु विहित-प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः॥२।३।४१॥

जीवः स्वेच्छया प्रवृत्ति-निवृत्ति-हेतु-भूतꣳ प्रयत्नꣳ करोति, जीवने तु कृतꣳ प्रयत्नꣳ प्रथम-प्रवृत्ति-हेतुम् अपेक्ष्य तद्-अनुमति-दानेन परः प्रवर्तयतीति तद्-विधि-निषेधावयर्थ्य-निग्रहानुग्रहेभ्योऽवगम्यते। यथा गुरुतर-दार्वादि-भरणम् अबलः प्रबल-सहकृतः कुर्वन्न् अपि स्वीय-प्रयत्नेन विधि-निषेध-योग्यो भवति। एवम् एव जीवः परम-पुरुषानुमति-सहकृतः प्रवर्तमानोऽपि विधि-निषेध-योग्य इति न कश्चिद् विरोधः॥४१॥

२५८ अꣳशो नाना-व्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाश-कितवादित्वम् अधीयत एके॥२।३।४२॥

जीवात्मा परम-पुरुषाꣳशः, पृथग् आत्मानꣳ प्रेरितारꣳ च मत्वा, स कारणꣳ करणाधिपाधिपः इत्य् आदि नाना-व्यपदेशात्; अन्यथा तत् त्वम् असि, अयम् आत्मा ब्रह्मेत्य् ऐक्योपदेशाच् च। ब्रह्म-दाशाः इत्य् आदि सर्व-जीवानाम् अप्य् ऐक्यम् अधीयत एके; अꣳशत्वाभ्युपगमे ह्य् उभयꣳ मुख्यꣳ भवति॥४२॥

२५९ मन्त्र-वर्णात्॥२।३।४३॥

पादोऽस्य विश्वा भूतानीति मन्त्र-वर्णाच् च॥४३॥

२६० अपि स्मर्यते॥२।३।४४॥

ममैवाꣳशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातन इत्य् आदिना॥४४॥

२६१ प्रकाशादिवत् तु नैवꣳ परः॥२।३।४५॥

ब्रह्माꣳशत्वेऽपि जीवस्य, जीवो यत् स्वरूपो यत् स्वभावश् च, नैवꣳ परः--- निरवद्यः सर्व-ज्ञः सत्य-सङ्कल्प एव सर्वदा। कथम्। प्रकाशादिवत्-- प्रकाश-विशिष्टानाꣳ मणि-प्रभृतीनाꣳ प्रकाशो विशिष्टैकदेशत्वेन यथाꣳशः। आदि-शब्दाद् विशेषणतैक-स्वभाव-जाति-गुण-शरीराणि गृह्यन्ते। विशेषणानाꣳ विशिष्टैकदेशतया तद्-अꣳशत्वेऽपि विशेषण-विशेष्ययोः स्वरूप-स्वभाव-भेदो न विरुद्धः। य आत्मनि तिष्ठन् यस्यात्मा शरीरम् इति हि श्रुतिः॥४५॥

२६२ स्मरन्ति च॥२।३।४६॥

चिद्-अचिद्-आत्मक-जगतो ब्रह्माꣳशत्वꣳ प्रकाशादिवद् इति पराशरादयः स्मरन्ति--- एक-देश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा। परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलꣳ जगत्॥ तत् सर्वꣳ वै हरेस् तनुः, तानि सर्वाणि तद्-वपुः इत्य् आदिषु॥४६॥

२६३ अनुज्ञा-परिहारौ देह-सम्बन्धाज् ज्योतिर् आदिवत्॥२।३।४७॥

ब्रह्माꣳशत्वेऽपि सर्व-जीवानाꣳ कस्यचिद् वेदाध्ययनादौ अनुज्ञा, कस्यचित् परिहार इत्य् एतौ ब्राह्मणादि-देह-विशेष-सम्बन्धाद् उपपद्येते; यथाग्नयादेः श्रोत्रियागार-श्मशानदि-सम्बन्धात्॥४७॥

२६४ असन्ततेश् चाव्यतिकरः॥२।३।४८॥

प्रतिदेहꣳ भिन्नत्वात्, अणुत्वेन तत्र तत्र परिच्छिन्नत्वाच् च, ज्ञान-सुखाद्य्-अव्यतिकरः। अज्ञानोपाधिभ्याꣳ ब्रह्मैव सम्बध्यत इति पक्ष-द्वयेऽपि न तत्-तद्-व्यवस्था॥४८॥

२६५ आभासा एव च॥२।३।४९॥

पक्ष-द्वयेऽपि हेतवश् चाभासाः॥४९॥

२६६ अदृष्टानियमात्॥२।३।५०॥

सत्य-मिथ्योपाधि-कृतत्वेऽप्य् आत्मनाꣳ ब्रह्मण एवाज्ञानम् उपाधिश् चेति तत्-तत्-कृतेनादृष्टादिनापि न नियमः॥५०॥

२६७ अभिसन्ध्यादिष्व् अपि चैवम्॥२।३।५१॥

अदृष्ट-हेतु-भूताभिसन्ध्यादिष्व् अपि चैवम् एव॥५१॥

२६८ प्रदेश-भेदाद् इति चेन् नान्तर्भावात्॥२।३।५२॥

उपाधि-सम्बन्धि-ब्रह्म-प्रदेश-भेदाद् व्यवस्थेति चेन् न; उपाधिषु गच्छत्सु सर्व-प्रदेशानाꣳ तद्-अन्तर्भावात्॥५२॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते वेदान्तसारे द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः।

२६९ तथा प्राणाः॥२।४।१॥

यथा जीवोत्पत्तिर् नित्यत्व-श्रुतेर् नोपपद्यते तथेन्द्रियाण्य् अपि, असद् वा इदम् अग्र आसीत्\॥। ऋषयो वा व तेऽग्रे सद् आसीत्\॥। प्राणा वा व ऋषयः इति प्रलय-काले प्राणानाꣳ स्थित्य्-उपदेशात्॥१॥ नैवम्---

२७० गौण्य्-असम्भवात् तत् प्राक् छ्रुतेश् च॥२।४।२॥

तस्य परमात्मन एव सृष्टेः प्राग् अवस्थान-श्रुतेः ऋषि-शब्दः प्राण-शब्दश् च परमात्मन्य् एव। बहुत्वासम्भवाद् बहु-वचन-श्रुतिर् गौणी॥२॥

२७१ तत्-पूर्वकत्वाद् वाचः॥२।४।३॥

परमात्मनः सृष्टि-पूर्वकत्वाद् इतरेषाꣳ नाम-योगस्य तदानीꣳ प्राण-शब्दो नेन्द्रिय-विषयः॥३॥

२७२ सप्त गतेर् विशेषितत्वाच् च॥२।४।४॥

सप्तैवेन्द्रियाणि, सप्त प्राणाः, यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह, बुद्धिश् च, इति सप्तानाम् एव सहगतेस् तेषाम् एव योगे विशेषितत्वाच् च॥४॥

२७३ हस्तादयस् तु स्थितेऽतो नैवम्॥२।४।५॥

हस्तादयोऽपीन्द्रियाणि, जीवे देहान्तरवस्थिते उपकारकत्वाविशेषात्। अतो न सप्तैव, अपि त्व् एकादश, दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशः, इन्द्रियाणि दशैकꣳ चेति श्रुति-स्मृतिभ्याम्। बुद्ध्य्-आदयो मनोवृत्ति-भेदाः। सप्तानाꣳ गति-श्रवणꣳ विशेषणꣳ च तेषाꣳ प्राधान्यात्॥५॥

२७४ अणवश् च॥२।४।६॥

तानि चाणूनि, प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्तीति गति-श्रवणात्॥६॥

२७५ श्रेष्ठश् च॥२।४।७॥

श्रेष्ठः पञ्च-वृत्ति-प्राणोऽप्य् उत्पद्यते। उत्तर-चिन्तार्थोऽयम् अनुवादः॥७॥

२७६ न वायु-क्रिये पृथग् उपदेशात्॥२।४।८॥

पञ्च-वृत्ति-प्राणो न वायु-मात्रम्, तत्-क्रिया वा, एतस्माज् जायते प्राणः खꣳ वायुर् इति पृथग् उपदेशात्॥८॥

२७७ चक्षुर् आदिवत् तु तत्-सह-शिष्टयादिभ्यः॥२।४।९॥

वायोः पृथग्-भूतोऽयꣳ नाग्न्य्-आदिवत् भूतान्तरम्; वायुर् एव देह-धारण-योग्याकारम् आपन्नः चक्षुर्-आदिवत् जीवोपकरणम्, चक्षुर्-आदिभिः सहोपदेश-तत्-तुल्योपकार-तन्-मुख्यत्वेभ्यः॥९॥

२७८ अकरणत्वाच् च न दोषस् तथा हि दर्शयति॥२।४।१०॥

करणम्--- क्रिया; न जीवोपकार-रूप-क्रिया-रहितत्वे दोषः, यतः श्रुतिर् एव देहेन्द्रियाद्य्-अशैथिल्य-करणꣳ दर्शयति, प्राणोत्क्रमणे देहेन्द्रियादि-शैथिल्याभिधानात्॥१०॥

२७९ पञ्च-वृत्तिर् मनोवद् व्यपदिश्यते॥२।४।११॥

प्राण एक एव स्व-वृत्तिभिः पञ्चभिः प्राणापानादि-नाम-भाग् भवति; कामादिभिर् यथैकम् एव मनः, कामः सङ्कल्प इत्य् आरभ्य एतत् सर्वꣳ मन एवेति॥११॥

२८० अणुश् च॥२।४।१२॥

प्राणोऽनूत्क्रामतीत्य् उत्क्रान्तेर् अणुः॥१२॥

२८१ ज्योतिर्-आद्य्-अधिष्ठानꣳ तु तद्-आमननात् प्राणवता शब्दात्॥२।४।१३॥

जीवेन सह अग्नयादेर् इन्द्रियाद्य्-अधिष्ठानꣳ परमात्म-सङ्कल्पाद् एव भवति; योऽग्नौ तिष्ठन्\॥। योऽग्निम् अन्तरो यमयति, इत्य् आदि शब्दात्॥१३॥

२८२ तस्य च नित्यत्वात्॥२।४।१४॥

सर्वस्य तन्-नियाम्यत्व-नियमात्॥१४॥

२८३ त इन्द्रियाणि तद्-व्यपदेशाद् अन्यत्र श्रेष्ठात्॥२।४।१५॥

श्रेष्ठाद् अन्यत्र ये प्राणाः, त इन्द्रियाणि, तेष्व् एवेन्द्रिय-व्यपदेशात्, इन्द्रियाणि दशैकꣳ चेत्य् आदि॥१५॥

२८४ भेद-श्रुतेर् वैलक्षण्याच् च॥२।४।१६॥

एतस्माज् जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चेति भेदेनोत्पत्ति-श्रुतेः, इन्द्रिय-वृत्त्य्-उपरमेऽपि प्राण-वृत्त्य्-अनुपरम-वैलक्षण्याच् च॥१६॥

२८५ सꣳज्ञा-मूर्ति-कॢप्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशात्॥२।४।१७॥

देवादि-नाम-रूप-व्यष्टि-सृष्टिश् चतुर्मुख-शरीरकात् परमात्मन एव; न केवल-चतुर्मुखात्। *नामरूपे व्याकरवाणि तासाꣳ त्रिवृतꣳत्रिवृतमेकैकाꣳ करवाणीति त्रिवृत्करणꣳ कुर्वतो नामरूपव्याकरणोपदेशात्। त्रिवृत्करणꣳ तु केवल-चतुर्मुखस्य न सम्भवति; त्रिवृत्-कृतैस् तेजो-ऽब्-अन्नैर् अण्डम् उत्पाद्य पश्चाच् चतुर्मुख-सृष्टिः, तद्-अण्डम् अभवद् धैमꣳ\॥। तस्मिञ् जज्ञे स्वयꣳ ब्रह्मा, इत्य् आदि स्मृतेः॥१७॥

२८६ माꣳसादि भौमꣳ यथा-शब्दम् इतरयोश् च॥२।४।१८॥

अन्नम् अशितꣳ त्रेधा विधीयते इत्य् अत्र प्राग्-उक्त-त्रिवृत्-करणाद् अर्थान्तर-भूतोऽण्डान्तर्वर्ति-पुरुष-भुक्तान् नादीनाꣳ परिणाम-प्रकार उच्यते। अन्यथा माꣳस-मनसोः पुरीषाद् अणीयस्त्वेनाप्यत्व-तैजसत्व-प्रसक्तिः। तथा सति, अन्नम् अशितꣳ त्रेधेति भूमेर् एव त्रिधात्वोपक्रमः, अन्न-मयꣳ हि सोम्य मन इति मनसो भौमत्वꣳ च विरुध्यते। तथेतरयोर् अप्-तेजसोस् त्रैविध्यꣳ विरुध्यते। तद् इदम् आह---माꣳसादि भौमꣳ यथा-शब्दम् इतरयोश् चेति। पुरीषवन् माꣳस-मनसी अपि भौमे इतीहोच्यते। तथा मूत्रवल् लोहित-प्राणाव् अप्याप्यौ; तथा अस्थिवन् मज्जा-वाचौ तैजस्यौ॥१८॥

पूर्वम् एव त्रिवृत्-कृतꣳ चेत्, त्र्यात्मकꣳ वस्तु कथम् अन्नम् आपस् तेज इत्य् उच्यत इत्य् अत्राह---

२८७ वैशेष्यात् तु तद्-वादस् तद्-वादः॥२।४।१९॥

अन्नादि-भूयस्त्वेन वैशेष्याद् अन्नादि-वादः॥१९॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते वेदान्तसारे द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥

समाप्तश् चाध्यायः॥

२८८ तद्-अन्तर-प्रतिपत्तौ रꣳहति सम्परिष्वक्तः प्रश्न-निरूपणाभ्याम्॥३।१।१॥

जीवो देहादेहान्तर-प्राप्ती भूत-सूक्ष्मैः सम्परिष्वक्तो यातीति पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ प्रश्न-प्रतिवचनाभ्याम् अवगम्यते। वेत्थ यथा पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्तीति प्रश्नः, इति तु पञ्चम्याम् आहुताव् आपः पुरुष-वचसो भवन्तीति प्रतिवचनम्। उत्तरैः सूत्रैर् अर्थोऽभिव्यज्यते। स चायम् अर्थः--- जीवो ब्राह्मणादि-देह-स्थः स्वाहादानादि-कर्म-कृत् तत्-तत्-फल-भोगायास्माद् देहाद् उत्थाय गच्छन्, एतद्-देह-स्थाभिर् भूतान्तर-सꣳसृष्टाभिः सूक्ष्माकाराभिर् अद्भिः सम्परिष्वक्तोऽग्नित्वेन निरूपितꣳ द्यु-लोकꣳ प्राप्य, ताभिर् एवामृत-मय-देहाकार-परिणताभिर् अद्भिपरिष्वक्तो देवानाꣳ शेषत्वम् उपगम्य, तैः सह तत्र भोगम् अनुभूय, कर्मावसाने भुक्त-शिष्ट-ब्राह्मणादि-योनिः प्रापक-कर्मणा सह पुनर् अपीमꣳ कर्म-लोकम् आगम्य, कर्म कर्तुꣳ ताभिः परिष्वक्तोऽग्नित्व-रूपितꣳ पर्जन्यꣳ प्राप्य, वर्ष-धाराभिः सहाग्नित्व-निरूपिताꣳ पृथिवीम् उपगम्य, व्रीह्य्-आदि-सस्येन सꣳयुज्य, अन्नाकार-परिणतेन तेन सहाग्नित्व-निरूपितꣳ पुरुषꣳ प्राप्य, तत्र शुक्लाकार-परिणताभिस् ताभिर् अद्भिः परिष्वक्तोऽग्नित्व-निरूपिताꣳ योषितꣳ प्राप्य तत्र गर्भाकार-परिणताभिस् ताभिर् अद्भिः पुरुष-शब्दाभिलपनीयाभिः परिष्वक्तः कर्मानुरूपꣳ ब्राह्मणादि-रूपेण जायते इति॥१॥

२८९ व्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्॥३।१।२॥

सर्वस्य त्रिवृत्-करणेन त्र्य्-आत्मकत्वाद् भूतान्तर-सꣳसृष्टा एवापो भूयस्त्वेनाप्-शब्देनोच्यन्ते॥२॥

२९० प्राण-गतेश् च॥३।१।३॥

प्राणम् अनूत्क्रामन्तꣳ सर्वे प्राणा अनूत्कामन्तीति जीवेन सहेन्द्रिय-गतेस् तद्-आश्रयत्वेन देह-गमनꣳ प्रतीयते॥३॥

२९१ अग्नयादि-गति-श्रुतेर् इति चेन् न भाक्तत्वात्॥३।१।४॥

अग्निꣳ वाग् अप्य् एतीतीन्द्रियाणाम् अग्न्य्-आदि गति-श्रुतेन जीवेन गमनम् इति चेन् न, वाग्-आद्य्-अभिमानि-देवतासु भाक्तत्वाद् वाग्-आदि-शब्दानाम्, ओषधीर् लोमानीत्य् अनपियद्भिर् लोमादिभिः सहपाठात्॥४॥

२९२ प्रथमेऽश्रवणाद् इति चेन् न ता एव ह्य् उपपत्तेः॥३।१।५॥

प्रथमे द्यु-लोकेऽपाम-श्रवणात् नापो गच्छन्ति; एतस्मिन्न् अग्नौ देवाः श्रद्धाꣳ जुह्वतीति श्रद्धैव श्रुतेति चेन् न, आप एव श्रद्धा-शब्देनोच्यन्त इत्य् अप्सु पृष्टासु तद्-उत्तरत्वोपपत्तेर् गम्यते। श्रद्धा वा आपः इति श्रूयते॥५॥

२९३ अश्रुतत्वाद् इति चेन् नेष्टादि-कारिणाꣳ प्रतीतेः॥३।१।६॥

अत्र प्रश्न-प्रतिवचनयोर् आप एव प्रतीयन्ते; न तत्-परिष्वक्तो जीव इति चेन् न, उत्तरत्र अथ य इमे ग्रामे इष्टा-पूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते इत्य् आदाव् इष्टादि-कारिणाꣳ गमन-प्रकार-वचनात्। द्यु-लोकाग्नि-सम्बन्ध्य्-अप्-शब्द-वाच्यस्य तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति सोमभूतस्यैव सोमो राजेति प्रत्यभिज्ञानाद् अद्भिः परिष्वक्तस् तच्-छरीरक एव आप इत्य् उच्यत इत्य् अवगम्यते॥६॥

२९४ भाक्तꣳ वानात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति॥३।१।७॥

एष सोमो राजा\॥।तꣳ देवा भक्षयन्तीति सोमापन्नस्य देवैर् भक्ष्यमाणत्व-वचनꣳ, भाक्तम् अनात्मवित्वेन देवोपकरणत्वाभिप्रायम्।

तथा हि दर्शयति श्रुतिः। यथा पशुर् एवꣳ स देवानाम् इति पशुवद् देवोपकरणत्वꣳ दर्शयति। तथात्मविदाम् अनात्मविदाꣳ च परम-पुरुषोपकरणत्वꣳ देवोपकरणत्वꣳ च स्मर्यते देवान् देव-यजो यान्ति मद्-भक्ता यान्ति माम् अपीति॥७॥

२९५ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्ट-स्मृतिभ्याꣳ यथेतम् अनेवꣳ च॥३।१।८॥

कृतस्य कर्मणोऽन्ते निवर्तमानो भुक्त-शिष्ट-कर्मवान् निवर्तत इति श्रुति-स्मृतिभ्याम् अवगम्यते। रमणीय-चरणाः\॥।रमणीयाꣳ योनिम् आपद्यन्ते इति श्रुतिः। ततः परिवृत्तौ कर्म-फल-शेषेण जातिꣳ रूपम् इत्य् आदिका स्मृतिः। आरोह-प्रकारेण मार्गैकदेशः, प्रकारान्तरेण चैकदेशः॥८॥

२९६ चरणाद् इति चेन् न तद्-उपलक्षणार्थेति कार्णाजिनिः॥३।१।९॥

रमणीय-चरणा इति चरण-शब्दान् नानुशयः, चरण-शब्दस्य स्मार्ताचार-विषयत्वाद् इति चेन् न, अनुशयोपलक्षणार्था आचार-श्रुतिः, तस्यैव सुख-साधनत्वात्॥९॥

२९७ आनर्थक्यम् इति चेन् न तद्-अपेक्षत्वात्॥३।१।१०॥

स्मार्ताचारस्यानुपयोगाद् आनर्थक्यम् इति चेन् न, तद्-अपेक्षत्वात् सर्वस्य पुण्य-कर्मणः, सन्ध्या-हीनोऽशुचिर् नित्यम् अनर्हः सर्व-कर्मसु इति वचनाद् इति काष्र्णाजिनि-मतम्॥१०॥

२९८ सुकृत-दुष्कृते एवेति तु बादरिः॥३।१।११॥

रमणीय-चरणाः\॥।कपूय-चरणा इति चरण-शब्देन सुकृत-दुष्कृते एवाभिधीयते; पुण्यꣳ कर्माचरतीति प्रसिद्धेर् इति बादरिः। एतद् एव स्वीकृतम्; स्मार्ताचारापेक्षꣳ सर्वꣳ पुण्यꣳ कर्मेति च स्वीकृतम्॥११॥

२९९ अनिष्टादिकारिणाम् अपि च श्रुतम्॥३।१।१२॥

इष्टा-पूर्ताद्य् अकुर्वताम् अपि चन्द्र-गमनम् अस्ति, ये वै के चास्माल् लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसम् एव ते इत्य् अविशेषात्॥१२॥

३०० सꣳयमने त्व् अनुभूयेतरेषाम् आरोहाव् अरोहौ तद्-गति-दर्शनात्॥३।१।१३॥

इष्टा-पूर्ताद्य् अकुर्वताꣳ यम-सदने तत्-फलम् अनुभूयारोहादिः, वैवस्वतꣳ सङ्गमनम् इत्य् आदौ तद्-गति-दर्शनात्॥१३॥

३०१ स्मरन्ति च॥३।१।१४॥

सर्वे चैते वशꣳ यान्ति यमस्येति॥१४॥

३०२ अपि सप्त॥३।१।१५॥

सप्त रौरवादीन् अपि स्मरन्ति॥१५॥

३०३ तत्रापि तद्-व्यापाराद् अविरोधः॥३।१।१६॥

तत्रापि यम-व्यापाराद् एव यम-वश्यताया अविरोधः॥१६॥

३०४ विद्या-कर्मणोर् इति तु प्रकृतत्वात्॥३।१।१७॥

विद्या-कर्मणोः फलꣳ ब्रह्म-गमनꣳ चन्द्र-गमनꣳ च। कथम्। तद् य इत्थꣳ विदुस् तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इष्टा-पूर्ते दत्तम् इत्य् उपासते ते धूमम् अभिसम्भवन्तीति प्रकृतत्वात् ब्रह्म-चन्द्र-गमनयोः। अतः पापिनाꣳ न तद्-गति-प्रसङ्गः॥१७॥

३०५ न तृतीये तथोपलब्धेः॥३।१।१८॥

न च पापिनाꣳ द्यु-लोक-गमनाय चन्द्र-लोक-गमनापेक्षा, तेषाꣳ द्यु-लोकꣳ गमनाभावोपलब्धेः, अथैतयोः पथोर् न कतरेण चेत्य् आरभ्य, एतत् तृतीयꣳ स्थानꣳ तेनासौ लोको न सम्पूर्यते इति। तृतीय-स्थानम् इति पाप-कर्माण उच्यन्ते॥१८॥

३०६ स्मर्यतेऽपि च लोके॥३।१।१९॥

लोके च द्रौपद्य्-आदीनाꣳ पुण्य-कर्मणाम् अपि पञ्चमाहुत्य्-अनपेक्ष-देहारम्भः स्मर्यते॥१९॥

३०७ दर्शनाच् च॥३।१।२०॥

तथा श्रुताव् अपि दृश्यते भूतानाꣳ त्रीण्य् एव बीजानि भवन्त्य् आण्ड-जꣳ जीव-जम् उद्भिज्-जम् इति। स्वेदजोद्भिज्जयोस् तद्-अनपेक्षत्वम्॥२०॥

३०८ तृतीय-शब्दावरोधः सꣳशोकजस्य॥३।१।२१॥

स्वेदजस्य उद्भिज्ज-शब्देन सङ्ग्रह इत्य् अर्थः॥२१॥

३०९ तत्-स्वाभाव्यापत्तिर् उपपत्तेः॥३।१।२२॥

यथेतम् आकाशम् इत्य् आदिना आकाश-सादृश्यापत्तिः प्रत्यवरोहत उपदिश्यते, तत्र तत्र सुख-दुःखानुभवाभावोपपत्तेः। तद्-अनुभवार्थꣳ हि तत्-तच्-छरीरता॥२२॥

३१० नातिचिरेण विशेषात्॥३।१।२३॥

व्रीह्य्-आदि-प्राप्तेः प्राग् आकाशादिषु नातिचिरꣳ तिष्ठति, अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् इति व्रीह्य्-आदाव् एव विशेष-वचनात्॥२३॥

३११ अन्याधिष्ठिते पूर्ववद् अभिलापात्॥३।१।२४॥

त इह व्रीहि-यवाः, इत्य् आदौ चान्य-जीवाधिष्ठिते व्रीहि-यवादौ सꣳश्लेष-मात्रम्, अवरोहतः आकाशादिष्व् इव जनन-हेतु-विरहिताभिलापात्। जायन्त इति वचनम् औपचारिकम्। यत्र ब्राह्मणादि-जन्मास्ति, तत्र रमणीय-चरणाः इति हि हेतुर् अभिलप्यते॥२४॥

३१२ अशुद्धम् इति चेन् न शब्दात्॥३।१।२५॥

अवरोहतः पूर्वानुष्ठितयागादिष्व् अग्नीषोमीयादि-हिꣳसा-गर्भत्वेन अशुद्धꣳ कर्मास्तीति चेन् न, हिरण्य-शरीर ऊर्ध्वः स्वर्गꣳ लोकम् एति, न वा उ वे तन् म्रियसे न रिष्यसि, इति पशु-सꣳज्ञपनस्याहिꣳसात्व-शब्दात्॥२५॥

३१३ रेतः-सिग्-योगोऽथ॥३।१।२६॥

यो यो ह्य् अन्नम् अत्ति यो यो रेतः सिञ्चतीत्य् अन्नेन सꣳसृष्टस्य रेतः-सिचा योग-मात्रम् अनन्तरम् उच्यते। अतः पूर्वम् अपि व्रीह्य्-आदि-योग-मात्रम्॥२६॥

३१४ योनेः शरीरम्॥३।१।२७॥

योनि-प्राप्तेः पश्चाद् एवावरोहता शरीरꣳ प्राप्यते॥२७॥

इति श्री-रामानुजाचार्य-विरचिते श्री-वेदान्त-सारे तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥

३१५ सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि॥३।२।१॥

सन्ध्ये--- स्वप्ने, अथ रथान् रथ-योगान् इत्य् आदिना अभिहिता सृष्टिर् जीव-कृता। पुष्करिण्यः स्रवन्त्य् असृजते स हि कर्तेति स्वप्न-दृशꣳ जीवम् एव कर्तारम् आह श्रुतिः॥१॥

३१६ निर्मातारꣳ चैके पुत्रादयश् च॥३।२।२॥

य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामꣳ कामꣳ पुरुषो निर्मिमाणः, इति, एनꣳ जीवꣳ स्वाप्नार्थ-निर्मातारम् एके शाखिनोऽधीयते। अत्र काम-शब्द-निर्दिष्टाः काम्य-मानतया पुत्रादयः; पूर्वत्र सर्वान् कामाञ् छन्दतः, इत्य् उक्त्वा शतायुषः पुत्र-पौत्रान् इति विवृतत्वात्॥२॥

३१७ माया-मात्रꣳ तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्त-स्वरूपत्वात्॥३।२।३॥

स्वप्ने या रथादि-सृष्टि; तद् इदम् ईश्वर-कृतꣳ माया-मात्रꣳ--- स्वप्न-दृशैवानुभाव्यꣳ तत्-काल-मात्रा-वसानम् इत्य् आश्चर्यतया मायेत्य् उक्तम्। जीवस्य सत्य-सङ्कल्पत्वादिकꣳ स्वाभाविकꣳ स्वरूपꣳ सꣳसार-दशायाꣳ कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तम् इति न तस्य सङ्कल्प-मात्रात् सृष्टिर् उपपद्यते। स हि कर्ता, पुरुषो निर्मिमाणः, इति न जीव-विषयम्, तस्मिꣳल् लोकाः श्रिताः सर्वे इति वचनात्॥३॥

स्वाभाविकस्य अनभिव्यक्ति-हेतुम् आह---

३१८ पराभिध्यानात् तु तिरोहितꣳ ततो ह्य् अस्य बन्ध-विपर्ययौ॥३।२।४॥

जीवस्यानाद्य्-अपचार-प्रवाहेणः पराभिध्यानाद् एव तिरोहितम्; तद्-अपचारात् तद्-अनुवृत्तेर् ह्य् अस्य बन्ध-विपर्ययौ, अथ तस्य भयꣳ भवति, अथ सोऽभयꣳ गतो भवतीति श्रुतेः॥४॥

३१९ देह-योगाद् वा सोऽपि॥३।२।५॥

सोऽपि तिरोभावः, देव-मनुष्यादि-देहाकाराचिद्-योगात् सृष्टि-वेलायाम्, नाम-रूप-विभागानर्ह-सूक्ष्माकाराचिद्-योगात् प्रलये॥५॥

३२० सूचकश् च हि श्रुतेर् आचक्षते च तद्-विदः॥३।२।६॥

अथ स्वप्ने पुरुषꣳ कृष्णम् इत्य् आदि श्रुतेः शुभाशुभ सूचकश् च हि स्वप्नः; स्वप्न-विदश् चाचक्षते तत्। अतो न जीवः स्रष्टा स्वाप्नार्थानाम्॥६॥

३२१ तद्-अभावो नाडीषु तच्-छूतेर् आत्मनि च॥३।२।७॥

स्वप्नाभावः सुषुप्तिः, आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति, सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीति श्रुतेर् नाडीषु परमात्मनि, पुरीतति शेते इति श्रुतेः पुरीतति च; प्रासाद-खट्वा-पर्यङ्कवद् अविरोधः॥७॥

३२२ अतः प्रबोधोऽस्मात्॥३।२।८॥

सत आगम्य न विदुर् इति ब्रह्मणः प्रबोध-श्रुतिः अत एव॥८॥

३२३ स एव तु कर्मानुस्मृति-शब्द-विधिभ्यः॥३।२।९॥

सता सम्पन्नोऽपि सुप्त एव प्रबुद्ध उत्तिष्ठति, ज्ञान वैधुर्येण कृतस्य कर्मणस् ते नानुभाव्यत्वात्, पूर्वानुभूत-प्रत्यभिज्ञानात्, त इह व्याघ्रो वा इत्य् आदि, यद् यद् भवन्ति तथा भवन्तीति शब्दात्, मोक्षोपायविध्य्-आनर्थक्याच् च॥९॥

३२४ मुग्धेऽर्ध-सम्पत्तिः परिशेषात्॥३।२।११॥

मूर्च्छिते पुरुषे या अवस्था, सा मरणायार्ध-सम्पत्तिर् इति हेतु-भेदात्, आकार-भेदात्, अपुनर् उत्थान-नियमाभावाच् च ज्ञायते॥१०॥

३२५ न स्थानतोऽपि परस्योभय-लिङ्गꣳ सर्वत्र हि॥३।२।११॥

जागरादिषु चतसृष्व् अवस्थास्व् अन्तर्यामित्वेन स्थितेर् अपि परस्य ब्रह्मणो न कश्चन दोषः; यतः सर्वत्र श्रुति-स्मृतिषु निरस्त-निखिल-दोष-सम्बन्धत्व-समस्त-कल्याण-गुणाकरत्व-रूपोभय-लिङ्गꣳ परꣳ ब्रह्म श्रुतम्, अपहत-पाप्मा\॥।सत्य-सङ्कल्पः, निरवद्यम् यः सर्वज्ञः सर्ववित् समस्त-कल्याण-गुणात्मकोऽसौ, सकला न यत्र क्लेशादयः इत्य् आदिषु॥११॥

३२६ भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकम् अतद्-वचनात्॥३।२।१२॥

जीवस्य स्वतोऽपहत-पाप्मनोऽपि शरीर- सम्बन्धित्वावस्था-भेदाद् यथा दोष-सम्बन्धः, तथा परस्यापि, यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आदि शरीर-सम्बन्धित्वाद् दोष इति चेन् न, यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आदिषु प्रतिपर्यायꣳ, स त आत्मान्तर्याम्य् अमृतः इति निर्दोषत्व-वचनात्॥१२॥

३२७ अपि चैवम् एके॥३।२।१३॥

एकस्मिन् शरीरेऽवस्थितयोर् जीव-परयोर् यो विशेष उक्तः, एवम् एके स्व-शब्देनाधीयते--- द्वा सुपर्णा इत्य् आरभ्य, पिप्पलꣳ स्वाद्व् अत्त्य् अनश्नन्न् अन्यो अभिचाकाशीतीति॥१३॥

३२८ अरूपवद् एव हि तत्-प्रधानत्वात्॥३।२।१४॥

मनुष्यादि-शरीरेषु शरीरित्वेऽपि रूप-रहित-वस्तुवद् एव वर्तते तत्--- ब्रह्म, जीवनाम् अरूपयोर् अपि निर्वोढत्वेन प्रधानत्वात्। तथा हि श्रुतिः, नाम-रूपयोर् निर्वहिता ते यद्-अन्तरा इति; नाम-रूपयोर् अन्तरा-अस्पृष्टो मध्ये वर्तते, अवश्य इत्य् अर्थः॥१४॥

३२९ प्रकाशवच् चावैयर्थ्यात्॥३।२।१५॥

यथा--- सत्यꣳ ज्ञानम् इति वाक्यावैयर्थ्यात् स्व-प्रकाशतया ज्ञान-स्वरूपꣳ ब्रह्म; तथा--- निरवद्यम्, यः सर्वज्ञः, परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया चेत्य् आदि परः शत-वाक्यावैयर्थ्यात् निरवद्यꣳ कल्याण-गुणाकरꣳ चेत्य् उभय-लिङ्गम् एव॥१५॥

३३० आह च तन्मात्रम्॥३।२।१६॥

सत्यꣳ ज्ञानम् इति ज्ञान-स्वरूपता-मात्रम् आह, नान्यन् निवारयति; अविशेषात्, विरोधाभावाच् च॥१६॥

३३१ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते॥३।२।१७॥

दर्शयति च निर्दोषत्वꣳ कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च वेदान्त-गणः, निष्कलꣳ निष्क्रियꣳ शान्तम्, तम् ईश्वराणाम् इत्य् आदिः। यो माम् अजम् अनादिम् इत्य् आदिना स्मर्यते च तत्॥१७॥

३३२ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्॥३।२।१८॥

यतः पृथिव्य् आदौ सर्वत्र स्थितस्यापि निर्दोषत्वꣳ कल्याण-गुणाकरत्वꣳ च; अत एव शास्त्रेषु जल-सूर्यकादिवद् इत्य् उपमा, आकाशम् एकꣳ हि यथा\॥।जलाधारेष्व् इवाꣳशुमान् इति॥१८॥ चोदयति----

३३३ अम्बुवद् अग्रहणात् तु न तथात्वम्॥३।२।१९॥

अम्बुनि सूर्यो यथा गृह्यते, न तथा परमात्मा पृथिव्य् आदौ; अत्र परमार्थतः स्थितः; अतो न निर्दोषत्वम् इति॥१९॥

परिहरति---

३३४ वृद्धि-हास-भाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभय-सामञ्जस्याद् एवꣳ दर्शनाच् च॥३।२।२०॥

नेति वर्तते। नैवम्, पृथिव्य् आदिष्व् अन्तर्भावात् परस्य तद्-गत-वृद्धि-हास-भाक्त्वꣳ दृष्टान्तेन निवर्त्यते इत्य् उभय-दृष्टान्तोपादान-सामञ्जस्याद् अवगम्यते। आकाशम् एकꣳ हि यथेति वस्तुतः स्थितम् आकाशꣳ, वस्तुतोऽनवस्थितꣳ च सूर्यकम् उभयम् उपादत्ते; अनवस्थितस्य यथा न दोष-स्पर्शः, तथा स्थितस्यापि हेत्व्-अभावाद् इति ज्ञापयितुम्। विवक्षित-धर्म-साम्यज्ञापनाय सिꣳह इवेति दृष्टान्तो दृश्यते। अथवा दर्शनाच् चेति, अश्व इव रोमाणि विधूय पापम् इत्य् आदौ विवक्षित-साम्यान्वयो दार्ष्टान्तिके हि दृश्यते। अश्वो हि रोमाणि सहजानि स्वावयव-भूतानि मूर्त-द्रव्याणि स्व-शरीरꣳ कम्पयन् कानिचिन् मुञ्चति; आत्मा तु स्वेन कदाचिद् अनुष्ठितानि क्षण-ध्वꣳसितया विनष्टानि कर्माणि भगवद्-अप्रीति-कराणीति भगवता स्वाप्रीति-कृत-दुःखानि दातुꣳ प्रवृत्तेन उपासन प्रीति-कृतानुग्रहान् निवर्तितानीति तत्-सम्पर्काभावम् अनुसन्दधाति॥२०॥

अथात आदेशो नेति नेतीति सकल-विशेष-प्रतिषेधान् नोभय-लिङ्गम् इत्य् अत आह---

३३५ प्रकृतैतावत्वꣳ हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥३।२।२१॥

द्वे वाव ब्रह्माणो रूपे इत्य् आरभ्य, कृत्स्न-प्रपञ्चस्य ब्रह्माणो रूपत्वेना प्रज्ञातस्य रूपत्वम् उपदिश्य, पुनस् तस्यैव प्रतिषेधा सम्भवात् प्रकृतैतावन् मात्रꣳ न भवति ब्रह्मेति ब्रह्माणः प्रकृतेयत्ताꣳ, नेतिनेतीति प्रतिषेधति। ततः पश्चात् पूर्वम् अनुक्तꣳ गुण-गणꣳ ब्रवीति च, न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्तीति। इति नेति निर्दिष्टाद् ब्रह्माणोऽन्यन् न हास्तीत्य् उत्कृष्टम्; अथ नामधेयꣳ सत्यस्य सत्यम् इति च। तन्-निर्वचनम्--- प्राणा वै सत्यꣳ तेषाम् एष सत्यम् इति। प्राणाः--- जीवात्मानः वियद् आदिवद् उत्पत्त्य्-अभावात् सत्यम्; तेभ्योऽप्य् एष सत्यꣳ, ज्ञान-सङ्कोचाद्य्-अभावात्। अतः प्रकृतेयत्ता-प्रतिषेधाद् उभय-लिङ्गम् एव॥२१॥

प्रत्यक्षेण सन्-मात्रꣳ ब्रह्मैव गृह्यते, अन्यत् सर्वꣳ भ्रान्तम् इति, नेति नेतीति निषेधार्थ इत्य् अत आह---

३३६ तद् अव्यक्तम् आह हि॥३।२।२२॥

ब्रह्मास्वरूपꣳ न केनापि प्रमाणेन व्यज्यते; तथाह हि श्रुति-गणः, न सꣳदृशे तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् इत्य् आदिः। प्रत्यक्षादिना तु पटादेर् एवास्तित्वꣳ गृह्यते; न ब्रह्मणः॥२२॥

३३७ अपि सꣳराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥३।२।२३॥

अपि चात्यर्थ-प्रियानुध्यान-रूप-सम्यक् प्रीणने सति ब्रह्म-स्वरूपꣳ गृह्यत इति श्रुति-स्मृतिभ्याम् अवगम्यते। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः इति श्रुतिः। नाहꣳ वेदैर् इत्य् आदि स्मृतिः॥२३॥

३३८ प्रकाशादिवच् चावैशेष्यꣳ प्रकाशश् च कर्मण्य् अभ्यासात्॥३।२।२४॥

सꣳराधन-कर्मण्य् अभ्यासाद् येषाꣳ ब्रह्म-स्वरूप-दर्शनꣳ जातꣳ; तद्-दर्शने ज्ञानानन्दादेर् इव जगद्-ऐश्वर्यस्यावैशेष्यꣳ प्रतीयते, अहꣳ मनुर् अभवꣳ सूर्यश् चेत्य् आदौ॥२४॥

३३९ अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्॥३।२।२५॥

अतः--- द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे इत्य् आदिनोपदिष्टेनानन्तेन कल्याण-गुणेन योगो ब्रह्मणः सिद्धः। तथा सत्य् उभय-लिङ्गम् एव ब्रह्म॥२५॥

३४० उभय-व्यपदेशात् त्व् अहि-कुण्डलवत्॥३।२।२६॥

आत्मैवेदꣳ सर्वम्, अस्मान् मायी सृजते इत्य् एकत्वनानात्व-व्यपदेशाद् अहेः कुण्डल-भावादिवद् ब्रह्म-स्वरूपस्यैव, द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे इत्य् आदिनोक्तः पृथिव्य्-आदि-भावः॥२६॥

३४१ प्रकाशाश्रयवद् वा तेजस्त्वात्॥३।२।२७॥

प्रकाश-तदाश्रययोर् यथा स्वरूप-भेदेऽपि तेजस्त्व-योगेनैक्यम्। एवम् अचिद्-ब्रह्मणोश् चैक-जाति-योगेन॥२७॥

३४२ पूर्ववद् वा॥३।२।२८॥

वा-शब्दः पक्ष-द्वय-व्यावृत्त्य्-अर्थः; यथा पूर्वत्र जीवस्य प्रकाश-जाति-गुण-शरीरवद् विशेषेणतैकस्वभावतया विशिष्टैकदेशत्वेनाꣳशत्वम्; एवम् अचिद्-वस्तुनोऽपि। आत्मैवेदꣳ सर्वम् इति चिद्-अचिदोर् एकेनैव शब्देन ऐक्याभिधानम् इत्य् अꣳशत्वम् अप्य् एकरूपम् इति पूर्ववद् वेत्य् उक्तम्। इतर-पक्षयोर् ब्रह्मणः सदोषतादि-दुर्वारम् इत्य् अर्थः। यस्य पृथिवी शरीरम्, यस्यात्मा शरीरम् इति चिद्-अचिद्-वस्तुनोः शरीरतया तद्-विशेषण-स्वभावता सिद्धा॥२८॥

३४३ प्रतिषेधाच् च॥३।२।२९॥

नास्य जरयैतज् जीर्यतीत्य्-आदिनाचिद्-धर्म-प्रतिषेधाच् चैवम्॥२९॥

३४४ परमतः सेतून्मान-सम्बन्ध-भेदव्य-पदेशेभ्यः॥३।२।३०॥

जन्माद्यस्य यतः इत्य् आदिना प्रतिपेधाच् चेत्य् एतद् अन्तेन यत् परम-कारणꣳ ब्रह्म प्रतिपादितम्; अतः परम् अपि किञ्चित् तत् त्वम् अस्तीति युक्त्याभासेनाशङ्कयते। अथ य आत्मा स सेतुः, एतꣳ सेतुꣳ तीर्त्व, चतुष्पा ब्रह्म, अमृतस्यैष सेतुः, इत्य् आदिभिर् अस्य ब्रह्मणः सेतुत्व-तरितव्यत्व-परिमितत्व-प्रापकत्वव्यपदेशेभ्यः, तेनेदꣳ पूर्ण-पुरुषेण सर्वम्, ततो यद् उत्तरतरम् इत्य् एतस्माद् अर्थान्तर-व्यपदेशाच् चान्यत् परम् अस्तीति॥३०॥

३४५ सामान्यात् तु॥३।२।३१॥

तु-शब्देनैतद् व्यावर्तयति। नैतद् युक्तम्; कुतः। न ह्य् एतस्माद् इति नेत्य् अन्यत् परम् अस्तीति मूर्तामूर्त-प्रपञ्च-प्रकारतया तद्-विशिष्टात्, इति नेति निर्दिष्टात् ब्रह्मणोऽन्यत् परꣳ नास्तीत्य् आदि-निषेध-सहस्रात्। परस्मिन् ब्रह्मणि सेतुत्वव्य-पदेशः प्रशासनात् सर्व-लोकासङ्कर-करत्वेन सेतु-सामान्यात् तु। तथाह--- अथ य आत्मा स सेतुर् विधृतिर् एषाꣳ लोकानाम् असम्भेदायेति। सर्वꣳ खल्व् इदꣳ ब्रह्म तज् जलान् इति शान्त उपासीतेत्य् आरभ्य उक्त-जगन्-निमित्तोपादान-भूतस्यैव ब्रह्मणः एतम् इतः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति परम-प्राप्यत्व-वचनात्। तरतिरपि प्राप्ति-वचनः॥३१॥

३४६ बुद्ध्य्-अर्थः पादवत्॥३।२।३२॥

चतुष्पाद् इत्य् उन्मान-व्यपदेशोऽपि, वाक् पादः चक्षुः पाद इतिवद् उपासनार्थः॥३२॥

३४७ स्थान-विशेषात् प्रकाशादिवत्॥३।२।३३॥

अपरिमितस्यापि स्थान-विशेष-सम्बन्धाद् अवच्छिद्यानुसन्धानꣳ युज्यते, प्रकाशाकाशादेर् इव विततस्यापि वातायन-घटादिना॥३३॥

३४८ उपपत्तेश् च॥३।२।३४॥

प्राप्यस्यैव परमात्मनः प्रापकत्वोपपत्तेः; यथाह--- यम् एवैष वृणुते तेन लभ्य इति॥३४॥

३४९ तथान्य-प्रतिषेधात्॥३।२।३५॥

यस्मात् परꣳ नापरम् अस्ति किञ्चिद् यस्मान् नानीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् इत्य् अस्मिन् वाक्ये पुरुषाद् अन्यस्य ज्यायस्त्व-प्रतिषेधाद् इतोऽधिकꣳ नास्ति। ततो यद् उत्तरतरम् इति तु यतः पुरुषतत्वा-दन्यदुत्कृष्टꣳ नास्ति; तत उत्तरतरꣳ पुरुषतत्त्वमेवा-रूपम् अनामयम्; य एतद् विदुर् अमृतास्ते भवन्त्य् अथेतरे दुःखम् एवापि यन्ति इत्य् उपक्रम-प्रतिज्ञातꣳ सहेतुकम् उपसꣳहृतम्। तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था इत्य् उपक्रमे प्रतिज्ञातम्; अन्यथा उपक्रम-विरोधश् च॥३५॥

३५० अनेन सर्व-गतत्व-मायाम् अशब्दादिभ्यः॥३।२।३६॥

अणोर् अणीयान् महतो महीयान्, तेनेदꣳ पूर्ण-पुरुषेण सर्वम्, व्याप्य नारायणः स्थितः, नित्यꣳ विभुꣳ सर्व-गतꣳ सुसूक्ष्मम् इत्य् आदि शब्दैर् अनेन ब्रह्मणा स्व-व्यतिरिक्त-तत्त्वस्य व्याप्तत्वम् अवगतम्; तत् तु तस्मात् परꣳ वारयति॥३६॥

३५१ फलम् अत उपपत्तेः॥३।२।३७॥

अतः परस्माद् ब्रह्मण एव कर्मभिर् उपासनेन चाराधिताद् भोगापवर्ग-रूप-फलꣳ सिद्धयति; कर्म क्षण-ध्वꣳसि न कालान्तरभावि-फलायालम् इति सर्वज्ञात् परम-कारुणिकात् फल-सिद्धिर् उपपद्यते॥३७॥

३५२ श्रुतत्वाच् च॥३।२।३८॥

श्रुतम् एव हि, अन्नादो वसुदानः, एष ह्य् एवानन्दयाति, इत्य् अस्यैव फल-दायित्वम्॥३८॥

३५३ धर्मꣳ जैमिनिर् अत एव॥३।२।३९॥

धर्मम् एव अतः--- उपपत्तेः, श्रुतत्वाच् च, फल-दायिनꣳ जैमिनिर् मेने। उपपत्तिस् तु कृष्यादेर् मर्दनादेश् च कर्मणः साक्षात्-परम्परया वा फल-सिद्धि-दर्शनम्। श्रुतत्वꣳ च कामिनः कर्तव्यतया कर्म-विधानान्यथानुपपत्त्या कर्मैवापूर्व-द्वारेण तत्-तत्-फल-साधनम् इति निश्चयः॥३९॥

३५४ पूर्वꣳ तु बादरायणो हेतु-व्यपदेशात्॥३।२।४०॥

पूर्वोक्तꣳ परम-पुरुषस्यैव फल-दायित्वꣳ भगवान् बादरायणो मन्यते, वायव्यꣳ श्वेतमाल-भेतेत्य् आदिषु, स एवैनꣳ भूतिꣳ गमयतीति भगवद्-आत्मकतया वाय्व्-आदेः कर्म-विधिष्व् एव फल-हेतुत्व-व्यपदेशात्। वाक्य-शेष-स्थꣳ विध्य्-अपेक्षितꣳ हि, प्रतितिष्ठन्ति ह वा, इत्य् आदिषु स्वीक्रियते। यो वायौ तिष्ठन्न् इति हि श्रूयते॥४०॥

इति श्री-रामानुजाचर्य-विरचिते श्री-वेदान्त-सारे तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥

३५५ सर्व-वेदान्त-प्रत्ययꣳ चोदनाद्य्-अविशेषात्॥३।३।१॥

सर्व-वेदान्त-प्रत्ययꣳ दहराद्य्-उपासनम् एकम् एव, विद्यात्, उपासीतेति कर्म-विधिष्व् इव चोदनाफल-सꣳयोग-रूपाख्यानाम् अविशेषात्॥१॥

३५६ भेदान् नेति चेद् एकस्याम् अपि॥३।३।२॥

अविशेष-पुनः-श्रुतिर् भेदापादिकेति न विद्यैक्यम् इति चेद् विद्यैक्येऽपि शाखान्तरे प्रतिपत्तृ-भेदान् न भेदः॥२॥

३५७ स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽधिकाराच् च सववच् च तन्-नियमः॥३।३।३॥

आथर्वण-वेदे तेषाम् एवैताꣳ ब्रह्म-विद्याꣳ वदेतेति शिरोवतवताꣳ नियमः। शिरोव्रतस्य स्वाध्यायाङ्गत्वेन, नैतदचीर्ण-व्रतोऽधीयीतेति तस्याध्ययन-सम्बन्धावगमात्; समाचाराख्य-ग्रन्थे, इदम् अपि वेद-व्रतेन व्याख्यातम् इति वेद-व्रतत्वावगमाच् च। ब्रह्म-विद्याम् इत्य् अत्र ब्रह्म-शब्दो वेद-विषयः। यथा सव-होमास् तेषाम् एव, तथा शिरोव्रतम् इति तन् न विद्या-भेद-लिङ्गम्॥३॥

३५८ दर्शयति च॥३।३।४॥

श्रुतिर् एव विद्यैक्यꣳ दर्शयति; छान्दोग्ये दहर-विद्योक्तꣳ गुणाष्टकꣳ तैत्तिरीयके केवलꣳ तस्मिन् यद् अन्तः इति वदति॥४॥

३५९ उपसꣳहारोऽर्थाभेदाद् विधि-शेषवत् समाने च॥३।३।५॥

एवꣳ सर्वत्र विद्यैक्ये अन्यत्रोक्तानाम् अन्यत्रोपसꣳहारस् तद्-विद्योपकार-रूपार्थैक्यात्; यथैक-विधि-शेषतया विहिताङ्गानाम् इति॥५॥

पूर्वकाण्डोक्तꣳ स्वीकृत्यात्र वक्तव्यम् आह---

३६० अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेन् नाविशेषात्॥३।३।६॥

वाजिनाꣳ छन्दोगानाꣳ चोद्गीथे प्राण-दृष्टयोपासनꣳ शत्रु-परिभव-फलꣳ हि विहितम्। तत्र विद्यैक्यꣳ पूर्व-पक्षꣳ हृदि निधाय राद्धान्त-च्छायया चोदयति। वाजिनाꣳ प्राण-दृष्टयोपासनम् उद्गीथ-कर्तृ-विषयम् इतरत्र कर्म-विषयम् इति शब्दाद् एव प्रतीयते; अथ हेमम् आसन्यꣳ प्राणम् ऊचुस् त्वꣳ न उद्गायेति तथेति तेभ्य उदगायत्, इत्य् आदिनोद्गीथ-कर्तृ-विषयꣳ वाजिनाम्; छन्दोगानाꣳ तु, य एवायꣳ मुख्यः प्राणस् तम् उद्गीथम् उपासाञ् चक्रिरे, इत्य् उद्गीथ-विषयम् इति चेत् तद् इदम् आह--- अन्यथात्वꣳ शब्दाद् इति चेद् इति। न, उपक्रमाविशेषात्, हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम् एत्य् एकत्र। अन्यत्रापि--- तद् ध देवा उद्गीथम् आजह्वरनेनैनान् अभिहनिष्याम इति॥६॥

३६१ न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्॥३।३।७॥

नैवꣳ, प्रकरणꣳ ह्य् उभयत्र भिद्यते; ओम् इत्य् एतद् अक्षरम् उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथावयव-भूत-प्रणव-विषयꣳ छन्दोगानाम्। हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम् एति तु वाजिनाꣳ कृत्स्नोद्गीथ-विषयम् इति रूप-भेदाद् विद्या-भेदः। यथा एकस्याम् अपि शाखायाम् उद्गीथोपासने हिरण्मय-पुरुष-दृष्टेः परोवरीयस्त्वादि-विशिष्ट-दृष्टिर् भिद्यते॥७॥

३६२ सꣳज्ञातश् चेत् तद् उक्तम् अस्ति तु तद् अपि॥३।३।८॥

उद्गीथ-विद्येति सꣳज्ञैक्याविद्यैक्यम् उक्तश् चेत्; विधेय-भेदेऽपि सꣳजैक्यम् अस्त्य् एव; यथा नैयमिकाग्निहोत्रे कुण्ड-पायिनामयनाग्निहोत्रे चेत्य् एवम् आदिषु॥८॥

३६३ व्याप्तेश् च समञ्जसम्॥३।३।९॥

प्रथम-प्रपाठके उपक्रमवद् उत्तरास्व् अपि प्रणवस्योपास्यत्व-व्याप्तेः, मध्ये च उद्गीथम् उपासाञ्चक्रिरे, इति प्रणव-विषयत्वम् एव समञ्जसम्॥९॥

३६४ सर्वाभेदाद् अन्यत्रेमे॥३।३।१०॥

यो ह वै ज्येष्ठꣳ च श्रेष्ठꣳ च वेद\॥।प्राणो वाव ज्येष्ठश् चेति श्रेष्ठश् चेति वाजिनाꣳ छन्दोगानाꣳ कौषीतकिनाꣳ च प्राण-विद्यायाꣳ वाग्-आदि-करण-ग्राम-स्थितेः तत्-कार्यस्य च प्राण-हेतुकत्वेन तिसृष्व् अप्य् एक-रूपेण प्राण-ज्यैष्ट्यम् उपपादितम्। वाग्-आदि-गत-वसिष्ठत्वादि-सम्बन्धित्वम् अपि प्राणस्योभयत्रोक्तम्। कौषीतकिनाꣳ तु तन् नोक्तम्। तथापि सर्वत्र ज्येष्ठयोपपादन-प्रकारस्य सर्वस्याभेदाद् विद्यैक्यम् इति कौषीतकि-प्राण-विद्यायाम् अपि वसिष्ठत्वाद् अय उपसꣳहार्याः॥१०॥

३६५ आनन्दादयः प्रधानस्य॥३।३।११॥

अभेदाद् इति वर्तते। ब्रह्म-स्वरूप-निरूपणान्तर्गतामलत्व-ज्ञानानन्दादयो गुणाः सर्वासु परविद्यासूपसꣳहार्याः, गुणिनो ब्रह्मणः सर्वत्राभेदात्॥११॥

३६६ प्रिय-शिरस्त्वाद्य्-अप्राप्तिर् उपचयापचयौ हि भेदे॥३।३।१२॥

तस्य प्रियम् एव शिरः इति प्रिय-शिरस्त्वादीनाम् अप्राप्तिर् ब्रह्म-गुणत्वाभावात् तेषाम्। शिरः-पक्षादि-भेदे ब्रह्म-गुणे सति ब्रह्मण उपचयापचय-प्रसक्तिः॥१२॥

३६७ इतरे त्व् अर्थ-सामान्यात्॥३।३।१३॥

आनन्दादयः स्वरूप-निरूपणान्तर्गततया ब्रह्म-समाना इत्य् उपसꣳहार्या एव॥१३॥

३६८ आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥३।३।१४॥

प्रिय-शिरस्त्वाम् उपदेशो ब्रह्मणोऽनुचिन्तनार्थः, प्रयोजनान्तराभावात्॥१४॥

३६९ आत्म-शब्दाच् च॥३।३।१५॥

अन्योऽन्तर आत्मानन्द-मयः इत्य् आत्म-शब्दाच् च शिरः-पक्षादयो न ब्रह्म-गुणाः॥१५॥

३७० आत्म-गृहीतिर् इतरवद् उत्तरात्॥३।३।१६॥

परमात्मन एवात्म-शब्देन ग्रहणम् इति सोऽकामयत बहु स्याꣳ प्रजायेयेत्य् उत्तराद् बहु-भवन-सङ्कल्पाभिधायिनो वाक्याद् अवगम्यते; आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीद् इत्य् आत्म-शब्दादिवत्॥१६॥

३७१ अन्वयाद् इति चेत्स्याद् अवधारणात्॥३।३।१७॥

पूर्वत्र प्राण-मयादिष्व् आत्म-शब्दान्वयात् कथम् उत्तरान् निर्णय इति चेत्, आत्मन आकाशः सम्भूतः इत्य् अवगतस्यात्मन एव प्राण-मयादिष्व् अवधारणात् स्याद् एव परमात्मैवेति निर्णयः॥१७॥

३७२ कार्याख्यानाद् अपूर्वम्॥३।३।१८॥

यो ह वै ज्येष्ठश् च वेद, इति प्राण-विद्याꣳ विधाय, अपाꣳ प्राण-वासस्त्वम् उक्त्वा, तस्माद् एवꣳविद-शिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेदेतम् एव तद् अनमनग्नꣳ कुरुते, इत्य् आचमनस्य सदाचार-प्राप्तत्वाद् आचमनम् अनूद्य आचमनीयानाम् अपाꣳ प्राण-वासस्त्वानुसन्धानम् अप्राप्तꣳ विधीयत इति युक्तम्, अप्राप्तस्यैव विधेयतया ख्यापनात्। अत्रानुवाद-सरूपो विधिः कल्प्यत इत्य् अर्थः॥१८॥

३७३ समान एवꣳ चाभेदात्॥३।३।१९॥

अग्नि-रहस्ये, बृहदारण्यके चाम्नाता शाण्डिल्य-विद्या। एकत्र, स आत्मानम् उपासीत मनो-मयꣳ प्राण-शरीरꣳ भा-रूपꣳ सत्य-सङ्कल्पम् आकाशात्मानम् इति। इतरत्र, मनो-मयोऽयꣳ पुरुषो भाः सत्यꣳ तस्मिन्न् अन्तर् हृदये यथा व्रीहिर् वा यवो वा स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वम् इदꣳ प्रशास्ति, इति। उभयत्र मनो-मयत्वादिके समानेऽपि वशित्वादेः सत्य-सङ्कल्पत्व-वितति-रूपेणाभेदाद् ऐक्यम्॥१९॥

३७४ सम्बन्धाद् एवम् अन्यत्रापि॥३।३।२०॥

य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश् चायꣳ दक्षिणेऽक्षिन् इत्य् उपक्रम्य, सत्यस्य ब्रह्मणः आदित्य-मण्डले अक्षिणि चोपास्यत्वम् उक्त्वा, तस्योपनिषद् अहर् इत्य् अधिदैवतम्, तस्योपनिषद् अहम् इत्य् अध्यात्मम् इति द्वे नामन्याम्नायते; उभयत्रैकस्यैवोपास्यस्य सम्बन्धाद् विद्यैक्यम् इत्य् उभयत्रोभे नामनी॥२०॥

३७५ नवा विशेषात्॥३।३।२१॥

नैतत्। आदित्याक्षिस्थान-सम्बन्ध-भेदाद् उपास्यस्य विद्या-भेद इति तत्र नियते नामनी॥२१॥

३७६ दर्शयति च॥३।३।२२॥

दर्शयति च श्रुतिर् विद्या-भेदꣳ, तस्यैतस्य तद् एव रूपꣳ यद् अमुष्य रूपम् इति रूपातिदेशꣳ ब्रुवती॥२२॥

३७७ सम्भृति-द्यु-व्याप्त्य् अपि चातः॥३।३।२३॥

ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माग्रे ज्येष्ठꣳ दिवम् आततान, इत्य् आदि ज्येष्ठानाꣳ वीर्याणाꣳ ब्रह्मणि सम्भृतिर् द्यु-व्याप्तिश् च ब्रह्मण इत्य् एतद् अनारभ्याधीतम् अपि न सर्वोपासन-शेष-भूतम्। अतो द्यु-व्याप्ति-सामर्थ्याद् अल्प-स्थान-व्यतिरिक्तेषूपासनेषु प्राप्नोति। सम्भृत्य् आद्य् अपि द्यु-व्याप्ति-सहपठितꣳ तत्रैव॥२३॥

३७८ पुरुष-विद्यायाम् अपि चेतरेषाम् अनाम्नानात्॥३।३।२४॥

छान्दोग्ये तैत्तिरीयके चाम्नाता पुरुष-विद्या भिन्ना, यजमान-पत्न्यादीनाꣳ यज्ञावयवानाम् इतरेषाꣳ सवन-त्रयादीनाꣳ चैकत्राम्नातानाम् अन्यत्रानाम्नानात्, फल-भेदाच् च; तैत्तिरीयके आत्मादीनाꣳ यजमानत्व-कल्पनꣳ सायम्प्रात-मध्यन्दिनानाꣳ सवनत्व-कल्पनꣳ ब्रह्म-महिम प्राप्ति-फलम्। अत्र फलस्याश्रवणात् पूर्व-प्रस्तुत-फलꣳ ब्रह्म-विद्याङ्गम्। छान्दोग्ये चाशिशिषादीनाꣳ दीक्षात्व-कल्पनꣳ त्रेधा-विभक्त-पुरुषायुषस्य च सवन-त्रय-कल्पनꣳ शतꣳ जीवतीति च फलम्॥२४॥

३७९ वेधाद्य्-अर्थ-भेदात्॥३।३।२५॥

उपनिषद्-आरम्भेष्व् अधीत, शुक्रꣳ प्रविध्य हृदयꣳ प्रविध्येत्य्-आदि-मन्त्रवत्, महाव्रतादि-मन्त्रवच् च, शन्नोमित्रः सह नाववतु इति मन्त्राव् अपि मन्त्र-सामर्थ्येन प्रयोजन-भेदावगमाद् अध्ययन-शेष-भूताव् इति न विद्याङ्ग-भूतौ॥२५॥

३८० हानौ तूपायन-शब्द-शेषत्वात् कुशाच् छन्दः-स्तुत्य्-उपगानवत् तद् उक्तम्॥३।३।२६॥

विदुषो ब्रह्म-प्राप्नुवतः पुण्य-पापयोर् विमोचनम् एकस्याꣳ शाखायाꣳ विदुषस् तच्-चिन्तनार्थम् अधीतम्। विमुक्तयोः प्रवेश-स्थानम् एकस्याꣳ शाखायाꣳ पुण्य-प्रवेश-स्थानꣳ सुहृदः, दुष्कृतस्य शत्रव इति। एकस्याꣳ शाखायाꣳ विमोचनꣳ प्रवेश-स्थानश् चेत्य् उभयम् आम्नातम्। सर्वꣳ तच्-चिन्तनार्थम्। हानाव् इति प्रदर्शनार्थम्। हानाव् उपायने चेत्य् अर्थः। हानिर् विमोचनम्, उपायनꣳ प्रवेशनम्। केवल-हानाव् आम्नातायाꣳ केवले चोपायने आम्नाते इतरेतर-समुच्चयो न्याय्यः, न विकल्पः; उपायन-शब्दस्य हानि-वाक्य-शेषत्वात्। तच्-छेषत्वꣳ च त्यक्तयोः प्रवेश-स्थान-वाचित्वेन तद्-अपेक्षत्वात्। यथा, वानस्पत्याः कुशाः इत्य् एतद्-वाक्य-शेष-भूतꣳ, औदुम्बर्रः कुशा इति प्रदेशान्तर-स्थम्; यथा च देवासुराणाꣳ छन्दोभिर् इत्य् एतद्-वाक्य-शेष-भूतꣳ, देव-च्छन्दाꣳसि पूर्वम् इति प्रदेशान्तर-स्थम्; यथा च हिरण्येन षोडशिनः स्तोत्रम् उपाकरोतीत्य् एतद्-वाक्य-शेष-भूतꣳ समयाविषिते सूर्ये षोडशिनः स्तोत्रम् इति; यथा च ऋत्विज उपगायन्तीत्य् एतच्-छेष-भूतꣳ, नाध्वर्युरुपगायेद् इति। एवम् उपायन-वाक्यस्य हानि-वाक्य-शेषतया सम्भवन्त्याꣳ गतौ न विकल्पो न्याय्यः। तद् उक्तम् अपि तु वाक्य-शेषः स्याद् अन्याय्यत्वाद् विकल्पस्य इत्य् आदिना॥२६॥

३८१ साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा ह्य् अन्ये॥३।३।२७॥

सुकृत-दुष्कृतयोर् हानिः, अश्व इव रोमाणि विधूय\॥।धूत्वा शरीरम् इति देह-वियोग-काले श्रुता। शाखान्तरे--- स आगच्छति विरजाꣳ नदी तत्-सुकृत-दुष्कृते धूनुते, इत्य् अध्वन्य् अपि श्रुतापि साम्पराये चरम-देह-वियोग-काल एव चिन्तनीया; देह-वियोगाद् ऊर्ध्व ब्रह्म-प्राप्ति-व्यतिरेकेण तरितव्य-भोगाभावात्। तथा ह्य् अन्ये शाखिनः, तस्य तावद् एव चिरꣳ यावन् न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये इति देह-वियोग-समनन्तरꣳ ब्रह्म-प्राप्तिम् अधीयते॥२७॥

३८२ छन्दत उभयाविरोधात्॥३।३।२८॥

देह-वियोग-काले पुण्य-पाप-विमोचन-श्रुतेर् देह-वियोगाद् ऊर्ध्वꣳ ब्रह्म-प्राप्ति-श्रुतेश् चेत्य् उभय-श्रुत्य्-अविरोधाद् धेतोः सुकृत-दुष्कृते धूनुते, इत्य् अयꣳ श्रुति-खण्डश् छन्दतो नेतव्यः, एतꣳ देवयानꣳ पन्थानम् आपद्यत इति वाक्य-खण्डात् प्राग् अनुगमयितव्य इत्य् अर्थः॥२८॥

चोदयति---

३८३ गतेर् अर्थ-वचम् उभयधान्यथा हि विरोधः॥३।३।२९॥

देवयानगति-श्रुतेर् अर्थवत्वम् उभयत्र चिन्तायाम् एव। अन्यथा देह-वियोग-काल एव चिन्तायाꣳ तस्मिन्न् एव सर्व-कर्म-क्षयाद् देहाभावेन गतिर् नोपपद्यत इति हि गति-श्रुति-विरोधः॥२९॥

परिहरति---

३८४ उपपन्नस् तल्-लक्षणार्थोपलब्धेर् लोकवत्॥३।३।३०॥

देह-वियोग-काले सर्व-कर्म-क्षयेऽपि गति-विधिर् उपपन्नः; ब्रह्मोपासीनानाम् अकर्म-लभ्यार्थोपलब्धेः स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु काम-चारो भवति इत्य् आदौ; यथा लोके राजानम् उपासीनानाम् इतर-पुरुषासाधारण-सर्वार्थ-सिद्धिः॥३०॥

३८५ यावद् अधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम्॥३।३।३१॥

वसिष्ठादीनाꣳ ज्ञानिनाम् अपि देह-पाताद् ऊर्ध्वꣳ फलान्तरानुभवः प्रारब्धाधिकार-हेतु-कर्म-विनाशाभावात्। यावद् अविकार-समाप्ति तद्-धेतु-कर्म-फलानुभवाय तेषाꣳ तत्रैव स्थितिः, नार्चिरादि-प्राप्तिः। ज्ञानिनाम् अपि प्रारब्ध-कर्म अनुभवेनैव नश्यतीति वक्ष्यते॥३१॥

३८६ अनियमः सर्वेषाम् अविरोधः शब्दानुमानाभ्याम्॥३।३।३२॥

येषूपकोसलादिषूपासनेष्व् अर्चिरादि-गतिर् आम्नाता तन्-निष्ठानाम् एव तया प्राप्तिर् इति तच्-चिन्तनम् अपि तेषाम् एवेति नियमाभावः; अपि तु सर्वोपासन-निष्ठानाम्। तथा सत्य् एव श्रुति-स्मृतिभ्याम् अविरोधः। श्रुतिस् तावत् पञ्चाग्नि-विद्यायाꣳ ये चेमेऽरण्ये श्रद्धाꣳ सत्यम् उपासते तेऽर्चिषम् अभिसम्भवन्ति, इत्य् अविशेषेण श्रुता। स्मृतिर् अपि--- अग्निर्-ज्योतिर्-अहः-शुक्ल इत्य् आदिका॥३२॥

३८७ अक्षर-धियाꣳ त्व् अवरोधः सामान्य-तद्-भावाभ्याम् औपसदवत् तद् उक्तम्॥३।३।३३॥

एतद् वै तद् अक्षरम्, अथ परा यया तद् अक्षरम् इत्य् आरभ्य, अस्थूलम् अनण्व् अह्रस्वम् अदीर्घम् अलोहितꣳ यत् तद् अद्रेश्यम् अग्राह्यम् इत्य् आद्य् अस्थूलत्वाद्रेश्यत्वादि-विषयाणाम् अक्षर-ब्रह्म-सम्बन्धिनीनाꣳ धियाꣳ सर्वासु पर-विद्यासु सꣳग्रहः, गुणिनो ब्रह्मणः सर्वत्रैकत्वात्, एतैर् गुणैर् विना सकलेतर-व्यावृत्त-ब्रह्मानुसन्धानानुपपत्तेश् च। हेय-सम्बन्धानर्हानन्दादयोऽपि प्रत्यग्-आत्मनो ब्रह्म-व्यावर्तकाः। प्रधानानुवर्तित्वꣳ हि गुण-स्वभावः। यथा जामदग्न्य-चतूरात्रपुरोडाश्य्-उपसद्-गुण-भूत-मन्त्रस्य प्रधान-भूतोपसद्-अनुवर्तित्वेनोपाꣳशु-गुणकत्वम्। तद् उक्तम्, गुण-मुख्य-व्यतिक्रमे, इत्य् आदिना॥३३॥

नैतावता सर्वत्र सर्वोपसꣳहार-व्याप्तिर् इत्य् आह---

३८८ इयद् आमननात्॥३।३।३४॥

आमननम् आभिमुख्येन मननम्। इयद् एव गुण-जातꣳ सर्वत्रोपसꣳहार्यम्, येन गुण-जातेन सकलेतर-व्यावृत्त-ब्रह्म-मननम्॥३४॥

३८९ अन्तरा भूत-ग्रामवत् स्वात्मनोऽन्यथा भेदानुपपत्तिर् इति चेन् नोपदेशवत्॥३।३।३५॥

य आत्मेत्य् उषस्ति-प्रश्नः भूत-ग्रामवत् प्रत्यग्-आत्म-विषयः; अन्यथा--- यः प्राणेन प्राणिति सत आत्मेति प्रतिवचनस्य कहोल-विषयाद् अशनायाद्य् अतीतत्वादेः भेदानुपपत्तिर् इति चेन् न। य आत्मा सर्वान्तर इत्य् उभयत्र प्रश्नैकरूप्यात् परमात्मैवोभयत्र प्रतिवचन-गतः। प्राणनादि-हेतुत्वम् अशनायाद्य् अतीतत्वꣳ च परमात्मन्य् एवोपपद्यते। प्राणनादि-हेतुत्वꣳ हि परमात्मन एव; को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्याद् इत्य् आदि श्रुतेः। सद्-विद्योपदेशवत् प्रश्न-प्रतिवचनावृत्तिर् एक-विषया॥३५॥

प्रष्ट्र्-भेदोऽपि न भेदक इत्य् आह---

३९० व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत्॥३।३।३६॥

अथैक्ये निश्चिते सति प्रष्ट्रोर् बुद्धि-व्यतिहारः कार्यः। उपस्तिना अशनायाद्य्-अतीतत्व-धीः कार्या; कहोलेनापि प्राणनादि-हेतुत्व-धीः कार्या। उभयत्र प्रकरण-गत-वाक्यानि हि परमात्मानम् एव विशिम्पन्ति; यथा इतरत्र सद्-विद्यायाम् अपि॥३६॥

प्रश्नाद्य्-आवृत्तौ कथम् ऐक्यम् इत्य त्राह---

३९१ सैव हि सत्यादयः॥३।३।३७॥

सेयꣳ देवतैक्षतेति प्रस्तुता देवतैव सर्वत्र प्रश्न-गता; प्रतिवचनेषु च, तत् सत्यꣳ स आत्मा, इत्य् आदय इत्य् ऐक्यम्॥३७॥

३९२ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः॥३।३।३८॥

दहरोऽस्मिन्न् अन्तर आकाशस् तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यम् इत्य् उक्त्वा, एष आत्मापहत-पाप्मेत्य् आरभ्य, सत्य-कामः सत्य-सङ्कल्प इति च्छान्दोग्ये, वाजिनाꣳ च, य एषोऽन्तर् हृदय आकाशस् तस्मिञ् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः इत्य् उभयत्र हृदयायतनत्व-सत्य-सङ्कल्पत्व-तद्-विशेष-रूप-वशित्वादिभिर् दहर-विद्या-प्रत्यभिज्ञानात् सत्य-सङ्कल्पत्व-सहचारिणोपहत-पाप्मत्वादि-सत्य-सङ्कल्पत्व-पर्यन्ताः उभयत्रोपसꣳहार्याः॥३८॥

३९३ आदराद-लोपः॥३।३।३९॥

नेह नानास्ति किञ्चन, स एष नेति नेत्य् आत्मा, इति निषेधो न वशित्वादि-गुण-विषयः; सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इति तेषाम् अज्ञातानाम् आदरेण विधानात्। अतो न लोपः। सर्वस्य ब्रह्म-कार्यतयैक्यात्, नेह नानास्तीत्य् अब्रह्मात्मक-नानात्वꣳ प्रतिषिध्यते। स एष नेति नेत्यात्मेत्य् आदि च प्राकृत-विशेष-विषयम्॥३९॥

३९४ उपस्थितेऽतस् तद्-वचनात्॥३।३।४०॥

उपस्थिते ब्रह्मोपसम्पन्ने, अतः उपसम्पत्तेर् एव हेतोः, जक्षत् क्रीडन् रममाण इत्य् आदिना छन्दतो ज्ञात्यादि-प्राप्त्य्-अभिधानात् साक्षान् मोक्ष-फलꣳ तन् न साꣳसारिक-फलम् इति पर-विद्यैवैषा सगुणा॥४०॥

३९५ तन्-निर्धारणानियमस् तद्-दृष्टेः पृथग्-ध्य्-अप्रतिबन्धः फलम्॥३।३।४१॥

उद्गीथाद्य्-उपासनस्य क्रतुषु गोदोहनादिवद् उपादानानियमः, तेनोभौ कुरुतो यश् चैतद् एवꣳ वेद यश् च न वेदेत्य् उद्गीथोपासन-रहितस्यापि क्रत्व्-अनुष्ठान-दर्शनात्। यद् एव विद्यया करोति\॥।तदेव वीर्यवत्तरम् इति वर्तमान-निर्देशेऽपि क्रतु-वीर्यवत्तरत्व-साधनतयोपासनविधिः कल्प्यते। वीर्यवत्तरत्वꣳ नाम प्रबल-कर्मान्तराप्रतिबन्धेनाविलम्बित-फलत्वम्। अतः क्रतु-फलात् पृथक् फलम् उद्गीथोपासनम् इत्य् अनियमः॥४१॥

३९६ प्रदानवद् एव तद् उक्तम्॥३।३।४२॥

दहर-विद्यायाम् अपहत-पाप्मत्वादि-गुण-विशिष्टोपासने तत्-तद्-गुण-विशिष्ट-स्वरूप-भेदात् प्रतिगुणꣳ गुण्य्-आवृत्तिर् इन्द्राय राज्ञे, इत्य् आदिषु विशिष्ट-स्वरूप-भेदात् प्रदानावृत्तिवत्। तद् उक्तम्--- नाना वा देवता पृथक्त्वाद् इति॥४२॥

३९७ लिङ्ग-भूयस्त्वात् तद् धि बलीयस् तद् अपि॥३।३।४३॥

सहस्र-शीर्षꣳ देवम् इत्य् अत्र नारायण-शब्देन प्रकृत-दहर-विद्योपास्य-मात्रꣳ न विशेष्यते, अपि तु सर्व-पर-विद्यास्पास्यम्; तच्-चिह्न-भूत-वाक्य-भूयस्त्वाद् एव। अक्षर-शिव-शम्भु-पर-ब्रह्मादि-शब्दैः सर्वोपास्याननूद्य नारायणत्वꣳ हि विधीयते। प्रकरणाद् धि वाक्यꣳ बलीयः। तद् अपि, श्रुति-लिङ्गेत्य् आदिनोक्तम्॥४३॥

३९८ पूर्व-विकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत्॥३।३।४४॥

मनश्-चितो वाक्-चितः प्राण-चितः इत्य् आदि साम्पादिकानीनाम्, असद् वा इदम् अग्र आसीत् इत्य् आदिना पूर्व-प्रकृतेष्टक-चिताग्नि-शेषि-भूत-क्रिया-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशः स्यात्। एषाम् अग्नित्वेनेष्टक-चिताग्निना विकल्पो द्वादशाहाङ्ग-भूत-मानस-ग्रहवत्। एषाꣳ मानसानाम् अपि क्रिया-मय-क्रत्व्-अङ्गत्वꣳ न विरुद्धम्॥४४॥

३९९ अतिदेशाच् च॥३।३।४५॥

तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ पूर्वः, इतीष्टक-चिताग्नि-कार्यातिदेशाच् च तद्-अङ्गत्वम्॥४५॥

४०० विद्यैव तु निर्धारणाद् दर्शनाच् च॥३।३।४६॥

विद्यैव एते, विद्या-मय-क्रत्व्-अङ्ग-भूता इत्य् अर्थः। साम्पादिकाग्नित्वेनैषाꣳ विद्या-मयत्वे सिद्धेऽपि ते हैते विद्या-चित एवेति निर्धारणꣳ हि विद्या-मय-क्रत्व्-अन्वयेन विद्या-मयत्वख्यापनाय। दृश्यते चात्र विद्यामयः क्रतुः, मनसषु ग्रहा अगृह्यन्तेत्य् आदौ॥४६॥

४०१ श्रुत्यादि-वलीयस्त्वाच् च न बाधः॥३।३।४७॥

ते हैते विद्या-चित एव विद्यया हैवैते एवꣳ विदश् चिता भवन्ति, इति श्रुत्या वाक्येन चावगत-विद्या-मय-क्रत्वन्वयस्य दुर्बल-प्रकरणेन न बाधः॥४७॥

४०२ अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तर-पृथक्त्ववद् अदृष्टश् च तद् उक्तम्॥३।३।४८॥

मनसषु ग्रहा अगृह्यन्तेत्य् आदि क्रत्व्-अनुबन्धैः, ते हैते विद्या-चित एवेति श्रुत्यादिभिश् चात्र विद्या-मय-क्रतु-विधिः कल्प्यत इति दहर-विद्यादीनाꣳ क्रिया-मयत्वात् पृथक्त्ववत्, अस्यापि विद्या-मय-क्रतोः सानुबन्धैः पृथक्त्वम् अवगम्यते। दृष्टश् चानुवाद-सरूपेऽपि विधिर् यद् एव विद्यया करोतीत्य् आदौ। तद् उक्तम्--- वचनानि त्व् अपूर्वत्वाद् इति॥४८॥

४०३ न सामान्याद् अप्य् उपलब्धेर् मृत्युवन् न हि लोकापत्तिः॥३।३।४९॥

तेषाम् एकैक एव तावान् यावान् असौ, इतीष्टक-चिताग्नि-फल-सामान्येनातिदेशः इष्टक-चिताग्नेः स्व-क्रतु-द्वारेण यत् फलम् तद् एवैषाꣳ विद्या-मय-क्रत्व्-अनुप्रवेशेन फलम् इति; न पुनर् इष्टक-चितातिदेशत्वम् अप्य् एषाम् इति, केनापि सामान्येनातिदेशोपलब्धेः। यथा--- स एष एव मृत्युर् य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः, इति सर्व-हरत्व-मात्रेण; न हि तत्र मण्डल-पुरुषस्य मृत्यु-देशत्वम्॥४९॥

४०४ परेण च शब्दस्य ताद्विध्यꣳ [भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः]॥३।३।५०॥

परेण च ब्राह्मणेनास्य मनश्चितादि-वाचिनः शब्दस्य विद्या-मय-प्रतिपादित्वम् अवगम्यते, अयꣳ वा व लोक एषोऽग्नि-चितस् तस्याप एवेत्य् आदिना पृथक् फला विद्यैव विधीयते। क्रिया-प्रकरणे अग्नि-रहस्ये मनश्चितादीनाम् अनुबन्धस् तु सम्पादनीयानाम् अग्न्य्-अङ्गानाꣳ भूयस्त्वात्॥५०॥

४०५ एक आत्मनः शरीरे भावात्॥३।३।५१॥

शरीरे वर्तमानत्वाद् उपासितुस् तस्य च कर्तृत्व-भोर्तृत्वादि-स्वरूपत्वात्, तथावस्थितस्यात्मतया पर-विद्यासु परमात्मोपास्य इत्य् एके मन्यन्ते॥५१॥

४०६ व्यतिरेकस् तद्-भाव-भावित्वान् न तूपलब्धिवत्॥३।३।५२॥

नैवम्, यत् कर्तृत्वादि-स्वरूपस्यैवोपासितुर् आत्मतया परमात्मानुसन्धेय इति। अपि तूपासितुः साꣳसारिक-स्वभावान् मुक्त-स्वरूपस्य यो व्यतिरेकोऽपहत-पाप्मत्वादि-गुणकत्व-रूपः, सोऽनुसन्धेयः, तथानुसन्धान-भाव-भावित्वात् तत्-स्वरूपोपलब्धेः। यथावस्थित-स्वरूप-ब्रह्मानुसन्धान-भाविनी हि ब्रह्मोपलब्धिः। तद्वत्--- यथा क्रतुर् अस्मिन् लोके पुरुषः, इत्य् आदि श्रुतेः॥५२॥

४०७ अङ्गाव-बद्धास् तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्॥३।३।५३॥

उद्गीथादि-क्रत्व्-अङ्गाश्रया उपासना यासु शाखासु श्रूयन्ते, तास्व् एव कार्या इति न ह्य् अस्ति नियामकम्। अतः उद्गीथानुबन्धित्वात् प्रतिशाखꣳ कार्याः॥५३॥

४०८ मन्त्रादिवद् वाविरोधः॥३।३।५४॥

वाशब्दोऽवधारणे। यथा क्रत्व्-अङ्ग-भूतानाꣳ मन्त्राणाम् एकैक-शाखा-गतानाम् अपि सर्व-शाखा-गत-क्रत्व्-अन्वयेनाविरोधः॥५४॥

४०९ भूम्नः क्रतुवज् ज्यायस्त्वꣳ तथा हि दर्शयति॥३।३।५५॥

वैश्वानर-विद्यायाꣳ त्रैलोक्य-शरीरतयोपास्यस्य स्वर्लोकादि-पृथिव्यन्तानाꣳ वैश्वानरात्मनो मूर्धादि-पाद-पर्यन्तावयवत्वम् अभिधाय, यस् त्व् एतम् एवꣳ प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानꣳ वैश्वानरम् उपास्ते स सर्वेषु लोकेषु, इत्य् आदिना ब्रह्मानुभवः फलꣳ चाभिहितम्। तत्र मूर्धाद्य्-अवयवोपासनात् भूम्नः समस्तोपासनस्य ज्यायस्त्वꣳ प्रामाणिकत्वम् अस्ति। तत्रैव ब्रह्मानुभव-फलाभिधानात्। तत्रावयवोपासनꣳ तत्र तत्र फल-कीर्तनꣳ च क्रताव् इव द्रष्टव्यम्। यथा--- वैश्वानरꣳ द्वादश-कपालꣳ निर्वपेत् पुत्रे जाते, इत्य् उक्त्वा यद् अष्टाकपालो भवतीत्य् आदौ। तथा समस्तोपासनस्यैव श्रेष्ठ्यꣳ दर्शयति श्रुतिः, दिवम् एव भगवो राजन् इत्य् अवयवोपासनेऽभिहिते, मूर्धा ते व्यपतिष्यद् यन् माꣳ नागमिष्य इत्यादिनानर्थꣳ ब्रुवती॥५५॥

४१० नाना शब्दादिभेदात्॥३।३।५६॥

सद्-विद्या-भूम-विद्यादीनाꣳ ब्रह्मण एकस्यैवोपास्यत्वे तत्-प्राप्तेर् एव फलत्वेऽप्य् उपास्यत्व-प्रकार-भेदाद् विद्या-भेदः। प्रकार-भेदश् च शब्दान्तराद्य्-अनुबन्ध-भेदादवगम्यते। पूर्व-काण्डोदितम् अपि ज्ञानस्याविधेयत्वꣳ ब्रुवताꣳ निरसनाय पुनर् आरब्धम्॥५६॥

४११ विकल्पोऽविशिष्ट-फलत्वात्॥३।३।५७॥

एकस्मिन्न् उपासके सर्वासाꣳ पर-विद्यानाꣳ विकल्पः; अपरिच्छिन्नानन्द-रूप-ब्रह्मानुभव-फलस्याविशिष्टत्वात्॥५७॥

४१२ काम्यास् तु यथाकामꣳ समुच्चीयेरन् न वा पूर्व-हेत्व्-अभावात्॥३।३।५८॥

ब्रह्म-व्यतिरिक्त-विद्या-फलस्य परिमितत्वाद् भूयस्त्वापेक्षया समुच्चयः सम्भवतीति यथाकामꣳ समुच्चीयेरन् विकल्पेरन् वा॥५८॥

४१३ अङ्गेषु यथाश्रय-भावः॥३।३।५९॥

उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथाद्य् अङ्गेषु आश्रितानाम् उद्गीथादिवत् क्रत्व्-अङ्ग-भाव एव; गोदोहनादिवत् स्व-वाक्ये फलान्तराश्रवणाद् उद्गीथादि-सम्बन्धितया क्रत्व्-अङ्ग-भावो न विरुध्यत इति॥५९॥

४१४ शिष्टेश् च॥३।३।६०॥

उद्गीथम् उपासीतेति विधेः, यद् एव विद्यया करोतीत्य् अत्र विध्य्-अभावाच् चाङ्गभावो न विरुद्धः॥६०॥

४१५ समाहारात्॥३।३।६१॥

उद्गीथम् अनुसमाहरतीति वेदन-हानाव् अन्येन समाधानꣳ ब्रुवद् वेदनस्यागताꣳ द्योतयति॥६१॥

४१६ गुण-साधारण्य-श्रुतेश् च॥३।३।६२॥

प्रकृतोपासनस्यैव, ओम् इत्य् आश्रावयत्य् ओम् इति शꣳसत्य् ओम् इत्य् उद्गायति, इति सर्वत्र सञ्चरतः प्रणवस्य गुणत्वेनोपासनस्यापि सञ्चाराद् उपासनोपादान-नियमो गम्यते। अतः पूर्वोक्तोपादान-नियमो न सम्भवति॥६२॥

४१७ न वा तत्-सहभावाश्रुतेः॥३।३।६३॥

नैतत्; अङ्ग-भावाश्रुतेः। अङ्ग-भावो हि सहभावः। यद् एव विद्यया करोति\॥।\॥।तद् एव वीर्यवत्तरम् इति फलान्तर-साधनतयावगतस्योपासनस्याङ्ग-भावासम्भवात्, उद्गीथम् उपासीतेत्य् उद्गीथाश्रयता-मात्र-प्रतिपादनात्॥६३॥

४१८ दर्शनाच् च॥३।३।६४॥

एवꣳविद् ध वै ब्रह्मा यज्ञꣳ यजमानꣳ सर्वाꣳश् चर्त्विजोऽभिरक्षति इति ब्रह्मणो वेदनेन सर्व-रक्षणꣳ ब्रुवन्ती श्रुतिर् उद्गातृ-प्रभृतीनाꣳ वेदनस्यानङ्गताꣳ दर्शयतीत्य् उपासनोपादानानियमः सिद्धः॥६४॥

इति श्री-रामानुजचर्य-विरचिते श्री-वेदान्त-सारे तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥

४१९ पुरुषार्थोऽतश् शब्दाद् इति बादरायणः॥३।४।१॥

विद्यातः पुरुषार्थ इति भगवान् बादरायणो मेने ब्रह्मविद् आप्नोति परम्, यो वेद\॥।सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सहेत्य्-आदि-शब्दात्॥१॥

४२० शेषत्वात् पुरुषार्थ-वादो यथान्येष्व् इति जैमिनिः॥३।४।२॥

तत्त्वम् असीत्य् आदि सामानाधिकरण्येन कर्मसु कर्तुर् एव ब्रह्मत्वावगमात्, तद् वेदनस्य तत्-सꣳस्कारतया कर्म-शेषत्वात्, द्रव्यादिष्व् इव फल-श्रुतिर् अर्थवादः॥२॥

४२१ आचार-दर्शनात्॥३।४।३॥

यक्ष्यमाणो ह वै भगवन्तोऽहम् इत्य् आदौ ब्रह्म-विदः कर्म-प्रधानाचार-दर्शनाद् विद्या कर्माङ्गम्॥३॥

४२२ तच्-छ्रुतेः॥३।४।४॥

यद् एव विद्यया करोतीति श्रुत्यैव विद्यायाः कर्मसु विनियोगात्। यत् करोति तद् विद्ययेति हि श्रुतिः। यद् विद्यया साधन-भूतया कर्म करोति, तत् कर्म वीर्यवत्तरम् इति वा॥४॥

४२३ समन्वारम्भणात्॥३।४।५॥

तꣳ विद्या-कर्मणी समन्वारभेते इति विद्या-कर्मणोर् एकस्मिन् पुरुषे साहित्य-दर्शनाच् च, विद्या कर्माङ्गम्॥५॥

४२४ तद्वतो विधानात्॥३।४।६॥

आचार्य-कुलाद् वेदम् अधीत्य\॥।अभिसमावृत्य कुटुम्बे इत्य् आदाव् अर्थ-ज्ञान-पर्यन्ताध्ययनवतः कर्म-विधानाच् च; अध्ययनꣳ ह्य् अर्थ-ज्ञान-पर्यन्तम्॥६॥

४२५ नियमात्॥३।४।७॥

कुर्वन्न् एवेह कर्माणि जिजीविषेच् छतꣳ समाः, इत्य् आत्म-विदो जीवस्य कर्मसु विनियोगाच् च॥७॥

४२६ अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवꣳ तद्-दर्शनात्॥३।४।८॥

न विद्या कर्माङ्गम्, अपि तु विद्यातः पुरुषार्थ इत्य् एवम् एव भगवतो बादरायणस्य मतम्। कर्तुः प्रत्यग्-आत्मनोऽर्थान्तर-भूतस्यैव वेद्यतयोपदेशात्। तत् कथम्? बहु स्याꣳ प्रजायेयेति, स कारणꣳ करणाधिपाधिपः, इत्य् आदि वाक्येषु वेद्यस्याधिकत्व-दर्शनात्॥८॥

४२७ तुल्यꣳ तु दर्शनम्॥३।४।९॥

विद्यायाः प्राधान्येऽपि तुल्यम् आचार-दर्शनम्, ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयम् अध्येष्यामहे इत्य् आदौ ब्रह्म-विदाꣳ कर्म-त्यागो हि दृश्यते। अनुष्ठानꣳ तु फलाभिसन्धि-रहितस्य विद्याङ्गत्वेन॥ त्यागस् तु फलाभिसन्धियुक्तस्येति न विरोधः॥९॥

४२८ असार्वत्रिकी॥३।४।१०॥

यद् एव विद्यया करोतीति न सार्वत्रिकी विद्योच्यते, यद् एव विद्ययेति प्रसिद्धवन् निर्देशात्। प्रसिद्धिश् चोद्गीथविद्यायाः। यद् एव विद्यया करोति\॥।तद् एव वीर्यवत्तरꣳ भवतीति प्रकृतोद्गीथ-विद्या-युक्तस्य कर्मणो हि वीर्यवत्तरत्व-साधन-भावो विधीयते॥१०॥

४२९ विभागश् शतवत्॥३।४।११॥

तꣳ विद्या-कर्मणी समन्वरभेते इति विद्या-कर्मणोर् भिन्न-फलत्वेन स्वस्मै फलायान्वेतीति विभागः। यथा क्षेत्र-रत्न-विक्रयिणे शत-द्वयम् अन्वेतीत्य् अत्र क्षेत्रार्थꣳ शतम्, रत्नार्थꣳ शतम् इति॥११॥

४३० अध्ययन-मात्रवतः॥३।४।१२॥

वेदम् अधीत्येत्य् अध्ययन-मात्रवतः कर्म-विधानान् न विद्या कर्माङ्गम्॥ अध्ययन-विधिर् ह्य् अक्षर-राशि-ग्रहण-मात्रे पर्यवस्यतीत्य् उक्तम्। अर्थावबोध-पर्यन्तत्वेऽप्य् अर्थ-ज्ञानाद् अर्थान्तर-भूता, विद्यात्, उपासीतेति विहिता विद्या प्रत्ययावृत्ति-रूपा॥१२॥

४३१ नाविशेषात्॥३।४।१३॥

अकुर्वन्न् एवेह कर्माणीत्य् अत्र स्व-तन्त्रे कर्मणि विद्वद्-आयुषो विनियोग इति विशेष-हेत्व्-अभावात्, ईशावास्यम् इदꣳ सर्वम् इति प्रकरणाच् च विद्याङ्ग-भूतम् एव च तत्-कर्मेति ज्ञायते। अतो न विद्या कर्माङ्गम्॥१३॥

४३२ स्तुतयेऽनुमतिर् वा॥३।४।१४॥

विद्या-स्तुतये कर्मानुमतिर् वा। विद्या-माहात्म्यात् सर्वदा कर्म कुर्वन्न् अपि तैर् न लिप्यत इति हि विद्या स्तुता स्यात्। न कर्म लिप्यते नर इति च वाक्य-शेषः॥१४॥

४३३ काम-कारेण चैके॥३।४।१५॥

किꣳ प्रजया करिष्याम इत्य् आदिना काम-कारेण गार्हस्थ्यत्यागम् अधीयत एके; अतश् च विद्यैव प्रधान-भूता॥१५॥

४३४ उपमर्दꣳ च॥३।४।१६॥

विद्यया सर्व-कर्मोपमर्दꣳ चाधीयते, क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे, इत्य् आदिना॥१६॥

४३५ ऊर्ध्व-रेतःसु च शब्दे हि॥३।४।१७॥

ऊर्ध्व-रेतस् स्वाश्रमेषु विद्या-दर्शनात्, तेषु चाग्निहोत्राद्य्-अभावान् न विद्या कर्माङ्गम्। ते चाश्रमास् सन्त्य् एव; त्रयो धर्म-स्कन्धा इति वैदिके शब्दे हि दृश्यते॥१७॥

४३६ परामर्शꣳ जैमिनिर् अचोदनाच् चापवदति हि॥३।४।१८॥

त्रयो धर्म-स्कन्धा इत्य् अत्र चोदनाभावाद् उपासन-स्तुत्य्-अर्थम् अनुवाद एवेति जैमिनिर् मेने। वीरहा वा एष देवानाꣳ योऽग्निम् उद्वासयते, इत्य् अपवदति चाश्रमान्तरम्॥१८॥

४३७ अनुष्ठेयꣳ बादरायणः साम्यश्रुतेः॥३।४।१९॥

गृहस्थाश्रमवद् आश्रमान्तरम् अप्य् अनुष्ठेयम् इति बादरायण-मतम्, त्रयो धर्म-स्कन्धा इति सर्वाश्रम-साम्य-श्रुतेः॥१९॥

४३८ विधिर् वा धारणवत्॥३।४।२०॥

उपरि हि देवेभ्यो धारयतीत्य् अप्राप्तत्वेन यथा विधिस् तद्वत्॥२०॥

४३९ स्तुति-मात्रम् उपादानाद् इति चेन् नापूर्वत्वात्॥३।४।२१॥

उद्गीथादिषु रसतमत्वादि-दृष्टिविधिर् न सम्भवति; इयम् एव जुहूः स्वर्गो लोक आहवनीयः, इतिवत्, कर्माङ्ग-भूतोद्गीथाद्य् उपादाय तस्य रसतमत्व-वचनꣳ तत्-स्तुति-मात्रम् इति चेत्, नैतत्, जुह्वादि-विधिवद् उद्गीथादि-विधेर् अत्रासन्निधानात्। रसतमत्वादेश् चाप्राप्तत्वाद् रसतमत्वादि-दृष्टि-विधिर् एव॥२१॥

४४० भावशब्दाच् च॥३।४।२२॥